కఙ్ఖావితరణీ-అభినవటీకా

గన్థారమ్భకథా

తిలోకతిలకం బుద్ధం, వన్దే సుద్ధగుణాకరం;

కరుణాసీతలీభూత-హదయం మహితోదయం.

తేనాపి ధమ్మరాజేన, లోకేకాచరియేన యో;

పూజితో తఞ్చ సద్ధమ్మం, వన్దే గమ్భీరముత్తమం.

మునిన్దచన్దసద్ధమ్మ-రంసీహి విమలేహి యో;

బోధితోహం సదా వన్దే, తం సఙ్ఘం కుముదాకరం.

వినయే నయగమ్భీరే, సబ్బథా పారదస్సినా;

వాదినా దుత్తరాగాధ-సబ్బసత్థమహణ్ణవే.

యా కతా బుద్ధఘోసేన, థేరేన థిరచేతసా;

కఙ్ఖావితరణీ నామ, మాతికట్ఠకథా సుభా.

థిరానేకగుణోఘేన, థేరేన వినయఞ్ఞునా;

కల్యాణాచారయుత్తేన, ధీమతా మునిసూనునా;

వినయట్ఠితికామేన, సుమేధేనాభియాచితో.

తమహం వణ్ణయిస్సామి, సువిసుద్ధమనాకులం;

సాధవో తం నిసామేథ, సక్కచ్చం మమ భాసతోతి.

గన్థారమ్భకథావణ్ణనా

సబ్బకుసలధమ్మప్పముఖస్స విపులోళారగుణవిసేసావహస్స పరమగమ్భీరస్స పాతిమోక్ఖస్స అత్థసంవణ్ణనం కత్తుకామోయమాచరియో పఠమం తావ ‘‘బుద్ధం ధమ్మ’’న్తిఆదినా రతనత్తయప్పణామకరణేన అత్తనో చిత్తసన్తానం పునాతి. విసుద్ధచిత్తసన్తాననిస్సయా హి పఞ్ఞా తిక్ఖవిసదభావప్పత్తియా యథాధిప్పేతసంవణ్ణనాయ పరియోసానగమనసమత్థా హోతీతి. అపిచ రతనత్తయప్పణామేన విధుతసబ్బకిబ్బిసే చిత్తసన్తానే భవన్తరూపచితానిపి అన్తరాయికకమ్మాని పచ్చయవేకల్లతో యథాధిప్పేతాయ అత్థసంవణ్ణనాయ నాలమన్తరాయకరణాయాతిపి ఆచరియస్స రతనత్తయవన్దనా.

తత్థ బుద్ధసద్దస్స తావ ‘‘బుజ్ఝితా సచ్చానీతి బుద్ధో, బోధేతా పజాయాతి బుద్ధో’’తిఆదినా (మహాని. ౧౯౨; చూళని. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేస ౯౭; పటి. మ. ౧.౧౬౨) నిద్దేసనయేన అత్థో వేదితబ్బో. అథ వా సవాసనాయ అఞ్ఞాణనిద్దాయ అచ్చన్తవిగమతో, బుద్ధియా వా వికసితభావతో బుద్ధవాతి బుద్ధో జాగరణవికసనత్థవసేన. అథ వా కస్సచిపి ఞేయ్యధమ్మస్స అనవబుద్ధస్స అభావేన, ఞేయ్యవిసేసస్స చ కమ్మభావేన అగ్గహణతో కమ్మవచనిచ్ఛాయ అభావేన అవగమనత్థవసేనేవ కత్తునిద్దేసో లబ్భతీతి బుద్ధవాతి బుద్ధో యథా ‘‘దిక్ఖితో న దదాతీ’’తి. అత్థతో పన పారమితాపరిభావితేన సయమ్భుఞాణేన సహవాసనాయ విగతవిద్ధస్తనిరవసేసుపక్కిలేసో మహాకరుణాసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాదిఅపరిమేయ్యగుణగణాధారోవ ఖన్ధసన్తానో బుద్ధో. యథాహ –

‘‘బుద్ధోతి యో సో భగవా సయమ్భూ అనాచరియకో పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు సామం సచ్చాని అభిసమ్బుజ్ఝి, తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో, బలేసు చ వసీభావ’’న్తి (మహాని. ౧౯౨; చూళని. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేస ౯౭; పటి. మ. ౧.౧౬౧),

తం బుద్ధం.

ధారేతీతి ధమ్మో. అయఞ్హి యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే అపాయదుక్ఖే, సంసారదుక్ఖే చ అపతమానే ధారేతీతి, తన్నిబ్బత్తకకిలేసవిద్ధంసనఞ్చేత్థ ధారణం. ఏవఞ్చ కత్వా అరియమగ్గో, తస్స తదత్థసిద్ధిహేతుతాయ నిబ్బానఞ్చాతి ఉభయమేవ నిప్పరియాయతో ధారేతి. అరియఫలఞ్చ పన తంసముచ్ఛిన్నకిలేసపటిప్పస్సమ్భనేన తదనుకూలతాయ, పరియత్తిధమ్మో చ తదధిగమహేతుతాయాతి ఉభయమ్పి పరియాయతో ధారేతీతి వేదితబ్బం, తం ధమ్మం. చ-సద్దో సముచ్చయత్థో. తేన యథావుత్తం బుద్ధం, ఇమఞ్చ ధమ్మం వన్దిత్వాతి బుద్ధరతనేన సహ వన్దనకిరియాయ ధమ్మరతనం సముచ్చినోతి.

న కేవలం ఇదం ద్వయమేవాతి ఆహ ‘‘సఙ్ఘఞ్చా’’తి. అరియేన దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతో ఘటితోతి సఙ్ఘో, అట్ఠఅరియపుగ్గలసమూహో. తేహి తేహి వా మగ్గఫలేహి కిలేసదరథానం సముచ్ఛేదపటిప్పస్సమ్భనవసేన సమ్మదేవ ఘాతితత్తా సఙ్ఘో, పోథుజ్జనికసఙ్ఘస్సాపి పుబ్బభాగప్పటిపదాయ ఠితత్తా పురిమచేతనాయ వియ దానే ఏత్థేవ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సోపి హి కిఞ్చాపి అరియేన దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన అసంహతో, నియ్యానికపక్ఖియేన పన పోథుజ్జనికేన సంహతత్తా దక్ఖిణేయ్యపణిపాతారహో సఙ్ఘోయేవాతి, తం సఙ్ఘం. చ-సద్దస్సత్థో ఏత్థాపి వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

కింవిసిట్ఠం బుద్ధం, ధమ్మం, సఙ్ఘఞ్చాతి ఆహ ‘‘వన్దనామానపూజాసక్కారభాజన’’న్తి. ఇదఞ్చ విసేసనం పచ్చేకం యోజేతబ్బం ‘‘వన్దనామానపూజాసక్కారభాజనం. బుద్ధం…పే… వన్దనామానపూజాసక్కారభాజనం సఙ్ఘఞ్చా’’తి. తత్థ సదేవకేన లోకేన అరహతాదీహి గుణేహి సేట్ఠభావేన కరియమానో పణామో వన్దనా, సమ్మానో మానో, గన్ధపుప్ఫాదీహి ఉపహారో పూజా, అభిసఙ్ఖతపచ్చయదానం సక్కారో, వన్దనా చ మానో చ పూజా చ సక్కారో చ వన్దనామానపూజాసక్కారా, తేసం మహప్ఫలభావకరణేన భాజనత్తా ఆధారత్తా వన్దనామానపూజాసక్కారభాజనం. ఇమినా రతనత్తయస్స అరహతాదీహి గుణేహి అసమభావం దస్సేతి. తన్దస్సనమ్పి తక్కతస్స నిపచ్చకారస్స ససన్తానపవనాదివసేన యథాధిప్పేతాయ అత్థసంవణ్ణనాయ నిప్ఫాదనసమత్థభావదీపనత్థన్తి వేదితబ్బం.

విప్పసన్నేన చేతసా వన్దిత్వాతి అరహతాదిఅనేకప్పకారగుణవిసేసానుస్సరణవసేన వివిధేన, విసేసేన వా పసన్నేన మనసా సద్ధిం కాయవాచాహి కరణభూతాహి అభివన్దియాతి అత్థో, తీహి ద్వారేహి నమస్సిత్వాతి వుత్తం హోతి. తివిధా చాయం వన్దనా కాయవచీమనోవన్దనానం వసేన. తత్థ బుద్ధాదిగుణారమ్మణా కామావచరకుసలకిరియానం అఞ్ఞతరచేతనా కాయవచీవిఞ్ఞత్తియో సముట్ఠాపేత్వా కాయవచీద్వారవసేన ఉప్పన్నా కాయవచీవన్దనాతి వుచ్చతి, ఉభయవిఞ్ఞత్తియో పన అసముట్ఠాపేత్వా మనోద్వారవసేన ఉప్పన్నా మనోవన్దనాతి. ఇమస్స పదస్స ‘‘వణ్ణనం వణ్ణయిస్సామీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో.

ఏవం రతనత్తయస్స పణామం దస్సేత్వా ఇదాని అత్తనో నిస్సయభూతానం అట్ఠకథాచరియానఞ్చ పణామం దస్సేన్తో ‘‘థేరవంసప్పదీపాన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ కతఞ్జలీ పుబ్బాచరియసీహానం నమో కత్వాతి సమ్బన్ధో. కతో అఞ్జలి కరపుటో ఏతేనాతి కతఞ్జలీ. ఛన్దానురక్ఖణత్థఞ్హేత్థ దీఘో, కతఞ్జలీ హుత్వాతి వుత్తం హోతి. పుబ్బాచరియా పోరాణట్ఠకథాకారా తమ్బపణ్ణియా మహాథేరా, తే ఏవ పరిస్సయసహనతో, పటిపక్ఖభూతకిలేసహననతో, పరవాదిమిగేహి అపధంసనీయతో చ సీహసదిసత్తా సీహాతి పుబ్బాచరియసీహా, తేసం పుబ్బాచరియసీహానం. కీదిసా తే పుబ్బాచరియసీహా, యేసం తయా నమో కరీయతీతి ఆహ ‘‘థేరవంసప్పదీపాన’’న్తిఆది. తత్థ థేరవంసప్పదీపానన్తి థిరేహి సీలక్ఖన్ధాదీహి సమన్నాగతాతి థేరా, మహాకస్సపాదయో, తేసం వంసో అన్వయోతి థేరవంసో. ఏతేన భిన్నలద్ధికానం సత్తరసభేదానం మహాసఙ్ఘికాదీనం వంసం పటిక్ఖిపతి, థేరవంసపరియాపన్నా హుత్వా పన ఆగమాధిగమసమ్పన్నత్తా పఞ్ఞాపజ్జోతేన తస్స థేరవంసస్స దీపనతో థేరవంసప్పదీపా, పుబ్బాచరియసీహా, తేసం థేరవంసప్పదీపానం. అసంహీరత్తా థిరానం. వినయక్కమేతి ఆరమ్భానురూపవచనమేతం, తే పన సుత్తాభిధమ్మేసుపి థిరా ఏవ.

ఏవం అట్ఠకథాచరియానమ్పి పణామం దస్సేత్వా ఇదాని సంవణ్ణేతబ్బధమ్మవిసేసస్స అభిధానానిసంసం, దేసకసమ్పత్తియో చ దస్సేన్తో ‘‘పామోక్ఖ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ మహేసినా యం పాతిమోక్ఖం పకాసితన్తి సమ్బన్ధో. తత్థ మహేసినాతి మహన్తే సీలాదికే పఞ్చ ధమ్మక్ఖన్ధే ఏసీ గవేసీతి మహేసి. మహన్తేహి ఏసితోతి వా పుథుజ్జనసేఖాసేఖఇసీహి విసిట్ఠత్తా మహన్తో ఇసీతి వా మహేసి, సమ్మాసమ్బుద్ధో, తేన మహేసినా. పాతిమోక్ఖన్తి సత్తాపత్తిక్ఖన్ధసంవరభూతం సిక్ఖాపదసీలం, తద్దీపనతో ఉభతోవిభఙ్గసుత్తసఙ్ఖాతం గన్థపాతిమోక్ఖమేవ వా. కిమ్భూతన్తి ఆహ ‘‘పామోక్ఖ’’న్తిఆది. పముఖే సాధూతి పమోక్ఖం, పమోక్ఖమేవ పామోక్ఖం, వజ్జపటిపక్ఖత్తా అనవజ్జానం సమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతానం పరిత్తమహగ్గతలోకుత్తరానం కుసలానం ధమ్మానం ఆది పతిట్ఠాభూతన్తి అత్థో. ‘‘సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో, చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయ’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౩, ౧౯౨; పేటకో. ౨౨; మి. ప. ౨.౧.౯) హి వుత్తం. ముఖమివాతి ముఖం, ద్వారం. యథా హి సత్తానం ఖజ్జభోజ్జలేయ్యపేయ్యవసేన చతుబ్బిధోపి ఆహారో ముఖేన పవిసిత్వా అఙ్గపచ్చఙ్గాని ఫరతి, ఏవం యోగినోపి చాతుభూమకకుసలం సీలముఖేన పవిసిత్వా అత్థసిద్ధిం సమ్పాదేతి. తేన వుత్తం ‘‘ముఖమివాతి ముఖ’’న్తి. అథ వా ముఖం ద్వారం మోక్ఖప్పవేసాయ నిబ్బానసచ్ఛికిరియాయాతి అత్థో. వుత్తఞ్హి –

‘‘అవిప్పటిసారత్థాని ఖో, ఆనన్ద, కుసలాని సీలానీ’’తి (అ. ని. ౧౧.౧).

తథా –

‘‘అవిప్పటిసారో పామోజ్జత్థాయ, పామోజ్జం పీతత్థాయ, పీతి పస్సద్ధత్థాయ, పస్సద్ధి సుఖత్థాయ, సుఖం సమాధత్థాయ, సమాధి యథాభూతఞాణదస్సనత్థాయ, యథాభూతఞాణదస్సనం నిబ్బిదత్థాయ, నిబ్బిదా విరాగత్థాయ, విరాగో విముత్తత్థాయ, విముత్తి విముత్తిఞాణదస్సనత్థాయ, విముత్తిఞాణదస్సనం అనుపాదాపరినిబ్బానత్థాయా’’తి (పరి. ౩౬౬) చ.

ఏవం సంవణ్ణేతబ్బధమ్మస్స అభిధానాదిం దస్సేత్వా ఇదాని సంవణ్ణనాయ నిమిత్తం దస్సేతుం ‘‘సూరతేనా’’తిఆదినా చతుత్థగాథమాహ. తత్థ సూరతేనాతి సోభనే రతోతి సూరతో ఉ-కారస్స దీఘం కత్వా, తేన సూరతేన, సోభనే కాయికవాచసికకమ్మే రతేనాతి అత్థో, వినీతేనాతి వుత్తం హోతి. నివాతేనాతి నీచవుత్తినా. సుచిసల్లేఖవుత్తినాతి సుచిభూతా కిలేససల్లిఖనసమత్థా వుత్తి పటిపత్తి ఏతస్సాతి సుచిసల్లేఖవుత్తి, తేన సుచిసల్లేఖవుత్తినా, పరిసుద్ధాయ అప్పిచ్ఛవుత్తియా సమన్నాగతేనాతి అత్థో. వినయాచారయుత్తేనాతి వారిత్తచారిత్తసీలసమ్పన్నేన. అథ వా వినయోతి చేత్థ పాతిమోక్ఖసంవరాదిభేదో సంవరవినయో. ఆచారోతి ఆచారగోచరనిద్దేసే ఆగతసమణసారుప్పాచారో. సోణత్థేరేనాతి ఏత్థ సోణోతి తస్స నామం. థిరేహి సీలక్ఖన్ధాదీహి సమన్నాగతత్తా థేరో. యాచితోతి అభియాచితో. థేరో హి పాతిమోక్ఖస్స గమ్భీరతాయ దురవగాహతం, ఆచరియస్స చ తంసంవణ్ణనాయ సామత్థియం ఞత్వా ‘‘పాతిమోక్ఖస్స తయా అత్థసంవణ్ణనా కాతబ్బా. ఏవఞ్హి సాసనస్స సుచిరట్ఠితికతా హోతీ’’తి సానిసంసగారవేన యాచనం అకాసి. తదస్స యాచనం అత్తనో సంవణ్ణనాయ నిదానభూతం దస్సేన్తో ‘‘యాచితో’’తి ఆహ.

ఏత్థ చ ‘‘సూరతేనా’’తి ఇమినాస్స సోరచ్చం వుచ్చతి. ‘‘నివాతేనా’’తి ఇమినా నీచమనతా నివాతవుత్తితా, యాయ నివాతవుత్తితాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో నిహతమానో, నిహతదప్పో, పాదపుఞ్ఛనచోళకసమో, భిన్నవిసాణూసభసమో, ఉద్ధటదాఠసప్పసమో చ హుత్వా సణ్హో సఖిలో సుఖసమ్భాసో హోతి. ‘‘సుచిసల్లేఖవుత్తినా’’తి ఇమినా ఇన్ద్రియసంవరపచ్చయసన్నిస్సితఆజీవపారిసుద్ధిసీలం. ‘‘వినయాచారయుత్తేనా’’తి ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరసీలం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఏవమనేకగుణేహి తస్స అభిత్థవనం యథావుత్తగుణసమన్నాగతస్స సబ్రహ్మచారినో అజ్ఝేసనం న సక్కా పటిబాహితున్తి పరమగమ్భీరస్సాపి పాతిమోక్ఖస్స అత్థసంవణ్ణనాయం పవత్తాతి దస్సనత్థం. కిఞ్చ – తాదిసస్స అజ్ఝేసనం నిస్సాయ కరియమానా అత్థసంవణ్ణనా తస్స అజ్ఝేసనాధిపచ్చేన, మమఞ్చ ఉస్సాహసమ్పత్తియా న చిరేన పరియోసానం గచ్ఛతీతి కతన్తి వేదితబ్బం.

ఏవం సంవణ్ణనాయ నిమిత్తం దస్సేత్వా ఇదాని తస్సవనే సోతుజనస్సాదరం జనేతుం తప్పయోజనకరణప్పకారనిస్సయాభిధానాదిం దస్సేన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిగాథాద్వయమాహ. తత్థ తత్థాతి ‘‘యం మహేసినా పాతిమోక్ఖం పకాసిత’’న్తి వుత్తం, తస్మిం పాతిమోక్ఖే. సఞ్జాతకఙ్ఖానన్తి పదపదత్థవినిచ్ఛయవసేన సఞ్జాతకఙ్ఖానం, సముప్పన్నసంసయానన్తి అత్థో. కఙ్ఖావితరణత్థాయాతి యథావుత్తసంసయస్స అతిక్కమనత్థాయ. తస్సాతి పాతిమోక్ఖస్స. వణ్ణీయతి అత్థో కథీయతి ఏతాయాతి వణ్ణనా, అట్ఠకథా, తం వణ్ణనం. ఇమస్స చ ‘‘వణ్ణయిస్సామీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. కింభూతన్తి ఆహ ‘‘పరిపుణ్ణవినిచ్ఛయ’’న్తిఆది. పరిపుణ్ణవినిచ్ఛయన్తి ఖన్ధకపరివారపదభాజనాదివసేన అసాధారణవినిచ్ఛయస్స చ నిదానాదివసేన సత్తరసప్పభేదస్స చ సబ్బసిక్ఖాపదసాధారణవినిచ్ఛయస్స పకాసనతో సమ్పుణ్ణవినిచ్ఛయం.

మహావిహారవాసీనన్తి మహామేఘవనుయ్యానభూమిభాగే పతిట్ఠితో విహారో మహావిహారో, యో సత్థునో మహాబోధినా విభూసితో, తత్థ వసన్తి సీలేనాతి మహావిహారవాసినో, తేసం మహావిహారవాసీనం. వాచనామగ్గనిస్సితన్తి కథామగ్గనిస్సితం, అట్ఠకథానిస్సితన్తి అత్థో, మహావిహారవాసీనం సీహళట్ఠకథానయం ఇధ నిస్సాయాతి వుత్తం హోతి. వణ్ణయిస్సామీతి పవత్తయిస్సామి. నామేనాతి అత్తనో గుణనామేన. కఙ్ఖావితరన్తి ఏతాయాతి కఙ్ఖావితరణీ, తం కఙ్ఖావితరణిం. సుభన్తి అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నత్తా సున్దరం, సద్దలక్ఖణసుభతో, వినిచ్ఛయసుభతో, విఞ్ఞేయ్యసుభతో చ సుభం పరిసుద్ధం. ఏత్థ చ ‘‘కఙ్ఖావితరణత్థాయా’’తి ఇమినా పయోజనం దస్సేతి, పురిపుణ్ణవినిచ్ఛయ’’న్తి ఇమినా సంవణ్ణనాప్పకారం, ‘‘మహావిహారవాసీనం వాచనామగ్గనిస్సిత’’న్తి ఇమినా సంవణ్ణనాయ నిస్సయవిసుద్ధిం నికాయన్తరలద్ధిసఙ్కరదోసవివజ్జనతో, ‘‘వణ్ణయిస్సామీ’’తి ఇమినా అత్తనో అజ్ఝాసయం దస్సేతీతి దట్ఠబ్బం. ‘‘వత్తయిస్సామీ’’తిపి పాఠో.

గన్థారమ్భకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిదానవణ్ణనా

ఏవం రతనత్తయపణామాదిసహితం సఞ్ఞాదికం దస్సేత్వా ఇదాని ‘‘పాతిమోక్ఖస్స వణ్ణనం వణ్ణయిస్సామీ’’తి వుత్తత్తా పాతిమోక్ఖం తావ వచనత్థతో, సరూపభేదతో, గన్థభేదతో, ఉద్దేసవిభాగతో, ఉద్దేసపరిచ్ఛేదతో చ వవత్థపేత్వా తదుద్దేసక్కమేనాయం వణ్ణనా భవిస్సతీతి దస్సేతుం ‘‘తత్థ పాతిమోక్ఖ’’న్తిఆది ఆరద్ధం.

తత్థ తత్థాతి తస్మిం గాథాపదే. పఅతిమోక్ఖన్తి పకారతో అతివియ సీలేసు ముఖభూతం. అతిపమోక్ఖన్తి తమేవ పదం ఉపసగ్గబ్యత్తయేన వదతి. అథ వా ప అతి మోక్ఖన్తి పదచ్ఛేదో, తస్స ఉపసగ్గబ్యత్తయేనత్థమాహ ‘‘అతిపమోక్ఖ’’న్తి. ఏవం పభేదతో పదవణ్ణనం కత్వా సద్దత్థతో వదతి ‘‘అతిసేట్ఠం అతిఉత్తమన్తి అత్థో’’తి. ఏత్థ చ సీలపాతిమోక్ఖం సబ్బగుణానం మూలభావతో సేట్ఠం, గన్థపాతిమోక్ఖం పన సేట్ఠగుణసహచరణతో సేట్ఠన్తి వేదితబ్బం. ఉత్తమన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఇతీతి ఏవం. ఇమినా యథావుత్తవచనత్థం నిదస్సేతి. నిదస్సనత్థో హి అయం ఇతి-సద్దో ‘‘సబ్బమత్థీతి ఖో, కచ్చాన, అయమేకో అన్తో, సబ్బం నత్థీతి ఖో, కచ్చాన, అయం దుతియో అన్తో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౧౫; ౩.౯౦) వియ. ఇమినాతి ఆసన్నపచ్చక్ఖవచనం ఇతి-సద్దేన అనన్తరనిదస్సితస్స, పటిగ్గాహకేహి చ సోతవిఞ్ఞాణాదివీథియా పటిపన్నస్స వచనత్థస్స వచనతో. అథ వా ఇమినాతి ఆసన్నపచ్చక్ఖభావకరణవచనం యథావుత్తస్స వచనత్థస్స అభిముఖీకరణతో. వచనత్థేనాతి ‘‘అతిసేట్ఠ’’న్తి సద్దత్థేన. ఏకవిధమ్పీతి ఏకకోట్ఠాసమ్పి. సీలగన్థభేదతో దువిధం హోతీతి పున సీలగన్థసఙ్ఖాతేన పభేదేన దువిధం హోతి, సీలపాతిమోక్ఖం, గన్థపాతిమోక్ఖఞ్చాతి దువిధం హోతీతి అత్థో.

ఇదాని తదుభయస్సాపి సుత్తే ఆగతభావం దస్సేతుం ‘‘తథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పాతి రక్ఖతీతి పాతి, తం మోక్ఖేతి మోచేతి ఆపాయికాదీహి దుక్ఖేహీతి పాతిమోక్ఖం, సంవరణం సంవరో, కాయవాచాహి అవీతిక్కమో, పాతిమోక్ఖమేవ సంవరో పాతిమోక్ఖసంవరో, పాతిమోక్ఖసంవరేన సంవుతో సమన్నాగతో పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో. విహరతీతి వత్తతి.

ఆదిమేతన్తి ఏతం సిక్ఖాపదసీలం పుబ్బుప్పత్తిఅత్థేన ఆది. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘తస్మాతిహ త్వం, ఉత్తియ, ఆదిమేవ విసోధేహి కుసలేసు ధమ్మేసు. కో చాది కుసలానం ధమ్మానం? సీలఞ్చ సువిసుద్ధం, దిట్ఠి చ ఉజుకా’’తి (సం. ని. ౫.౩౮౨).

యథా హి నగరవడ్ఢకీ నగరం మాపేతుకామో పఠమం నగరట్ఠానం సోధేతి, తతో అపరభాగే వీథిచతుక్కసిఙ్ఘాటకాదిపరిచ్ఛేదేన విభజిత్వా నగరం మాపేతి, యథా వా పన రజకో పఠమం తీహి ఖారేహి వత్థం ధోవిత్వా పరిసుద్ధే వత్థే యదిచ్ఛకం రఙ్గజాతం ఉపనేతి, యథా వా పన ఛేకో చిత్తకారో రూపం లిఖితుకామో ఆదితోవ భిత్తిపరికమ్మం కరోతి, తతో అపరభాగే రూపం సముట్ఠాపేతి, ఏవమేవ యోగావచరో ఆదితోవ సీలం విసోధేత్వా అపరభాగే సమథవిపస్సనాదయో ధమ్మే సచ్ఛికరోతి. తస్మా సీలం ‘‘ఆదీ’’తి వుత్తం. ‘‘ముఖమేత’’న్తిఆదీని వుత్తత్థానేవ. ఆదిసద్దేన ‘‘పాతిమోక్ఖే చ సంవరో’’తిఆదిపాళిం (దీ. ని. ౨.౯౦; ధ. ప. ౧౮౫) సఙ్గణ్హాతి.

సీలన్తి చారిత్తవారిత్తవసేన దువిధం వినయపిటకపరియాపన్నం సిక్ఖాపదసీలం, ధమ్మతో పన సీలం నామ పాణాతిపాతాదీహి వా విరమన్తస్స, వత్తపటిపత్తిం వా పూరేన్తస్స చేతనాదయో ధమ్మా వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం పటిసమ్భిదాయం ‘‘కిం సీలన్తి చేతనా సీలం చేతసికం సీలం సంవరో సీలం అవీతిక్కమో సీల’’న్తి (పటి. మ. ౧.౩౯) ‘‘ఉభయాని ఖో పనస్స పాతిమోక్ఖానీ’’తి భిక్ఖుభిక్ఖునీపాతిమోక్ఖవసేన ఉభయాని పాతిమోక్ఖాని, ద్వే మాతికాతి అత్థో. అస్సాతి భిక్ఖునోవాదకస్స. విత్థారేనాతి ఉభతోవిభఙ్గేన సద్ధిం. స్వాగతానీతి సుట్ఠు ఆగతాని. ఆదిసద్దేన ‘‘పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసేయ్యా’’తిఆదిపాళిం (మహావ. ౧౩౪) సఙ్గణ్హాతి. తత్థాతి తేసు సీలగన్థపాతిమోక్ఖేసు. యోతి అనియమనిద్దేసో, యో కోచి పుగ్గలో. నన్తి వినయపరియాపన్నసీలం. రక్ఖతీతి సమాదియిత్వా అవికోపేన్తో పాలేతి. తం ‘‘పాతీ’’తి లద్ధనామం పాతిమోక్ఖసీలే ఠితం. మోచేతీతి సహకారికారణభావతో మోక్ఖేతి. అపాయే జాతం ఆపాయికం, దుక్ఖం, తం ఆది యేసం తాని ఆపాయికాదీని. ఆదిసద్దేన తదఞ్ఞం సబ్బం సంసారదుక్ఖం సఙ్గణ్హాతి. అత్తానువాదాదీహీతి అత్తానం అనువాదో అత్తానువాదో, సో ఆది యేసం తాని అత్తానువాదాదీని, తేహి అత్తానువాదాదీహి. ఆదిసద్దేన పరానువాదదణ్డదుగ్గతిభయాని సఙ్గణ్హాతి. తస్స పాతిమోక్ఖస్స జోతకత్తాతి తస్స సీలపాతిమోక్ఖస్స దీపనత్తా. ఆదిమ్హి పన వుత్తో వచనత్థోతి ‘‘అతిసేట్ఠ’’న్తిఆదినా ఆదిమ్హి వుత్తో వచనత్థో. ఉభిన్నమ్పి సాధారణో హోతి సీలపాతిమోక్ఖం సబ్బగుణానం మూలభావతో సేట్ఠం, గన్థపాతిమోక్ఖం సేట్ఠగుణసహచరణతో సేట్ఠన్తి.

తత్థాతి తేసు సీలపాతిమోక్ఖగన్థపాతిమోక్ఖేసు. ‘‘అయం వణ్ణనా’’తి వక్ఖమానవణ్ణనమాహ. గన్థపాతిమోక్ఖస్స తావ యుజ్జతు, కథం సీలపాతిమోక్ఖస్స యుజ్జతీతి ఆహ ‘‘గన్థే హీ’’తిఆది. హీతి కారణత్థే నిపాతో. తస్సాతి గన్థస్స. అత్థోతి సీలం. వణ్ణితోవ హోతీతి గన్థవణ్ణనాముఖేన అత్థస్సేవ వణ్ణనతో. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్మా గన్థే వణ్ణితే తదవినాభావతో తస్సత్థో వణ్ణితో హోతి, తస్మా సీలపాతిమోక్ఖస్సపి యుజ్జతీతి.

ఏవం సరూపభేదతో వవత్థపేత్వా ఇదాని గన్థభేదతో వవత్థపేతుం ‘‘తం పనేత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థాతి తేసు భిక్ఖుపాతిమోక్ఖభిక్ఖునీపాతిమోక్ఖేసు ద్వీసు. ఉద్దేసా పరిచ్ఛిజ్జన్తి యేహి వక్ఖమానవచనప్పబన్ధేహి, తే ఉద్దేసపరిచ్ఛేదా, తేహి. వవత్థితన్తి అసఙ్కరతో ఠితం.

ఏవం గన్థభేదతో వవత్థపేత్వా ఇదాని ఉద్దేసవిభాగతో వవత్థపేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. ఉద్దిసీయతి సరూపేన కథీయతి ఏత్థ, ఏతేనాతి వా ఉద్దేసో, నిదానస్స ఉద్దేసోతి నిదానుద్దేసో. ఏవం సేసేసుపి. విత్థారోవ ఉద్దేసో విత్థారుద్దేసో.

ఇదాని నిదానుద్దేసాదీనం పరిచ్ఛేదదస్సనత్థం ‘‘తత్థ నిదానుద్దేసో’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తత్థాతి తేసు పఞ్చసు ఉద్దేసేసు. నిదానుద్దేసో ఉద్దిట్ఠో హోతీతి సమ్బన్ధో. యం పనేత్థ నిదానుద్దేసపరిచ్ఛేదం దస్సేన్తేన ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో…పే… ఆవికతా హిస్స ఫాసు హోతీ’’తి ఇధాగతనిదానపాళిం దస్సేత్వా తదనన్తరం ఉద్దేసకాలే వత్తబ్బస్సాపి ‘‘ఉద్దిట్ఠం ఖో ఆయస్మన్తో నిదాన’’న్తి ఇమస్స పాఠస్స యోజనం అకత్వా ‘‘తత్థాయస్మన్తే పుచ్ఛామీ’’తిఆదినా అనుసావనాదికమేవ యోజేత్వా దస్సితం, తం పన అపరిపుణ్ణనిదానపాళిదస్సనపుబ్బకనిదానుద్దేసపరిచ్ఛేదదస్సనత్థం, ఖుద్దకపేయ్యాలవసేన వా పాకటత్తా తస్స అయోజనం కతన్తి వేదితబ్బం, ఉద్దేసకాలే పన యోజేత్వావ వత్తబ్బం. వక్ఖతి హి ‘‘తం పనేతం పారాజికాదీనం అవసానే దిస్సతి, న నిదానావసానే. కిఞ్చాపి న దిస్సతి, అథ ఖో ఉద్దేసకాలే ‘ఆవికతా హిస్స ఫాసు హోతీ’తి వత్వా ‘ఉద్దిట్ఠం ఖో ఆయస్మన్తో నిదానం, తత్థాయస్మన్తే పుచ్ఛామీ’తిఆదినా నయేన వత్తబ్బమేవా’’తిఆది. అవసేసే సుతేన సావితేతి అవసిట్ఠం పారాజికుద్దేసాదిచతుక్కం ‘‘సుతా ఖో పనాయస్మన్తేహి చత్తారో పారాజికా ధమ్మా…పే… అవివదమానేహి సిక్ఖితబ్బ’’న్తి ఏవం సుతవసేన సావితే.

ఏతేనేవ నయేన సేసా తయో పాతిమోక్ఖుద్దేసపరిచ్ఛేదా వేదితబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘పారాజికుద్దేసాదీన’’న్తిఆదిమాహ. పారాజికుద్దేసాదీనం పరిచ్ఛేదా యోజేతబ్బాతి సమ్బన్ధో. నిదానస్స ఆదితో పట్ఠాయ పారాజికాదీని ఓసాపేత్వాతి నిదానం, పారాజికఞ్చ, తదుభయం సఙ్ఘాదిసేసఞ్చ, తంతికం అనియతఞ్చాతి ఏవం యథాక్కమం ఉద్దిసిత్వా పారాజికాదీని పరియోసాపేత్వా. యోజేతబ్బాతి ‘‘అవసేసే సుతేన సావితే ఉద్దిట్ఠో హోతి పారాజికుద్దేసో’’తిఆదినా యోజేతబ్బా. అవసేసం సుతేన సావేతబ్బన్తి వచనతోతి ఉపోసథక్ఖన్ధకే –

‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, పాతిమోక్ఖుద్దేసా నిదానం ఉద్దిసిత్వా అవసేసం సుతేన సావేతబ్బం, అయం పఠమో పాతిమోక్ఖుద్దేసో. నిదానం ఉద్దిసిత్వా చత్తారి పారాజికాని ఉద్దిసిత్వా అవసేసం సుతేన సావేతబ్బం, అయం దుతియో పాతిమోక్ఖుద్దేసో’’తిఆదీసు (మహావ. ౧౫౦) –

ఏవం వుత్తత్తా. యస్మిం విప్పకతేతి యస్మిం ఉద్దేసే అపరియోసితే. అన్తరాయో ఉప్పజ్జతీతి దససు అన్తరాయేసు యో కోచి అన్తరాయో ఉప్పజ్జతి. దస అన్తరాయా నామ – రాజన్తరాయో, చోరన్తరాయో, అగ్యన్తరాయో, ఉదకన్తరాయో, మనుస్సన్తరాయో, అమనుస్సన్తరాయో, వాళన్తరాయో, సరీసపన్తరాయో, జీవితన్తరాయో, బ్రహ్మచరియన్తరాయోతి. తత్థ సచే భిక్ఖూసు ‘‘ఉపోసథం కరిస్సామా’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౫౦) నిసిన్నేసు రాజా ఆగచ్ఛతి, అయం రాజన్తరాయో. చోరా ఆగచ్ఛన్తి, అయం చోరన్తరాయో. దవదాహో వా ఆగచ్ఛతి, ఆవాసే వా అగ్గి ఉట్ఠహతి, అయం అగ్యన్తరాయో. మేఘో వా ఉట్ఠహతి, ఓఘో వా ఆగచ్ఛతి, అయం ఉదకన్తరాయో. బహూ మనుస్సా ఆగచ్ఛన్తి, అయం మనుస్సన్తరాయో. భిక్ఖుం యక్ఖో గణ్హాతి, అయం అమనుస్సన్తరాయో. బ్యగ్ఘాదయో చణ్డమిగా ఆగచ్ఛన్తి, అయం వాళన్తరాయో. భిక్ఖుం సప్పాదయో డంసన్తి, అయం సరీసపన్తరాయో. భిక్ఖు గిలానో వా హోతి, కాలం వా కరోతి, వేరినో వా తం మారేతుకామా గణ్హన్తి, అయం జీవితన్తరాయో. మనుస్సా ఏకం వా బహూ వా భిక్ఖూ బ్రహ్మచరియా చావేతుకామా గణ్హన్తి, అయం బ్రహ్మచరియన్తరాయో. ఇతి యం వుత్తం ‘‘అన్తరాయో ఉప్పజ్జతీతి దససు అన్తరాయేసు యో కోచి అన్తరాయో ఉప్పజ్జతీ’’తి, తస్సత్థో పకాసితో హోతీతి.

తేన సద్ధిన్తి విప్పకతుద్దేసేన సద్ధిం. అవసేసం సుతేన సావేతబ్బం ఉద్దిట్ఠఉద్దేసాపేక్ఖత్తా అవసేసవచనస్స. యథాహ ‘‘నిదానం ఉద్దిసిత్వా’’తిఆది (మహావ. ౧౫౦). తేనాహ ‘‘నిదానుద్దేసే పనా’’తిఆది. సుతేన సావేతబ్బం నామ నత్థి ఉపోసథస్స అన్తరాయోవ హోతీతి అధిప్పాయో. అనియతుద్దేసో పరిహాయతీతి భిక్ఖునీనం అనియతసిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా అభావతో. తదభావో చ ‘‘ఇదమేవ లక్ఖణం తత్థాపి అనుగత’’న్తి కత్వాతి వేదితబ్బం. సేసన్తి అవసేసుద్దేసపరిచ్ఛేదదస్సనం. ఏతేసం ద్విన్నం పాతిమోక్ఖానన్తి సమ్బన్ధో. తావాతి పఠమం. ఇదన్తి ఇదాని వత్తబ్బం బుద్ధియం విపరివత్తమానం సామఞ్ఞేన దస్సేతి, ఇదం అక్ఖరపదనియమితగన్థితం వచనం వుచ్చతి కథీయతీతి అత్థో. కిం తన్తి ఆహ, ‘‘సుణాతు మేతిఆదీన’’న్తిఆది.

తత్థ సుణాతు మేతిఆదీనన్తి ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో అజ్జుపోసథో’’తిఆదీనం భిక్ఖుపాతిమోక్ఖే ఆగతానం సుత్తపదానం. అత్థనిచ్ఛయన్తి అభిధేయ్యత్థస్స చేవ అధిప్పాయత్థస్స చ నిచ్ఛయనం, వవత్థాపనన్తి అత్థో. ఇమాయ హి అట్ఠకథాయ తేసం అభిధేయ్యత్థో చేవ అధిప్పాయత్థో చ అనేకధా వవత్థాపీయతి. అథ వా నిచ్ఛిన్నోతి నిచ్ఛయో. గణ్ఠిట్ఠానేసు ఖీలమద్దనాకారేన పవత్తా విమతిచ్ఛేదకథా, అత్థో చ నిచ్ఛయో చ అత్థనిచ్ఛయో, తం అత్థనిచ్ఛయం, మయా వుచ్చమానం అత్థఞ్చ వినిచ్ఛయఞ్చాతి వుత్తం హోతి. సీలసమ్పన్నాతి సమన్తతో పన్నం పత్తం పుణ్ణన్తి సమ్పన్నం, సీలం సమ్పన్నమేతేసన్తి సీలసమ్పన్నా, పరిపుణ్ణసీలాతి అత్థో. అథ వా సమ్మదేవ పన్నా గతా ఉపాగతాతి సమ్పన్నా, సీలేన సమ్పన్నా సీలసమ్పన్నా, పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతాతి అత్థో. అధిసీలఅధిచిత్తఅధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతా తిస్సోపి సిక్ఖితబ్బట్ఠేన సిక్ఖా, తం కామేన్తీతి సిక్ఖాకామా. సుణన్తు మేతి తే సబ్బేపి భిక్ఖవో మమ సన్తికా నిసామేన్తు. ఇమినా అత్తనో సంవణ్ణనాయ సక్కచ్చం సవనే నియోజేతి. సక్కచ్చసవనపటిబద్ధా హి సబ్బాపి సాసనసమ్పత్తీతి. ఏత్థ చ సీలసమ్పన్నానం సిక్ఖాకామానంయేవ భిక్ఖూనం గహణం తదఞ్ఞేసం ఇమిస్సా సంవణ్ణనాయ అభాజనభావతో. న హి తే వినయం సోతబ్బం, పటిపజ్జితబ్బఞ్చ మఞ్ఞిస్సన్తి.

ఏత్థాతి ఏతస్మిం గాథాపదే, ఏతేసం వా గాథాయ సఙ్గహితానం ‘‘సుణాతు మే’’తిఆదీనం పదానమన్తరే. సవనే ఆణత్తివచనం సవనాణత్తివచనం. కిఞ్చాపి సవనాణత్తివచనం, తథాపి పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన ఏవం వత్తబ్బన్తి భగవతా వుత్తత్తా భగవతో ఆణత్తి, న ఉద్దేసకస్సాతి నవకతరేనాపి ఇదం వత్తుం వట్టతి సఙ్ఘగారవేన, సఙ్ఘబహుమానేన చ సహితత్తా సగారవసప్పతిస్సవచనం. సఙ్ఘో హి సుప్పటిపన్నతాదిగుణవిసేసయుత్తత్తా ఉత్తమం గారవప్పతిస్సవట్ఠానం. ఇదఞ్చ సబ్బం కేన కత్థ కదా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సబ్బమేవ చేత’’న్తిఆది. పాతిమోక్ఖుద్దేసం అనుజానన్తేనాతి –

‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితుం, ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, ఉద్దిసితబ్బం, బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన సఙ్ఘో ఞాపేతబ్బో ‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో’’’తి (మహావ. ౧౩౩-౧౩౪) –

ఏవమాదినా అనుజానన్తేన. రాజగహేతి ఏవంనామకే నగరే. తఞ్హి మన్ధాతుమహాగోవిన్దాదీహి పరిగ్గహితత్తా ‘‘రాజగహ’’న్తి వుచ్చతి. తం పనేతం బుద్ధకాలే, చక్కవత్తికాలే చ నగరం హోతి, సేసకాలే సుఞ్ఞం హోతి యక్ఖపరిగ్గహితం, తేసం వసనట్ఠానం హుత్వా తిట్ఠతి. తస్మాతి యస్మా ఇదం పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన వత్తబ్బవచనం, తస్మా. కిం తే ఉభోపి పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసన్తి, యేనేవం వత్తబ్బన్తి ఆహ ‘‘సఙ్ఘత్థేరో వా హీ’’తిఆది. థేరాధికన్తి థేరాధీనం, థేరాయత్తం భవితున్తి అత్థో. ‘‘థేరాధేయ్య’’న్తి వా పాఠో, సోయేవత్థో. తత్థాతి తిస్సం పరిసాయం. బ్యత్తోతి పఞ్ఞావేయ్యత్తియేన సమన్నాగతో, పగుణమాతికోతి అత్థో. పటిబలోతి వత్తుం సమత్థో, అభీతోతి వుత్తం హోతి. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి దహరస్సాపి బ్యత్తస్స పాతిమోక్ఖో అనుఞ్ఞాతో, అథ ఖో ఏత్థాయం అధిప్పాయో – సచే థేరస్స పఞ్చ వా చత్తారో వా తయో వా పాతిమోక్ఖుద్దేసా నాగచ్ఛన్తి, ద్వే పన అక్ఖణ్డా సువిసదా వాచుగ్గతా హోన్తి, థేరాయత్తోవ పాతిమోక్ఖో. సచే పన ఏత్తకమ్పి విసదం కాతుం న సక్కోతి, బ్యత్తస్స భిక్ఖునో ఆయత్తోతి.

ఇదాని ‘‘సఙ్ఘో’’తి అవిసేసేన వుత్తత్తా ఇధాధిప్పేతసఙ్ఘం విసేసేత్వా దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఘోతి ఇమినా పన పదేనా’’తిఆదిమాహ కిఞ్చాపీతి అనుగ్గహత్థే నిపాతో, తస్స యది నామాతి అత్థో వేదితబ్బో. దక్ఖన్తి ఏతాయ సత్తా యథాధిప్పేతాహి సమ్పత్తీహి వడ్ఢన్తీతి దక్ఖిణా, పరలోకం సద్దహిత్వా దాతబ్బం దానం, తం దక్ఖిణం అరహతి, దక్ఖిణాయ వా హితో, యస్మా నం మహప్ఫలకారితాయ విసోధేతీతి దక్ఖిణేయ్యో, దిట్ఠిసీలసఙ్ఘాతేన సంహతోతి సఙ్ఘో, దక్ఖిణేయ్యో చ సో సఙ్ఘో చాతి దక్ఖిణేయ్యసఙ్ఘో. సమ్ముతియా చతువగ్గాదివినయపఞ్ఞత్తియా సిద్ధో సఙ్ఘో సమ్ముతిసఙ్ఘో. అవిసేసేనాతి ‘‘అరియా’’తి వా ‘‘పుథుజ్జనా’’తి వా అవిసేసేత్వా సామఞ్ఞేన. సోతి సమ్ముతిసఙ్ఘో. ఇధాతి ఇమిస్సం ఉపోసథఞత్తియం. అధిప్పేతో ఉపోసథఞత్తియా అవిసేసత్తా. నను చ సోపి పఞ్చవిధో హోతి, తత్థ కతమో ఇధాధిప్పేతోతి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘సో పనేసా’’తిఆది. కమ్మవసేనాతి వినయకమ్మవసేన. పఞ్చ విధా పకారా అస్స సమ్ముతిసఙ్ఘస్సాతి పఞ్చవిధో. తథా హి విధయుత్తగతప్పకారసద్దే సమానత్థే వణ్ణయన్తి. చతున్నం వగ్గో సమూహోతి చతువగ్గో, చతుపరిమాణయుత్తో వా వగ్గో చతువగ్గో. ఏవం పఞ్చవగ్గాది.

ఇదాని యేసం కమ్మానం వసేనాయం పఞ్చవిధో హోతి, తం విసేసేత్వా దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి పఞ్చవిధే సఙ్ఘే. మజ్ఝిమేసు జనపదేసు ఉపసమ్పదకమ్మస్స దసవగ్గకరణీయత్తా వుత్తం ‘‘ఠపేత్వా…పే… ఉపసమ్పదఞ్చా’’తి. ‘‘తథా’’తి ఇమినా ‘‘న కిఞ్చి సఙ్ఘకమ్మం కాతుం న వట్టతీ’’తి ఇమమత్థం అతిదిసతి. యది ఏవం కిమత్థం అతిరేకవీసతివగ్గో వుత్తోతి ఆహ ‘‘సో పనా’’తిఆది. అతిరేకతరేనాతి చతువగ్గాదికరణీయం పఞ్చవగ్గాదినా అతిరేకతరేన, దసవగ్గకరణీయఞ్చ ఏకాదసవగ్గాదినా అతిరేకతరేన. దస్సనత్థన్తి ఞాపనత్థం. ఇదమేవ చానేన కత్తబ్బం కమ్మన్తి ‘‘కమ్మవసేన పఞ్చవిధో’’తి వుత్తం. కమ్మస్సానియమే కథమేతం యుజ్జేయ్యాతి ఈదిసీ చోదనా అనవకాసాతి దట్ఠబ్బం. ఇమస్మిం పనత్థేతి ఉపోసథే.

ఉపోసథసద్దో పనాయం పాతిమోక్ఖుద్దేససీలఉపవాసపఞ్ఞత్తిదివసేసు వత్తతి. తథా హేస ‘‘ఆయామావుసో కప్పిన, ఉపోసథం గమిస్సామా’’తిఆదీసు (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౫౦; మ. ని. అట్ఠ. ౩.౮౫) తిమోక్ఖుద్దేసే ఆగతో, ‘‘ఏవం అట్ఠఙ్గసమన్నాగతో ఖో, విసాఖే, ఉపోసథో ఉపవుత్థో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౪౩) సీలే, ‘‘సుద్ధస్స వే సదా ఫగ్గు, సుద్ధస్సుపోసథో సదా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౭౯) ఉపవాసే, ‘‘ఉపోసథో నామ నాగరాజా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౪౬) పఞ్ఞత్తియం, ‘‘న, భిక్ఖవే, తదహుపోసథే సభిక్ఖుకా ఆవాసా’’తిఆదీసు (మహావ. ౧౮౧) దివసే, ఇధాపి దివసేయేవ వత్తమానో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘అజ్జ ఉపోసథదివసో’’తిఆది. ఉపవసన్తి ఏత్థాతి ఉపోసథో. ఉపవసన్తీతి సీలేన వా సబ్బసో ఆహారస్స అభుఞ్జనసఙ్ఖాతేన అనసనేన వా ఖీరపానమధుపానాదిమత్తేన వా ఉపేతా హుత్వా వసన్తీతి అత్థో.

సబ్బేసమ్పి వాక్యానం ఏవ-కారత్థసహితత్తా ‘‘ఉపోసథో’’తి ఏతస్స ‘‘ఉపోసథో ఏవా’’తి అయమత్థో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘ఏతేన అనుపోసథదివసం పటిక్ఖిపతీ’’తి. ఇమినా అవధారణేన నిరాకతం దస్సేతి, అథ వా సద్దన్తరత్థాపోహనవసేన సద్దో అత్థం వదతీతి ‘‘ఉపోసథో’’తి ఏతస్స ‘‘అనుపోసథో న హోతీ’’తి అయమత్థోతి వుత్తం ‘‘ఏతేన అనుపోసథదివసం పటిక్ఖిపతీ’’తి. ‘‘ఏస నయో పన్నరసో’’తి ఇమినా అఞ్ఞం ఉపోసథదివసం పటిక్ఖిపతీతి ఏత్థాపి. ఏతేనాతి ‘‘ఉపోసథో’’తి ఏతేన సద్దేన. పఞ్చదసన్నం తిథీనం పూరణవసేన పన్నరసో. పన్నరసోతి ఇమినా అఞ్ఞం ఉపోసథదివసం పటిక్ఖిపతీ’’తి సంఖిత్తేన వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘దివసవసేన హీ’’తిఆదిమాహ. చతుద్దసియం నియుత్తో చాతుద్దసికో. ఏవం పన్నరసికో. సామగ్గిఉపోసథో నామ సఙ్ఘసామగ్గికతదివసే కాతబ్బఉపోసథో. హేమన్తగిమ్హవస్సానానం తిణ్ణం ఉతూనన్తి ఏత్థ హేమన్తఉతు నామ అపరకత్తికస్స కాళపక్ఖపాటిపదతో పట్ఠాయ ఫగ్గునపుణ్ణమపరియోసానా చత్తారో మాసా, గిమ్హఉతు నామ ఫగ్గునస్స కాలపక్ఖపాటిపదతో పట్ఠాయ ఆసాళ్హపుణ్ణమపరియోసానా చత్తారో మాసా, వస్సానఉతు నామ ఆసాళ్హస్స కాళపక్ఖపాటిపదతో పట్ఠాయ అపరకత్తికపుణ్ణమపరియోసానా చత్తారో మాసా. తతియసత్తమపక్ఖేసు ద్వే ద్వే కత్వా ఛ చాతుద్దసికాతి హేమన్తస్స ఉతునో తతియే చ సత్తమే చ పక్ఖే ద్వే చాతుద్దసికా, ఏవమితరేసం ఉతూనన్తి ఛ చాతుద్దసికా. సేసా పన్నరసికాతి సేసా అట్ఠారస పన్నరసికా. హోన్తి చేత్థ –

‘‘కత్తికస్స చ కాళమ్హా, యావ ఫగ్గునపుణ్ణమా;

‘హేమన్తకాలో’తి విఞ్ఞేయ్యో, అట్ఠ హోన్తి ఉపోసథా.

‘‘ఫగ్గునస్స చ కాళమ్హా, యావ ఆసాళ్హపుణ్ణమా;

‘గిమ్హకాలో’తి విఞ్ఞేయ్యో, అట్ఠ హోన్తి ఉపోసథా.

‘‘ఆసాళ్హస్స చ కాళమ్హా, యావ కత్తికపుణ్ణమా;

‘వస్సకాలో’తి విఞ్ఞేయ్యో, అట్ఠ హోన్తి ఉపోసథా.

‘‘ఉతూనం పన తిణ్ణన్నం, పక్ఖే తతియసత్తమే;

‘చాతుద్దసో’తి పాతిమోక్ఖం, ఉద్దిసన్తి నయఞ్ఞునో’’తి.

పకతియా నబహుతరావాసికాదిపచ్చయేన కాతబ్బం పకతిచారిత్తం. బహుతరావాసికాదిపచ్చయే పన సతి అఞ్ఞస్మిం చాతుద్దసేపి కాతుం వట్టతి. తేనాహ ‘‘సకి’’న్తిఆది. సకిన్తి ఏకస్మిం వారే. ఆవాసికానం అనువత్తితబ్బన్తి ఆవాసికేహి ‘‘అజ్జుపోసథో చాతుద్దసో’’తి పుబ్బకిచ్చే కరియమానే అనువత్తితబ్బం, న పటిక్కోసితబ్బం. ఆదిసద్దేన ‘‘ఆవాసికేహి ఆగన్తుకానం అనువత్తితబ్బ’’న్తి (మహావ. ౧౭౮) వచనం, ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తేహి భిక్ఖూహి ద్వే తయో ఉపోసథే చాతుద్దసికే కాతుం, కథం మయం తేహి భిక్ఖూహి పఠమతరం పవారేయ్యామా’’తి (మహావ. ౨౪౦) వచనఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. ఏత్థ చ పఠమసుత్తస్స ఏకేకస్స ఉతునో తతియసత్తమపక్ఖస్స చాతుద్దసే వా అవసేసస్స పన్నరసే వా సకిం పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితబ్బన్తి పకతిచారిత్తవసేనపి అత్థసమ్భవతో ‘‘ఆగన్తుకేహీ’’తిఆదీని సుత్తాని దస్సితానీతి వేదితబ్బం. తథారూపపచ్చయే సతీతి అఞ్ఞస్మిమ్పి చాతుద్దసికే ఉపోసథం కాతుం అనురూపే ‘‘ఆవాసికా బహుతరా హోన్తీ’’తి ఏవమాదికే పచ్చయే సతి. అఞ్ఞస్మిమ్పి చాతుద్దసేతి తిణ్ణం ఉతూనం తతియసత్తమపక్ఖచాతుద్దసతో అఞ్ఞస్మిం చాతుద్దసే.

న కేవలం ఉపోసథదివసావ హోన్తీతి ఆహ ‘‘పురిమవస్సంవుట్ఠానం పనా’’తిఆది. మా ఇతి చన్దో వుచ్చతి తస్స గతియా దివసస్స మినితబ్బతో, సో ఏత్థ సబ్బకలాపారిపూరియా పుణ్ణోతి పుణ్ణమా, పుబ్బకత్తికాయ పుణ్ణమా పుబ్బకత్తికపుణ్ణమా, అస్సయుజపుణ్ణమా. సా హి పచ్ఛిమకత్తికం నివత్తేతుం ఏవం వుత్తా. తేసంయేవాతి పురిమవస్సంవుట్ఠానంయేవ. భణ్డనకారకేహీతి కలహకారకేహి. పచ్చుక్కడ్ఢన్తీతి ఉక్కడ్ఢన్తి. భణ్డనకారకేహి అనువాదవసేన అస్సయుజపుణ్ణమాదిం పరిచ్చజన్తా పవారణం కాళపక్ఖం, జుణ్హపక్ఖన్తి ఉద్ధం కడ్ఢన్తీతి అత్థో. ‘‘సుణన్తు మే ఆయస్మన్తో ఆవాసికా, యదాయస్మన్తానం పత్తకల్లం, ఇదాని ఉపోసథం కరేయ్యామ, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసేయ్యామ, ఆగమే కాళే పవారేయ్యామా’’తి (మహావ. ౨౪౦) ‘‘సుణన్తు మే ఆయస్మన్తో ఆవాసికా, యదాయస్మన్తానం పత్తకల్లం, ఇదాని ఉపోసథం కరేయ్యామ, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసేయ్యామ, ఆగమే జుణ్హే పవారేయ్యామా’’తి చ ఏవం ఞత్తియా పవారణం ఉక్కడ్ఢన్తీతి వుత్తం హోతి.

అథాతి అనన్తరత్థే నిపాతో. చతుద్దసన్నం పూరణో చాతుద్దసో, దివసో. యం సన్ధాయ ‘‘ఆగమే జుణ్హే పవారేయ్యామా’’తి ఞత్తిం ఠపయింసు, తస్మిం పన ఆగమే జుణ్హే కోముదియా చాతుమాసినియా అవస్సం పవారేతబ్బం. న హి తం అతిక్కమిత్వా పవారేతుం లబ్భతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘తే చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ భణ్డనకారకా కలహకారకా వివాదకారకా భస్సకారకా సఙ్ఘే అధికరణకారకా తమ్పి జుణ్హం అనువసేయ్యుం, తేహి, భిక్ఖవే, భిక్ఖూహి సబ్బేహేవ ఆగమే జుణ్హే కోముదియా చాతుమాసినియా అకామా పవారేతబ్బ’’న్తి (మహావ. ౨౪౦).

తేనేవాహ ‘‘పచ్ఛిమవస్సంవుట్ఠానఞ్చ పచ్ఛిమకత్తికపుణ్ణమా ఏవా’’తి. యది హి తం అతిక్కమిత్వా పవారేయ్య, దుక్కటాపత్తిం ఆపజ్జేయ్య. వుత్తఞ్హేతం ‘‘న చ, భిక్ఖవే, అపవారణాయ పవారేతబ్బం అఞ్ఞత్ర సఙ్ఘసామగ్గియా’’తి (మహావ. ౨౩౩). విసుద్ధిపవారణాయోగతో పవారణాదివసా. పిసద్దేన న కేవలం పవారణాదివసాయేవ, అథ ఖో ఉపోసథదివసాపి హోన్తీతి దస్సేతి. ఇదాని యో సో సామగ్గిఉపోసథదివసో వుత్తో, తఞ్చ తప్పసఙ్గేన సామగ్గిపవారణాదివసఞ్చ దస్సేన్తో ‘‘యదా పనా’’తిఆదిమాహ. ఓసారితే తస్మిం భిక్ఖుస్మిన్తి ఉక్ఖిత్తకే భిక్ఖుస్మిం ఓసారితే, తం గహేత్వా సీమం గన్త్వా ఆపత్తిం దేసాపేత్వా కమ్మవాచాయ కమ్మప్పటిప్పస్సద్ధివసేన పవేసితేతి వుత్తం హోతి. తస్స వత్థుస్సాతి తస్స అధికరణస్స. తదా ఠపేత్వా…పే… ఉపోసథదివసో నామ హోతీతి సమ్బన్ధో. కిం కారణన్తి ఆహ ‘‘తావదేవా’’తిఆది. తత్థ తావదేవాతి తం దివసమేవ. వచనతోతి కోసమ్బకక్ఖన్ధకే (మహావ. ౪౭౫) వుత్తత్తా. యత్థ పన పత్తచీవరాదీనం అత్థాయ అప్పమత్తకేన కారణేన వివదన్తా ఉపోసథం వా పవారణం వా ఠపేన్తి, తత్థ తస్మిం అధికరణే వినిచ్ఛితే ‘‘సమగ్గా జాతమ్హా’’తి అన్తరా సామగ్గిఉపోసథం కాతుం న లభన్తి. కరోన్తేహి అనుపోసథే ఉపోసథో కతో నామ హోతి. కత్తికమాసబ్భన్తరేతి ఏత్థ కత్తికమాసో నామ పుబ్బకత్తికమాసస్స కాళపక్ఖపాటిపదతో పట్ఠాయ యావ అపరకత్తికపుణ్ణమా, తావ ఏకూనతింసరత్తిదివో, తస్సబ్భన్తరే, తతో పచ్ఛా వా పన పురే వా న వట్టతి. అయమేవ యో కోచి దివసోయేవ. ఇధాపి కోసమ్బకక్ఖన్ధకే సామగ్గియా సదిసావ సామగ్గీ వేదితబ్బా. యే పన కిస్మిఞ్చిదేవ అప్పమత్తకే పవారణం ఠపేత్వా సమగ్గా హోన్తి, తేహి పవారణాయమేవ పవారణా కాతబ్బా, తావదేవ న కాతబ్బా. కరోన్తేహి అప్పవారణాయ పవారణా కతా హోతి. న కాతబ్బోయేవాతి నియమేన యది కరోతి, దుక్కటన్తి దస్సేతి. తత్థ హి ఉపోసథకరణే దుక్కటం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘న, భిక్ఖవే, అనుపోసథే ఉపోసథో కాతబ్బో అఞ్ఞత్ర సఙ్ఘసామగ్గియా’’తి (మహావ. ౧౮౩).

‘‘పత్తకాలమేవ పత్తకల్ల’’న్తి ఇమినా సకత్థే భావప్పచ్చయోతి దస్సేతి. నాసతీతి అన్వయతో వుత్తమేవ బ్యతిరేకతో దళ్హం కరోతి.

అనురూపాతి అరహా అనుచ్ఛవికా, సామినోతి వుత్తం హోతి. సబ్బన్తిమేనాతి సబ్బహేట్ఠిమేన చత్తారో, న తేహి వినా తం ఉపోసథకమ్మం కరీయతి, న తేసం ఛన్దో వా పారిసుద్ధి వా ఏతి. అవసేసా పన సచేపి సహస్సమత్తా హోన్తి, సచే సమానసంవాసకా, సబ్బే ఛన్దారహావ హోన్తి, ఛన్దపారిసుద్ధిం దత్వా ఆగచ్ఛన్తు వా, మా వా, కమ్మం న కుప్పతి. పకతత్తాతి అనుక్ఖిత్తా, పారాజికం అనజ్ఝాపన్నా చ. హత్థపాసో నామ దియడ్ఢహత్థప్పమాణో.

సీమా చ నామేసా కతమా, యత్థ హత్థపాసం అవిజహిత్వా ఠితా కమ్మప్పత్తా నామ హోన్తీతి అనుయోగం సన్ధాయ సీమం దస్సేన్తో విభాగవన్తానం సభావవిభావనం విభాగదస్సనముఖేనేవ హోతీతి ‘‘సీమా చ నామేసా’’తిఆదిమాహ. సమ్భిన్దన్తేనాతి మిస్సీకరోన్తేన. అజ్ఝోత్థరన్తేనాతి మద్దన్తేన, అన్తో కరోన్తేనాతి వుత్తం హోతి. ఇమా విపత్తిసీమాయో నామాతి సమ్బన్ధో. కస్మా విపత్తిసీమాయో నామాతి ఆహ ‘‘ఏకాదసహీ’’తిఆది. ఆకారేహీతి కారణేహి. వచనతోతి కమ్మవగ్గే (పరి. ౪౮౨ ఆదయో) కథితత్తా. సఙ్ఘకమ్మం నామేతం వీసతివగ్గకరణీయపరమన్తి ఆహ ‘‘యత్థ ఏకవీసతి భిక్ఖూ నిసీదితుం న సక్కోన్తీ’’తి. యస్సం సీమాయం హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన కమ్మారహేన సద్ధిం ఏకవీసతి భిక్ఖూ పరిమణ్డలాకారేన నిసీదితుం న సక్కోన్తి, అయం అతిఖుద్దకా నామాతి అత్థో. ఏవరూపా చ సీమా సమ్మతాపి అసమ్మతా, గామఖేత్తసదిసావ హోతి, తత్థ కతం కమ్మం కుప్పతి. ఏస నయో సేససీమాసుపి.

సమ్మతాతి బద్ధా, వాచితకమ్మవాచాతి అత్థో. కమ్మవాచాయ వాచనమేవ హి బన్ధనం నామ. నిమిత్తం న ఉపగచ్ఛతీతి అనిమిత్తుపగో, తం అనిమిత్తుపగం, అనిమిత్తారహన్తి వుత్తం హోతి. తచసారరుక్ఖో నామ తాలనాళికేరాదికా. పంసుపుఞ్జవాలుకాపుఞ్జానన్తి పంసురాసివాలుకారాసీనం మజ్ఝే. నిద్ధారణే చేతం సామివచనం. పోత్థకేసు పన కత్థచి ‘‘పంసుపుఞ్జం వా వాలుకాపుఞ్జం వా అఞ్ఞతర’’న్తి పాఠో దిస్సతి, సో పన అపాఠో. న హి సో ‘‘అఞ్ఞతర’’న్తి ఇమినా యుజ్జతీతి. అన్తరాతి నిమిత్తుపగనిమిత్తానమన్తరా. ఏత్థ చ యా తీహి నిమిత్తేహి బజ్ఝమానా అనిమిత్తుపగేసు తచసారరుక్ఖాదీసు అఞ్ఞతరం అన్తరా ఏకం నిమిత్తం కత్వా సమ్మతా, సా ఖణ్డనిమిత్తా నామ హోతి. యా పన చతుపఞ్చనిమిత్తాదీహి బజ్ఝమానా ఇమేసు తచసారరుక్ఖాదీసు అఞ్ఞతరం అన్తరా ఏకం నిమిత్తం కత్వా సమ్మతా, సా ఖణ్డనిమిత్తా నామ న హోతీతి విఞ్ఞాయతి నిమిత్తుపగానం నిమిత్తానం తిణ్ణం సబ్భావతో. అట్ఠకథాసు పన అవిసేసేన వుత్తం, తస్మా ఉపపరిక్ఖిత్వా గహేతబ్బం. సబ్బేన సబ్బన్తి సబ్బప్పకారేన. నిమిత్తానం బహి ఠితేన సమ్మతాతి తేసం బహి ఠితేన వాచితకమ్మవాచా. నిమిత్తాని పన అన్తో చ బహి చ ఠత్వా కిత్తేతుం వట్టన్తి.

ఏవం సమ్మతాపీతి నిమిత్తాని కిత్తేత్వా కమ్మవాచాయ సమ్మతాపి. ఇమస్స ‘‘అసమ్మతావ హోతీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. సబ్బా, భిక్ఖవే, నదీ అసీమాతి యా కాచి నదీలక్ఖణప్పత్తా నదీ నిమిత్తాని కిత్తేత్వా ‘‘ఏతం బద్ధసీమం కరోమా’’తి కతాపి అసీమా, బద్ధసీమా న హోతీతి అత్థో. అత్తనో సభావేన పన సా బద్ధసీమాసదిసా. సబ్బత్థ సఙ్ఘకమ్మం కాతుం వట్టతి. సముద్దజాతస్సరేసుపి ఏసేవ నయో. ‘‘సంసట్ఠవిటపా’’తి ఇమినా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఆసన్నతం దీపేతి. బద్ధా హోతీతి పచ్ఛిమదిసాభాగే సీమం సన్ధాయ వుత్తం. తస్సా పదేసన్తి తస్సా ఏకదేసం. యత్థ ఠత్వా భిక్ఖూహి కమ్మం కాతుం సక్కా హోతి, తాదిసం ఏకదేసన్తి వుత్తం హోతి. యత్థ పన ఠితేహి కమ్మం కాతుం న సక్కా, తాదిసం పదేసం అన్తో కరిత్వా బన్ధన్తా సీమాయ సీమం సమ్భిన్దన్తి నామ, న తు అజ్ఝోత్థరన్తి నామాతి గహేతబ్బం. గణ్ఠిపదేసు పన ‘‘సమ్భిన్దనం పరేసం సీమాయ ఏకం వా ద్వే వా నిమిత్తే కిత్తేత్వా లేఖామత్తం గహేత్వా బన్ధనం. అజ్ఝోత్థరణం నామ పరేసం సీమాయ నిమిత్తే కిత్తేత్వా తం సకలం వా తస్సేకదేసం వా అన్తో కరోన్తేన తస్సా బహి ఏకిస్సం ద్వీసు వా దిసాసు నిమిత్తే కిత్తేత్వా బన్ధన’’న్తి వుత్తం.

పబ్బతాదీనం నిమిత్తానం సమ్పదా నిమిత్తసమ్పత్తి. పబ్బతోవ నిమిత్తం పబ్బతనిమిత్తం. ఏవం సేసేసుపి. ఏవం వుత్తేసూతి ఉపోసథక్ఖన్ధకే (మహావ. ౧౩౮ ఆదయో) సీమాసమ్ముతియం వుత్తేసు. ఇమేహి చ పన అట్ఠహి నిమిత్తేహి అసమ్మిస్సేహిపి అఞ్ఞమఞ్ఞమిస్సేహిపి సీమం సమ్మన్నితుం వట్టతి. తేనాహ ‘‘తస్మిం తస్మిం దిసాభాగే యథాలద్ధాని నిమిత్తుపగాని నిమిత్తానీ’’తి. ఏకేన, పన ద్వీహి వా నిమిత్తేహి సమ్మన్నితుం న వట్టతి, తీణి పన ఆదిం కత్వా వుత్తప్పకారానం నిమిత్తానం సతేనాపి వట్టతి. ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయ కిం నిమిత్త’’న్తి వినయధరేన పుచ్ఛితబ్బం, ‘‘పబ్బతో, భన్తే’’తి వుత్తే పున వినయధరేనేవ ‘‘ఏసో పబ్బతో నిమిత్త’’న్తి ఏవం నిమిత్తం కిత్తేతబ్బం. ‘‘ఏతం పబ్బతం నిమిత్తం కరోమ, నిమిత్తం కరిస్సామ, నిమిత్తం కతో, నిమిత్తం హోతు, హోతి భవిస్సతీ’’తి ఏవం పన కిత్తేతుం న వట్టతి. పాసాణాదీసుపి ఏసేవ నయో. తేనాహ ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయ కిం నిమిత్త’’న్తిఆది. ‘‘పబ్బతో, భన్తే, ఉదకం, భన్తే’’తి ఏవం పన ఉపసమ్పన్నో వా ఆచిక్ఖతు, అనుపసమ్పన్నో వా, వట్టతియేవ. ఆదిసద్దేన ‘‘పురత్థిమాయ అనుదిసాయ కిం నిమిత్తం? పాసాణో, భన్తే, ఏసో పాసాణో నిమిత్తం. దక్ఖిణాయ దిసాయ, దక్ఖిణాయ అనుదిసాయ, పచ్ఛిమాయ దిసాయ, పచ్ఛిమాయ అనుదిసాయ, ఉత్తరాయ దిసాయ, ఉత్తరాయ అనుదిసాయ కిం నిమిత్తం? ఉదకం, భన్తే, ఏతం ఉదకం నిమిత్త’’న్తి ఇదం సఙ్గణ్హాతి. ఏత్థ పన అట్ఠత్వా పున ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయ కిం నిమిత్తం? పబ్బతో, భన్తే, ఏసో పబ్బతో నిమిత్త’’న్తి ఏవం పఠమం కిత్తితనిమిత్తం కిత్తేత్వావ ఠపేతబ్బం. ఏవఞ్హి నిమిత్తేన నిమిత్తం ఘటితం హోతి. సమ్మా కిత్తేత్వాతి అఞ్ఞమఞ్ఞనామవిపరియాయేన, అనిమిత్తానం నామేన చ అకిత్తేత్వా యథావుత్తేనేవ నయేన కిత్తేత్వా. సమ్మతాతి ‘‘సుణాతు మే, భన్తే’’తిఆదినా నయేన ఉపోసథక్ఖన్ధకే (మహావ. ౧౩౯ ఆదయో) వుత్తాయ పరిసుద్ధాయ ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ బద్ధా. తత్థ నిమిత్తాని సకిం కిత్తితానిపి కిత్తితానేవ హోన్తి. అన్ధకట్ఠకథాయం పన తిక్ఖత్తుం సీమమణ్డలం సమ్బన్ధన్తేన నిమిత్తం కిత్తేతబ్బ’’న్తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౩౮) వుత్తం.

తత్రాతి తేసు అట్ఠసు నిమిత్తేసు. నిమిత్తుపగతాతి నిమిత్తయోగ్యతా. ‘‘హత్థిప్పమాణతో పట్ఠాయా’’తి వచనతో హత్థిప్పమాణోపి నిమిత్తుపగోయేవ. హత్థీ పన సత్తరతనో వా అడ్ఢట్ఠరతనో (సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౧౩౮) వా. తతో ఓమకతరోతి తతో హత్థిప్పమాణతో ఖుద్దకతరో. సచే చతూసు దిసాసు చత్తారో వా తీసు వా తయో పబ్బతా హోన్తి, చతూహి, తీహి వా పబ్బతనిమిత్తేహేవ సమ్మన్నితుమ్పి వట్టతి, ద్వీహి పన నిమిత్తేహి, ఏకేన వా సమ్మన్నితుం న వట్టతి. ఇతో పరేసు పాసాణనిమిత్తాదీసుపి ఏసేవ నయో. తస్మా పబ్బతనిమిత్తం కరోన్తేన పుచ్ఛితబ్బం ‘‘ఏకాబద్ధో, న ఏకాబద్ధో’’తి. సచే ఏకాబద్ధో హోతి, న కాతబ్బో. తఞ్హి చతూసు వా అట్ఠసు వా దిసాసు కిత్తేన్తేనాపి ఏకమేవ నిమిత్తం కిత్తితం హోతి. తస్మా యో ఏవం చక్కసణ్ఠానేన విహారం పరిక్ఖిపిత్వా ఠితో పబ్బతో, తం ఏకదిసాయ కిత్తేత్వా అఞ్ఞాసు దిసాసు తం బహిద్ధా కత్వా అన్తో అఞ్ఞాని నిమిత్తాని కిత్తేతబ్బాని. సచే పబ్బతస్స తతియభాగం వా ఉపడ్ఢం వా అన్తోసీమాయ కత్తుకామా హోన్తి, పబ్బతం అకిత్తేత్వా యత్తకం పదేసం అన్తో కత్తుకామా, తస్స పరతో తస్మింయేవ పబ్బతే జాతరుక్ఖవమ్మికాదీసు అఞ్ఞతరం నిమిత్తం కిత్తేతబ్బం. సచే యోజనద్వియోజనప్పమాణం సబ్బం పబ్బతం అన్తో కత్తుకామా హోన్తి, పబ్బతస్స పరతో భూమియం జాతరుక్ఖవమ్మికాదీని నిమిత్తాని కిత్తేతబ్బాని (మహావ. అట్ఠ. ౧౩౮; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౧౫౮).

సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి గణనం వోహారం గచ్ఛతీతి అత్థో. ద్వత్తింసపలగుళపిణ్డపరిమాణోతి థూలతాయ, న తులగణనాయ. తత్థ ‘‘ఏకపలం నామ దసకలఞ్జ’’న్తి వదన్తి. ఇట్ఠకా మహన్తాపి న వట్టతి. తథా అనిమిత్తుపగపాసాణానం రాసి, పగేవ పంసువాలుకారాసి. భూమిసమో ఖలమణ్డలసదిసో పిట్ఠిపాసాణో వా భూమితో ఖాణుకో వియ ఉట్ఠితపాసాణో వా హోతి, సోపి పమాణూపగో చే, వట్టతి. ‘‘పిట్ఠిపాసాణో పన అతిమహన్తోపి పాసాణసఙ్ఖమేవ గచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘పిట్ఠిపాసాణో పనా’’తిఆది. తస్మా సచే మహతో పిట్ఠిపాసాణస్స ఏకం పదేసం అన్తోసీమాయం కత్తుకామా హోన్తి, తం అకిత్తేత్వా తస్సుపరి అఞ్ఞో పాసాణో కిత్తేతబ్బో. సచే పిట్ఠిపాసాణుపరి విహారం కరోన్తి, విహారమజ్ఝేన చ పిట్ఠిపాసాణో వినివిజ్ఝిత్వా గచ్ఛతి, ఏవరూపో పిట్ఠిపాసాణో న వట్టతి. సచే హి తం కిత్తేన్తి, నిమిత్తస్సుపరి విహారో హోతి, నిమిత్తఞ్చ నామ బహిసీమాయం హోతి, విహారోపి బహిసీమాయం ఆపజ్జతి. విహారం పరిక్ఖిపిత్వా ఠితపిట్ఠిపాసాణో పన ఏకత్థ కిత్తేత్వా అఞ్ఞత్థ న కిత్తేతబ్బో.

వననిమిత్తే తిణవనం వా తచసారరుక్ఖవనం వా న వట్టతీతి ఆహ ‘‘అన్తోసారేహీ’’తిఆది. అన్తోసారా నామ అమ్బజమ్బుపనసాదయో. అన్తోసారమిస్సకేహీతి అన్తో సారో యేసం తే అన్తోసారా, తేహి మిస్సకా అన్తోసారమిస్సకా, తేహి. చతుపఞ్చరుక్ఖమత్తమ్పీతి హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదనాహ. ఉక్కంసతో పన యోజనసతికమ్పి వనం వట్టతి. ఏత్థ పన చతురుక్ఖమత్తఞ్చే, తయో సారతో, ఏకో అసారతో. పఞ్చరుక్ఖమత్తఞ్చే, తయో సారతో, ద్వే అసారతోతి గహేతబ్బం. సచే పన వనమజ్ఝే విహారం కరోన్తి, తం వనం న కిత్తేతబ్బం. ఏకదేసం అన్తోసీమాయం కత్తుకామేహిపి వనం అకిత్తేత్వా తత్థ రుక్ఖపాసాణాదయో కిత్తేతబ్బా, విహారం పరిక్ఖిపిత్వా ఠితవనం ఏకత్థ కిత్తేత్వా అఞ్ఞత్థ న కిత్తేతబ్బం (మహావ. అట్ఠ. ౧౩౮).

రుక్ఖనిమిత్తేపి తచసారరుక్ఖో న వట్టతీతి ఆహ ‘‘అన్తోసారో’’తి. ‘‘భూమియం పతిట్ఠితో’’తి ఇమినా కుటసరావాదీసు ఠితం పటిక్ఖిపతి. తతో అపనేత్వా పన తఙ్ఖణమ్పి భూమియం రోపేత్వా కోట్ఠకం కత్వా ఉదకం ఆసిఞ్చిత్వా కిత్తేతుం వట్టతి, నవమూలసాఖానిగ్గమనం అకారణం. ఖన్ధం ఛిన్దిత్వా రోపితే పన ఏతం యుజ్జతి. సూచిదణ్డకప్పమాణోతి ‘‘సీహళదీపే లేఖనదణ్డప్పమాణో’’తి వదన్తి (సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౧౩౮), సో చ కనిట్ఠఙ్గులిపరిమాణోతి దట్ఠబ్బో. ఇదం పన రుక్ఖనిమిత్తం కిత్తేన్తేన ‘‘రుక్ఖో’’తిపి, ‘‘సాకరుక్ఖో, సాలరుక్ఖో’’తిపి వత్తుం వట్టతి. ఏకాబద్ధం పన సుప్పతిట్ఠితనిగ్రోధసదిసం రుక్ఖం ఏకత్థ కిత్తేత్వా అఞ్ఞత్థ కిత్తేతుం న వట్టతి.

మగ్గనిమిత్తే అరఞ్ఞఖేత్తనదీతళాకమగ్గాదయో న వట్టన్తీతి ఆహ ‘‘జఙ్ఘమగ్గో వా హోతూ’’తిఆది. యో పన జఙ్ఘమగ్గో సకటమగ్గతో ఓక్కమిత్వా పున సకటమగ్గమేవ ఓతరతి, యే వా జఙ్ఘమగ్గసకటమగ్గా అవలఞ్జితా, తే న వట్టన్తి. తేనాహ ‘‘జఙ్ఘసత్థసకటసత్థేహీ’’తిఆది. ఏత్థ చ సచే సకటమగ్గస్స అన్తిమచక్కమగ్గం నిమిత్తం కరోన్తి, మగ్గో బహిసీమాయ హోతి. సచే బాహిరచక్కమగ్గం నిమిత్తం కరోన్తి, బాహిరచక్కమగ్గోవ బహిసీమాయ హోతి, సేసం అన్తోసీమం భజతీతి వేదితబ్బం. సచేపి ద్వే మగ్గా నిక్ఖమిత్వా పచ్ఛా సకటధురమివ ఏకీభవన్తి, ద్విధా భిన్నట్ఠానే వా సమ్బన్ధట్ఠానే వా సకిం కిత్తేత్వా పున న కిత్తేతబ్బా. ఏకాబద్ధనిమిత్తఞ్హేతం హోతి.

సచే విహారం పరిక్ఖిపిత్వా చత్తారో మగ్గా చతూసు దిసాసు గచ్ఛన్తి, మజ్ఝే ఏకం కిత్తేత్వా అపరం కిత్తేతుం న వట్టతి. ఏకాబద్ధనిమిత్తఞ్హేతం. కోణం వినివిజ్ఝిత్వా గతం పన పరభాగే కిత్తేతుం వట్టతి. విహారమజ్ఝేన వినివిజ్ఝిత్వా గతమగ్గో పన న కిత్తేతబ్బో. కిత్తితే పన నిమిత్తస్స ఉపరి విహారో హోతి. ఇమఞ్చ మగ్గం కిత్తేన్తేన ‘‘మగ్గో పజ్జో పథో’’తిఆదినా (చూళని. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేస ౧౦౧) వుత్తేసు దససు నామేసు యేన కేనచి నామేన కిత్తేతుం వట్టతి. పరిఖాసణ్ఠానేన విహారం పరిక్ఖిపిత్వా గతమగ్గో ఏకత్థ కిత్తేత్వా అఞ్ఞత్థ కిత్తేతుం న వట్టతి.

యం పన అబద్ధసీమాలక్ఖణే నదిం వక్ఖామాతి ‘‘యస్సా ధమ్మికానం రాజూనం కాలే’’తిఆదినా (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) ఉదకుక్ఖేపసీమాయం నదియా వక్ఖమానత్తా వుత్తం. యా పన నదీ మగ్గో వియ సకటధురసణ్ఠానేన వా పరిఖాసణ్ఠానేన వా విహారం పరిక్ఖిపిత్వా గతా, నం ఏకత్థ కిత్తేత్వా అఞ్ఞత్థ కిత్తేతుం న వట్టతి. విహారస్స చతూసు దిసాసు అఞ్ఞమఞ్ఞం వినివిజ్ఝిత్వా గతే నదీచతుక్కేపి ఏసేవ నయో. అసమ్మిస్సనదియో పన చతస్సోపి కిత్తేతుం వట్టతి. సచే వతిం కరోన్తో వియ రుక్ఖపాదే నిఖణిత్వా వల్లిపలాలాదీహి నదీసోతం రుమ్భన్తి, ఉదకమ్పి అజ్ఝోత్థరిత్వా ఆవరణం పవత్తతియేవ, నిమిత్తం కాతుం వట్టతి. యథా పన ఉదకం నప్పవత్తతి, ఏవం సేతుమ్హి కతే అప్పవత్తమానా నదీ నిమిత్తం కాతుం న వట్టతి. పవత్తనట్ఠానే నదీనిమిత్తం, అప్పవత్తనట్ఠానే ఉదకనిమిత్తం కాతుం వట్టతి.

యా పన దుబ్బుట్ఠికాలే వా గిమ్హే వా నిరుదకభావేన నప్పవత్తతి, సా వట్టతి. మహానదితో ఉదకమాతికం నీహరన్తి, సా కున్నదీసదిసా హుత్వా తీణి సస్సాని సమ్పాదేన్తీ నిచ్చం పవత్తతి. కిఞ్చాపి పవత్తతి, నిమిత్తం కాతుం న వట్టతి. యా పన మూలే మహానదితో నిగ్గతాపి కాలన్తరేన తేనేవ నిగ్గతమగ్గేన నదిం భిన్దిత్వా సయమేవ గచ్ఛతి, గచ్ఛన్తీ చ పరతో సుసుమారాదిసమాకిణ్ణా నావాదీహి సఞ్చరితబ్బా నదీ హోతి, తం నిమిత్తం కాతుం వట్టతి.

అసన్దమానన్తి అప్పవత్తమానం. సన్దమానం నామ ఓఘనదీఉదకవాహకమాతికాసు ఉదకం. వుత్తపరిచ్ఛేదకాలం అతిట్ఠన్తన్తి ‘‘యావ కమ్మవాచాపరియోసానా సణ్ఠమానక’’న్తి వుత్తపరిచ్ఛేదకాలం అతిట్ఠన్తం. భాజనగతన్తి నావాచాటిఆదీసు భాజనేసు గతం. యం పన అన్ధకట్ఠకథాయం ‘‘గమ్భీరేసు ఆవాటాదీసు ఉక్ఖేపిమం ఉదకం నిమిత్తం న కాతబ్బ’’న్తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౩౮; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౧౫౮) వుత్తం, తం దువుత్తం, అత్తనో మతిమత్తమేవ. ఠితం పన అన్తమసో సూకరఖతాయపి గామదారకానం కీళనవాపియమ్పి సచే యావ కమ్మవాచాపరియోసానం తిట్ఠతి, అప్పం వా హోతు, బహు వా, వట్టతియేవ. తస్మిం పన ఠానే నిమిత్తసఞ్ఞాకరణత్థం పాసాణవాలికాపంసుఆదిరాసి వా పాసాణత్థమ్భో వా దారుత్థమ్భో వా కాతబ్బో.

ఏవం నిమిత్తసమ్పత్తియుత్తతం దస్సేత్వా ఇదాని యేహి ఆకారేహి బద్ధా పరిసాసమ్పత్తియుత్తా నామ హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘పరిసాసమ్పత్తియా యుత్తా నామా’’తిఆదిమాహ. ఇమస్స పన కమ్మస్స చతువగ్గకరణీయత్తా ‘‘చతూహి భిక్ఖూహీ’’తి వుత్తం. ఇమఞ్చ సీమం బన్ధితుకామేహి సామన్తవిహారేసు భిక్ఖూ తస్స తస్స విహారస్స సీమాపరిచ్ఛేదం పుచ్ఛిత్వా బద్ధసీమవిహారానం సీమాయ సీమన్తరికం, అబద్ధసీమవిహారానం సీమాయ ఉపచారం ఠపేత్వా దిసాచారికభిక్ఖూనం నిస్సఞ్చారసమయే సచే ఏకస్మిం గామఖేత్తే సీమం బన్ధితుకామా, యే తత్థ బద్ధసీమవిహారా, తేసు భిక్ఖూనం ‘‘మయం అజ్జ సీమం బన్ధిస్సామ, తుమ్హే సకసకసీమాపరిచ్ఛేదతో మా నిక్ఖమిత్థా’’తి పేసేతబ్బం. యే అబద్ధసీమవిహారా, తేసు భిక్ఖూ ఏకజ్ఝం సన్నిపాతాపేతబ్బా, ఛన్దారహానం ఛన్దో ఆహరాపేతబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘యావతికా తస్మిం గామఖేత్తే’’తిఆది. తస్మిం గామఖేత్తేతి యస్మిం గామఖేత్తే ఠత్వా కమ్మవాచం వాచేన్తి, తస్మిం గామఖేత్తే. ‘‘సచే అఞ్ఞానిపి గామఖేత్తాని అన్తో కత్తుకామా, తేసు గామేసు యే భిక్ఖూ వసన్తి, తేహిపి ఆగన్తబ్బం, అనాగచ్ఛన్తానం ఛన్దో ఆహరితబ్బో’’తి మహాసుమత్థేరో ఆహ. మహాపదుమత్థేరో పనాహ ‘‘నానాగామఖేత్తాని నామ పాటియేక్కం బద్ధసీమాసదిసాని, న తతో ఛన్దపారిసుద్ధి ఆగచ్ఛతి. అన్తోనిమిత్తగతేహి పన భిక్ఖూహి ఆగన్తబ్బ’’న్తి వత్వా పున ఆహ ‘‘సమానసంవాసకసీమాసమ్మన్ననకాలే ఆగమనమ్పి అనాగమనమ్పి వట్టతి, అవిప్పవాససీమాసమ్మన్ననకాలే పన అన్తోనిమిత్తగతేహి ఆగన్తబ్బం. అనాగచ్ఛన్తానం ఛన్దో ఆహరితబ్బో’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౩౮).

ఇదాని యేహి ఆకారేహి సమ్మతా కమ్మవాచాసమ్పత్తియుత్తా నామ హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘కమ్మవాచాసమ్పత్తియా యుత్తా నామా’’తిఆదిమాహ. ఆదిసద్దేన. ‘‘యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఏతేహి నిమిత్తేహి సీమం సమ్మన్నేయ్య సమానసంవాసం ఏకూపోసథం, ఏసా ఞత్తి. సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, యావతా సమన్తా నిమిత్తా కిత్తితా, సఙ్ఘో ఏతేహి నిమిత్తేహి సీమం సమ్మన్నతి సమానసంవాసం ఏకూపోసథం, యస్సాయస్మతో ఖమతి ఏతేహి నిమిత్తేహి సీమాయ సమ్ముతి సమానసంవాసాయ ఏకూపోసథాయ, సో తుణ్హస్స. యస్స నక్ఖమతి, సో భాసేయ్య. సమ్మతా సీమా సఙ్ఘేన ఏతేహి నిమిత్తేహి సమానసంవాసా ఏకూపోసథా, ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి (మహావ. ౧౩౯) ఇమం పాళిసేసం సఙ్గణ్హాతి. వుత్తాయాతి ఉపోసథక్ఖన్ధకే వుత్తాయ. ఞత్తిదోసఅనుస్సావనదోసేహి విరహితత్తా పరిసుద్ధాయ.

ఖణ్డసీమా (మహావ. అట్ఠ. ౧౩౮; సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౧౩౮; వజిర. టీ. మహావగ్గ ౧౩౮) నామ ఖుద్దకసీమా. సమానసంవాసకత్థం సమ్మతా సీమా సమానసంవాసకసీమా. అవిప్పవాసత్థం సమ్మతా సీమా అవిప్పవాససీమా. ఇమాసు పన తీసు సీమం సమ్మన్నన్తేహి పబ్బజ్జుపసమ్పదాదీనం సఙ్ఘకమ్మానం సుఖకరణత్థం పఠమం ఖణ్డసీమా బన్ధితబ్బా. తం పన బన్ధన్తేహి వత్తం జానితబ్బం. సచే హి బోధిచేతియభత్తసాలాదీని సబ్బవత్థూని పతిట్ఠాపేత్వా కతవిహారే బన్ధన్తి, విహారమజ్ఝే బహూనం సమోసరణట్ఠానే అబన్ధిత్వా విహారపచ్చన్తే వివిత్తోకాసే బన్ధితబ్బా. అకతవిహారే బన్ధన్తేహి బోధిచేతియాదీనం సబ్బవత్థూనం ఠానం సల్లక్ఖేత్వా యథా పతిట్ఠితేసు వత్థూసు విహారపచ్చన్తే వివిత్తోకాసే హోతి, ఏవం బన్ధితబ్బా. సా హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన సచే ఏకవీసతిభిక్ఖూ గణ్హాతి, వట్టతి. తతో ఓరం న వట్టతి. పరం భిక్ఖుసహస్సం గణ్హన్తీపి వట్టతి. తం బన్ధన్తేహి సీమామాళకస్స సమన్తా నిమిత్తుపగా పాసాణా ఠపేతబ్బా, న ఖణ్డసీమాయ ఠితేహి మహాసీమా బన్ధితబ్బా, న మహాసీమాయ ఠితేహి ఖణ్డసీమా. ఖణ్డసీమాయమేవ పన ఠత్వా ఖణ్డసీమా బన్ధితబ్బా, మహాసీమాయమేవ ఠత్వా మహాసీమా.

తత్రాయం బన్ధనవిధి – సమన్తా ‘‘ఏసో పాసాణో నిమిత్త’’న్తి ఏవం నిమిత్తాని కిత్తేత్వా కమ్మవాచాయ సీమా సమ్మన్నితబ్బా. అథ తస్సా ఏవ దళ్హీకమ్మత్థం అవిప్పవాసకమ్మవాచా కాతబ్బా. ఏవఞ్హి ‘‘సీమం సమూహనిస్సామా’’తి ఆగతా సమూహనితుం న సక్ఖిస్సన్తి. సీమం సమ్మన్నిత్వా బహి సీమన్తరికపాసాణా ఠపేతబ్బా, సీమన్తరికా పచ్ఛిమకోటియా చతురఙ్గులప్పమాణాపి (మహావ. అట్ఠ. ౧౩౮; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౧౬౩) వట్టతి. సచే పన విహారో మహా హోతి, ద్వేపి తిస్సోపి తతుత్తరిపి ఖణ్డసీమాయో బన్ధితబ్బా.

ఏవం ఖణ్డసీమం సమ్మన్నిత్వా మహాసీమాసమ్ముతికాలే ఖణ్డసీమతో నిక్ఖమిత్వా మహాసీమాయం ఠత్వా సమన్తా అనుపరియాయన్తేహి సీమన్తరికపాసాణా కిత్తేతబ్బా. తతో అవసేసనిమిత్తే కిత్తేత్వా హత్థపాసం అవిజహన్తేహి కమ్మవాచాయ సమానసంవాసకసీమం సమ్మన్నిత్వా తస్సా దళ్హీకమ్మత్థం అవిప్పవాసకమ్మవాచాపి కాతబ్బా. ఏవఞ్హి ‘‘సీమం సమూహనిస్సామా’’తి ఆగతా సమూహనితుం న సక్ఖిస్సన్తి. సచే పన ఖణ్డసీమాయ నిమిత్తాని కిత్తేత్వా తతో సీమన్తరికాయ నిమిత్తాని కిత్తేత్వా మహాసీమాయ నిమిత్తాని కిత్తేన్తి, ఏవం తీసు ఠానేసు నిమిత్తాని కిత్తేత్వా యం సీమం ఇచ్ఛన్తి, తం పఠమం బన్ధితుం వట్టతి. ఏవం సన్తేపి యథావుత్తనయేన ఖణ్డసీమతోవ పట్ఠాయ బన్ధితబ్బా. ఏవం బద్ధాసు పన సీమాసు ఖణ్డసీమాయం ఠితా భిక్ఖూ మహాసీమాయం కమ్మం కరోన్తానం న కోపేన్తి, మహాసీమాయం వా ఠితా ఖణ్డసీమాయం కరోన్తానం. సీమన్తరికాయ పన ఠితా ఉభిన్నమ్పి న కోపన్తి. గామఖేత్తే ఠత్వా కమ్మం కరోన్తానం పన సీమన్తరికాయ ఠితా కోపేన్తి. సీమన్తరికా హి గామఖేత్తం భజతి. అవిప్పవాససీమాసమ్మన్ననే కతే సతి సా చ అవిప్పవాససీమా నామ హోతి. తేనాహ ‘‘తస్సాయేవ పభేదో’’తి. తస్సాయేవాతి బద్ధసీమాయ ఏవ.

అయం పన విసేసో – ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చా’’తి (మహావ. ౧౪౪) వచనతో అవిప్పవాససీమా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ న ఓతరతి, సమానసంవాసకసీమా పన తత్థాపి ఓతరతి. సమానసంవాసకసీమా చేత్థ అత్తనో ధమ్మతాయ గచ్ఛతి, అవిప్పవాససీమా పన యత్థ సమానసంవాసకసీమా, తత్థేవ గచ్ఛతి. న హి తస్సా విసుం నిమిత్తకిత్తనం అత్థి. తత్థ సచే అవిప్పవాసాయ సమ్ముతికాలే గామో అత్థి, తం సా న ఓతరతి. సచే పన సమ్మతాయ సీమాయ పచ్ఛా గామో నివిసతి, సోపి సీమాసఙ్ఖమేవ గచ్ఛతి. యథా చ పచ్ఛా నివిట్ఠో, ఏవం పఠమం నివిట్ఠస్స పచ్ఛా వడ్ఢితప్పదేసోపి సీమాసఙ్ఖమేవ గచ్ఛతి. సచేపి సీమాసమ్ముతికాలే గేహాని కతాని, ‘‘పవిసిస్సామా’’తి ఆలయోపి అత్థి, మనుస్సా పన అప్పవిట్ఠా, పోరాణగామం వా సగేహమేవ ఛడ్డేత్వా అఞ్ఞత్థ గతా, అగామోయేవ ఏస, సీమా ఓతరతి. సచే పన ఏకమ్పి కులం పవిట్ఠం వా అగతం వా అత్థి, గామోయేవ, సీమా న ఓతరతి.

ఏవం బద్ధసీమం దస్సేత్వా ఇదాని అబద్ధసీమం దస్సేన్తో ‘‘అబద్ధసీమా పనా’’తిఆదిమాహ. గామో ఏవ సీమా గామసీమా. గామగ్గహణేన చేత్థ నిగమనగరానమ్పి సఙ్గహో వేదితబ్బో. యత్తకే పదేసే తస్స గామస్స గామభోజకా బలిం లభన్తి, సో పదేసో అప్పో వా హోతు, మహన్తో వా, ఏకం గామఖేత్తం నామ. యమ్పి ఏకస్మింయేవ గామఖేత్తే ఏకం పదేసం ‘‘అయం విసుం గామో హోతూ’’తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా రాజా కస్సచి దేతి, సోపి విసుంగామసీమా హోతియేవ. తస్మా సా చ ఇతరా చ పకతిగామసీమా బద్ధసీమాసదిసావ హోతి. కేవలం పన తిచీవరవిప్పవాసపరిహారం న లభతీతి (మహావ. అట్ఠ. ౧౪౭).

అగామకే అరఞ్ఞేతి విఞ్ఝాటవిసదిసే అరఞ్ఞే. తేనాహ ‘‘అగామకం నామా’’తిఆది. అయం పన సీమా తిచీవరవిప్పవాసపరిహారమ్పి లభతి. మచ్ఛబన్ధానన్తి కేవట్టానం. అగమనపథేసూతి గన్తుం అసక్కుణేయ్యపథేసు. యత్థ తదహేవ గన్త్వా తదహేవ పచ్చాగన్తుం న సక్కా హోతి, తాదిసేసూతి వుత్తం హోతి. తేసం గమనపరియన్తస్స ఓరతో పన గామసీమాసఙ్ఖం గచ్ఛతి. తత్థ గామసీమం అసోధేత్వా కమ్మం కాతుం న వట్టతి. మజ్ఝే ఠితానం సబ్బదిసాసు సత్తబ్భన్తరాతి మజ్ఝే ఠితానం భిక్ఖూనం ఠితోకాసతో సబ్బదిసాసు సత్తబ్భన్తరా. తత్థాతి తేసు అబ్భన్తరేసు. తస్మాతి యస్మా పరిసవసేన వడ్ఢతి, తస్మా. ఉపచారత్థాయాతి సీమోపచారత్థాయ. సీమాభావం పటిక్ఖిపిత్వాతి బద్ధసీమాభావం పటిక్ఖిపిత్వా. సమానో సంవాసో ఏత్థాతి సమానసంవాసా. ఏకో ఉపోసథో ఏత్థాతి ఏకూపోసథా. ఏత్థ చ ఉపోసథస్స విసుం గహితత్తా అవసేసకమ్మవసేన సమానసంవాసతా వేదితబ్బా. వుత్తాతి అబద్ధసీమాపరిచ్ఛేదం దస్సేతుం ఉపోసథక్ఖన్ధకే (మహావ. ౧౪౯) వుత్తా. అను అను అడ్ఢమాసం అన్వడ్ఢమాసం, అడ్ఢమాసే అడ్ఢమాసేతి అత్థో. ఏవం ‘‘అనుదసాహ’’న్తిఆదీసుపి. దేవేతి మేఘే. వలాహకేసు విగతమత్తేసూతి భావేనభావలక్ఖణే భుమ్మం. సోతన్తి ఉదకప్పవాహో వుచ్చతి. తిత్థేన వా అతిత్థేన వా ఓతరిత్వాతి పాఠసేసో. తిమణ్డలం పటిచ్ఛాదేత్వాతి యథా తిమణ్డలపటిచ్ఛాదనం హోతి, ఏవం నివాసేత్వా. ఉత్తరన్తియాతి యత్థ కత్థచి ఉత్తరన్తియా. భిక్ఖునీవిభఙ్గే (పాచి. ౬౯౨) భిక్ఖునియా వసేన నదీలక్ఖణస్స పాళియం ఆగతత్తా ‘‘భిక్ఖునియా’’తి వుత్తం, న పన విసేససబ్భావతో.

కేనచి ఖణిత్వా అకతోతి అన్తమసో తిరచ్ఛానేనపి ఖణిత్వా అకతో. నదిం వా సముద్దం వా భిన్దిత్వాతి నదీకూలం వా సముద్దవేలం వా భిన్దిత్వా. ఏతం లక్ఖణన్తి ‘‘యత్థ నదియం వుత్తప్పకారే వస్సకాలే ఉదకం సన్తిట్ఠతీ’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) వుత్తప్పకారలక్ఖణం. లోణీపి జాతస్సరసఙ్ఖమేవ గచ్ఛతి. యత్థ పన వుత్తప్పకారే వస్సకాలే వస్సే పచ్ఛిన్నమత్తే పివితుం వా హత్థపాదే ధోవితుం వా ఉదకం న హోతి సుక్ఖతి, అయం జాతస్సరో గామఖేత్తసఙ్ఖమేవ గచ్ఛతి.

ఉదకుక్ఖేపాతి కరణత్థే నిస్సక్కవచనన్తి ఆహ ‘‘ఉదకుక్ఖేపేనా’’తి. కథం పన ఉదకం ఖిపితబ్బన్తి ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. మజ్ఝిమేన పురిసేనాతి థామమజ్ఝిమేన పురిసేన. అయం ఉదకుక్ఖేపో నామాతి అయం ఉదకుక్ఖేపేన పరిచ్ఛిన్నా సీమా నామాతి అత్థో. యావ పరిసా వడ్ఢతి, తావ అయం సీమాపి వడ్ఢతి, పరిసపరియన్తతో ఉదకుక్ఖేపోయేవ పమాణం. సచే పన నదీ నాతిదీఘా హోతి, పభవతో పట్ఠాయ యావ ముఖద్వారం సబ్బత్థ సఙ్ఘో నిసీదతి, ఉదకుక్ఖేపసీమాకమ్మం నత్థి. సకలాపి నదీ ఏతేసంయేవ భిక్ఖూనం పహోతి.

పకతివస్సకాలేతి పుబ్బే వుత్తప్పకారే పకతివస్సకాలే. చతూసు మాసేసూతి వస్సానస్స చతూసు మాసేసు. అతివుట్ఠికాలే ఓఘేన ఓత్థతోకాసో న గహేతబ్బో. సో హి గామసీమాసఙ్ఖమేవ గచ్ఛతి. అన్తోనదియం జాతస్సరే జాతపిట్ఠిపాసాణదీపకేసుపి అయమేవ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. సచే పన నదీ పరిపుణ్ణా హోతి సమతిత్థికా, ఉదకసాటికం నివాసేత్వాపి అన్తోనదియంయేవ కమ్మం కాతబ్బం. సచే న సక్కోన్తి, నావాయపి ఠత్వా కాతబ్బం. గచ్ఛన్తియా పన నావాయ కాతుం న వట్టతి. కస్మా? ఉదకుక్ఖేపమత్తమేవ హి సీమా, తం నావా సీఘమేవ అతిక్కామేతి. ఏవం సతి అఞ్ఞిస్సా సీమాయ ఞత్తి, అఞ్ఞిస్సా అనుస్సావనా హోతి, తస్మా నావం అరిత్తేన వా ఠపేత్వా, పాసాణే వా లమ్బిత్వా, అన్తోనదియం జాతరుక్ఖే వా బన్ధిత్వా కమ్మం కాతబ్బం. అన్తోనదియం బద్ధఅట్టకేపి అన్తోనదియం జాతరుక్ఖేపి ఠితేహి కమ్మం కాతుం వట్టతి.

సచే పన రుక్ఖస్స సాఖా వా తతో నిక్ఖన్తపారోహో వా బహినదీతీరే విహారసీమాయ వా గామసీమాయ వా పతిట్ఠితో, సీమం వా సోధేత్వా, సాఖం వా ఛిన్దిత్వా కమ్మం కాతబ్బం. బహినదీతీరే జాతరుక్ఖస్స అన్తోనదియం పవిట్ఠసాఖాయ వా పారోహే వా నావం బన్ధిత్వా కమ్మం కాతుం న వట్టతి. కరోన్తేహి సీమా వా సోధేతబ్బా, సాఖం ఛిన్దిత్వా వా తస్స బహిపతిట్ఠితభాగో నాసేతబ్బో. నదీతీరే పన ఖాణుకం కోట్టేత్వా తత్థ బన్ధనావాయ న వట్టతియేవ.

నదియం సేతుం కరోన్తి, సచే అన్తోనదియంయేవ సేతు వా సేతుపాదా వా, సేతుమ్హి ఠితేహి కమ్మం కాతుం వట్టతి. సచే పన సేతు వా సేతుపాదా వా బహితీరే పతిట్ఠితా, కమ్మం కాతుం న వట్టతి, సీమం సోధేత్వా కమ్మం కాతబ్బం. అథ సేతుపాదా అన్తో, సేతు పన ఉభిన్నమ్పి తీరానం ఉపరిఆకాసే ఠితో, వట్టతి. జాతస్సరేపి ఏసేవ నయో.

‘‘యస్మిం పదేసే పకతివీచియో ఓత్థరిత్వా సణ్ఠహన్తీ’’తి ఏతేన యం పదేసం ఉద్ధం వడ్ఢనకఉదకం వా పకతివీచియో వా వేగేన ఆగన్త్వా ఓత్థరన్తి, తత్థ కమ్మం కాతుం న వట్టతీతి (మహావ. అట్ఠ. ౧౪౭) దస్సేతి. సచే ఊమివేగో బాధతి, నావాయ వా అట్టకే వా ఠత్వా కాతబ్బం. తేసు వినిచ్ఛయో నదియం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. సచే పన సముద్దో గామసీమం వా నిగమసీమం వా ఓత్థరిత్వా తిట్ఠతి, సముద్దోవ హోతి. తత్థ కమ్మం కాతుం వట్టతి. తతో పట్ఠాయ కప్పియభూమీతి ఓత్థరిత్వా సణ్ఠితఉదకన్తతో పట్ఠాయ అన్తో నదీజాతస్సరసముద్దో నామాతి అత్థో. దుబ్బుట్ఠికాలేతి వస్సానహేమన్తే సన్ధాయ వుత్తం. సుక్ఖేసుపీతి నిరుదకేసుపి. యథా చ వాపిఖణనే, ఏవం ఆవాటపోక్ఖరణీఆదీనం ఖణనేపి గామఖేత్తం హోతియేవాతి దట్ఠబ్బం. వప్పం వా కరోన్తీతి లాబుతిపుసకాదివప్పం వా కరోన్తి. తం ఠానన్తి యత్థ వాపిఆదికం కతం, తం ఠానం. అఞ్ఞం పన కప్పియభూమి. సచే పన జాతస్సరం పూరేత్వా థలం కరోన్తి, ఏకస్మిం దిసాభాగే పాళిం బన్ధిత్వా సబ్బమేవ నం మహాతళాకం వా కరోన్తి, సబ్బోపి అజాతస్సరో హోతి. గామసీమాసఙ్ఖమేవ గచ్ఛతి.

సచే నదిమ్పి వినాసేత్వా తళాకం కరోన్తి, హేట్ఠా పాళి బద్ధా, ఉదకం ఆగన్త్వా తళాకం పూరేత్వా తిట్ఠతి, ఏత్థ కమ్మం కాతుం న వట్టతి. ఉపరి పవత్తనట్ఠానే ఛడ్డితం ఉదకం నదిం ఓత్థరిత్వా సన్దనట్ఠానతో పట్ఠాయ వట్టతి. కాచి నదీ కాలన్తరేన ఉప్పతిత్వా గామనిగమసీమం ఓత్థరిత్వా పవత్తతి, నదీయేవ హోతి, కమ్మం కాతుం వట్టతి. సచే విహారసీమం ఓత్థరతి ‘‘విహారసీమా’’త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి. తస్మాతి యస్మా అన్తో గచ్ఛతి, తస్మా. సమన్తా ఉదకుక్ఖేపపరిచ్ఛేదో కాతబ్బోతి పహోనకట్ఠానం సన్ధాయ వుత్తం. యత్థ పన కున్నదీఆదీసు నప్పహోతి, తత్థ పహోనకట్ఠానతో ఉదకుక్ఖేపపరిచ్ఛేదో కాతబ్బో. ఉపచారత్థాయాతి సీమోపచారత్థాయ.

కస్మా పన అఞ్ఞమేకం సత్తబ్భన్తరం, అఞ్ఞో ఏకో ఉదకుక్ఖేపో చ ఉపచారత్థాయ ఠపేతబ్బోతి ఆహ ‘‘అయం హీ’’తిఆది. ఇదం వుత్తం హోతి (సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౧౪౭; వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౧౪౭) – యస్మా అయం సత్తబ్భన్తరసీమా చ ఉదకుక్ఖేపసీమా చ భిక్ఖూనం ఠితోకాసతో పట్ఠాయ లబ్భతి, తే చ భిక్ఖూ న సబ్బదా ఏకసదిసా, కదాచి వడ్ఢన్తి, కదాచి పరిహాయన్తి. యదా చ వడ్ఢన్తి, తదా సీమాసఙ్కరో హోతి. తస్మా అఞ్ఞమేకం సత్తబ్భన్తరం, అఞ్ఞో ఏకో ఉదకుక్ఖేపో చ ఉపచారత్థాయ ఠపేతబ్బోతి. యం పన మహాఅట్ఠకథాయం ‘‘తతో అధికం వట్టతియేవ, ఊనకం పన న వట్టతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౪౭) వుత్తం, తమ్పి ఏతదత్థమేవ, న పన తత్థ కతస్స కమ్మస్స కుప్పత్తాతి గహేతబ్బం. పరిచ్ఛేదతో బహి అఞ్ఞం తత్తకంయేవ పరిచ్ఛేదం అనతిక్కమిత్వా ఠితోపీతి అత్తనో సత్తబ్భన్తరేన, ఉదకుక్ఖేపేన వా యో తేసం సత్తబ్భన్తరస్స, ఉదకుక్ఖేపస్స వా పరిచ్ఛేదో, తతో బహి అఞ్ఞం తత్తకంయేవ పరిచ్ఛేదం అనతిక్కమిత్వా ఠితోపీతి అత్థో. కథమేతం విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘ఇదం సబ్బఅట్ఠకథాసు సన్నిట్ఠాన’’న్తి, ఇదం ‘‘కమ్మం కోపేతీ’’తి మహాఅట్ఠకథాదీసు వవత్థానన్తి అత్థో. ‘‘ఇతి ఇమ’’న్తిఆది యథావుత్తస్స నిగమనం. హోతి చేత్థ –

‘‘బద్ధాబద్ధవసేనేధ, సీమా నామ ద్విధా తహిం;

తిసమ్పత్తియుత్తా వజ్జి-తేకాదస విపత్తికా;

బద్ధసీమా తిధా ఖణ్డా-దితో గామాదితో పరా’’తి.

సభాగాపత్తి చ నామేసా దువిధా వత్థుసభాగా, ఆపత్తిసభాగాతి. తత్థ ఇధ వత్థుసభాగా అధిప్పేతా, నేతరాతి దస్సేతుం ‘‘యం సబ్బో సఙ్ఘో వికాలభోజనాదినా’’తిఆదిమాహ. లహుకాపత్తిన్తి లహుకేన వినయకమ్మేన విసుజ్ఝనతో లహుకా థుల్లచ్చయపాచిత్తియపాటిదేసనీయదుక్కటదుబ్భాసితసఙ్ఖాతా పఞ్చాపత్తియో. వత్థుసభాగాయ సఙ్ఘాదిసేసాపత్తియాపి సతి ఉపోసథకమ్మం పత్తకల్లం న హోతియేవ. యథాహ ‘‘సభాగసఙ్ఘాదిసేసం ఆపన్నస్స పన సన్తికే ఆవి కాతుం న వట్టతి. సచే ఆవి కరోతి, ఆపత్తి ఆవికతా హోతి, దుక్కటా పన న ముచ్చతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨). తస్సా పన అదేసనాగామినితో ఏవం వుత్తం. వత్థుసభాగాతి వత్థువసేన సమానభాగా, ఏకకోట్ఠాసాతి వుత్తం హోతి. ఇమమేవ వత్థుసభాగం దేసేతుం న వట్టతి ‘‘న, భిక్ఖవే, సభాగా ఆపత్తి దేసేతబ్బా, యో దేసేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౧౬౯) వుత్తత్తా, న పన ఆపత్తిసభాగం. తేనాహ ‘‘వికాలభోజనపచ్చయా ఆపన్నం పనా’’తిఆది. ఆపత్తిసభాగన్తి ఆపత్తియా సమానభాగం.

సామన్తా ఆవాసాతి సామన్తఆవాసం, సమీపవిహారన్తి అత్థో. సజ్జుకన్తి తదహేవాగమనత్థాయ. పాహేతబ్బోతి పేసేతబ్బో. ఇచ్చేతం కుసలన్తి ఇతి ఏతం సున్దరం భద్దకం, లద్ధకప్పన్తి వుత్తం హోతి. నో చే లభేథాతి విహారానం దూరతాయ వా మగ్గే పరిపన్థాదినా వా యది న లభేథ. ‘‘తస్స సన్తికే పటికరిస్సతీ’’తి ఇమినా వచనేన సభాగాపత్తి ఆవి కాతుమ్పి న లబ్భతీతి దీపితం హోతి. యది లభేయ్య, ఆవి కత్వాపి ఉపోసథం కరేయ్య. యది పన సబ్బో సఙ్ఘో సభాగం సఙ్ఘాదిసేసం ఆపన్నో హోతి, ఞత్తిం ఠపేత్వా ఉపోసథం కాతుం న వట్టతి, ఉపోసథస్స అన్తరాయోవ హోతి. ఉభోపి దుక్కటం ఆపజ్జన్తి ‘‘న, భిక్ఖవే, సభాగా ఆపత్తి దేసేతబ్బా, యో దేసేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్స. న, భిక్ఖవే, సభాగా ఆపత్తి పటిగ్గహేతబ్బా, యో పటిగ్గణ్హేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౧౬౯) వుత్తత్తా. విమతి సంసయో, తత్థ నియుత్తో వేమతికో. ‘‘పున నిబ్బేమతికో హుత్వా దేసేతబ్బమేవా’’తి నేవ పాళియం, న చ అట్ఠకథాయం అత్థి, దేసితే పన దోసో నత్థి. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘పారిసుద్ధిం ఆయస్మన్తో ఆరోచేథా’’తిఆదినా నయేన సాపత్తికస్స ఉపోసథకరణే పఞ్ఞత్తం దుక్కటం ఆపజ్జన్తీతి వుత్తనయేనేవ. కస్మా సభాగాపత్తియేవ వుత్తాతి ఆహ ‘‘ఏతాసు హీ’’తిఆది. విసభాగాపత్తీసు విజ్జమానాసుపి పత్తకల్లం హోతియేవాతి విసభాగాసు పన విజ్జమానాసు తేసంయేవ పుగ్గలానం ఆపత్తి, న సఙ్ఘస్సాతి సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం హోతియేవ.

అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నకో నామ చతున్నం పారాజికానం అఞ్ఞతరం అజ్ఝాపన్నకో. పణ్డకాదీనం వినిచ్ఛయో పరతో పారాజికుద్దేసే ఆవి భవిస్సతి. తిరచ్ఛానగతోతి అన్తమసో సక్కం దేవరాజానం ఉపాదాయ యో కోచి నాగమాణవకాదికో అమనుస్సజాతికో వేదితబ్బో, న అస్సగోణాదయో. తేనాహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది. తత్థ ఏత్థాతి ఏతిస్సం వజ్జనీయపుగ్గలకథాయం. యస్స ఉపసమ్పదా పటిక్ఖిత్తాతి ‘‘తిరచ్ఛానగతో, భిక్ఖవే, అనుపసమ్పన్నో, న ఉపసమ్పాదేతబ్బో’’తి (మహావ. ౧౧౧) యస్స నాగసుపణ్ణాదినో తిరచ్ఛానగతస్స ఉపసమ్పదా పటిక్ఖిత్తా, సో ఇధాపి తిరచ్ఛానగతో నామాతి అత్థో. తత్థ హి అన్తమసో దేవే ఉపాదాయ నాగమాణవకాదికో యో కోచి అమనుస్సజాతికో ‘‘తిరచ్ఛానగతో’’తి అధిప్పేతో. వుత్తఞ్హి సమన్తపాసాదికాయం ‘‘తిరచ్ఛానగతో, భిక్ఖవేతి ఏత్థ నాగో వా హోతు సుపణ్ణమాణవకాదీనం వా అఞ్ఞతరో, అన్తమసో సక్కం దేవరాజానం ఉపాదాయ యో కోచి అమనుస్సజాతియో, సో సబ్బోవ ఇమస్మిం అత్థే ‘తిరచ్ఛానగతో’తి వేదితబ్బో’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౧౧). తిత్థం వుచ్చతి లద్ధి, తం ఏతేసం అత్థీతి తిత్థికా, తిత్థికా ఏవ తిత్థియా, ఇతో అఞ్ఞలద్ధికాతి అత్థో.

సుత్తస్స ఉద్దేసో సుత్తుద్దేసో. పారిసుద్ధి ఏవ ఉపోసథో పారిసుద్ధిఉపోసథో. ఏసేవ నయో అధిట్ఠానుపోసథోతి ఏత్థాపి. సోతి పాతిమోక్ఖుద్దేసో. ఓవాదోవ పాతిమోక్ఖం, తస్స ఉద్దేసో సరూపేన కథనం ఓవాదపాతిమోక్ఖుద్దేసో. ‘‘ఇమస్మిం వీతిక్కమే అయం నామ ఆపత్తీ’’తి ఏవం ఆపత్తివసేన ఆణాపనం పఞ్ఞాపనం ఆణా, సేసం అనన్తరసదిసమేవ.

ఖన్తీ పరమం తపో తితిక్ఖా…పే… వుత్తా తిస్సో గాథాయో నామ –

‘‘ఖన్తీ పరమం తపో తితిక్ఖా;

నిబ్బానం పరమం వదన్తి బుద్ధా;

న హి పబ్బజితో పరూపఘాతీ;

న సమణో హోతి పరం విహేఠయన్తో.

‘‘సబ్బపాపస్స అకరణం, కుసలస్స ఉపసమ్పదా;

సచిత్తపరియోదపనం, ఏతం బుద్ధాన సాసనం.

‘‘అనూపవాదో అనూపఘాతో, పాతిమోక్ఖే చ సంవరో;

మత్తఞ్ఞుతా చ భత్తస్మిం, పన్తఞ్చ సయనాసనం;

అధిచిత్తే చ ఆయోగో, ఏతం బుద్ధాన సాసన’’న్తి.(దీ. ని. ౨.౯౦; ధ. ప. ౧౮౩-౧౮౫) –

ఇమా తిస్సో గాథాయో.

తత్థ ఖన్తీ పరమం తపోతి (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౯౦; ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౧౮౫) అధివాసనఖన్తి నామ పరమం తపో. తితిక్ఖాతి ఖన్తియా ఏవ వేవచనం, తితిక్ఖాసఙ్ఖాతా అధివాసనఖన్తి ఉత్తమం తపోతి అత్థో. నిబ్బానం పరమం వదన్తీతి సబ్బాకారేన పన నిబ్బానం ‘‘పరమ’’న్తి వదన్తి బుద్ధా. న హి పబ్బజితో పరూపఘాతీతి యో అధివాసనఖన్తివిరహితత్తా పరం ఉపఘాతేతి బాధతి విహింసతి, సో పబ్బజితో నామ న హోతి. చతుత్థపాదో పన తస్సేవ వేవచనం. ‘‘న హి పబ్బజితో’’తి ఏతస్స హి ‘‘నసమణో హోతీ’’తి వేవచనం. ‘‘పరూపఘాతీ’’తి ఏతస్స ‘‘పరం విహేఠయన్తో’’తి వేవచనం. అథ వా పరూపఘాతీతి సీలూపఘాతీ. సీలఞ్హి ఉత్తమట్ఠేన ‘‘పర’’న్తి వుచ్చతి. యో చ సమణో పరం యం కఞ్చి సత్తం విహేఠయన్తో పరూపఘాతీ హోతి, అత్తనో సీలవినాసకో, సో పబ్బజితో నామ న హోతీతి అత్థో. అథ వా యో అధివాసనఖన్తియా అభావా పరూపఘాతీ హోతి, పరం అన్తమసో డంసమకసమ్పి సఞ్చిచ్చ జీవితా వోరోపేతి, సో న హి పబ్బజితో. కిం కారణా? మలస్స అపబ్బాజితత్తా. ‘‘పబ్బాజయమత్తనో మలం, తస్మా ‘పబ్బజితో’తి వుచ్చతీ’’తి (ధ. ప. ౩౮౮) ఇదఞ్హి పబ్బజితలక్ఖణం. యోపి న హేవ ఖో ఉపఘాతేతి న మారేతి, అపిచ దణ్డాదీహి విహేఠేతి, సో పరం విహేఠయన్తో సమణో న హోతి. కిం కారణా? విహేసాయ అసమితత్తా. ‘‘సమితత్తా హి పాపానం, ‘సమణో’తి పవుచ్చతీ’’తి (ధ. ప. ౨౬౫) ఇదఞ్హి సమణలక్ఖణం.

దుతియగాథాయ సబ్బపాపస్సాతి సబ్బాకుసలస్స. అకరణన్తి అనుప్పాదనం. కుసలస్సాతి చతుభూమకకుసలస్స. ఉపసమ్పదాతి ఉపసమ్పాదనం పటిలాభో. సచిత్తపరియోదపనన్తి అత్తనో చిత్తస్స వోదాపనం పభస్సరభావకరణం సబ్బసో పరిసోధనం, తం పన అరహత్తేన హోతి. ఇతి సీలసంవరేన సబ్బపాపం పహాయ లోకియలోకుత్తరాహి సమథవిపస్సనాహి కుసలం సమ్పాదేత్వా అరహత్తఫలేన చిత్తం పరియోదాపేతబ్బన్తి ఏతం బుద్ధానం సాసనం ఓవాదో అనుసిట్ఠి.

తతియగాథాయ అనూపవాదోతి వాచాయ కస్సచి అనుపవదనం. అనూపఘాతోతి కాయేన కస్సచి ఉపఘాతస్స అకరణం. పాతిమోక్ఖేతి యం తం పాతిమోక్ఖం పఅతిమోక్ఖం అతిపమోక్ఖం ఉత్తమం సీలం, పాతి వా అగతివిసేసేహి, మోక్ఖేతి దుగ్గతిభయేహి. యో వా నం పాతి, తం మోక్ఖేతీతి ‘‘పాతిమోక్ఖ’’న్తి వుచ్చతి, తస్మిం పాతిమోక్ఖే చ. సంవరోతి సత్తన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానం అవీతిక్కమలక్ఖణో సంవరో. మత్తఞ్ఞుతాతి పటిగ్గహణపరిభోగవసేన పమాణఞ్ఞుతా. పన్తఞ్చ సయనాసనన్తి జనసఙ్ఘట్టనవిరహితం నిజ్జనసమ్బాధం వివిత్తం, సేనాసనఞ్చ. ఏత్థ చ ద్విహియేవ పచ్చయేహి చతుపచ్చయసన్తోసో దీపితోతి వేదితబ్బో పచ్చయసన్తోససామఞ్ఞేన ఇతరద్వయస్సాపి లక్ఖణహారనయేన జోతితత్తా. అధిచిత్తే చ ఆయోగోతి విపస్సనాపాదకం అట్ఠసమాపత్తిచిత్తం, తతోపి మగ్గఫలచిత్తమేవ అధిచిత్తం, తస్మిం యథావుత్తే అధిచిత్తే ఆయోగో చ అనుయోగో చాతి అత్థో. ఏతం బుద్ధాన సాసనన్తి ఏతం పరస్స అనుపవదనం, అనుపఘాతనం, పాతిమోక్ఖే సంవరో, పటిగ్గహణపరిభోగేసు మత్తఞ్ఞుతా, అట్ఠసమాపత్తివసిభావాయ వివిత్తసేనాసనసేవనఞ్చ బుద్ధానం సాసనం ఓవాదో అనుసిట్ఠీతి. ఇమా పన తిస్సో గాథా సబ్బబుద్ధానం పాతిమోక్ఖుద్దేసగాథాయో హోన్తీతి వేదితబ్బా. తం బుద్ధా ఏవ ఉద్దిసన్తి, న సావకా.

‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో’’తిఆదినా (మహావ. ౧౩౪) నయేన వుత్తం ఆణాపాతిమోక్ఖం నామ. తం సావకా ఏవ ఉద్దిసన్తి, న బుద్ధా సఙ్ఘకమ్మం కరోన్తి, న చ తత్థ పరియాపన్నాతి ఆహ ‘‘తం సావకా ఏవ ఉద్దిసన్తి, న బుద్ధా’’తి. ఇమస్మిం అత్థేతి ‘‘పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసేయ్యా’’తి ఏతస్మిం అత్థే.

అనుపగతో నామ తత్థేవ ఉపసమ్పన్నో, అసతియా పురిమికాయ అనుపగతో వా. చాతుమాసినియన్తి చాతుమాసియం. సా హి చతున్నం మాసానం పారిపూరిభూతాతి చాతుమాసీ, సా ఏవ ‘‘చాతుమాసినీ’’తి వుచ్చతి, తస్సం చాతుమాసినియం. పచ్ఛిమకత్తికపుణ్ణమాసినియన్తి అత్థో. కాయసామగ్గిన్తి కాయేన సమగ్గభావం, హత్థపాసూపగమనన్తి వుత్తం హోతి.

అయం పనేత్థ వినిచ్ఛయో – సచే పురిమికాయ పఞ్చ భిక్ఖూ వస్సం ఉపగతా, పచ్ఛిమికాయపి పఞ్చ, పురిమేహి ఞత్తిం ఠపేత్వా పవారితే పచ్ఛిమేహి తేసం సన్తికే పారిసుద్ధిఉపోసథో కాతబ్బో, న ఏకస్మిం ఉపోసథగ్గే ద్వే ఞత్తియో ఠపేతబ్బా. సచేపి పచ్ఛిమికాయ ఉపగతా చత్తారో, తయో, ద్వే, ఏకో వా హోతి, ఏసేవ నయో. అథ పురిమికాయ చత్తారో, పచ్ఛిమికాయపి చత్తారో, తయో, ద్వే, ఏకో వా, ఏసేవ నయో. అథ పురిమికాయ తయో, పచ్ఛిమికాయ తయో, ద్వే వా, ఏసేవ నయో. ఇదఞ్హేత్థ లక్ఖణం – సచే పురిమికాయ ఉపగతేహి పచ్ఛిమికాయ ఉపగతా థోకతరా చేవ హోన్తి సమసమా చ, సఙ్ఘప్పవారణాయ చ గణం పూరేన్తి, సఙ్ఘప్పవారణావసేన ఞత్తిం ఠపేత్వా పురిమేహి పవారేతబ్బా. సచే పన పురిమికాయ తయో, పచ్ఛిమికాయ ఏకో హోతి, తేన సద్ధిం తే చత్తారో హోన్తి, చతున్నం సఙ్ఘఞత్తిం ఠపేత్వా పవారేతుం న వట్టతి. గణఞత్తియా పన సో గణపూరకో హోతి, తస్మా గణవసేన ఞత్తిం ఠపేత్వా పురిమేహి పవారేతబ్బం, ఇతరేన తేసం సన్తికే పారిసుద్ధిఉపోసథో కాతబ్బో. సచే పురిమికాయ ద్వే, పచ్ఛిమికాయ ద్వే వా ఏకో వా, ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సచే పురిమికాయ ఏకో, పచ్ఛిమికాయపి ఏకో, ఏకేన ఏకస్స సన్తికే పవారేతబ్బం, ఏకేన పారిసుద్ధిఉపోసథో కాతబ్బో. సచే పురిమవస్సూపగతేహి పచ్ఛిమవస్సూపగతా ఏకేనపి అధికతరా హోన్తి, పఠమం పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిత్వా పచ్ఛా థోకతరేహి తేసం సన్తికే పవారేతబ్బం. కత్తికచాతుమాసినిపవారణాయ పన సచే పఠమం వస్సూపగతేహి మహాపవారణాయ పవారితేహి పచ్ఛా ఉపగతా అధికతరా వా సమసమా వా హోన్తి, పవారణాఞత్తిం ఠపేత్వా పవారేతబ్బం. తేహి పవారితే పచ్ఛా ఇతరేహి పారిసుద్ధిఉపోసథో కాతబ్బో. అథ మహాపవారణాయ పవారితా బహూ హోన్తి, పచ్ఛా వస్సూపగతా థోకా వా ఏకో వా, పాతిమోక్ఖే ఉద్దిట్ఠే పచ్ఛా తేసం సన్తికే తేన పవారేతబ్బన్తి.

ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వాతి ఏకస్మిం అంసే సాధుకం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వాతి అత్థో. అఞ్జలిం పగ్గహేత్వాతి దసనఖసమోధానసముజ్జలం అఞ్జలిం ఉక్ఖిపిత్వా. సచే పన తత్థ పారివాసికోపి అత్థి, సఙ్ఘనవకట్ఠానే నిసీదిత్వా తత్థేవ నిసిన్నేన అత్తనో పాళియా పారిసుద్ధిఉపోసథో కాతబ్బో. పాతిమోక్ఖే ఉద్దిసియమానే పన పాళియా అనిసీదిత్వా పాళిం విహాయ హత్థపాసం అముఞ్చన్తేన నిసీదితబ్బం. పవారణాయపి ఏసేవ నయో.

సబ్బం పుబ్బకరణీయన్తి సమ్మజ్జనాదిం నవవిధం పుబ్బకిచ్చం. యథా చ సబ్బో సఙ్ఘో సభాగాపత్తిం ఆపజ్జిత్వా ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో…పే… పటికరిస్సతీ’’తి (మహావ. ౧౭౧) ఞత్తిం ఠపేత్వా ఉపోసథం కాతుం లభతి, ఏవమేత్థాపి తీహి ‘‘సుణన్తు మే ఆయస్మన్తా ఇమే భిక్ఖూ సభాగం ఆపత్తిం ఆపన్నా, యదా అఞ్ఞం భిక్ఖుం సుద్ధం అనాపత్తికం పస్సిస్సన్తి, తదా తస్స సన్తికే తం ఆపత్తిం పటికరిస్సన్తీ’’తి గణఞత్తిం ఠపేత్వా, ద్వీహిపి ‘‘అఞ్ఞం సుద్ధం పస్సిత్వా పటికరిస్సామా’’తి వత్వా ఉపోసథం కాతుం వట్టతి. ఏకేనాపి ‘‘పరిసుద్ధం లభిత్వా పటికరిస్సామీ’’తి ఆభోగం కత్వా కాతుం వట్టతి. తదహూతి తస్మిం అహు, తస్మిం దివసేతి అత్థో. నానాసంవాసకేహీతి లద్ధినానాసంవాసకేహి. అనావాసో నామ నవకమ్మసాలాదికో యో కోచి పదేసో. అఞ్ఞత్ర సఙ్ఘేనాతి సఙ్ఘప్పహోనకేహి భిక్ఖూహి వినా. అఞ్ఞత్ర అన్తరాయాతి పుబ్బే వుత్తం దసవిధమన్తరాయం వినా. సబ్బన్తిమేన పన పరిచ్ఛేదేన అత్తచతుత్థేన అన్తరాయే వా సతి గన్తుం వట్టతి. యథా చ ఆవాసాదయో న గన్తబ్బా, ఏవం సచే విహారే ఉపోసథం కరోన్తి, ఉపోసథాధిట్ఠానత్థం సీమాపి నదీపి న గన్తబ్బా. సచే పనేత్థ కోచి భిక్ఖు హోతి, తస్స సన్తికం గన్తుం వట్టతి. విస్సట్ఠఉపోసథాపి ఆవాసా గన్తుం వట్టతి. ఏవం గతో అధిట్ఠాతుమ్పి లభతి. ఆరఞ్ఞకేనాపి భిక్ఖునా ఉపోసథదివసే గామే పిణ్డాయ చరిత్వా అత్తనో విహారమేవ ఆగన్తబ్బం. సచే అఞ్ఞం విహారం ఓక్కమతి, తత్థ ఉపోసథం కత్వావ ఆగన్తబ్బం, అకత్వా ఆగన్తుం న వట్టతి. యం జఞ్ఞా ‘‘అజ్జేవ తత్థ గన్తుం సక్కోమీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౮౧) ఏవరూపో పన ఆవాసో గన్తబ్బో. తత్థ భిక్ఖూహి సద్ధిం ఉపోసథం కరోన్తేనాపి హి ఇమినా నేవ ఉపోసథన్తరాయో కతో భవిస్సతీతి.

ఉదకం ఆసనేన చాతి ఆసనేన సహ పానీయపరిభోజనీయం ఉదకఞ్చాతి అత్థో. సఙ్ఘసన్నిపాతతో పఠమం కత్తబ్బం పుబ్బకరణం. పుబ్బకరణతో పచ్ఛా కత్తబ్బమ్పి ఉపోసథకమ్మతో పఠమం కత్తబ్బత్తా పుబ్బకిచ్చం. ఉభయమ్పి చేతం ఉపోసథకమ్మతో పఠమం కత్తబ్బత్తా ‘‘పుబ్బకిచ్చ’’మిచ్చేవ ఏత్థ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏవం ద్వీహి నామేహి నవవిధం పుబ్బకిచ్చం దస్సిత’’న్తి. కిం తం కతన్తి పుచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘న హీ’’తిఆది. తం అకత్వా ఉపోసథం కాతుం న వట్టతి ‘‘న, భిక్ఖవే, థేరేన ఆణత్తేన అగిలానేన న సమ్మజ్జితబ్బం, యో న సమ్మజ్జేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తిఆది (మహావ. ౧౫౯) వచనతో. తేనేవాహ ‘‘తస్మా థేరేన ఆణత్తేనా’’తిఆది.

సచే పన ఆణత్తో సమ్మజ్జనిం తావకాలికమ్పి న లభతి, సాఖాభఙ్గం కప్పియం కారేత్వా సమ్మజ్జితబ్బం. తమ్పి అలభన్తస్స లద్ధకప్పియం హోతి. పానీయం పరిభోజనీయం ఉపట్ఠాపేతబ్బన్తి ఆగన్తుకానం అత్థాయ పానీయపరిభోజనీయం ఉపట్ఠాపేతబ్బం. ఆసనం పఞ్ఞాపేతబ్బన్తి పీఠఫలకాదిఆసనం పఞ్ఞాపేతబ్బం. సచే ఉపోసథాగారే ఆసనాని నత్థి, సంఘికావాసతోపి ఆహరిత్వా పఞ్ఞాపేత్వా పున హరితబ్బాని. ఆసనేసు అసతి కటసారకేపి తట్టికాయోపి పఞ్ఞాపేతుం వట్టతి. తట్టికాసుపి అసతి సాఖాభఙ్గాని కప్పియం కారేత్వా పఞ్ఞాపేతబ్బాని. కప్పియకారకం అలభన్తస్స లద్ధకప్పియం హోతి. పదీపో కాతబ్బోతి పదీపేతబ్బో, పదీపుజ్జలనం కాతబ్బన్తి వుత్తం హోతి. ఆణాపేన్తేన పన ‘‘అసుకస్మిం నామ ఓకాసే తేలం వా వట్టి వా కపల్లికా వా అత్థి, తం గహేత్వా కరోహీ’’తి వత్తబ్బో. సచే తేలాదీని నత్థి, పరియేసితబ్బాని. పరియేసిత్వా అలభన్తస్స లద్ధకప్పియం హోతి. అపిచ కపాలే అగ్గిపి జాలేతబ్బో. ఆణాపేన్తేన చ కిఞ్చి కమ్మం కరోన్తో వా సదాకాలమేవ ఏకో వా భారనిత్థరణకో వా సరభాణకధమ్మకథికాదీసు అఞ్ఞతరో వా న ఆణాపేతబ్బో, అవసేసా పన వారేన ఆణాపేతబ్బా. తేనాహ ‘‘థేరేనాపి పతిరూపం ఞత్వా ఆణాపేతబ్బ’’న్తి.

బహి ఉపోసథం కత్వా ఆగతేనాతి నదియా వా సీమాయ వా యత్థ కత్థచి ఉపోసథం కత్వా ఆగతేన ఛన్దో దాతబ్బో, ‘‘కతో మయా ఉపోసథో’’తి అచ్ఛితుం న లభతీతి అధిప్పాయో. కిచ్చప్పసుతో వాతి గిలానుపట్ఠాకాదికిచ్చప్పసుతో వా. సచే గిలానో ఛన్దపారిసుద్ధిం దాతుం న సక్కోతి, మఞ్చేన వా పీఠేన వా సఙ్ఘమజ్ఝం ఆనేత్వా ఉపోసథో కాతబ్బో. సచే గిలానుపట్ఠాకానం భిక్ఖూనం ఏవం హోతి ‘‘సచే ఖో మయం ఇమం గిలానం ఠానా చావేస్సామ, ఆబాధో వా అభివడ్ఢిస్సతి, కాలకిరియా వా భవిస్సతీ’’తి, న త్వేవ సో గిలానో ఠానా చావేతబ్బో, సఙ్ఘేన తత్థ గన్త్వా ఉపోసథో కాతబ్బో, న త్వేవ వగ్గేన సఙ్ఘేన ఉపోసథో కాతబ్బో. కరేయ్య చే, ఆపత్తి దుక్కటస్స. సచే బహూ తాదిసా గిలానా హోన్తి, సఙ్ఘేన పటిపాటియా ఠత్వా సబ్బే హత్థపాసే కాతబ్బా. సచే దూరే దూరే హోన్తి, సఙ్ఘో నప్పహోతి, తం దివసం ఉపోసథో న కాతబ్బో, న త్వేవ వగ్గేన సఙ్ఘేన ఉపోసథో కాతబ్బో. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తదహుపోసథే పారిసుద్ధిం దేన్తేన ఛన్దమ్పి దాతుం, సన్తి సఙ్ఘస్స కరణీయ’’న్తి (మహావ. ౧౬౫) వుత్తత్తా భగవతో ఆణం కరోన్తేన ‘‘ఛన్దం దమ్మీ’’తి వుత్తం. ‘‘ఛన్దహారకో చే, భిక్ఖవే, దిన్నే ఛన్దే తత్థేవ పక్కమతి, అఞ్ఞస్స దాతబ్బో ఛన్దో’’తిఆదివచనతో (మహావ. ౧౬౫) పున అత్తనో ఛన్దదానపరిస్సమవినోదనత్థం ‘‘ఛన్దం మే హరా’’తి వుత్తం. ‘‘ఛన్దహారకో చే, భిక్ఖవే, దిన్నే ఛన్దే సఙ్ఘప్పత్తో సఞ్చిచ్చ న ఆరోచేతి, ఆహటో హోతి ఛన్దో, ఛన్దహారకస్స ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౧౬౫) వుత్తత్తా దుక్కటతో తం మోచేతుం ‘‘ఛన్దం మే ఆరోచేహీ’’తి వుత్తం.

కాయేన వా వాచాయ వా ఉభయేన వా విఞ్ఞాపేతబ్బోతి మనసా చిన్తేత్వా కాయప్పయోగం కరోన్తేన యేన కేనచి అఙ్గపచ్చఙ్గేన వా, వాచం పన నిచ్ఛారేతుం సక్కోన్తేన తథేవ వాచాయ వా, ఉభయథాపి సక్కోన్తేన కాయవాచాహి వా విఞ్ఞాపేతబ్బో, జానాపేతబ్బోతి అత్థో. ‘‘అయం అత్థో’’తి వచనతో పన యాయ కాయచిపి భాసాయ విఞ్ఞాపేతుం వట్టతి, పారిసుద్ధిదానేపి ఛన్దదానే వుత్తసదిసోవ వినిచ్ఛయో. తం పన దేన్తేన పఠమం సన్తీ ఆపత్తి దేసేతబ్బా. న హి సాపత్తికో సమానో ‘‘పారిసుద్ధిం దమ్మి, పారిసుద్ధిం మే హర, పారిసుద్ధిం మే ఆరోచేహీ’’తి (మహావ. ౧౬౪) వత్తుం లభతి. ‘‘సన్తి సఙ్ఘస్స కరణీయానీ’’తి వత్తబ్బే వచనవిపల్లాసేన ‘‘సన్తి సఙ్ఘస్స కరణీయ’’న్తి వుత్తం. తేసఞ్చ అత్తనో చ ఛన్దపారిసుద్ధిం దేతీతి ఏత్థ ఛన్దో చ ఛన్దపారిసుద్ధి చ ఛన్దపారిసుద్ధి, తం దేతీతి సరూపేకసేసనయేన అత్థో దట్ఠబ్బో. ఇతరాతి అఞ్ఞేసం ఛన్దపారిసుద్ధి. బిళాలసఙ్ఖలికా ఛన్దపారిసుద్ధీతి ఏత్థ బిళాలసఙ్ఖలికా నామ బిళాలబన్ధనం. తత్థ హి సఙ్ఖలికాయ పఠమవలయం దుతియవలయంయేవ పాపుణాతి, న తతియం, ఏవమయమ్పి ఛన్దపారిసుద్ధి దాయకేన యస్స దిన్నా, తతో అఞ్ఞత్థ న గచ్ఛతీతి (సారత్థ. టీ. మహావగ్గ ౩.౧౬౪; వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౧౬౪). తస్మా సా బిళాలసఙ్ఖలికసదిసత్తా ‘‘బిళాలసఙ్ఖలికా’’తి వుత్తా. బిళాలసఙ్ఖలికగ్గహణఞ్చేత్థ యాసం కాసఞ్చి సఙ్ఖలికానం ఉపలక్ఖణమత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

ఉతుక్ఖానన్తి తం తం కిరియం అరతి వత్తేతీతి ఉతు, తస్స అక్ఖానం ఉతుక్ఖానం, ఉతుఆచిక్ఖనన్తి అత్థో. యథా చ తస్స ఆచిక్ఖనం, తం సరూపతో దస్సేతుం ‘‘హేమన్తాదీన’’న్తిఆది వుత్తం. గణనాతి కలనా. భిక్ఖునీనం అట్ఠగరుధమ్మేహి ఓవదనం భిక్ఖునోవాదో. స్వే ఉపోసథోతి ఆగన్త్వాతి ‘‘స్వే ఉపోసథో హోతీ’’తి వుత్తే అజ్జేవ ఆగన్త్వా పన్నరసికే ఉపోసథే పక్ఖస్స చాతుద్దసియం, చాతుద్దసికే తేరసియం ఆగన్త్వాతి వుత్తం హోతి. మహాపచ్చరియం పన ‘‘పక్ఖస్స తేరసియంయేవ ఆగన్త్వా ‘అయం ఉపోసథో చాతుద్దసికో వా పన్నరసికో వా’తి పుచ్ఛితబ్బ’’న్తి (పాచి. అట్ఠ. ౧౪౯) వుత్తం. ఏవం పుచ్ఛితేన చ భిక్ఖునా సచే చాతుద్దసియం ఉపోసథం కరోన్తి, ‘‘చాతుద్దసికో భగినీ’’తి వత్తబ్బం. సచే పన్నరసియం కరోన్తి, ‘‘పన్నరసికో భగినీ’’తి వత్తబ్బం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఠపేత్వా బాలం, ఠపేత్వా గిలానం, ఠపేత్వా గమికం అవసేసేహి ఓవాదం గహేతు’’న్తి (చూళవ. ౪౧౪) వుత్తత్తా ‘‘తం ఠపేత్వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఆరోచనవిధానం అజానన్తో బాలో. చాతుద్దసికపన్నరసికేసు ఉపోసథేసు వా పాటిపదే వా గన్తుకామో గమియో, దుతియపక్ఖదివసతో పన పట్ఠాయ తతో ఉద్ధం గచ్ఛన్తో ఇధ గమియో నామ న హోతి. అరఞ్ఞే నివాసో అస్సాతి ఆరఞ్ఞికో. సోపి ‘‘అహం అరఞ్ఞవాసీ, స్వే ఉపోసథో, విహారే న వసామీ’’తి అప్పటిగ్గహితుం న లభతి. యది న గణ్హేయ్య, దుక్కటం ఆపజ్జేయ్య. వుత్తఞ్హేతం ‘‘న, భిక్ఖవే, ఓవాదో న గహేతబ్బో, యో న గణ్హేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (చూళవ. ౪౧౪). తేన పన పచ్చాహరణత్థాయ సఙ్కేతో కాతబ్బో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఆరఞ్ఞికేన భిక్ఖునా ఓవాదం గహేతుం, సఙ్కేతఞ్చ కాతుం అత్ర పతిహరిస్సామీ’’తి (చూళవ. ౪౧౫). తస్మా ఆరఞ్ఞికేన భిక్ఖునా సచే భిక్ఖునీనం వసనగామే భిక్ఖా లబ్భతి, తత్థేవ చరిత్వా భిక్ఖునియో దిస్వా ఆరోచేత్వా గన్తబ్బం. నో చస్స తత్థ భిక్ఖా సులభా హోతి, సామన్తగామే చరిత్వా భిక్ఖునీనం గామం ఆగమ్మ తథేవ కాతబ్బం. సచే దూరం గన్తబ్బం హోతి, సఙ్కేతో కాతబ్బో ‘‘అహం అసుకం నామ తుమ్హాకం గామద్వారే సభం వా మణ్డపం వా రుక్ఖమూలం వా ఉపసఙ్కమిస్సామి, తత్ర ఆగచ్ఛేయ్యాథా’’తి. భిక్ఖునీహి తత్ర గన్తబ్బం, అగన్తుం న లబ్భతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘న, భిక్ఖవే, భిక్ఖునియా సఙ్కేతం న గన్తబ్బం, యా న గచ్ఛేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (చూళవ. ౪౧౫). ఉపోసథగ్గేతి ఉపోసథకరణట్ఠానే. అట్ఠహి అఙ్గేహీతి –

‘‘సీలవా హోతి, పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో, అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు. బహుస్సుతో హోతి సుతధరో సుతసన్నిచయో, యే తే ధమ్మా ఆదికల్యాణా మజ్ఝేకల్యాణా పరియోసానకల్యాణా సాత్థం సబ్యఞ్జనం కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం అభివదన్తి, తథారూపాస్స ధమ్మా బహుస్సుతా హోన్తి, ధాతా వచసా పరిచితా, మనసా అనుపేక్ఖితా, దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా. ఉభయాని ఖో పనస్స పాతిమోక్ఖాని విత్థారేన స్వాగతాని హోన్తి సువిభత్తాని సుప్పవత్తీని సువినిచ్ఛితాని సుత్తసో అనుబ్యఞ్జనసో. కల్యాణవాచో హోతి కల్యాణవాక్కరణో. యేభుయ్యేన భిక్ఖునీనం పియో హోతి మనాపో. పటిబలో హోతి భిక్ఖునియో ఓవదితుం. న ఖో పనేతం భగవన్తం ఉద్దిస్స పబ్బజితాయ కాసాయవత్థవసనాయ గరుధమ్మం అజ్ఝాపన్నపుబ్బో హోతి. వీసతివస్సో వా హోతి అతిరేకవీసతివస్సో వా’’తి (పాచి. ౧౪౭) –

ఇమేహి అట్ఠహి అఙ్గేహి. పాసాదికేనాతి పసాదావహేన నిద్దోసేన కాయవచీమనోకమ్మేన. సమ్పాదేతూతి తివిధం సిక్ఖం సమ్పాదేతు. యదా పన తాహి భిక్ఖునీహి పాతిమోక్ఖుద్దేసకంయేవ దిస్వా ఓవాదో యాచితో, తదా ఉపోసథగ్గే సన్నిపతితేహి భిక్ఖుసఙ్ఘేహి పుబ్బకిచ్చవసేన ‘‘అత్థి కాచి భిక్ఖునియో ఓవాదం యాచమానా’’తి పుచ్ఛితే ‘‘ఏవం వదేహీ’’తి అత్తనా వత్తబ్బవచనం అఞ్ఞేన కథాపేత్వా ‘‘అత్థి కోచి భిక్ఖు భిక్ఖునోవాదకో సమ్మతో’’తిఆదిం సయం వత్వా పున సయమేవ గన్త్వా భిక్ఖునీనం ఆరోచేతబ్బం. అఞ్ఞేన వా భిక్ఖునా తస్మిం దివసే పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసాపేతబ్బం. ఇదన్తి ‘‘తాహీ’’తి బహువచనం. ఏకతో సహేవ.

ఞత్తిట్ఠపకేన వాతి యత్థ తిణ్ణం వసనట్ఠానే పాతిమోక్ఖుద్దేసో నత్థి, తత్థ ఞత్తిట్ఠపనకేన వా. ఇతరేన వాతి యత్థ ద్వే భిక్ఖూ వసన్తి, ఏకో వా, తత్థ ఇతరేన వా భిక్ఖునా సచే సయమేవ సమ్మతో, ‘‘అహ’’న్తి వత్తబ్బం. తథేవాతి ఉపోసథగ్గే వుత్తసదిసమేవ. ‘‘ఆరోచేత్వావా’’తి ఇమినా అనారోచనం పటిక్ఖిపతి. ‘‘న, భిక్ఖవే, ఓవాదో న ఆరోచేతబ్బో, యో న ఆరోచేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (చూళవ. ౪౧౫) వచనతో ఓవాదం గహేత్వా ఉపోసథగ్గే అనారోచేతుం న వట్టతి.

పరిసుద్ధభావన్తి ఆపత్తియా పరిసుద్ధతం. ఆరోచేథాతి ఆవి కరోథ. ఏత్థ సియాతి ‘‘పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిస్సామీ’’తి ఏతస్మిం పదే అయమనుయోగో భవేయ్య. కిం తం, యం సియాతి ఆహ ‘‘సఙ్ఘో ఉపోసథం కరేయ్యా’’తిఆది. పుబ్బేనాపరం సన్ధియతీతి పుబ్బవచనేన అపరం వచనం సన్ధానం గచ్ఛతి. సామగ్గియాతి కాయచిత్తేహి సహితతాయ. గణస్సాతి ఉద్దేసకం ఠపేత్వా చతువగ్గే సేసభిక్ఖూనం. సఙ్ఘస్స ఉద్దిట్ఠం హోతీతి సఙ్ఘేన ఉద్దిట్ఠం హోతి. కరణత్థే చేతం సామివచనం. ఏత్థాతి పాతిమోక్ఖుద్దేసే. లక్ఖణన్తి సభావో.

థేరా చ నవా చ మజ్ఝిమా చాతి ఏత్థ దసవస్సా, అతిరేకదసవస్సా చ థేరా. ఊనపఞ్చవస్సా నవా. పఞ్చవస్సా, అతిరేకపఞ్చవస్సా చ మజ్ఝిమా. అట్ఠిం కత్వాతి అత్తానం తేన పాతిమోక్ఖేన అత్థికం కత్వా, తం వా పాతిమోక్ఖం ‘‘ఇదం మయ్హం పాతిమోక్ఖ’’న్తి అత్థిం కత్వా. మనసి కరిత్వాతి చిత్తే ఠపేత్వా. సోతద్వారవసేనాతి సోతద్వారికజవనవిఞ్ఞాణవసేన. సబ్బచేతసా సమన్నాహరామాతి చిత్తస్స థోకమ్పి బహి గన్తుం అదేన్తా సబ్బేన చిత్తేన ఆవజ్జేమ, సల్లక్ఖేమాతి అత్థో. మనసి కరోమాతి ఆవజ్జేమ, సమన్నాహరామాతి అత్థో. సో చ ఖో మనసికారో న ఏత్థ ఆరమ్మణప్పటిపాదనలక్ఖణో, అథ ఖో వీథిప్పటిపాదనజవనప్పటిపాదనమనసికారపుబ్బకచిత్తే ఠపనలక్ఖణోతి ఆహ ‘‘ఏకగ్గచిత్తా హుత్వా చిత్తే ఠపేయ్యామా’’తి. న సమేతీతి న సంగచ్ఛతి. కస్మా న సంగచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘సమగ్గస్స హీ’’తిఆది. కిఞ్చ భియ్యోతి ఆహ ‘‘పాతిమోక్ఖుద్దేసకో చా’’తిఆది. సఙ్ఘపరియాపన్నోతి సఙ్ఘే పరియాపన్నో అన్తోగధో.

ఇదాని తం దస్సేతున్తి సమ్బన్ధో. ఆయస్మన్తోతి సన్నిపతితానం పియవచనేన ఆలపనం.

అలజ్జితాతి అలజ్జితాయ, అలజ్జనభావేనాతి అత్థో. తతియత్థే హి ఇదం పచ్చత్తవచనం. ‘‘అఞ్ఞాణతా’’తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. కుక్కుచ్చప్పకతతాతి కుక్కుచ్చేన అభిభూతతాయ. సతిసమ్మోసాతి సతివిప్పవాసతో. వీతిక్కమన్తి సిక్ఖాపదవీతిక్కమనం.

సఞ్చిచ్చాతి సఞ్చేతేత్వా, అకప్పియభావం జానన్తోయేవ వీతిక్కమచిత్తం పేసేత్వాతి అత్థో. పరిగూహతీతి నిగూహతి న దేసేతి న వుట్ఠాతి. లజ్జాయ పరిగూహన్తో అలజ్జీ న హోతి, ‘‘కిం ఇమినా’’తి అనాదరియేన పరిగూహన్తో అలజ్జీ హోతీతి దస్సేతి. అగతిగమనఞ్చ గచ్ఛతీతి భణ్డభాజనీయట్ఠానాదీసు ఛన్దాగతిఆదిభేదం అగతిగమనఞ్చ గచ్ఛతి. అలజ్జిపుగ్గలోతి అజ్ఝత్తికసముట్ఠానలజ్జావిరహితో పుగ్గలో. ఏత్థ చ ‘‘సఞ్చిచ్చా’’తి ఇమినా అనాదరియవసేనేవ ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తో, ఆపన్నఞ్చ ఆపత్తిం పరిగూహన్తో, భణ్డభాజనీయట్ఠానాదీసు అగతిగమనం గచ్ఛన్తో చ అలజ్జీ హోతి, న ఇతరోతి దస్సేతి.

మన్దోతి మన్దపఞ్ఞో, అపఞ్ఞస్సేవేతం నామం. మోమూహోతి అతిసంమూళ్హో. విరాధేతీతి న రాధేతి న సాధేతి. కుక్కుచ్చేతి వినయసంసయే. కప్పియం చే కత్తబ్బం సియాతి వినయధరం పుచ్ఛిత్వా తేన వత్థుం ఓలోకేత్వా మాతికం, పదభాజనం, అన్తరాపత్తిం, అనాపత్తిఞ్చ ఓలోకేత్వా ‘‘కప్పతి, ఆవుసో, మా ఏత్థ కఙ్ఖీ’’తి వుత్తే కత్తబ్బం భవేయ్య.

సహసేయ్యచీవరవిప్పవాసాదీనీతి ఏత్థ సహసేయ్యా నామ అనుపసమ్పన్నేన ఉత్తరిదిరత్తతిరత్తం సహసేయ్యాపత్తి, విప్పవాసో నామ ఏకరత్తఛారత్తవసేన విప్పవాసో. ఆదిసద్దేన సత్తాహాతిక్కమాదీసు ఆపత్తిం సఙ్గణ్హాతి. సత్తన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానన్తి పారాజికసఙ్ఘాదిసేసథుల్లచ్చయపాచిత్తియపాటిదేసనీయదుక్కటదుబ్భాసితసఙ్ఖాతానం సత్తన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానం.

దేసేతు వా పకాసేతు వాతి సఙ్ఘమజ్ఝే వా గణమజ్ఝే వా ఏకపుగ్గలే వా దేసేతు వా పకాసేతు వా. ఏత్థ చ పారాజికాపత్తిదేసనా నామ భిక్ఖుభావస్స పరిచ్చాగో. వుట్ఠానం పన దేసనావిసేసత్తా ‘‘దేసనా’’తి దట్ఠబ్బం. పకాసేతు వాతి ఆరోచేతు వా.

ఏవం అనాపన్నా వాతి ఏవం ఛన్నం ఆకారానం అఞ్ఞతరేన అనాపన్నా వా. వుట్ఠితా వాతి పరివాసాదినా వుట్ఠితా వా. ఆరోచితా వాతి ఆవికతా వా. ఆరోచేన్తో చ ‘‘తుయ్హం సన్తికే ఏకం ఆపత్తిం ఆవికరోమీ’’తి వా ‘‘ఆచిక్ఖామీ’’తి వా ‘‘ఆరోచేమీ’’తి వా ‘‘మమ ఏకం ఆపత్తిం ఆపన్నభావం జానాహీ’’తి వా వదతు, ‘‘ఏకం గరుకం ఆపత్తిం ఆవికరోమీ’’తి వా ఆదినా నయేన వదతు, సబ్బేహిపి ఆకారేహి ఆరోచితావ హోతి. సచే పన గరుకాపత్తిం ఆవికరోన్తో ‘‘లహుకాపత్తిం ఆవికరోమీ’’తిఆదినా నయేన వదతి, అనావికతా హోతి ఆపత్తి. వత్థుం ఆరోచేతి, ఆపత్తిం ఆరోచేతి, ఉభయం ఆరోచేతి, తివిధేనాపి ఆరోచితావ హోతి. అసన్తియా ఆపత్తియాతి భావేనభావలక్ఖణే భుమ్మం. తుణ్హీభావేనాపి హీతి ఏత్థ న కేవలం ‘‘ఆమ, మయం పరిసుద్ధా’’తి వుత్తేయేవ, అథ ఖో తుణ్హీభావేనాపీతి అపిసద్దస్స అత్థో వేదితబ్బో.

కిం తం యావతతియానుసావితం నామ, కథఞ్చేతం యావతతియానుసావితం హోతీతి విచారణాయం ఆచరియానం మతిభేదముఖేన తమత్థం దస్సేతుం ‘‘యావతతియం అనుసావితం హోతీతి ఏత్థా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యదేతం తిక్ఖత్తుం అనుసావితన్తి సమ్బన్ధో. అత్థబ్యఞ్జనభేదతోతి అరీయతి ఞాయతీతి అత్థో, అభిధేయ్యం, బ్యఞ్జీయతి అత్థో అనేనాతి బ్యఞ్జనం, అక్ఖరం, అత్థో చ బ్యఞ్జనఞ్చ అత్థబ్యఞ్జనాని, తేసం భేదో అత్థబ్యఞ్జనభేదో, తతో, అత్థస్స చ బ్యఞ్జనస్స చ విసదిసత్తాతి అత్థో.

ఇదాని తమేవత్థం విభావేతుం ‘‘అనుసావనఞ్హి నామా’’తిఆదిమాహ. హీతి కారణత్థే నిపాతో. తస్స పన ‘‘అభిన్న’’న్తి ఇమినా సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. తేనాతి భిన్నత్తా. అస్సాతి ‘‘యస్స సియా’’తిఆదివచనత్తయస్స. అవస్సఞ్చేతమేవం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం, అఞ్ఞథా అతిప్పసఙ్గోపి సియాతి దస్సేతుం ‘‘యది చేత’’న్తిఆదిమాహ. ఏతన్తి ‘‘యస్స సియా’’తిఆదివచనత్తయం. అపరే ‘‘అనుసావిత’’న్తి పదం న అతీతత్థం దీపేతి, అథ ఖో అనాగతత్థం. ధాత్వత్థసమ్బన్ధో కాలన్తరవిహితోపి పచ్చయో కాలన్తరే సాధు హోతీతి వికప్పేసుం. తేనాహ ‘‘అపరే ‘అనుసావిత’న్తి పదస్సా’’తిఆది. ఉపరి ఉద్దేసావసానేతి పారాజికుద్దేసావసానే. అత్థయుత్తీనం అభావతోతి అనాగతత్థస్స చ కారణస్స చ అభావతో. ఇదాని తమేవ విభావేతుం ‘‘ఇదం హీ’’తిఆదిమాహ. కథమేతం విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘యది చస్సా’’తిఆది. అయన్తి అనాగతకాలో. అనుసావితం హేస్సతీతి వదేయ్యాతి అనుప్పయోగం అనాగతకాలం కత్వా ‘‘అనుసావితం హేస్సతీ’’తి బుద్ధో వదేయ్య. అయం హేత్థాధిప్పాయో – యది చేత్థ ధాత్వత్థసమ్బన్ధో త-పచ్చయో సియా, తథా సతి ధాత్వత్థసమ్బన్ధో నామ విసేసనవిసేస్యభావో, సో చ అనుప్పయోగస్స సమానత్థభావే సతి ఉప్పజ్జతి, నాసతీతి ‘‘హేస్సతీ’’తి అనుప్పయోగం వదేయ్య, న చ వుత్తం. తస్మా అనాగతం న దీపేతి, అతీతకాలమేవ దీపేతీతి. అనుసావియమానేతి వచనతోతి ‘‘అనుసావియమానే’’తి వత్తమానకాలవచనతో. యది ఏవం ‘‘యావతతియం అనుసావితం హోతీ’’తి కిమిదన్తి ఆహ ‘‘యావతతియ’’న్తిఆది. కిం తేన లక్ఖీయతి, యేనేతం లక్ఖణవచనమత్తం సియాతి ఆహ ‘‘తేనా’’తిఆది. తేనాతి లక్ఖణవచనమత్తేన హేతునా.

తదేతన్తి పాతిమోక్ఖం. తం పనేతన్తి ‘‘తత్థాయస్మన్తే పుచ్ఛామీ’’తిఆదికం యావతతియానుసావనం. న దిస్సతీతి నోపలబ్భతి. ఇమమేవ చ అత్థన్తి ఇమం అమ్హేహి వుత్తమేవత్థం. యది హి ‘‘యస్స సియా ఆపత్తీ’’తిఆదివచనత్తయం యావతతియానుసావనం సియా, తదేవ ఉపోసథక్ఖన్ధకే (మహావ. ౧౩౨ ఆదయో) వదేయ్య, న పన ‘‘సకిమ్పి అనుసావితం హోతీ’’తిఆదికన్తి అధిప్పాయో. నను చాయం వినిచ్ఛయో అట్ఠకథాసు న ఆగతో, అథ కుతో లద్ధోతి ఆహ ‘‘అయమేత్థా’’తిఆది. వినయట్ఠానేసు కతపరిచయానం ఆచరియానం తం తం అత్థం ఞాపేన్తీ పవేణి ఆచరియపరమ్పరా, తాయ ఆభతో ఆనీతో ఆచరియపరమ్పరాభతో.