౧. భూతగామసిక్ఖాపదవణ్ణనా

‘‘భవన్తీ’’తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౯౦) ఇమినా విరుళ్హమూలే నీలభావం ఆపజ్జిత్వా వడ్ఢమానకే తరుణగచ్ఛే దస్సేతి. ‘‘అహేసు’’న్తి ఇమినా పన వడ్ఢిత్వా ఠితే మహన్తే రుక్ఖగచ్ఛాదికే దస్సేతి. తేనాహ ‘‘జాయన్తీ’’తిఆది. ఏత్థ చ ‘‘భవన్తీ’’తి ఇమస్స వివరణం ‘‘జాయన్తి వడ్ఢన్తీ’’తి, ‘‘అహేసు’’న్తి ఇమస్స ‘‘జాతా వడ్ఢితా’’తి. గామోతి సమూహో. పతిట్ఠితహరితతిణరుక్ఖాదీనన్తి భూమియం పతిట్ఠితస్స హరితతిణస్స చేవ హరితరుక్ఖాదీనఞ్చ. ఆదిసద్దేన ఓసధిగచ్ఛలతాదయో వేదితబ్బా. నిమిత్తత్థే చ భుమ్మం. యో అత్థో సమ్పజ్జతి, తమాహ ‘‘భూతగామపాతబ్యతాయా’’తిఆదినా.

నను చ రుక్ఖాదయో చిత్తరహితతాయ న జీవా, చిత్తరహితతా చ పరిఫన్దాభావతో, ఛిన్నేపి విరుహనతో, విసదిసజాతికభావతో, చతుయోనియం అపరియాపన్నతో చ వేదితబ్బా, వుడ్ఢి పన పవాళసిలాలవణానమ్పి విజ్జతీతి న తేసం జీవభావే కారణం, విసయగ్గహణఞ్చ నేసం పరికప్పనామత్తం సుపనం వియ చిఞ్చాదీనం, తథా దోహళాదయో, అథ కస్మా భూతగామస్స పాతబ్యతాయ పాచిత్తియం ఇచ్ఛితన్తి? సమణఅసారుప్పతో, తన్నిస్సితసత్తానురక్ఖణతో చ. తేనేవాహ ‘‘జీవసఞ్ఞినో హి మోఘపురిసా మనుస్సా రుక్ఖస్మి’’న్తిఆది (పాచి. ౮౯). సాసపబీజకసేవాలమ్పీతి సాసపబీజకసఙ్ఖాతం సేవాలమ్పి, సాసపసేవాలం, బీజకసేవాలమ్పీతి అత్థో. తత్థ సాసపసేవాలో నామ సాసపమత్తో ఖుద్దకసేవాలో. బీజకసేవాలో నామ ఉపరి ఖుద్దకపత్తో హేట్ఠా ఖుద్దకమూలో సేవాలో.

మూలబీజఖన్ధబీజఫళుబీజఅగ్గబీజబీజబీజానన్తి ఏత్థ మూలమేవ బీజం మూలబీజం. ఏవం సేసేసుపి. తత్థ మూలబీజం హలిద్దిఆదికం. ఖన్ధబీజం అస్సత్థాదికం. ఫళుబీజం ఉచ్ఛుఆదికం. అగ్గబీజం హిరివేరాదికం. బీజంబీజం పుబ్బణ్ణాదికం. భాజనగతన్తి సరావాదిభాజనగతం. నిక్ఖన్తం మూలమత్తం ఏతస్మాతి నిక్ఖన్తమూలమత్తం. మత్త సద్దేన చేత్థ పణ్ణస్స నిక్ఖమనం పటిక్ఖిపతి. ఏస నయో నిక్ఖన్తఅఙ్కురమత్తన్తి ఏత్థాపి. సచే పన మూలఞ్చ పణ్ణఞ్చ నిగ్గతం, భూతగామసఙ్ఖం గచ్ఛతి. విదత్థిమత్తా పత్తవట్టి నిగ్గచ్ఛతీతి విదత్థిమత్తా అనీలవణ్ణా పత్తవట్టి నిక్ఖమతి. తేనాహ ‘‘నిక్ఖన్తే’’తిఆది. హరితో న హోతీతి నీలవణ్ణో న హోతి. ముగ్గాదీనం పన పణ్ణేసు ఉట్ఠితేసు, వీహిఆదీనం వా అఙ్కురే హరితే భూతగామసఙ్గహం గచ్ఛన్తి. ఏస నయో అమ్బట్ఠిఆదీసు.

భూతగామబీజగామేతి ఏత్థ భూతగామతో వియోజితం విరుహనసమత్థమేవ మూలబీజాదికం బీజగామో నామాతి వేదితబ్బం. ఉభయత్థాతి భూతగామబీజగామేసు. అతథాసఞ్ఞిస్సాతి అభూతగామాబీజగామసఞ్ఞిస్స. కో పన వాదో అభూతగామాబీజగామేసు అభూతగామాబీజగామసఞ్ఞిస్స. అసఞ్చిచ్చాతి పాసాణరుక్ఖాదీని వా పవట్టేన్తస్స, సాఖం వా కడ్ఢన్తస్స, కత్తరదణ్డేన వా భూమిం పహరిత్వా గచ్ఛన్తస్స తిణాని కుప్పన్తి. తాని తేన ‘‘వికోపేస్సామీ’’తి ఏవం సఞ్చిచ్చ అవికోపితత్తా అసఞ్చిచ్చ వికోపితాని నామ హోన్తి. ఇతి అసఞ్చిచ్చ వికోపేన్తస్స అనాపత్తి.

అసతియాతి అఞ్ఞవిహితో కేనచి సద్ధిం కిఞ్చి కథేన్తో పాదఙ్గుట్ఠకేన వా హత్థేన వా తిణం వా లతం వా వికోపేన్తో తిట్ఠతి, ఏవం అసతియా వికోపేన్తస్స అనాపత్తి.

అజానిత్వాతి ఏత్థ అబ్భన్తరే ‘‘బీజగామో’’తి వా ‘‘భూతగామో’’తి వా న జానాతి, ‘‘వికోపేమీ’’తి పన జానాతి. ఏవం తిణే వా పలాలపుఞ్జే వా ఖణిత్తిం వా కుదాలం వా సఙ్గోపనత్థాయ ఠపేతి, డయ్హమానహత్థో వా అగ్గిం పాతేతి. తత్ర చే తిణాని ఛిజ్జన్తి వా డయ్హన్తి వా, ఏవం అజానిత్వా వికోపేన్తస్స అనాపత్తి.

యేన కేనచి అగ్గినాతి కట్ఠగ్గిగోమయగ్గిఆదీసు యేన కేనచి అగ్గినా, అన్తమసో లోహఖణ్డేనపి ఆదిత్తేన. ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వావాతి యాయ కాయచి భాసాయ ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వావ. ఏవ-సద్దేన పఠమం అగ్గినా ఫుసిత్వా పచ్ఛా ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్తుం న వట్టతీ’’తి దస్సేతి. ‘‘పఠమం అగ్గిం నిక్ఖిపిత్వా తం అనుద్ధరిత్వావ ‘కప్పియ’న్తి వుత్తే పన వట్టతీ’’తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౯౩) వదన్తి. ఏస నయో సేసేసుపి. తథేవాతి ‘కప్పియ’న్తి వత్వావ. అస్సమహింససూకరమిగగోరూపానం పన ఖురా అతిఖిణా, తస్మా తేహి న కాతబ్బం, కతమ్పి అకతం హోతీతి ఆహ ‘‘ఠపేత్వా గోమహింసాదీనం ఖురే’’తి. హత్థినఖా పన ఖురా న హోన్తి, తస్మా తేహి వట్టతి. తిరచ్ఛానానన్తి సీహబ్యగ్ఘదీపిమక్కటానం, సకున్తానఞ్చ. తేసఞ్హి నఖా తిఖిణా హోన్తి, తస్మా తేహి కాతబ్బం. ‘‘అన్తమసో ఛిన్దిత్వా ఆహటేనపీ’’తి ఇమినా యేహి కాతుం వట్టతి, తేహి తత్థజాతకేహి కాతబ్బన్తి ఏత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సేతి. ‘‘సత్థే వుత్తనయేనేవా’’తి ఇమినా ఛేదం వా వేధం వా దస్సేన్తేన ‘‘కప్పియన్తి వత్వావా’’తి వుత్తమతిదిసతి. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి ‘‘కప్పియన్తి వత్వావ కాతబ్బ’’న్తిఆదినా కప్పియం కరోన్తేన కత్తబ్బాకారమేవ దస్సితం, తథాపి భిక్ఖునా ‘‘కప్పియం కరోహీ’’తి వుత్తేయేవ అనుపసమ్పన్నేన ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వా అగ్గిపరిజితాది కాతబ్బన్తి గహేతబ్బం. అవచనం పన ‘‘పునపి కప్పియం కరోహీతి కారేత్వావ పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి పఠమమేవ వుత్తత్తా.

ఏకస్మిం…పే… కప్పియే కతే సబ్బం కతం హోతీతి ఏకంయేవ ‘‘కప్పియం కరోమీ’’తి అధిప్పాయేనపి కప్పియే కతే ఏకాబద్ధత్తా సబ్బం కతం హోతి. దారుకం విజ్ఝతీతి జానిత్వా వా అజానిత్వా వా విజ్ఝతి వా విజ్ఝాపేతి వా, వట్టతియేవ. భత్తసిత్థే విజ్ఝతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తం విజ్ఝతి, న వట్టతీతి వల్లిఆదీనం భాజనగతికత్తాతి అధిప్పాయో. భిన్దాపేత్వా కప్పియం కారేతబ్బన్తి బీజతో ముత్తస్స కటాహస్స భాజనగతికత్తా వుత్తం. అబీజన్తి అఙ్కురజననసమత్థబీజరహితతరుణమ్బఫలాది. తేనాహ ‘‘యం పన ఫలం తరుణం హోతి, అబీజ’’న్తి. నిబ్బత్తబీజం నామ బీజం నిబ్బత్తేత్వా విసుం కత్వా పరిభుఞ్జితుం సక్కుణేయ్యం అమ్బపనసాదిఫలం. తేనాహ ‘‘బీజం అపనేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి. తత్థ కప్పియకరణకిచ్చం నత్థి, సయమేవ కప్పియానీతి అధిప్పాయో.

భూతగామసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.