నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

కఙ్ఖావితరణీపురాణ-టీకా

గన్థారమ్భకథా

బుద్ధం ధమ్మఞ్చ సఙ్ఘన్తి-ఆదినా యా పకాసితా;

భదన్తబుద్ధఘోసేన, మాతికాట్ఠకథా సుభా;

తస్సా హి లీనపదం వి-కాసనకోయమారమ్భో.

గన్థారమ్భకథావణ్ణనా

విప్పసన్నేనాతి వివిధప్పసన్నేన. కథం? ‘‘ఇతిపి సో…పే… బుద్ధో భగవా, స్వాక్ఖాతో…పే… విఞ్ఞూహి, సుప్పటిపన్నో…పే… లోకస్సా’’తి (అ. ని. ౫.౧౦) ఏవమాదినా. ‘‘చేతసా’’తి వుత్తత్తా తీసు వన్దనాసు చేతోవన్దనా అధిప్పేతా. తన్నిన్నతాదివసేన కాయాదీహి పణామకరణం వన్దనా, గుణవసేన మనసాపి తథావ కరణం మానం, పచ్చయప్పటిపత్తియాదీహి పూజాకరణం పూజా, పచ్చయాదీనం అభిసఙ్ఖరణం సక్కచ్చ కరణం సక్కారో, తేసం. భాజనన్తి ఆధారో, అధికరణం వా.

థేరా మహాకస్సపాదయో, తేసం వంసోతి థేరవంసో, ఆగమాధిగమసమ్పదాయ తస్స వంసస్స పదీపభూతాతి థేరవంసప్పదీపా, తేసం థేరవంసప్పదీపానం. అసంహీరత్తా థిరానం. వినయక్కమేతి వినయపిటకే, ఆరమ్భానురూపవచనమేతం. సుత్తాభిధమ్మేసుపి తే థిరా ఏవ. ‘‘బుద్ధం ధమ్మఞ్చ సఙ్ఘఞ్చ పుబ్బాచరియసీహానఞ్చా’’తి అవత్వా కస్మా విసుం వుత్తన్తి చే? పయోజనవిసేసదస్సనత్థం. వత్థుత్తయస్స హి పణామకరణస్స అన్తరాయనివారణం పయోజనం అత్తనో నిస్సయభూతానం ఆచరియానం పణామకరణస్స ఉపకారఞ్ఞుతాదస్సనం. తేన బుద్ధఞ్చ ధమ్మఞ్చ సఙ్ఘఞ్చ వన్దిత్వా, చ-సద్దేన పుబ్బాచరియసీహానఞ్చ నమో కత్వాతి యోజనా. అథ వా ‘‘వన్దిత్వా’’తి చేతోవన్దనం దస్సేత్వా తతో ‘‘నమో కత్వా’’తి వాచావన్దనా, ‘‘కతఞ్జలీ’’తి కాయవన్దనాపి దస్సితాతి యోజేతబ్బం.

ఇదాని అభిధానప్పయోజనం దస్సేతుం ‘‘పామోక్ఖ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పామోక్ఖన్తి పధానం. సీలఞ్హి సబ్బేసం కుసలధమ్మానం పధానం ఆదిభావతో. యథా చ సత్తానం ఖజ్జభోజ్జలేయ్యపేయ్యవసేన చతుబ్బిధోపి ఆహారో ముఖేన పవిసిత్వా అఙ్గమఙ్గాని ఫరతి, ఏవం యోగినోపి చాతుభూమకం కుసలం సీలముఖేన పవిసిత్వా అత్థసిద్ధిం సమ్పాదేతి. తేన వుత్తం ‘‘ముఖ’’న్తిఆది. అథ వా ముఖన్తి ఉపాయో, తేన మోక్ఖప్పవేసాయ నిబ్బానసచ్ఛికిరియాయ ముఖం ఉపాయోతి అత్థో. మహేసినా యం పాతిమోక్ఖం పకాసితన్తి సమ్బన్ధో. మహన్తే సీలాదిక్ఖన్ధే ఏసి గవేసీతి మహేసి.

సూరతేన నివాతేనాతి ‘‘తత్థ కతమం సోరచ్చం? యో కాయికో అవీతిక్కమో’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౩౪౯) సూరతేన, నీచవుత్తినా మానుద్ధచ్చవసేన అత్తానం అనుక్ఖిపనభావేన నివాతేన. వినయాచారయుత్తేన చారిత్తవారిత్తేహి యుత్తేన. ‘‘సోణత్థేరేన యాచితో’’తి అవత్వా ‘‘సూరతేనా’’తిఆది కస్మా వుత్తం, కిం దుస్సీలేన వా దుట్ఠేన వా అలజ్జినా వా యాచితేన వణ్ణనా కాతుం న వట్టతీతి చే? న న వట్టతి. థేరస్స వచనం పటిక్ఖిపితుం న సక్కా, ఏవరూపగుణో థేరోవ, యాచనవసేన కత్తబ్బో ఆదరేనాతి దస్సేతుం వుత్తం.

నామేనాతి అత్తనో గుణనామేన. సద్దలక్ఖణసుభతో, వినిచ్ఛయసుభతో, విఞ్ఞేయ్యసుభతో చ సుభం.

గన్థారమ్భకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిదానవణ్ణనా

‘‘ఆవికతా హిస్స ఫాసు హోతి, తత్థాయస్మన్తే పుచ్ఛామి…పే… తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి వత్వా ‘‘ఉద్దిట్ఠం ఖో ఆయస్మన్తో నిదాన’’న్తిఆదినా నయేన వుత్తం. ఏత్థేవ యావతతియానుసావనకథావసానే అథ ఖో ఉద్దేసకాలే ‘‘ఆవికతా హిస్స ఫాసు హోతీ’’తి వత్వా ‘‘ఉద్దిట్ఠం ఖో ఆయస్మన్తో నిదానం. తత్థాయస్మన్తే పుచ్ఛామీ’’తిఆదినా నయేన ఆగతం. ఉపోసథక్ఖన్ధకేపి ఏవమేవ ఆగతం. తత్థ పుబ్బే వుత్తం పచ్ఛా ఆగతసుత్తేన విరుజ్ఝతి. తస్మా యథా న విరుజ్ఝతి, తథా ఉపపరిక్ఖిత్వా గహేతబ్బం. ఏవం న విరుజ్ఝతీతి ఏకే. కథం? ‘‘ఆవికతా హిస్స ఫాసు హోతీ’’తి వత్వా ‘‘ఉద్దిట్ఠం ఖో ఆయస్మన్తో నిదానం. తత్థాయస్మన్తే పుచ్ఛామీ’’తిఆదినా సుఉద్దిట్ఠం హోతీతి ఏతం ఉద్దేసలక్ఖణం ఇధాపి ఖన్ధకేపి వుత్తత్తా. తస్మా ‘‘ఫాసు హోతీ’’తి వత్వా ‘‘తత్థాయస్మన్తే పుచ్ఛామీ’’తి వుత్తట్ఠానే అవుత్తమ్పి ఆనేత్వా గహేతబ్బం. కస్మా? ఇధ నిదానం న దస్సితం, ఉద్దేసో ఉద్దేసకాలే ఉద్దిసితబ్బలక్ఖణస్స తత్థ వుత్తత్తా. అపిచ ‘‘నిదానుద్దేసో’’తి పదం ఉద్ధరిత్వా నిదానుద్దేసం దస్సేతుకామోపి ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో…పే… ఆవికతా హిస్స ఫాసు హోతీ’’తి పాఠవసేన ఆగతం నిదానం నిట్ఠాపేత్వా ఉపరి అట్ఠకథావసేన యోజేతబ్బం పాళిం ఇధ యోజేత్వా ‘‘తత్థాయస్మన్తే పుచ్ఛామి…పే… ధారయామీ’’తి నిదానపాళిం పరిపుణ్ణం కత్వా పున ‘‘తత్థ నిదానుద్దేసో’’తి ఉద్ధటపదవసేన సఙ్ఖేపతో నిదానుద్దేసలక్ఖణం దస్సేతుం ‘‘ఏవమేతం ధారయామీ’’తి వత్వా ‘‘ఉద్దిట్ఠం ఖో ఆయస్మన్తో నిదాన’’న్తిఆది వుత్తం, తస్మా ఏవం ఉపరి చ ఖన్ధకే చ, అథ ఖో ఉద్దేసకాలే ‘‘ఆవికతా హిస్స ఫాసు హోతీ’’తి వత్వా ‘‘ఉద్దిట్ఠం ఖో ఆయస్మన్తో నిదానం. తత్థాయస్మన్తే పుచ్ఛామీ’’తిఆది నిదానుద్దేసోవ దస్సితో, న నిదానం.

సవనాణత్తివచనన్తి ఏత్థ సఙ్ఘనవకతరేన వత్తుం అయుత్తన్తి చే? యుత్తమేవ. ‘‘పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన ఏవం వత్తబ్బ’’న్తి భగవతా వుత్తత్తా భగవతోవ ఆణత్తి, న ఉద్దేసకస్స. ఇధ నవకతరవసేన వుత్తం. థేరోపి పన ఉద్దిసితుం లభతీతి దస్సనత్థం ‘‘థేరాధికం పాతిమోక్ఖ’’న్తి వుత్తం. ఇమినా సుత్తేన నవకతరో న లభతీతి చే? తం దస్సేతుం ‘‘యో తత్థ భిక్ఖూ’’తిఆది వుత్తం.

యథా చతువగ్గేన ఠపేత్వా ఉపసమ్పదాపవారణాఅబ్భానాని సబ్బం సఙ్ఘకమ్మం కాతుం వట్టతి, ఏవం ‘‘అతిరేకవీసతివగ్గేన ఇమం నామ కమ్మం కాతబ్బ’’న్తి అవత్వా అతిరేకవచనత్తా అఞ్ఞం అత్థం సూచేతి, కిం తన్తి ‘‘చతువగ్గాదినా’’తిఆది. తఞ్హి తేహి ఏవ సిద్ధం. కథం? చతువగ్గేన ఉపసమ్పదాపవారణా…పే… వీసతివగ్గేన న కిఞ్చి సఙ్ఘకమ్మం కాతుం న వట్టతీతి. ఏత్థ ‘‘దసవగ్గేన అబ్భానకమ్మమత్తం ఠపేత్వా’’తి వదన్తేన చతుపఞ్చవగ్గేన కరణీయానిపి దసవగ్గేన కాతుం అనుఞ్ఞాతాని. తస్మా అతిరేకేన వట్టతీతి దీపితం, ‘‘ఠపేత్వా’’తి వచనేన ఊనతరేన న వట్టతీతి దీపితమేవ. తస్మా న వత్తబ్బం అతిరేకవీసతివగ్గోతి చే? వత్తబ్బమేవ. చతుపఞ్చవగ్గేన కత్తబ్బం ఛసత్తఅట్ఠనవవగ్గేన కాతబ్బన్తి చ, దసవగ్గేన కాతబ్బం ఏకాదసద్వాదస…పే… ఏకూనవీసతివగ్గేన కాతబ్బన్తి చ దీపితం. ఊనతరేన న వట్టతీతి దీపితం పాకటతో. సబ్బప్పకారేన పన అతిరేకవీసతిఅనతిరేకవీసతివగ్గే వుత్తేపి దీపితం హోతీతి వజిరబుద్ధిత్థేరేన లిఖితం. ఇతో పట్ఠాయ ‘‘లిఖిత’’న్తి వుత్తే వజిరబుద్ధిత్థేరేనాతి గహేతబ్బం.

సచే అనుపోసథేపి వట్టేయ్య, ‘‘ఉపోసథం కరేయ్యా’’తి న వదేయ్య, యస్మా అనుపోసథే కాతుం న వట్టతి, తస్మా ‘‘అజ్జుపోసథో’’తి వత్వా పున ‘‘ఉపోసథం కరేయ్యా’’తి వుత్తం. ‘‘పచ్ఛిమకత్తికపుణ్ణమా ఏవా’’తి అవధారణం తతో పరం పవారణాదివసస్స నత్థితాయ కతం. ఉద్ధం పకతిఉపోసథే వుత్తేన పకతిచారిత్తేన సద్ధిం ఇదమ్పి.

‘‘నిమిత్తేన నిమిత్తం సమ్బన్ధిత్వా’’తి న వత్తబ్బం ‘‘తివిధసమ్పత్తియుత్తా’’తి వుత్తత్తాతి చే? వత్తబ్బమేవ. కస్మా? తివిధసమ్పత్తి నామ నిమిత్తసమ్పత్తి, పరిసాసమ్పత్తి, కమ్మవాచాసమ్పత్తీతిఆదిం వత్వా ‘‘నిమిత్తసమ్పత్తి నామ పబ్బతనిమిత్తం, పాసాణనిమిత్త’’న్తిఆది వుత్తం, న నిమిత్తేన నిమిత్తసమ్బన్ధనం వుత్తం. అపిచ ‘‘తివిధసమ్పత్తియుత్తా’’తి సమ్పయోగఙ్గేసు దస్సేత్వా పున తమేవ పహానఙ్గేసు దస్సేతుం ‘‘నిమిత్తేన నిమిత్తం సమ్బన్ధిత్వా’’తి వుత్తం. నదిసముద్దజాతస్సరేసు సమ్మతసీమాతో కమ్మాని న విపజ్జన్తి ఉదకుక్ఖేపసీమత్తాతి ‘‘విపత్తిసీమాయో నామా’’తి కస్మా వుత్తాతి చే? సేసలక్ఖణాని సమ్పాదేత్వా నదియం సీమాయ బద్ధాయ ఉదకపరియన్తం కత్వా సీమాగతత్తా పున తం నదిం అన్తో కత్వా తళాకే కతే సచే తస్సా సీమాయ కమ్మం కాతుం వట్టేయ్య, సీమాతో కమ్మాని న విపజ్జేయ్యుం. యస్మా పన ఏవం కాతుం న వట్టతి, తస్మా ‘‘ఉదకుక్ఖేపసీమత్తా’’తి వుత్తం అకారణం.

వీసతివగ్గకరణీయత్తా సఙ్ఘకమ్మస్స కమ్మారహేన సద్ధిం ఏకవీసతి భిక్ఖూ నిసీదితుం న సక్కోన్తీ’’తి వుత్తం, సుఖనిసజ్జావసేన నిసీదితున్తి అధిప్పాయో. ‘‘పరిమణ్డలాకారేన నిసీదితు’’న్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం. తియోజనం అతిక్కమిత్వాతి మజ్ఝే ఠత్వా దియడ్ఢం కత్వా తియోజనం. కోణతో హి కోణం తియోజనం అతిక్కామేతి, ఆపత్తిఞ్చ ఆపజ్జతి, సీమా చ అసీమా హోతి. కిత్తేత్వాతి నిమిత్తాని సమ్పన్నానిపి అఞ్ఞమఞ్ఞనామవిపరియాయేన, అనిమిత్తానం నామేహి చ కిత్తేత్వాతి అత్థో.

రాసికతం పంసుపి రుక్ఖేసు జాతేసు సుద్ధపంసుపబ్బతో హోతి. గుళపిణ్డపరిమాణో థూలతాయ, న తులగణనాయ. భూమియం పతిట్ఠితో’’తి ఇమినా కుటసరావాదీసు రోపితం పటిక్ఖిపతి, తతో అపనేత్వా పన తఙ్ఖణమ్పి భూమియం రోపితో వట్టతి. నవమూలసాఖానిగ్గమనం పన అకారణం. ఖన్ధం ఛిన్దిత్వా రోపితే పన ఏతం యుజ్జతి. సూచిదణ్డకప్పమాణో కనిట్ఠఙ్గులిపరిమాణమత్తో. ‘‘అట్ఠఙ్గులుబ్బేధో’’తి ఇమినా ఉబ్బేధో పరిచ్ఛిన్నో హోతి, ‘‘గోవిసాణమత్తో’’తి ఇమినా పరిణాహో. ‘‘ఏవం సన్తేపి గోవిసాణపరిణాహే పరిచ్ఛేదో నత్థి, తస్మా ఖుద్దకోపి మహన్తోపి వట్టతి ఏవాతి వదన్తి.

జాతస్సరే పరిపుణ్ణమేవ ఉదకం నిమిత్తూపగం దిస్వా అపరిపుణ్ణం అన్తరా ఠితిభూతం ‘‘జాతస్సరే సమ్మతా’’తి వుత్తం విపత్తిం న ఆపజ్జతీతి ‘‘నదియా సమ్మతా, సముద్దే సమ్మతా, జాతస్సరే సమ్మతా’’తి ఏత్థాపి లోణీ న గహితా. బద్ధసీమం వా నదిసముద్దజాతస్సరే వా అనోక్కమిత్వాతి ఏత్థాపి ‘‘నదియా వా, భిక్ఖవే, సముద్దే వా జాతస్సరే వా’’తి (మహావ. ౧౪౭) ఏత్థాపి న గహితా. తస్మా లోణీ న అబద్ధసీమాతి చే? అబద్ధసీమావ. ‘‘యోపి నదిం వా సముద్దం వా భిన్దిత్వా నిక్ఖన్తఉదకేన కతో సోబ్భో ఏతం లక్ఖణం పాపుణాతి, అయమ్పి జాతస్సరోయేవా’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) వుత్తత్తా జాతస్సరగ్గహణేన గహితాతి తత్థ తత్థ అవుత్తా. ‘‘యావతికా తస్మిం గామఖేత్తే’’తి వుత్తత్తా అఞ్ఞమ్పి గామం అన్తో కత్వా సమానసంవాసకసీమాసమ్మన్ననకాలే తస్మిం గామే భిక్ఖూ ఆగచ్ఛన్తు వా మా వా, వట్టతి. అవిప్పవాససీమాసమ్మన్ననకాలే ఆగన్తబ్బమేవ.

అగమనపథేసూతి ఏత్థ ఏకదివసేన గన్త్వా పచ్చాగన్తుం అసక్కుణేయ్యట్ఠానేతి వదన్తి, బద్ధసీమాభావం పటిక్ఖిపిత్వాతి అత్థో.

‘‘సమన్తా ఉదకుక్ఖేపా’’తి వుత్తత్తా సబ్బదిసాసు గహేతబ్బమేవాతి చే? యతో లబ్భతి, తతో గహేతబ్బో ‘‘యస్మిం పదేసే పకతివీచియో ఓత్థరిత్వా సణ్ఠహన్తి, తతో పట్ఠాయ కప్పియభూమి, తత్థ ఠత్వా ఉపోసథాదికమ్మం కాతుం వట్టతీ’’తి వుత్తత్తా. అనుబన్ధో అడ్ఢమాసో అన్వడ్ఢమాసో, అడ్ఢమాసస్స వా అను. యో పన కేనచి అన్తమసో తిరచ్ఛానేనపి ఖణిత్వా అకతోతి అధిప్పాయో.

‘‘అఞ్ఞం తత్తకంయేవ పరిచ్ఛేదం అనతిక్కమిత్వా ఠితోపి కమ్మం కోపేతీ’’తి వుత్తత్తా అతిక్కమిత్వా ఠితో న కోపేతీతి దీపితమేవ హోతీతి ఉపతిస్సత్థేరో, తం పన ‘‘ద్విన్నం ఉదకుక్ఖేపానం అన్తరే అఞ్ఞో ఏకో ఉదకుక్ఖేపో ఉపచారత్థాయ ఠపేతబ్బో’’తి వచనేన విరుజ్ఝతి. సమన్తపాసాదికాయఞ్హి ‘‘అఞ్ఞం తత్తకంయేవా’’తి పదం నత్థి. తస్మా తస్సాధిప్పాయో పరియేసితబ్బో. అన్తోఉదకుక్ఖేపసీమాయ ఉపచారత్థాయ ఠపితం ఉదకుక్ఖేపపరిచ్ఛేదం అనతిక్కమిత్వాతి అత్థో గహేతబ్బో. థేరేన అఞ్ఞథా పపఞ్చిత్వా లిఖితం.

‘‘సభాగవత్థునా లహుకాపత్తి’’న్తి వుత్తత్తా సభాగసఙ్ఘాదిసేసం ఆరోచేతుం వట్టతీతి చే? న వట్టతి దేసనాగామినిం సన్ధాయ ఇధ వుత్తత్తా. తస్మా ఏవ సముచ్చయక్ఖన్ధకే ‘‘సభాగసఙ్ఘాదిసేసం ఆపన్నస్స పన సన్తికే ఆవికాతుం న వట్టతి. సచే ఆవికరోతి, ఆపత్తి ఆవికతా హోతి, దుక్కటా పన న ముచ్చతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) వుత్తం. యథా సఙ్ఘేన ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో…పే… పటికరిస్సతీ’’తి వత్వా ఉపోసథం కాతుం లభతి, ఏవం తీహి ద్వీహిపి అఞ్ఞం సుద్ధం పస్సిత్వా ‘‘పటికరిస్సామా’’తి వత్వా ఉపోసథం కాతుం వట్టతి. ఏకేనాపి ‘‘పరిసుద్ధం లభిత్వా పటికరిస్సామీ’’తి ఆభోగం కత్వా ఉపోసథం కాతుం వట్టతీతి. అట్ఠకథాయమ్పి ‘‘సామన్తో భిక్ఖు ఏవమస్స వచనీయోతి ఏత్థ సభాగో ఏవ వత్తబ్బో. విసభాగస్స హి వుచ్చమానే భణ్డనకలహసఙ్ఘభేదాదీనిపి హోన్తి, తస్మా తస్స అవత్వా ఇతో వుట్ఠహిత్వా పటికరిస్సామీ’’తి ఆభోగం కత్వా ఉపోసథో కాతబ్బోతి అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్త’’న్తి వత్వా తస్స అప్పటిక్ఖిత్తత్తా వట్టతీతి దీపితమేవ. ‘‘యదా అఞ్ఞం సుద్ధం భిక్ఖుం అనాపత్తికం పస్సిస్సతి, తదా తస్స సన్తికే’’తి వుత్తత్తా లహుకస్సేవ అనుఞ్ఞాతత్తా సముచ్చయక్ఖన్ధకే వుత్తత్తా సభాగసఙ్ఘాదిసేసం పన ఞత్తియా ఆరోచేత్వా ఉపోసథం కాతుం న వట్టతి.

దేవబ్రహ్మా పన ‘‘తిరచ్ఛానగతో’’తి పదం ఠపేత్వా యేన కేనచి పదేన అసఙ్గహితాపి ఇమినా సఙ్గహితాతి దస్సనత్థం ‘‘యస్స ఉపసమ్పదా పటిక్ఖిత్తా’’తి వుత్తం.

‘‘చాతుమాసినియం పన పవారితానం సన్తికే అనుపగతేన వా ఛిన్నవస్సేన వా వుట్ఠవస్సేన వా’’తి అవత్వా ‘‘అనుపగతేన వా ఛిన్నవస్సేన వా’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం. వుట్ఠవస్సో పన తస్మిం కాలే అనుపగతత్తా ‘‘అనుపగతో’’తి సఙ్ఖ్యం గతోతి. సబ్బాయ వుట్ఠితాయ సబ్బే వుట్ఠహిత్వా గతే సన్నిపాతేతుం న సక్కా, ఏకచ్చే సన్నిపాతేత్వా పారిసుద్ధిం ఆరోచేతుం వట్టతీతి వదన్తి. కస్మా? ఞత్తిం ఠపేత్వా కత్తబ్బసఙ్ఘకమ్మాభావా వగ్గం న హోతీతి. పవారణాయపి ఏసేవ నయో. అయఞ్హేత్థ విసేసో – సచే పురిమికాయ ఉపగతేహి పచ్ఛిమికాయ ఉపగతా థోకతరా చేవ హోన్తి సమసమా చ, సఙ్ఘపవారణాయ చ గణం పూరేన్తి, సఙ్ఘపవారణావసేన ఞత్తి ఠపేతబ్బాతి. ‘‘ఏకోవ భిక్ఖు హోతి…పే… అఞ్ఞేసం అనాగతభావం ఞత్వా’’తి వుత్తత్తా అధిట్ఠానుపోసథం సీమం పవిసిత్వా కాతుం న సక్కాతి వదన్తి.

‘‘కిం సఙ్ఘస్స పుబ్బకిచ్చ’’న్తి ఇదం న ఞత్తిం ఠపేత్వా వత్తబ్బం. తఞ్హి ఞత్తితో పురేతరమేవ కరీయతి. తస్మా ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, కిం సఙ్ఘస్స పుబ్బకిచ్చం, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్ల’’న్తి వత్తబ్బం సియాతి. తథాపి న వత్తబ్బం. న హి తం ఞత్తియా అన్తో కరీయతీతి. ఏవం సన్తే నేతం వత్తబ్బన్తి ఆపజ్జతి పయోజనాభావాతి చే? న, యథాగతట్ఠానే ఏవ వత్తబ్బతో, పరపదాపేక్ఖతాయాతి వుత్తం హోతి. ఇదం పుబ్బకిచ్చం అకత్వా ఉపోసథకమ్మం కరోన్తో సఙ్ఘో, పుగ్గలో వా ఠపనక్ఖేత్తాతిక్కమే ఆపజ్జతి. తస్మిఞ్హి ఖేత్తే అతిక్కన్తే సమ్మజ్జనాదికరణే ఆపత్తిమోక్ఖో న హోతి ఉపోసథకమ్మతో పుబ్బే కత్తబ్బకమ్మాకరణపచ్చయత్తా తస్సా ఆపత్తియా. న సా కమ్మపరియోసానాపేక్ఖా ఏత్థాగతసమ్పజానముసావాదాపత్తి వియ, తస్మా పాతిమోక్ఖుద్దేసకో భిక్ఖు ‘‘పారిసుద్ధిం ఆయస్మన్తో ఆరోచేథా’’తి వత్తుకామో పఠమమేవ పారిసుద్ధాపారిసుద్ధిపచ్చయం పుబ్బకిచ్చం సరాపేతి. తఞ్హి కతం పారిసుద్ధిపచ్చయో హోతి, అకతం అపారిసుద్ధిపచ్చయో. తేనేవ ఉభయాపేక్ఖాధిప్పాయేన కతం, న కతన్తి అవత్వా ‘‘కిం సఙ్ఘస్స పుబ్బకిచ్చ’’మిచ్చేవాహ. తత్థ అకతపక్ఖే తావ పారిసుద్ధిఆరోచనక్కమనిదస్సనత్థం పరతో ‘‘యస్స సియా ఆపత్తి, సో ఆవికరేయ్యా’’తి చ, కతపక్ఖే ‘‘అసన్తియా ఆపత్తియా తుణ్హీ భవితబ్బ’’న్తి చ వక్ఖతి.

‘‘సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన చతూహి భిక్ఖూహి సన్నిపతిత్వా’’తి చ, ‘‘ఉపోసథకరణత్థం సన్నిపతితే సఙ్ఘే బహి…పే… అదేన్తేన ఛన్దో దాతబ్బో’’తి చ వదన్తి. అసన్నిపతితేపి పన వట్టతి. ఇదఞ్హి ఛన్దదానసమయదస్సనత్థం వుత్తం. ఉపోసథకరణత్థం సన్నిపతితే సఙ్ఘే బహి ఉపోసథం కత్వా ఆగతస్స కత్తబ్బాకారదస్సనత్థఞ్చ వుత్తం. పధానఘరవాసినో పధానఘరం పవిసితుకామా అత్తనో సభాగభిక్ఖూనం ఛన్దం దత్వా సచే సఙ్ఘో సన్నిపతతి, ‘‘మయ్హం ఛన్దో ఆరోచేతబ్బో’’తి వత్వా పధానఘరం పవిసన్తి. అయం సీహళదీపే పయోగో. ఆరోచేన్తేన పన సన్నిపతితే ఆరోచేతబ్బం. పఞ్చసు భిక్ఖూసు ఏకస్మిం విహారే వసన్తేసు ఏకస్స ఛన్దపారిసుద్ధిం ఆహరిత్వా చతున్నం పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితుం అనుఞ్ఞాతత్తా సన్నిపతితే ఛన్దో గహేతబ్బో ఆరోచేతబ్బోతి వచనం నిరత్థకం వియ. ‘‘థేయ్యసంవాసకో పటిజానాతీతి (మహావ. ౧౬౫) వచనతో సామణేరేన ఆహటాపి వట్టతి. కమ్మం న కోపేతీ’’తి చ, ‘‘సచే పుబ్బే ఛన్దం దత్వా బహిసీమాగతో పున పవిసతి, పచ్ఛా ఛన్దగ్గహణకిచ్చం నత్థి, తస్స పయోగో సీమాసమ్ముతివసేన వేదితబ్బో’’తి చ ‘‘ఛన్దదానే తిక్ఖత్తుం వచనే ఇదం పయోజనం – పఠమం సమగ్గభావం, దుతియం పచ్ఛా విధాతబ్బభావం, తతియం ఛన్దహారకస్స దుక్కటమోచనం దీపేతీ’’తి (వజిర. టీ. మహావగ్గ ౧౬౪) చ లిఖితం. బిళాలసఙ్ఖలికాబద్ధావ హోతి అన్తోగేహే ఏవ సమ్పయోజనత్తా, యథా సా న కత్థచి గచ్ఛతి, తథా సాపి న కత్థచి గచ్ఛతీతి అధిప్పాయో. ఇతరథా విసేసనం నిరత్థకం హోతీతి ఆచరియేన గహితం.

‘‘న హి తం అకత్వా ఉపోసథం కాతుం వట్టతీ’’తి పుబ్బే దస్సితత్తా ‘‘ఇదమ్పి హి ఉభయ’’న్తి కస్మా వుత్తన్తి చే? సేసాని థేరేన ఆణత్తేన కాతబ్బాని దస్సితాని, ఇమే పన ద్వే థేరేన వా పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన వా ఞత్తిట్ఠపనకేన వా యేన వా తేన వా కాతబ్బానీతి చ, సమ్మజ్జనాదీని తత్థ తత్థ తాదిసాని పయోజనాని నిప్ఫాదేన్తి, ఇమే పన ద్వే తత్థ తత్థ న కిఞ్చి కమ్మం సాధేన్తి, తస్మా ‘‘కిం ఇమినా’’తి అవత్వా కాతబ్బమేవాతి దస్సేతుఞ్చ ‘‘ఇదమ్పి హి ఉభయ’’న్తిఆది వుత్తం. ‘‘ఆయస్మన్తానం పాదే వన్దతీ’’తి గణవసేన వత్వా పుగ్గలవసేన న వుత్తం తేన ఆరోచేతబ్బస్స అఞ్ఞస్స అభావా.

సఙ్ఘస్స ఉద్దిట్ఠం హోతీతి సఙ్ఘేన ఉద్దిట్ఠం హోతీతి అత్థో. సమగ్గస్స హి సఙ్ఘస్సాతి ఏత్థ సమగ్గభావస్స కాయసామగ్గికారణత్తా నత్థి దోసోతి చే? తం న, ఉద్దేసేపి సవనేపి సమగ్గభావస్స ఇచ్ఛితబ్బత్తా. ‘‘సుణాతు మే, భన్తే’’తి హి ఇమినా చిత్తసామగ్గిం దీపేతి సవనే సబ్బేహి ఏకీభూతభావతో.

సఞ్చిచ్చ ఆపత్తిం ఆపజ్జతీతి ఏత్థ అనాదరియవసేన ఆపజ్జన్తో ఏవ అలజ్జీ హోతి, న ఇతరోతి. ఆపత్తిం పరిగూహతీతి ఏత్థ లజ్జాయ పరిగూహన్తో అలజ్జీ న హోతి, ‘కిం ఇమినా’తి అనాదరియవసేన పరిగూహన్తో హోతీ’’తి చ లిఖితం.

‘‘సత్తన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధాన’’న్తి న వత్తబ్బం, ‘‘ఛన్న’’న్తి వత్తబ్బన్తి చే? సత్తన్నమేవాతి వత్తబ్బం. పారాజికాపత్తిం ఆపన్నో హి సచే అత్తనో సాపత్తికభావం పకాసేతి, సఙ్ఘస్స చ ఉపోసథో సమ్పజ్జతి, తస్స చ గిహిభావేన వా సామణేరభావేన వా సుద్ధి హోతీతి.

ఏకచ్చే ఆచరియా నామ ధమ్మభారికో కిర ఆచరియో. కస్మా ఏవం వుత్తన్తి చే? యావతతియానుసావనా నామ తిక్ఖత్తుం వచనం. తథా పాఠే అనాగతత్తా కేవలం ‘‘యావతతియం అనుసావిత’’న్తి పదమేవ దిస్వా ‘‘యస్స సియా ఆపత్తి, సో ఆవికరేయ్యా’’తి ఇదం ‘‘సచే ఆపత్తిం ఆపన్నా, ఆవికరోథా’’తి ఇమమత్థం దీపేతి. ‘‘అసన్తియా ఆపత్తియా తుణ్హీ భవితబ్బ’’న్తి ఇదమ్పి తమేవత్థం దీపేతి. ‘‘తుణ్హీభావేన ఖో పనాయస్మన్తే పరిసుద్ధాతి వేదిస్సామీ’’తి ఇదమ్పి తమేవాతి ఏవమత్థం గహేత్వా వుత్తం కిర.

అపరేతి అత్థదస్సిత్థేరో కిర. ఏతం సన్ధాయాతి ఏత్థ ‘‘సకిమ్పి అనుసావిత’’న్తి పదస్స వచనేన తిక్ఖత్తుం అనుసావనా కాతబ్బాతి ఏత్తకమేవ దీపితం వియ దిస్సతి.

ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తన్తి కథం విఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘అయమేత్థ ఆచరియపరమ్పరాభతో వినిచ్ఛయో’’తి వుత్తం.

‘‘సరమానేనా’’తి ఇమినా సమ్పజానముసావాదస్స సచిత్తకత్తం దస్సేతి. సఙ్ఘమజ్ఝే వాతిఆది లక్ఖణవచనం కిర. సఙ్ఘుపోసథకరణత్థం సఙ్ఘమజ్ఝే చే నిసిన్నో, తస్మిం సఙ్ఘమజ్ఝే ఆవికాతబ్బా. గణుపోసథకరణత్థఞ్చే గణమజ్ఝే నిసిన్నో, తస్మిం గణమజ్ఝే. ఏకస్సేవ సన్తికే చే పారిసుద్ధిఉపోసథం కత్తుకామో, తస్మిం ఏకపుగ్గలే ఆవికాతబ్బాతి, ఏతేన న కేవలం సఙ్ఘమజ్ఝే ఏవాయం ముసావాదో సమ్భవతి, అథ ఖో ఏత్థ వుత్తలక్ఖణేన అసతిపి ‘‘పారిసుద్ధిం ఆయస్మన్తో ఆరోచేథా’’తిఆదివిధానే గణుపోసథేపి సాపత్తికో హుత్వా ఉపోసథం కత్తుకామో అనారోచేత్వా తుణ్హీభూతోవ చే కరోతి, అయం సమ్పజానముసావాదాపత్తిం ఆపజ్జతీతి ఇమస్సత్థస్స ఆవికరణతో లక్ఖణవచనం కిరేతన్తి వుత్తన్తి తక్కికా. అఞ్ఞథా ‘‘గణమజ్ఝే వా’’తి న వత్తబ్బన్తి తేసం అధిప్పాయో. ఆరోచనాధిప్పాయవసేన వుత్తన్తి ఆచరియస్స తక్కో. ఆరోచేన్తో హి ‘‘సఙ్ఘస్స ఆరోచేమీ’’తి అధిప్పాయేన ఆవికరోన్తో సఙ్ఘమజ్ఝే ఆవికరోతి నామ, ఉభతోపస్సే నిసిన్నానం ఆరోచేన్తో గణమజ్ఝే ఆవికరోతి నామ, ‘‘ఏకస్సేవ ఆరోచేస్సామీ’’తి అధిప్పాయేన ఆవికరోన్తో ఏకపుగ్గలే ఆవికరోతి నామ. సచేపి వేమతికో హోతి…పే… పటికరిస్సామీతి ఏవం కతే యావ వేమతికో హోతి, తావ సభాగాపత్తిం పటిగ్గహేతుం లభతి, అఞ్ఞేసఞ్చ కమ్మానం పరిసుద్ధో నామ హోతి. పున నిబ్బేమతికో హుత్వా దేసేతబ్బం వా న వాతి నేవ పాళియం, న అట్ఠకథాయం అత్థి, దేసితే పన దోసో నత్థి. తథా ఇతో వుట్ఠహిత్వా తం ఆపత్తిం పటికరిస్సామీతి ఏత్థ చ సకలసఙ్ఘే సభాగాపత్తిం ఆపన్నే, వేమతికే చాతి లిఖితం (వజిర. టీ. మహావగ్గ ౧౬౯-౧౭౦).

నిదానవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పారాజికకణ్డం

౧. పఠమపారాజికవణ్ణనా

ఇధ పన ఠత్వా సిక్ఖాపదానం కమభేదో పకాసేతబ్బో. కథం – సబ్బసిక్ఖాపదానం యథాసమ్భవం దేసనాక్కమో, పహానక్కమో, పటిపత్తిక్కమో, ఉప్పత్తిక్కమోతి చతుబ్బిధో కమో లబ్భతి. తత్థ భగవతా రాజగహే భిక్ఖూనం పాతిమోక్ఖుద్దేసం అనుజానన్తేన పాతిమోక్ఖుద్దేసస్స యో దేసనాక్కమో అనుఞ్ఞాతో, తం దేసనాక్కమం అనుక్కమన్తోవ మహాకస్సపో పఠమం పారాజికుద్దేసం పుచ్ఛి, తదనన్తరం సఙ్ఘాదిసేసుద్దేసం, తదనన్తరం అనియతుద్దేసం, తదనన్తరం విత్థారుద్దేసం. తదనన్తరం భిక్ఖునివిభఙ్గఞ్చ తేనేవ అనుక్కమేన పుచ్ఛి. తతో పరం తయో ఆపత్తిక్ఖన్ధే సఙ్గహేతుం వినా గణనపరిచ్ఛేదేన సేఖియధమ్మే పుచ్ఛి. ఆపత్తిక్ఖన్ధే సభాగతో పట్ఠాయ పుచ్ఛన్తో వీసతిఖన్ధకే పుచ్ఛి. నిదానుద్దేసన్తోగధానం వా సరూపేన అనుద్దిట్ఠానం పుచ్ఛనత్థం ఖన్ధకే పుచ్ఛి. ఏతేన ఖన్ధకే పఞ్ఞత్తా థుల్లచ్చయాపి సఙ్గహితా హోన్తి. పుచ్ఛితానుక్కమేనేవ ఆయస్మా ఉపాలిత్థేరో బ్యాకాసి. అయమేత్థ దేసనాక్కమో. ఉభతోవిభఙ్గఖన్ధకతో పన ఉచ్చినిత్వా తదా పరివారో విసుం పాళి కతో, ఇమమేవ వచనం సన్ధాయ అట్ఠకథాయం వుత్తం ‘‘ఏతేనేవ ఉపాయేన ఖన్ధకం పరివారేపి ఆరోపయింసూ’’తిఆది (పారా. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గఈతికథా). అపిచ పాళియం ‘‘ఏతేనేవ ఉపాయేన ఉభతోవిభఙ్గే పుచ్ఛి. పుట్ఠో పుట్ఠో ఆయస్మా ఉపాలి విస్సజ్జేసీ’’తి (చూళవ. ౪౩౯) ఏత్తకమేవ వుత్తం. తస్మా థేరో ఉభతోవిభఙ్గే ఏవ పుచ్ఛి. విస్సజ్జన్తో పన ఆయస్మా ఉపాలి నిరవసేసం దస్సేన్తో ఖన్ధకపరివారే అన్తో కత్వా దేసేసి. గణసజ్ఝాయకాలే పన తదా ఖన్ధకపరివారా విసుం పాళి కతాతి అయమేత్థ దేసనాక్కమో.

యది ఏవం నిదానుద్దేసో పఠమదేసనాతి చే? న, ఉపోసథక్ఖన్ధకే (మహావ. ౧౩౩) ‘‘యాని మయా భిక్ఖూనం సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞత్తాని, తాని నేసం పాతిమోక్ఖుద్దేసం అనుజానేయ్య’’న్తి వచనతో, ‘‘యస్స సియా ఆపత్తీ’’తి (మహావ. ౧౩౪) వచనతో చ. అకుసలాబ్యాకతానం ఆపత్తీనం దిట్ఠధమ్మసమ్పరాయికాసవట్ఠానియత్తా యథాభూతం సీలసంవరకేన పరివజ్జనేన పహాతబ్బత్తా పహానక్కమోపేత్థ సమ్భవతి ‘‘తావదేవ చత్తారి అకరణీయాని ఆచిక్ఖితబ్బానీ’’తి వచనతో. తథా ‘‘సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసూ’’తి (మ. ని. ౩.౭౫; విభ. ౫౦౮) వచనతో యథాభూతం ఆచిక్ఖనసిక్ఖనేన పటిపత్తిక్కమోపి సమ్భవతి. యథుద్దేసక్కమం పరియాపుణితబ్బపరియత్తిఅత్థేనాపి పటిపత్తిక్కమో, ఏవమిమేహి తీహి కమేహి దేసేతబ్బానమేతేసం సిక్ఖాపదానం యథాసమ్భవం ఉప్పత్తిక్కమో సమ్భవతి. తథా హి యం యం సాధారణం, తం తం భిక్ఖుం ఆరబ్భ ఉప్పన్నే ఏవ వత్థుస్మిం ‘‘యా పన భిక్ఖునీ ఛన్దసో మేథునం ధమ్మ’’న్తిఆదినా నయేన భిక్ఖునీనమ్పి పఞ్ఞత్తం. యతో భిక్ఖునీనం తం అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తి న సియా, తతో అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తి తస్మిం నత్థీతి (పరి. ౨౦౧-౨౦౨) పరివారవచనం న విరుజ్ఝతి. ఏత్తావతా పురిమేన కమత్తయేన యం పఠమం దేసేతబ్బం, తం పారాజికుద్దేసే పఠముప్పన్నత్తా మేథునధమ్మపారాజికం సబ్బపఠమం దేసేతుకామో ఆయస్మా ఉపాలిత్థేరో ‘‘తత్ర సుదం భగవా వేసాలియం విహరతీ’’తి (పారా. ౨౩) వేసాలియమేవ పాపేత్వా ఠపేసి.

ఇదాని సబ్బేసం సిక్ఖాపదానం పఞ్ఞాపనవిధానం వేదితబ్బం. కథం? ‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, ఇమం సిక్ఖాపదం ఉద్దిసేయ్యాథా’’తి (పారా. ౩౯, ౪౩) ఏవం సఉద్దేసఅనుద్దేసభేదతో దువిధం. తత్థ పాతిమోక్ఖే సరూపతో ఆగతా పఞ్చ ఆపత్తిక్ఖన్ధా సఉద్దేసపఞ్ఞత్తి నామ. సాపి ద్విధా సపుగ్గలాపుగ్గలనిద్దేసభేదతో. తత్థ యస్సా పఞ్ఞత్తియా అన్తో ఆపత్తియా సహ, వినా వా పుగ్గలో దస్సితో, సా సపుగ్గలనిద్దేసా. ఇతరా అపుగ్గలనిద్దేసా.

తత్థ సపుగ్గలనిద్దేసా ద్విధా అదస్సితదస్సితాపత్తిభేదతో. తత్థ అదస్సితాపత్తికా నామ అట్ఠ పారాజికా ధమ్మా వేదితబ్బా. ‘‘పారాజికో హోతి అసంవాసో’’తి (పారా. ౩౯, ౪౪, ౮౯, ౯౧, ౧౬౭, ౧౭౧, ౧౯౫, ౧౯౭) హి పుగ్గలోవ తత్థ దస్సితో, నాపత్తి. దస్సితాపత్తికా నామ భిక్ఖునిపాతిమోక్ఖే ఆగతా సత్తరస సఙ్ఘాదిసేసా ధమ్మా. ‘‘అయమ్పి భిక్ఖునీ పఠమాపత్తికం ధమ్మం ఆపన్నా నిస్సారణీయం సఙ్ఘాదిసేస’’న్తి (పాచి. ౬౮౩, ౬౮౭) హి తత్థ ఆపత్తి దస్సితా సద్ధిం పుగ్గలేన.

తథా అపుగ్గలనిద్దేసాపి అదస్సితదస్సితాపత్తిభేదతో ద్విధా. తత్థ అదస్సితాపత్తికా నామ సేఖియా ధమ్మా. వుత్తావసేసా దస్సితాపత్తికాతి వేదితబ్బా.

సాపి ద్విధా అనిద్దిట్ఠకారకనిద్దిట్ఠకారకభేదతో. తత్థ అనిద్దిట్ఠకారకా నామ సుక్కవిసట్ఠిముసావాదోమసవాదపేసుఞ్ఞభూతగామఅఞ్ఞవాదకఉజ్ఝాపనకగణభోజనపరమ్పరభోజనసురామేరయఅఙ్గులిపతోదకహసధమ్మఅనాదరియతలఘాతకజతుమట్ఠకసిక్ఖాపదానం వసేన పఞ్చదసవిధా హోన్తి. తత్థ నిద్దిట్ఠకారకే మిస్సామిస్సభేదో వేదితబ్బో – తత్థ ఉపయోగభుమ్మవిభత్తియో ఏకంసేన మిస్సా. అవసేసా మిస్సా చ అమిస్సా చ. సేయ్యథిదం – పచ్చత్తం తావ ద్వీసు అనియతేసు ఉపయోగేన మిస్సం, ద్వాదససు పాటిదేసనీయేసు కరణేన మిస్సం, ఊనపఞ్చబన్ధనపత్తసిక్ఖాపదేసు సామికరణేహి, ఊనవీసతివస్సే భుమ్మేన, మోహనకే ఉపయోగసామిభుమ్మేహి. యస్మా ‘‘వివణ్ణక’’న్తి భావో అధిప్పేతో, న కత్తా, తస్మా వివణ్ణకసిక్ఖాపదం యదా న సమ్భవతి, ఏవం పచ్చత్తం పఞ్చవిధం మిస్సం హోతి. సేసేసు పఠమానియతం ఠపేత్వా ఆదిమ్హి ‘‘యో పన భిక్ఖూ’’తి ఏవమాగతం పచ్చత్తం వా, దుతియానియతం ఠపేత్వా పణీతభోజనసమణుద్దేసతతియచతుత్థపాటిదేసనీయసిక్ఖాపదేసు మజ్ఝే ‘‘యో పన భిక్ఖూ’’తి ఏవమాగతం పచ్చత్తం వా, దుబ్బచకులదూసకసంసట్ఠసిక్ఖాపదేసు ఆదిమ్హి కేవలం ‘‘భిక్ఖూ’’తి ఆగతం పచ్చత్తం వా, భేదానువత్తకసిక్ఖాపదే మజ్ఝే ఆగతం పచ్చత్తం వా అఞ్ఞాయ విభత్తియా అమిస్సమేవ హోతి. తత్థ భేదానువత్తకతువట్టనద్వయసంసట్ఠదుతియపాటిదేసనీయసిక్ఖాపదేసు బహువచనం, ఇతరత్థ సబ్బత్థ ఏకవచనమేవాతి వేదితబ్బం.

తథా ఉపయోగో ద్వీసు వికప్పనసిక్ఖాపదేసు, తన్తవాయసిక్ఖాపదే చ పచ్చత్తేన మిస్సో, అభిహటసిక్ఖాపదే కరణేన, రాజసిక్ఖాపదే కరణసామిపచ్చత్తేహీతి ఉపయోగో తిధా మిస్సో హోతి. కరణఞ్చ కుటికారమహల్లకదుతియకథినద్వేభాగనిసీదనసన్థతదుబ్బణ్ణకరణసిక్ఖాపదేసు ఛసు పచ్చత్తేన మిస్సం, పఠమతతియకథినఅట్ఠఙ్గులపాదకనిసీదనకణ్డుప్పటిచ్ఛాదికవస్సికసాటికఉదకసాటికద్వేధమ్మపచ్చాసీసనసిక్ఖాపదేసు అట్ఠసు సామినా మిస్సన్తి కరణం ద్విధా మిస్సం హోతి. అవసేసేసు ఛబ్బస్సవస్సికసాటికద్వత్తిచ్ఛదనావసథపిణ్డమహానామగరులహుపావురణసిక్ఖాపదేసు సత్తసు కరణవిభత్తి అఞ్ఞవిభత్తియా అమిస్సా, అచ్చేకఏళకలోమసిక్ఖాపదేసు సామివిభత్తి కరణవిభత్తియా మిస్సా. అతిరేకపత్తభేసజ్జసిక్ఖాపదేసు అగ్గహితగ్గహణేన సామివిభత్తి అమిస్సావ హోతీతి వేదితబ్బా. ఏవం తావ నిద్దిట్ఠకారకేసు సిక్ఖాపదేసు –

పఞ్చధా చ తిధా చేవ, ద్విధా చేపి తథేకధా;

భిన్నా విభత్తియో పఞ్చ, సబ్బేకాదసధా సియుం.

ఏవం తావ యథావుత్తేసు సఉద్దేసపఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతేసు సిక్ఖాపదేసు అగ్గహితగ్గహణేన పఞ్ఞాసుత్తరేసు తిసతేసు నవుతిఅనిద్దిట్ఠకారకే వజ్జేత్వా నిద్దిట్ఠకారకాని అతిరేకసట్ఠిద్విసతాని హోన్తి. తేసు పచ్చత్తకరణాని తింసుత్తరాని ద్విసతాని హోన్తి. తేసు అమిస్సపచ్చత్తకరణాని ద్వాదసుత్తరాని ద్విసతాని, మిస్సపచ్చత్తకరణాని అట్ఠారస హోన్తి. అవసేసేసు తింసతియా సిక్ఖాపదేసు మిస్సోపయోగకరణాని పఞ్చ హోన్తి, మిస్సకరణాని చుద్దస, అమిస్సాని సత్త, మిస్సామిస్సకరణాని ద్వే, అమిస్సాని ద్వేతి సబ్బేసుపి నిద్దిట్ఠకారకేసు భేదానువత్తకదుబ్బచకులదూసకపఠమదుతియతతియకథినఅభిహటకుటికారమహల్లకవికప్పనద్వయద్వేభాగఛబ్బస్సనిసీదనసన్థతఏళకలోమాతిరేకపత్తభేసజ్జవస్సికసాటికతన్తవాయఅచ్చేకఛారత్తద్వ పఞ్చత్తింసేసు ‘‘యో పన భిక్ఖూ’’తి నత్థి. దుతియానియతపణీతభోజనసమణుద్దేసతతియచతుత్థపాటిదేసనీయేసు మజ్ఝే అత్థి.

ఏత్తావతా సఉద్దేసానుద్దేసదుకం, సపుగ్గలాపుగ్గలనిద్దేసదుకం, పచ్చేకదస్సితాపత్తిదుకద్వయం, అనిద్దిట్ఠకారకదుకం, తత్థ నిద్దిట్ఠకారకేసు పచ్చత్తభుమ్మదుకం, సయోపనాయోపనదుకం, అయోపనమజ్ఝేయోపనదుకం, ఏకానేకవచనదుకన్తి నవ దుకాని దస్సితాని హోన్తి. విసేసకారణం తస్మిం తస్మిం సిక్ఖాపదే సమ్పత్తే ఆవిభవిస్సతి. ఏవం తావ సఉద్దేసపఞ్ఞత్తిం ఞత్వా సేసవినయపిటకే యా కాచి పఞ్ఞత్తి అనుద్దేసపఞ్ఞత్తీతి వేదితబ్బా. సా పదభాజనన్తరాపత్తివినీతవత్థుపటిక్ఖేపపఞ్ఞత్తిఅవుత్తసిద్ధిసిక్ఖాపదవసేన ఛబ్బిధా హోతి.

తత్థ ‘‘యేభుయ్యేన ఖయితే ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స (పరి. ౧౫౭-౧౫౮), వట్టకతే ముఖే అచ్ఛుపన్తస్స ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పారా. ౭౩) ఏవమాదికా పదభాజనే సన్దిస్సమానాపత్తి పదభాజనసిక్ఖాపదం నామ. ‘‘న చ, భిక్ఖవే, సబ్బమత్తికామయా కుటి కాతబ్బా, యో కరేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తిఆది (పారా. ౮౫) అన్తరాపత్తిసిక్ఖాపదం నామ. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, దివాపటిసల్లీయన్తేన ద్వారం సంవరిత్వా పటిసల్లీయితు’’న్తి (పారా. ౭౭) ఏవమాది వినీతవత్థుసిక్ఖాపదం నామ. ‘‘సఙ్ఘభేదకో, భిక్ఖవే, అనుపసమ్పన్నో న ఉపసమ్పాదేతబ్బో’’తి (మహావ. ౧౧౫) ఏవమాది పటిక్ఖేపసిక్ఖాపదం నామ.

యస్మా పన తేన తేన పటిక్ఖేపేన ‘‘యో పన భిక్ఖు సమగ్గం సఙ్ఘం అధమ్మసఞ్ఞీ భిన్దేయ్య, పారాజికో హోతి అసంవాసో. యో పన భిక్ఖు దుట్ఠచిత్తో భగవతో జీవమానకసరీరే లోహితం ఉప్పాదేయ్య, పారాజికో హోతి అసంవాసో’’తి సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞత్తాని హోన్తి. యాని సన్ధాయ ‘‘ఏకస్స ఛేజ్జకా హోతి, చతున్నం థుల్లచ్చయం, చతున్నఞ్చేవ అనాపత్తి, సబ్బేసం ఏకవత్థుకా’’తి వుత్తం. ‘‘అత్థాపత్తి తిట్ఠన్తే భగవతి ఆపజ్జతి, నో పరినిబ్బుతే’’తి (పరి. ౩౨౩) చ వుత్తం. తేన న కేవలం ‘‘న, భిక్ఖవే, జానం సఙ్ఘభేదకో అనుపసమ్పన్నో ఉపసమ్పాదేతబ్బో…పే… ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఇదమేవ సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం హోతి సాధకం హోతి. ‘‘పణ్డకో, భిక్ఖవే, అనుపసమ్పన్నో న ఉపసమ్పాదేతబ్బో, ఉపసమ్పన్నో నాసేతబ్బో’’తి (మహావ. ౧౦౯) ఏవమాదీసు పన ఉపజ్ఝాయాదీనం దుక్కటమేవ పఞ్ఞత్తం, న పణ్డకాదీనం పారాజికాపత్తి. న హి తేసం భిక్ఖుభావో అత్థి. యతో సియా పారాజికాపత్తి. తథా ‘‘న అచ్ఛిన్నే థేవే పక్కమితబ్బ’’న్తి (మహావ. ౬౬, ౬౭, ౭౮, ౭౯) ఏవమాదికఞ్చ పటిక్ఖేపసిక్ఖాపదమేవ నామ.

ఖన్ధకేసు పఞ్ఞత్తదుక్కటథుల్లచ్చయాని పఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదం నామ. ‘‘తేన హి, సారిపుత్త, భేదానువత్తకే థుల్లచ్చయం దేసాపేహీ’’తి (చూళవ. ౩౪౫) వుత్తం, థుల్లచ్చయమ్పి తత్థేవ సమోధానం గచ్ఛతి. ఇదం తేసం విభత్తికమ్మక్ఖణే అపఞ్ఞత్తత్తా అవిజ్జమానమ్పి భగవతో వచనేన విసుద్ధక్ఖణేపి విజ్జమానం జాతన్తి ఏకే. ‘‘భేదానువత్తకే దేసాపేహీ’’తి వచనతో సేసభేదానువత్తకానం ‘‘యో పన భిక్ఖు జానం సఙ్ఘభేదకానం అనువత్తేయ్య, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం హోతీతి వేదితబ్బం. తథా సబ్బాని ఖన్ధకవత్తాని, వినయకమ్మాని చ తత్థేవ సమోధానం గచ్ఛన్తి. యథాహ ‘‘పఞ్ఞత్తే తం ఉపాలి మయా ఆగన్తుకానం భిక్ఖూనం ఆగన్తుకవత్తం…పే… ఏవం సుపఞ్ఞత్తే ఖో మయా ఉపాలి సిక్ఖాపదే’’తిఆది. ‘‘యా పన భిక్ఖునీ నచ్చం వా గీతం వా వాదితం వా దస్సనాయ గచ్ఛేయ్య, పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౮౩౪) ఇమినా సుత్తేన భిక్ఖునీ నచ్చేయ్య వా గాయేయ్య వా వాదేయ్య వా, పాచిత్తియన్తి ఏవమాదికం యం కిఞ్చి అట్ఠకథాయ దిస్సమానం ఆపత్తిజాతం వినయకమ్మం వా అవుత్తసిద్ధిసిక్ఖాపదం నామ. ఛబ్బిధమ్పేతం ఛహి ఆకారేహి ఉద్దేసారహం న హోతీతి అనుద్దేససిక్ఖాపదం నామాతి వేదితబ్బం. సేయ్యథిదం – పఞ్చహి ఉద్దేసేహి యథాసమ్భవం విసభాగత్తా థుల్లచ్చయదుబ్భాసితానం సభాగవత్థుకమ్పి దుక్కటథుల్లచ్చయద్వయం అసభాగాపత్తికత్తా అన్తరాపత్తిపఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదానం, నానావత్థుకాపత్తికత్తా పటిక్ఖేపసిక్ఖాపదానం, కేసఞ్చి వినీతవత్థుపఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదానఞ్చ అదస్సితాపత్తికత్తా, అదస్సితవత్థుకత్తా భేదానువత్తకథుల్లచ్చయస్స, అదస్సితాపత్తివత్థుకత్తా అవుత్తసిద్ధిసిక్ఖాపదానన్తి. ఏత్తావతా ‘‘దువిధం సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనం సఉద్దేసానుద్దేసభేదతో’’తి యం వుత్తం, తం సమాసతో పకాసితం హోతి.

పఞ్ఞత్తియం తావ –

‘‘కారకో ఇధ నిద్దిట్ఠో, అపేక్ఖాయ అభావతో;

పుబ్బే వత్తబ్బవిధానా-భావతో చ ఆదితో యోపనేన సహా’’తి. –

అయం నయో వేదితబ్బో. తస్సత్థో – యే తే అనిద్దిట్ఠకారకా పుబ్బే వుత్తప్పభేదా సుక్కవిసట్ఠిఆదయో సిక్ఖాపదవిసేసా, తేసు అధిప్పాయకమ్మవత్థుపుగ్గలపయోగే అపేక్ఖాయ భావతో కారకో న నిద్దిట్ఠో తేసం సాపేక్ఖభావదస్సనత్థం. తం సబ్బం తస్మిం తస్మిం సిక్ఖాపదే ఆవిభవిస్సతి, ఇధ పన పారాజికపఞ్ఞత్తియం అపేక్ఖాయ అభావతో కారకో నిద్దిట్ఠో. యో పన కారకో ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునా ఉబ్భతస్మి’’న్తిఆదీసు (పారా. ౪౬౨, ౪౭౨, ౪౭౫) వియ పుబ్బే వత్తబ్బవిధానాభావతో కరణాదివసేన అనిద్దిసిత్వా పచ్చత్తవసేన నిద్దిట్ఠో అపేక్ఖాయ అభావతో. తత్థ నిద్దిసియమానో సేసదుతియానియతపణీతభోజనం సమణుద్దేసతతియచతఉత్థపాటిదేసనీయేసు వియ మజ్ఝే అనిద్దిసిత్వా ‘‘న హేవ ఖో పన…పే… ఓభాసితు’’న్తిఆది (పారా. ౪౫౩) వియ పుబ్బే వత్తబ్బవిధానాభావతో ఏవ ఆదిమ్హి నిద్దిట్ఠో. ఆదిమ్హి నిద్దిసియమానోపి పుబ్బే వుత్తప్పభేదేసు భేదానువత్తకాదీసు పఞ్చత్తింసేసు సిక్ఖాపదేసు వియ అనిద్దిసిత్వా పుబ్బే వత్తబ్బవిధానాభావతో ఏవ ‘‘యో పన భిక్ఖూ’’తిఆదితోవ యోపన-సద్దేన సహ నిద్దిట్ఠో. ఏవం నిద్దిసియమానోపి సో యస్మా ‘‘యా పన భిక్ఖునియో ద్వే ఏకమఞ్చే తువట్టేయ్యు’’న్తిఆది (పాచి. ౯౩౩) ఆపత్తి వియ పరప్పభవం ఆపత్తిం న ఆపజ్జతి, తస్మా ‘‘యో పన భిక్ఖూ’’తి ఏకవచనేన నిద్దిట్ఠో. మేథునధమ్మాపత్తిపి పరప్పభవా ‘‘ద్వయంద్వయసమాపత్తీ’’తి (పారా. ౩౯) వచనతోతి చే? తం న, అధిప్పాయజాననతో. అనేకిస్సా ఏవ భిక్ఖునియా ఆపత్తి, న ఏకిస్సాతి నియమో తత్థ అత్థి, న ఏవం ఇధ నియమోతి అనియమితాధిప్పాయో. లమ్బీముదుపిట్ఠీనం కుతో ‘‘ద్వయంద్వయసమాపత్తీ’’తి (పారా. ౫౫) వచనతో తేసం మేథునధమ్మాపత్తి. అయమత్థో చతస్సో మేథునధమ్మపచ్చయాతి అట్ఠవత్థుకం సన్ధాయ ‘‘ఛేజ్జం సియా మేథునధమ్మపచ్చయా’’తి (పరి. ౪౮౧) చ పరివారే వుత్తవచనేన సాధేతబ్బో.

భేదానువత్తకసిక్ఖాపదే తిణ్ణం ఉద్ధం న సమనుభాసితబ్బా, న సఙ్ఘేన సఙ్ఘం ఏకతో కాతబ్బన్తి. నయదస్సనత్థం ఆదితోవ ‘‘భిక్ఖూ హోన్తీ’’తి బహువచననిద్దేసం కత్వా పున ‘‘ఏకో వా ద్వే వా తయో వా’’తి (పారా. ౪౧౮) వుత్తం, అఞ్ఞథా న తతో ఉద్ధం ‘‘అనువత్తకా హోన్తీ’’తి ఆపజ్జతి. తతో నిదానవిరోధో. పఞ్చసతమత్తా హి తదనువత్తకా అహేసుం. యం పన సత్తసతికక్ఖన్ధకే ‘‘సఙ్ఘో చత్తారో పాచీనకే భిక్ఖూ, చత్తారో పావేయ్యకే భిక్ఖూ సమ్మన్నేయ్య …పే… సమ్మతా’’తిఆది (చూళవ. ౪౫౬) ఞత్తిదుతియకమ్మం వుత్తం, తం ‘‘ఉబ్బాహికాయ ఇమం అధికరణం వూపసమేతు’’న్తి వుత్తత్తా తేహి కత్తబ్బవిధానం. సమ్ముతికరణమేవ వా తతియం కత్వా కప్పతి. న హి తే తేన కమ్మేన కమ్మారహా కమ్మకతా హోన్తి. యస్స సఙ్ఘో కమ్మం కరోతి, సో కమ్మారహోతి లక్ఖణం. న చ తదా సఙ్ఘో తేసం అట్ఠన్నమ్పి భిక్ఖూనం కమ్మం అకాసి. భజాపియమానా తే కమ్మపత్తభావం భజన్తి. అధికరణవూపసమకమ్మస్స పత్తా యుత్తా సఙ్ఘేన కతాతి కత్వా కమ్మపత్తా ఏవ హి తే హోన్తి. ‘‘తే భిక్ఖూ భిక్ఖూహి యావతతియం సమనుభాసితబ్బా తస్స పటినిస్సగ్గాయా’’తి (పారా. ౪౧౮) వచనతో తేహి కత్తబ్బవిధానం. సమ్ముతికరణమేవ కమ్మం హోతీతి చే? తం న, అధిప్పాయజాననతో, తస్స పటినిస్సగ్గాయ ఏవ తే భిక్ఖూ కమ్మారహా కాతబ్బా, న దోసాగతివసేనాతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. న హి పాచీనకాదీనం సమ్ముతియా అధికరణవూపసమసిద్ధి వియ తేసం సమనుభాసనకమ్మేన తస్స పటినిస్సగ్గసిద్ధి హోతి, సమ్ముతి నామేసా పఠమం అనుమతిం గహేత్వా యాచిత్వావ కరీయతి, న తథా కమ్మన్తి. కమ్మకరణే పన తదత్థసిద్ధి హోతియేవ. పరసమ్ముతియా బహుతరావ సమ్మన్నితబ్బాతి వేదితబ్బం.

‘‘మేథునధమ్మ’’న్తి ఏవం బాహుల్లనయేన లద్ధనామకం సకపయోగేన వా పరపయోగేన వా అత్తనో నిమిత్తస్స సకమగ్గే వా పరమగ్గే వా పరనిమిత్తస్స వా సకమగ్గే ఏవ పవేసనపవిట్ఠట్ఠితఉద్ధరణేసు యం కిఞ్చి ఏకం పటిసాదియనవసేన సేవేయ్య, పారాజికో హోతి అసంవాసోతి. కేచి పన ‘‘పవేసనాదీని చత్తారి వా తీణి వా ద్వే వా ఏకం వా పటిసేవేయ్య, పారాజికో హోతి. వుత్తఞ్హేతం ‘సో చే పవేసనం సాదియతి, పవిట్ఠం సాదియతి, ఠితం సాదియతి, ఉద్ధరణం సాదియతి, ఆపత్తి పారాజికస్సా’తిఆదీ’’తి (పారా. ౫౮) వదన్తి. తేసం మతేన చతూసుపి చతస్సో పారాజికాపత్తియో ఆపజ్జతి. తేయేవ ఏవం వదన్తి – ఆపజ్జతు మేథునధమ్మపారాజికాపత్తి, మేథునధమ్మపారాజికాపత్తియా తంభాగియాతి అత్తనో వీతిక్కమే పారాజికాపత్తియో, సఙ్ఘాదిసేసాపత్తిఞ్చ ఆపజ్జిత్వా సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ గహట్ఠకాలే మేథునాదికం పారాజికం ఆపజ్జిత్వా పున పబ్బజిత్వా ఉపసమ్పజ్జిత్వా ఏకం సఙ్ఘాదిసేసాపత్తిం ఏకమనేకం వా పటికరిత్వావ సో పుగ్గలో యస్మా నిరాపత్తికో హోతి, తస్మా సో గహట్ఠకాలే సాపత్తికోవాతి. అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నస్సాపి అత్థేవ ఆపత్తి. వుట్ఠానదేసనాహి పన అసుజ్ఝనతో ‘‘పయోగే పయోగే ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి న వుత్తం. గణనపయోజనాభావతో కిఞ్చాపి న వుత్తం, అథ ఖో పదభాజనే (పారా. ౫౮) ‘‘ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి వచనేనాయమత్థో సిద్ధోతి యుత్తిఞ్చ వదన్తి.

యది ఏవం మాతికాయమ్పి ‘‘యో పన భిక్ఖు మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్య, పారాజిక’’న్తి వత్తబ్బం భవేయ్య, పారాజికస్స అనవసేసవచనమ్పి న యుజ్జేయ్య. సబ్బేపి హి ఆపత్తిక్ఖన్ధే, భిక్ఖుగణనఞ్చ అనవసేసేత్వా తిట్ఠతీతి అనవసేసవచనన్తి కత్వా పవేసేవ ఆపత్తి, న పవిట్ఠాదీసు. తమేవేకం సన్ధాయ ‘‘యస్స సియా ఆపత్తీ’’తి (మహావ. ౧౩౪) పారాజికాపత్తిమ్పి అన్తో కత్వా నిదానుద్దేసవచనం వేదితబ్బం. తస్మా మాతికాయం ‘‘పారాజిక’’న్తి అవత్వా ‘‘పారాజికో హోతీ’’తి (పారా. ౪౨, ౪౪) పుగ్గలనిద్దేసవచనం తేన సరీరబన్ధనేన ఉపసమ్పదాయ అభబ్బభావదీపనత్థం. ‘‘ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి పదభాజనే వచనం అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నస్సాపి పారాజికస్స అసంవాసస్స సతో పుగ్గలస్స అథేయ్యసంవాసకభావదీపనత్థం. న హి సో సంవాసం సాదియన్తోపి థేయ్యసంవాసకో హోతి, తస్మా ఉపసమ్పన్నో ‘‘భిక్ఖూ’’త్వేవ వుచ్చతి. తేనేవాహ ‘‘అసుద్ధో హోతి పుగ్గలో అఞ్ఞతరం పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నో, తఞ్చే సుద్ధదిట్ఠి సమానో అనోకాసం కారాపేత్వా అక్కోసాధిప్పాయో వదతి, ఆపత్తి ఓమసవాదేన దుక్కటస్సా’’తి (పారా. ౩౮౯) అనుపసమ్పన్నస్స తదభావతో సిద్ధో సో ఉపసమ్పన్నో ‘‘భిక్ఖూ’’త్వేవ వుచ్చతీతి, తేన పదసోధమ్మం, సహసేయ్యఞ్చ జనేతి, భిక్ఖుపేసుఞ్ఞాదిఞ్చ జనేతీతి వేదితబ్బం (వజిర. టీ. పారాజిక ౩౯).

నిదానా మాతికాభేదో, విభఙ్గో తన్నియామకో;

తతో ఆపత్తియా భేదో, అనాపత్తి తదఞ్ఞథాతి. (వజిర. టీ. పారాజిక ౪౩-౪౪) –

అయం నయో వేదితబ్బో. తత్థ సుదిన్నవత్థు (పారా. ౨౪ ఆదయో)-మక్కటివత్థు (పారా. ౪౦ ఆదయో)-వజ్జిపుత్తకవత్థు (పారా. ౪౩) చాతి తిప్పభేదవత్థు ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స నిదానం నామ. తతో నిదానా ‘‘యో పన భిక్ఖు భిక్ఖూనం…పే… అసంవాసో’’తి (పారా. ౪౪) ఇమిస్సా మాతికాయ భేదో జాతో. తత్థ హి ‘‘అన్తమసో తిరచ్ఛానగతాయా’’తి (పారా. ౪౪) ఇత్థిలిఙ్గవసేన ‘‘సచ్చం, ఆవుసో, భగవతా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తఞ్చ ఖో ఇత్థియా, నో పురిసే, నో పణ్డకే, నో ఉభతోబ్యఞ్జనకే చా’’తి మక్కటిపారాజికో వియ అఞ్ఞోపి లేసం ఓడ్డేతుం సక్కోతి, తస్మా తాదిసస్స అలేసోకాసస్స దస్సనత్థం ఇదం వుచ్చతి, మక్కటిసఙ్ఖాతా నిదానా ‘‘అన్తమసో తిరచ్ఛానగతాయపీ’’తి మాతికాయ వచనభేదో, న ఇత్థియా ఏవ మేథునసిద్ధిదస్సనతో. తస్మా విభఙ్గో తన్నియామకో తస్సా మాతికాయ అధిప్పేతత్థనియామకో విభఙ్గోతి. విభఙ్గే హి ‘‘తిస్సో ఇత్థియో, తయో ఉభతోబ్యఞ్జనకా, తయో పణ్డకా, తయో పురిసా. మనుస్సిత్థియా తయో మగ్గే, తిరచ్ఛానగతపురిసస్స ద్వే మగ్గే’’తిఆదినా (పారా. ౫౬) నయేన సబ్బలేసోకాసం పిదహిత్వా నియమో కతో. ఏత్థాహ – యది ఏవం సాధారణసిక్ఖాపదవసేన వా లిఙ్గపరివత్తనవసేన వా న కేవలం భిక్ఖూనం, భిక్ఖునీనమ్పి ‘‘సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో’’తి విభఙ్గే వత్తబ్బం సియా. తదవచనేన హి భిక్ఖునీ పురిసలిఙ్గపాతుభావేన భిక్ఖుభావే ఠితా ఏవం వదేయ్య ‘‘నాహం ఉపసమ్పదాకరణకాలే భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నా, తస్మా న అపచ్చక్ఖాతసిక్ఖాపి మేథునధమ్మేన పారాజికా హోమీ’’తి. వుచ్చతే – యథా వుత్తం, తథా న వత్తబ్బం అనిట్ఠప్పసఙ్గతో. తథా వుత్తే భిక్ఖునీనమ్పి సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం అత్థీతి ఆపజ్జతి. తఞ్చానిట్ఠం. ఇదమపరమనిట్ఠం ‘‘సబ్బసిక్ఖాపదాని సాధారణానేవ నాసాధారణానీ’’తి. అపిచాయం భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నావ హోతీతి దస్సనత్థం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తంయేవ ఉపజ్ఝం తమేవ ఉపసమ్పదం తాని వస్సాని భిక్ఖూహి సఙ్గమితు’’న్తిఆది (పారా. ౬౯) వుత్తం. తతో ఆపత్తియా భేదోతి తతో విభఙ్గతో ‘‘అక్ఖయితే సరీరే పారాజికం, యేభుయ్యేన ఖయితే థుల్లచ్చయ’’న్తిఆది (పారా. ౭౩, పరి. ౧౫౭) ఆపత్తియా భేదో హోతి. అనాపత్తి తదఞ్ఞథాతి తతో ఏవ విభఙ్గతో యేన ఆకారేన ఆపత్తి వుత్తా, తతో అఞ్ఞేనాకారేన అనాపత్తిభేదోవ హోతి. ‘‘సాదియతి, ఆపత్తి పారాజికస్స, న సాదియతి, అనాపత్తీ’’తి హి విభఙ్గే అసతి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తావతా ‘‘నిదానా మాతికాభేదో’’తి అయం గాథా సమాసతో వుత్తత్థా హోతి. విసేసకారణం పన తస్మిం తస్మిం సిక్ఖాపదే ఆవిభవిస్సతి.

పఠమపఞ్ఞత్తి తావ పఠమబోధిం అతిక్కమిత్వా పఞ్ఞత్తత్తా, ఆయస్మతో సుదిన్నస్స అట్ఠవస్సికకాలే పఞ్ఞత్తత్తా చ రత్తఞ్ఞుమహత్తం పత్తకాలే పఞ్ఞత్తా, దుతియపఞ్ఞత్తి బాహుసచ్చమహత్తం పత్తకాలే. సో హి ఆయస్మా మక్కటిపారాజికో యథా మాతుగామప్పటిసంయుత్తేసు సిక్ఖాపదేసు తిరచ్ఛానగతిత్థీ న అధిప్పేతా, తథా ఇధాపీతి సఞ్ఞాయ ‘‘సచ్చం, ఆవుసో…పే… తఞ్చ ఖో మనుస్సిత్థియా, నో తిరచ్ఛానగతాయా’’తి (పారా. ౪౧) ఆహ. తతియపఞ్ఞత్తి లాభగ్గమహత్తం పత్తకాలే ఉప్పన్నా ‘‘యావదత్థం భుఞ్జిత్వా’’తిఆది (పారా. ౪౩) వచనతో, వేపుల్లమహత్తమ్పి ఏత్థేవ లబ్భతీతి ఇమం పఠమపారాజికసిక్ఖాపదం తివిధమ్పి వత్థుం ఉపాదాయ చతుబ్బిధమ్పి తం కాలం పత్వా పఞ్ఞత్తన్తి వేదితబ్బం.

తత్థ యో పనాతి అనవసేసపరియాదానపదం. భిక్ఖూతి తస్స అతిప్పసఙ్గనియమపదం. భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నోతి తస్స విసేసనవచనం. న హి సబ్బోపి భిక్ఖునామకో, యా భగవతా యాయ కాయచి ఉపసమ్పదాయ ఉపసమ్పన్నభిక్ఖూనం హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన సిక్ఖితబ్బా సిక్ఖా విహితా, ‘‘ఏత్థ సహ జీవన్తీ’’తి యో చ సాజీవో వుత్తో, తం ఉభయం సమాపన్నోవ హోతి. కదా పన సమాపన్నో హోతి? యాయ కాయచి ఉపసమ్పదాయ ఉపసమ్పన్నసమనన్తరమేవ తదుభయం జానన్తోపి అజానన్తోపి తదజ్ఝుపగతత్తా సమాపన్నోవ నామ హోతి. సహ జీవన్తీతి యావ సిక్ఖం న పచ్చక్ఖాతి, పారాజికభావం వా న పాపుణాతి. యం పన వుత్తం అన్ధకట్ఠకథాయం ‘‘సిక్ఖం పరిపూరేన్తో సిక్ఖాసమాపన్నో సాజీవం అవీతిక్కమన్తో సాజీవసమాపన్నో’’తి, తం ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేన వుత్తం. న హి సిక్ఖం అపరిపూరేన్తో, కామవితక్కాదిబహులో వా ఏకచ్చం సావసేసం సాజీవం వీతిక్కమన్తో వా సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో నామ న హోతి.

ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన పన చతుక్కం లబ్భతి – ‘‘అత్థి భిక్ఖు సిక్ఖాసమాపన్నో సీలాని పచ్చవేక్ఖన్తో న సాజీవసమాపన్నో అచిత్తకం సిక్ఖాపదం వీతిక్కమన్తో, అత్థి న సిక్ఖాసమాపన్నో కామవితక్కాదిబహులో సాజీవసమాపన్నో నిరాపత్తికో, అత్థి న సిక్ఖాసమాపన్నో న చ సాజీవసమాపన్నో అనవసేసం ఆపత్తిం ఆపన్నో, అత్థి ఉభయసమాపన్నో సిక్ఖం పరిపూరేన్తో సాజీవఞ్చ అవీతిక్కమన్తో’’తి. అయమేత్థ చతుత్థో భిక్ఖు ఉక్కట్ఠో ఇధ అధిప్పేతో సియా. న హి భగవా అనుక్కట్ఠం వత్తుం యుత్తోతి చే? న, ‘‘తత్ర యాయం అధిసీలసిక్ఖా, అయం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతా సిక్ఖా’’తి వచనవిరోధతో, ఉక్కట్ఠగ్గహణాధిప్పాయే సతి ‘‘సిక్ఖాతి తిస్సో సిక్ఖా’’తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయో. సిక్ఖత్తయసమాపన్నో హి సబ్బుక్కట్ఠో. ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్యా’’తి పరతో వచనం అపేక్ఖిత్వా అధిసీలసిక్ఖావ వుత్తాతి చే? న, తస్సాపి అభబ్బత్తా. న హి అధిసీలసిక్ఖం పరిపూరేన్తో, సాజీవఞ్చ అవీతిక్కమన్తో మేథునధమ్మం పటిసేవితుం భబ్బో, తం సిక్ఖం అపరిపూరేన్తో, సాజీవఞ్చ వీతిక్కమన్తోయేవ హి పటిసేవేయ్యాతి అధిప్పాయా. తస్మా ఏవమేత్థ అత్థో గహేతబ్బో. యస్మా సిక్ఖాపదసఙ్ఖాతో సాజీవో అధిసీలసిక్ఖమేవ సఙ్గణ్హాతి, న ఇతరసిక్ఖాద్వయం, తస్మా ‘‘తత్ర యాయం అధిసీలసిక్ఖా, అయం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతా సిక్ఖా’’తి వుత్తం. తస్మా అధిసీలసిక్ఖాయ సఙ్గాహకో సాజీవో సిక్ఖాసాజీవోతి వుత్తో. ఇతి సాజీవవిసేసనత్థం సిక్ఖాగ్గహణం కతం. తదత్థదీపనత్థమేవ విభఙ్గే సిక్ఖం అపరామసిత్వా ‘‘తస్మిం సిక్ఖతి, తేన వుచ్చతి సాజీవసమాపన్నో’’తి (పారా. ౪౫) వుత్తం. తేన ఏకమేవిదం అత్థపదన్తి దీపితం హోతి. తఞ్చ ఉపసమ్పదూపగమనన్తరతో పట్ఠాయ సిక్ఖనాధికారత్తా ‘‘సిక్ఖతీ’’తి చ ‘‘సమాపన్నో’’తి చ వుచ్చతి. యో ఏవం ‘‘సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో’’తి సఙ్ఖం గతో, తాదిసం పచ్చయం పటిచ్చ అపరభాగే సాజీవసఙ్ఖాతమేవ సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయ తస్మింయేవ దుబ్బల్యం అనావికత్వా మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్యాతి అయమత్థో యుజ్జతి.

కిన్తు అట్ఠకథానయో పటిక్ఖిత్తో హోతి, సో చ న పటిక్ఖేపారహో హోతి, అధిప్పాయో పనేత్థ పరియేసితబ్బో. సబ్బేసు సిక్ఖాపదేసు ఇదమేవ భిక్ఖులక్ఖణం సాధారణం యదిదం ‘‘భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో’’తి. ఖీణాసవోపి సావకో ఆపత్తిం ఆపజ్జతి అచిత్తకం, తథా సేక్ఖో, పుథుజ్జనో పన సచిత్తకమ్పి, తస్మా సేక్ఖాసేక్ఖపుథుజ్జనానం సామఞ్ఞమిదం భిక్ఖులక్ఖణన్తి కత్వా కేవలం సిక్ఖాసమాపన్నో, కేవలం సాజీవసమాపన్నో, ఉభయసమాపన్నో చాతి సరూపేకదేసఏకసేసనయేన ‘‘సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో’’త్వేవ సమ్పిణ్డేత్వా ఉక్కట్ఠగ్గహణేన అనుక్కట్ఠానం గహణసిద్ధితో అట్ఠకథాయం ఉక్కట్ఠోవ వుత్తో. తమేవ సమ్పాదేతుం ‘‘తస్మిం సిక్ఖతి, తేన వుచ్చతి సాజీవసమాపన్నో’’తి ఏత్థ సిక్ఖాసద్దస్స అవచనే పరిహారం వత్వా యస్మా పన సో సిక్ఖమ్పి సమాపన్నో, తస్మా సిక్ఖాసమాపన్నోతిపి అత్థతో వేదితబ్బోతి చ వత్వా ‘‘యం సిక్ఖం సమాపన్నో, తం అపచ్చక్ఖాయ, యఞ్చ సాజీవం సమాపన్నో, తత్థ దుబ్బల్యం అనావికత్వా’’తి వుత్తన్తి అయమట్ఠకథాయ అధిప్పాయో వేదితబ్బో. ఏతస్మిం పన అధిప్పాయే అధిసీలసిక్ఖాయ ఏవ గహణం సబ్బత్థికత్తా, సీలాధికారతో చ వినయస్సాతి వేదితబ్బం. యథా చ సిక్ఖాపదం సమాదియన్తో సీలం సమాదియతీతి వుచ్చతి, ఏవం సిక్ఖాపదం పచ్చక్ఖన్తో సీలం పచ్చక్ఖాతీతి వత్తుం యుజ్జతి, తస్మా తత్థ వుత్తం ‘‘యం సిక్ఖం సమాపన్నో, తం అపచ్చక్ఖాయా’’తి (పారా. అట్ఠ. సిక్ఖాపచ్చక్ఖానవిభఙ్గవణ్ణనా). ఏత్తావతా సమాసతో ‘‘సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో’’తి ఏత్థ వత్తబ్బవినిచ్ఛయో నిట్ఠితో హోతి.

కిం ఇమినా విసేసవచనేన పయోజనం, నను ‘‘యో పన భిక్ఖు సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయ దుబ్బల్యం అనావికత్వా…పే… అసంవాసో’’తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బన్తి చే? న వత్తబ్బం అనిట్ఠప్పసఙ్గతో. ‘‘యో పన సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో థేయ్యసంవాసాదికో కేవలేన సమఞ్ఞామత్తేన, పటిఞ్ఞామత్తేన వా భిక్ఖు, తస్సాపి సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం అత్థి, సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయ చ మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తస్స పారాజికాపత్తి. యో వా పచ్ఛా పారాజికం ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా న సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో, తస్స చ, యో వా పక్ఖపణ్డకత్తా పణ్డకభావూపగమనేన న సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో, తస్స చ తదుభయం అత్థీతి ఆపజ్జతి. పణ్డకభావపక్ఖే చ పణ్డకో ఉపసమ్పదాయ న వత్థూ’’తి వుత్తం. తస్మా ఇతరస్మిం పక్ఖే వత్థూతి సిద్ధం. తస్మిం పక్ఖే ఉపసమ్పన్నో పణ్డకభావపక్ఖే పణ్డకత్తా న సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో, సో పరిచ్చజితబ్బాయ సిక్ఖాయ అభావేన సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయ ముఖేన పరస్స అఙ్గజాతగ్గహణనయేన మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్య, తస్స కుతో పారాజికాపత్తీతి అధిప్పాయో. అయం నయో అపణ్డకపక్ఖం అలభమానస్సేవ పరతో యుజ్జతి, లభన్తస్స పన అరూపసత్తానం కుసలాదిసమాపత్తిక్ఖణే భవఙ్గవిచ్ఛేదే సతిపి అమరణం వియ పణ్డకభావపక్ఖేపి భిక్ఖుభావో అత్థి. సంవాసం వా సాదియన్తస్స న థేయ్యసంవాసకభావో అత్థి అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నస్స వియ. న చ సహసేయ్యాదిం జనేతి. గణపూరకో పన న హోతి అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నో వియ. న సో సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో. ఇతరస్మిం పన పక్ఖే హోతి, అయం ఇమస్స తతో విసేసో. కిమయం సహేతుకో, ఉదాహు అహేతుకోతి? న అహేతుకో. యతో ఉపసమ్పదా తస్స అపణ్డకపక్ఖే అనుఞ్ఞాతా సహేతుకప్పటిసన్ధికత్తా. పణ్డకభావపక్ఖేపి కిస్స నానుఞ్ఞాతాతి చే? పణ్డకభూతత్తా ఓపక్కమికపణ్డకస్స వియ.

అపిచ ‘‘సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో’’తి ఇమినా తస్స సిక్ఖాసమాదానం దీపేత్వా తం సమాదిన్నం సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయ, తత్థ చ దుబ్బల్యం అనావికత్వాతి వత్తుం యుజ్జతి, న అఞ్ఞథాతి ఇమినా కారణేన యథావుత్తానిట్ఠప్పసఙ్గతో ‘‘యో పన భిక్ఖు భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయా’’తిఆది వుత్తం. యథా చేత్థ, ఏవం ‘‘యో పన భిక్ఖు భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయ దుబ్బల్యం అనావికత్వా గామా వా అరఞ్ఞా వా అదిన్నం…పే… యో పన భిక్ఖు భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయ దుబ్బల్యం అనావికత్వా సుగతచీవరప్పమాణం చీవరం కారాపేయ్యా’’తి సబ్బత్థ యోజేతబ్బం.

‘‘అన్తమసో తిరచ్ఛానగతాయపీ’’తి మనుస్సిత్థిం ఉపాదాయ వుత్తం. న హి పగేవ పణ్డకే, పురిసే వాతి వత్తుం యుజ్జతి. సేసం తత్థ తత్థ వుత్తనయమేవ. అయం తావ మాతికాయ వినిచ్ఛయో అఞ్ఞత్థాపి యథాసమ్భవం యోజేత్వా దీపేతబ్బో.

సారిపుత్తబేలట్ఠసీసానన్దాదయోపి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తికారణత్తా చ ఆపత్తిఆపజ్జనతో చ కస్మా మహావిభఙ్గే ఞత్తిచతుత్థఉపసమ్పదాయేవ ఆగతాతి? పటిక్ఖిత్తాయ సరణగమనూపసమ్పదాయ అనుఞ్ఞాతప్పసఙ్గభయాతి ఉపతిస్సత్థేరో. ఆపత్తియా భబ్బతం సన్ధాయ తస్మిమ్పి వుత్తే పుబ్బే పటిక్ఖిత్తాపి భగవతా పున అనుఞ్ఞాతాతి భిక్ఖూనం మిచ్ఛాగాహో వా విమతి వా ఉప్పజ్జతి, తస్మా న వుత్తాతి వుత్తం హోతి.

‘‘అధమ్మకమ్మం వగ్గకమ్మ’’తి (మహావ. ౩౮౭) వచనతో కుప్పకమ్మమ్పి కత్థచి ‘‘కమ్మ’’న్తి వుచ్చతి, తస్మా ‘‘అకుప్పేనా’’తి వుత్తం. యస్మా అకుప్పకమ్మమ్పి ఏకచ్చం న ఠానారహం, యేన అపత్తో ఓసారణం సుఓసారితోతి వుచ్చతి, తస్మా ‘‘ఠానారహేనా’’తి వుత్తం. యది ఏవం ‘‘ఠానారహేనా’’తి ఇదమేవ వత్తబ్బం ఇమినా అకుప్పసిద్ధితోతి చే? న, అట్ఠానారహేన అకుప్పేన ఉపసమ్పన్నో ఇమస్మిం అత్థే న అధిప్పేతో అనిట్ఠప్పసఙ్గతో. ద్వీహి పనేతేహి ఏకతో వుత్తేహి అయమత్థో పఞ్ఞాయతి – కేవలం తేన అకుప్పేన ఉపసమ్పన్నో అయమ్పి ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతో భిక్ఖూతి, ఠానారహేన చ అకుప్పేన చ ఉపసమ్పన్నో అయమ్పి ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతో భిక్ఖూతి, కుప్పేన ఉపసమ్పన్నో నాధిప్పేతోతి.

‘‘పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ అపరిపుణ్ణవీసతివస్సో’’తి వుత్తత్తా ఓపపాతికఞ్చాతి సోళసవస్సుద్దేసికా ఓపపాతికా పటిసన్ధితో పట్ఠాయ అపరిపుణ్ణవీసతివస్సాతి వదన్తి. ‘సోళసవస్సుద్దేసికా హోన్తీ’తి వుత్తత్తా పున చత్తారి వస్సాని ఇచ్ఛితబ్బాని, ‘పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయా’తి ఇదం గబ్భసేయ్యకానం వసేన వుత్త’’న్తి ఏకే. ‘‘కేచి వదన్తీ’’తి యత్థ యత్థ లిఖీయతి, తత్థ తత్థ విచారేత్వా అత్థం సుట్ఠు ఉపలక్ఖయే. ఓపక్కమికే పణ్డకభావో ఆరుళ్హనయేన వేదితబ్బో. ‘‘పక్ఖపణ్డకో అపణ్డకపక్ఖే పబ్బాజేత్వా పణ్డకపక్ఖే నాసేతబ్బో’’తి (వజిర. టీ. మహావగ్గ ౧౦౯) లిఖితం.

‘‘బిన్దుం అదత్వా చే నివాసేతి, థేయ్యసంవాసకో న హోతీ’’తి వదన్తి, వీమంసితబ్బం. లిఙ్గానురూపస్సాతి సామణేరారహస్స సంవాసస్స సాదితత్తాతి అధిప్పాయో.

రాజభయాదీహి గహితలిఙ్గానం ‘‘గిహీ మం ‘సమణో’తి జానన్తూ’’తి వఞ్చనచిత్తే సతిపి భిక్ఖూనం వఞ్చేతుకామతాయ చ తేహి సంవసితుకామతాయ చ అభావా దోసో న జాతోతి. ‘‘యో ఏవం పబ్బజతి, సో థేయ్యసంవాసకో నామ హోతీ’’తి వా ‘‘ఏవం కాతుం న లబ్భతీ’’తి వా ‘‘ఏవం పబ్బజితో సామణేరో న హోతీ’’తి వా న జానాతి, వట్టతి. ‘‘జానాతి, న వట్టతీ’’తి చ లిఖితం. ‘‘రాజదుబ్భిక్ఖాదిఅత్థాయ చీవరం పారుపిత్వా సంవాసం సాదియన్తో థేయ్యసంవాసకో హోతి. కస్మా? అసుద్ధచిత్తత్తా. పున సో ‘సుద్ధం బ్రహ్మచరియం కరిస్సామి, కిం ఏతేనాతి విప్పటిసారేన వా పచ్చయాదిసులభతాయ వా కరిస్సామీ’తి సుద్ధమానసో హుత్వా యావ సో సంవాసం నాధివాసేతి, తావ థేయ్యసంవాసకో న హోతి. ఏవం సుద్ధచిత్తుప్పత్తితో పట్ఠాయ సంవాసం సాదియతి చే, థేయ్యసంవాసకో హోతీతి అధిప్పేతో. ఇతరథా సబ్బం విరుజ్ఝతీ’’తి ఏకే.

‘‘నాభిపరామాసాదినా జాతో తథారూపం పితరం ఘాతేతి చే, పితుఘాతకో హోతీ’’తి వదన్తి.

యో పన కాయసంసగ్గేన సీలవినాసం పాపేతి, న సో భిక్ఖునిదూసకో ‘‘తిణ్ణం మగ్గాన’’న్తి వచనతో. భిక్ఖునిం పన ఏకతోఉపసమ్పన్నం దూసేత్వాపి భిక్ఖునిదూసకో హోతి, సోపి పారాజికో హోతీతి వినిచ్ఛయో. భిక్ఖునీ పన థేయ్యసంవాసికా, మాతుపితుఅరహన్తఘాతికా, లోహితుప్పాదికా, తిత్థియపక్కన్తికా చ హోతి, అట్ఠకథాసు అనాగతం వినయధరా సమ్పటిచ్ఛన్తి.

‘‘సమ్పజానముసావాదే పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౨) వుత్తం మరియాదం అవీతిక్కమన్తో తస్మిఞ్చ సిక్ఖాపదే సిక్ఖతీతి వుచ్చతి. సిక్ఖాపదన్తి అసభావధమ్మో సఙ్కేతోవ, ఇధ పఞ్ఞత్తి అధిప్పేతా. ‘‘మేథునసంవరస్సేతం అధివచన’’న్తి సమన్తపాసాదికాయం వుత్తం, తం పనత్థం సన్ధాయాతి లిఖితం. సిక్ఖాతి తం తం సిక్ఖాపదం, సిక్ఖనభావేన పవత్తచిత్తుప్పాదో. సాజీవన్తి పఞ్ఞత్తి. తదత్థదస్సనత్థం పుబ్బే ‘‘మేథునసంవరస్సేతం అధివచన’’న్తి వుత్తం. యస్మా సిక్ఖాయ గుణసమ్మతాయ పుఞ్ఞసమ్మతాయ తన్తియా అభావతో లోకస్స దుబ్బల్యావికమ్మం తత్థ న సమ్భవతి. పత్థనీయా హి సా, తస్మా ‘‘యఞ్చ సాజీవం సమాపన్నో, తస్మిం దుబ్బలభావం అప్పకాసేత్వా’’తి వుత్తం. ఆణాయ హి దుబ్బల్యం సమ్భవతీతి ఉపతిస్సో. దుబ్బల్యావికమ్మపదం సిక్ఖాపచ్చక్ఖానపదస్స బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతాయ వా పరివారకభావేన వా వేదితబ్బం. అథ వా యస్మా సిక్ఖాపచ్చక్ఖానస్స ఏకచ్చం దుబ్బల్యావికమ్మం అకతం హోతి, తస్మా తం సన్ధాయ ‘‘సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయా’’తి పదస్స అత్థం వివరన్తో ‘‘దుబ్బల్యం అనావికత్వా’’తి ఆహ. తత్థ సియా యస్మా న సబ్బం దుబ్బల్యావికమ్మం సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం, తస్మా ‘‘దుబ్బల్యం అనావికత్వా’’తి పఠమం వత్వా తస్స అత్థనియమత్థం ‘‘సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయా’’తి వత్తబ్బన్తి? తం న, కస్మా? అత్థానుక్కమాభావతో. ‘‘సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో’’తి హి వుత్తత్తా ‘‘యం సిక్ఖం సమాపన్నో, తం అపచ్చక్ఖాయ, యఞ్చ సాజీవం సమాపన్నో, తత్థ దుబ్బల్యం అనావికత్వా’’తి వుచ్చమానే అనుక్కమేనేవ అత్థో వుత్తో హోతి, న అఞ్ఞథా, తస్మా ఇదమేవ పఠమం వుత్తన్తి. తేసంయేవాతి చుద్దసన్నం.

‘‘సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయా’’తి సబ్బసిక్ఖాపదానం సాధారణత్థం ‘‘అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తీ’’తి వుత్తం.

పవేసనం నామ అఙ్గజాతం పవేసేన్తస్స అఙ్గజాతేన సమ్ఫుసనం. పవిట్ఠం నామ యావ మూలం పవేసేన్తస్స విప్పకతకాలో వాయామకాలో. సుక్కవిసట్ఠిసమయే అఙ్గజాతం ఠితం నామ. ఉద్ధరణం నామ నీహరణకాలో. వినయగణ్ఠిపదే పన ‘‘వాయామతో ఓరమిత్వా ఠానం ఠితం నామా’’తి వుత్తం, తం అసఙ్కరతో దస్సనత్థం వుత్తం. పవేసనపవిట్ఠఉద్ధరణకాలేసుపి సుక్కవిసట్ఠి హోతియేవ. సాదియనం నామ సేవనచిత్తస్స అధివాసనచిత్తస్స ఉప్పాదనం.

ఉభతోవిభఙ్గే ఏవ పఞ్ఞత్తాని సన్ధాయ ‘‘ఇదఞ్హి సబ్బసిక్ఖాపదానం నిదాన’’న్తి వుత్తం. ‘‘వినయధరపఞ్చమేన గణేన ఉపసమ్పదా’’తి (మహావ. ౨౫౯) వుత్తత్తా ఇధ తతియా సహయోగేన వుత్తా. తస్మా వీసతిపి భిక్ఖూ చే నిసిన్నా, పఞ్చమో వినయధరోవ ఇచ్ఛితబ్బో, ఏవం సతి పారాజికో చే వినయధరో, ఉపసమ్పదాకమ్మం కోపేతీతి చే? న, పరివారావసానే కమ్మవగ్గే (పరి. ౪౮౨ ఆదయో) యం కమ్మవిపత్తిలక్ఖణం వుత్తం, తస్స తస్మిం నత్థితాయ. ‘‘కథం వత్థుతో వా ఞత్తితో వా అనుస్సావనతో వా సీమతో వా పరిసతో వా’’తి ఏత్తకం వుత్తం, నను అయం ‘‘పరిసతో వా’’తి వచనేన సఙ్గహితోతి చే? న, ‘‘ద్వాదసహి ఆకారేహి పరిసతో కమ్మాని విపజ్జన్తీ’’తి (పరి. ౪౮౭) సుత్తస్స హి విభఙ్గే తస్స అనామట్ఠత్తాతి అయమత్థో యస్మా తత్థ తత్థ సరూపేన వుత్తపాళివసేనేవ సక్కా జానితుం, తస్మా నయముఖం దస్సేత్వా సంఖిత్తోతి లిఖితం. ‘‘అఙ్గ’’న్తి పదం ఉద్ధరిత్వా ‘‘సబ్బసిక్ఖాపదేసు ఆపత్తీనం అఙ్గానఙ్గం వేదితబ్బ’’న్తి వుత్తం, ఇధ పన ‘‘అఙ్గ’’న్తి వుత్తం, కస్మా? సముట్ఠనాదీనం పరివారాదీసు సఙ్ఖేపేన ఆగతత్తా తత్థ గహేత్వా ఇధాపి నిద్దిట్ఠానం అనఙ్గానం వవత్థానాభావతో, సబ్బత్థ సఙ్ఖేపతో చ విత్థారతో చ అనఙ్గత్తే వుచ్చమానే అతివిత్థారతాయ తస్మిం తస్మిం సిక్ఖాపదే అనూనం వత్తబ్బతో చాతి వేదితబ్బో, సబ్బాపత్తీనం సఙ్గాహకవసేనాతి అత్థో.

యాని సిక్ఖాపదాని ‘‘కిరియానీ’’తి వుచ్చన్తి, తేసం వసేన కాయవాచా సహ విఞ్ఞత్తియా వేదితబ్బా, అకిరియానం వసేన వినా విఞ్ఞత్తియా వేదితబ్బా. చిత్తం పనేత్థ అప్పమాణం భూతారోచనసముట్ఠానస్స కిరియత్తా, అచిత్తకత్తా చ. తత్థ కిరియా ఆపత్తియా అనఙ్గన్తరచిత్తసముట్ఠానా వేదితబ్బా. అవిఞ్ఞత్తిజనకమ్పి ఏకచ్చం బాహుల్లనయేన ‘‘కిరియ’’న్తి వుచ్చతి యథేవ పఠమపారాజికం. విఞ్ఞత్తియా అభావేపి ‘‘సో చే సాదియతి, ఆపత్తి పారాజికస్స, న సాదియతి, అనాపత్తీ’’తి హి వుత్తం, విఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతాపి కిరియా వినా సేవనచిత్తేన న హోతి వుత్తచిత్తజత్తా, వికారరూపత్తా, చిత్తానుపరివత్తికత్తా చ. తస్మా కిరియాసఙ్ఖాతమిదం విఞ్ఞత్తిరూపం, ఇతరం చిత్తజరూపం వియ జనకచిత్తేన వినా న తిట్ఠతి, ఇతరం సద్దాయతనం తిట్ఠతి, తస్మా కిరియాయ సతి ఏకన్తతో తజ్జనకం సేవనచిత్తం అత్థి ఏవాతి కత్వా న సాదియతి, అనాపత్తీతి న యుజ్జతీతి. యస్మా విఞ్ఞత్తిజనకమ్పి సమానం సేవనచిత్తం న సబ్బకాలం విఞ్ఞత్తిం జనేతి, తస్మా వినాపి విఞ్ఞత్తియా సయం ఉప్పజ్జతీతి కత్వా ‘‘సాదియతి, ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి వుత్తం. నుప్పజ్జతి చే, న సాదియతి నామ, తస్స అనాపత్తి. తేనేవ భగవా ‘‘కించిత్తో త్వం భిక్ఖూ’’తి (పారా. ౧౩౫) చిత్తేనేవ ఆపత్తిం పరిచ్ఛిన్దతి, న కిరియాయాతి వేదితబ్బం.

ఏత్థ సముట్ఠానగ్గహణం కత్తబ్బతో వా అకత్తబ్బతో వా కాయాదిభేదాపేక్ఖమేవ ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, న అఞ్ఞథాతి దస్సనప్పయోజనం. తేసు కిరియాగ్గహణం కాయాదీనం సవిఞ్ఞత్తికావిఞ్ఞత్తికభేదదస్సనప్పయోజనం. సఞ్ఞాగ్గహణం ఆపత్తియా అఙ్గానఙ్గచిత్తవిసేసదస్సనప్పయోజనం. తేన యం చిత్తం కిరియలక్ఖణే వా అకిరియలక్ఖణే వా సన్నిహితం, యతో వా కిరియా వా అకిరియా వా హోతి, న తం అవిసేసేన ఆపత్తియా అఙ్గం వా అనఙ్గం వా హోతి. కిన్తు యాయ సఞ్ఞాయ ‘‘సఞ్ఞావిమోక్ఖ’’న్తి వుచ్చతి, తాయ సమ్పయుత్తం చిత్తం అఙ్గం, ఇతరం అనఙ్గన్తి దస్సితం హోతి. ఇదాని యేన చిత్తేన సిక్ఖాపదం సచిత్తకం హోతి, తదభావా అచిత్తకం, తేన తస్స అవిసేసేన సావజ్జతాయ ‘‘లోకవజ్జమేవా’’తి వుత్తం. కిన్తు సావజ్జంయేవ సమానం ఏకచ్చం లోకవజ్జం, ఏకచ్చం పణ్ణత్తివజ్జన్తి దస్సనప్పయోజనం చిత్తలోకవజ్జగ్గహణం. చిత్తమేవ యస్మా ‘‘లోకవజ్జ’’న్తి వుచ్చతి, తస్మా మనోకమ్మమ్పి సియా ఆపత్తీతి అనిట్ఠప్పసఙ్గనివారణప్పయోజనం కమ్మగ్గహణం.

యం పనేత్థ అకిరియలక్ఖణం కమ్మం, తం కుసలత్తికవినిముత్తం సియాతి అనిట్ఠప్పసఙ్గనివారణప్పయోజనం కుసలత్తికగ్గహణం. యా పనేత్థ అబ్యాకతాపత్తి, తం ఏకచ్చం అవేదనమ్పి నిరోధం సమాపన్నో ఆపజ్జతీతి వేదనాత్తికం ఏత్థ న లబ్భతీతి అనిట్ఠప్పసఙ్గనివారణత్థం వేదనాత్తికగ్గహణం. సిక్ఖాపదఞ్హి సచిత్తకపుగ్గలవసేన ‘‘తిచిత్తం తివేదన’’న్తి లద్ధవోహారం అచిత్తకేనాపన్నమ్పి ‘‘తిచిత్తం తివేదన’’మిచేవ వుచ్చతి. తత్రిదం సాధకసుత్తం – ‘‘అత్థాపత్తి అచిత్తకో ఆపజ్జతి అచిత్తకో వుట్ఠాతి (పరి. ౩౨౪), అత్థాపత్తి కుసలచిత్తో ఆపజ్జతి కుసలచిత్తో వుట్ఠాతీ’’తిఆది (పరి. ౪౭౦). ‘‘సచిత్తకం ఆపత్తిదీపనం, సఞ్ఞావిమోక్ఖం అనాపత్తిదీపనం, అచిత్తకం వత్థుఅజాననం, నోసఞ్ఞావిమోక్ఖం వీతిక్కమనాజాననం. ఇదమేవ తేసం నానాత్త’’న్తి (వజిర. టీ. పారాజిక ౬౧-౬౬ పకిణ్ణకకథావణ్ణనా) లిఖితం.

సచిత్తకపక్ఖేతి ఏత్థ అయం తావ గణ్ఠిపదనయో – సచిత్తకపక్ఖేతి సురాపానాదిఅచిత్తకే సన్ధాయ వుత్తం. సచిత్తకేసు పన యం ఏకన్తమకుసలేనేవ సముట్ఠాతి, తఞ్చ ఉభయం లోకవజ్జం నామ. సురాపానస్మిఞ్హి ‘‘సురా’’తి వా ‘‘పాతుం న వట్టతీ’’తి వా జానిత్వా పివనే అకుసలమేవాతి. తత్థ ‘‘న వట్టతీతి జానిత్వా’’తి వుత్తవచనం న యుజ్జతి పణ్ణత్తివజ్జస్సపి లోకవజ్జతాపసఙ్గతో. ఇమం అనిట్ఠప్పసఙ్గం పరిహరితుకామతాయ చ వజిరబుద్ధిత్థేరేన లిఖితం – ‘‘ఇధ ‘సచిత్తక’న్తి చ ‘అచిత్తక’న్తి చ విచారణా వత్థువిజాననే ఏవ హోతి, న పఞ్ఞత్తివిజాననే. యది పఞ్ఞత్తివిజాననే హోతి, సబ్బసిక్ఖాపదాని లోకవజ్జానేవ సియుం, న చ సబ్బసిక్ఖాపదాని లోకవజ్జాని. తస్మా వత్థువిజాననే ఏవ హోతీతి ఇదం యుజ్జతి. కస్మా? యస్మా సేఖియేసు పఞ్ఞత్తివిజాననమేవ పమాణం, న వత్థుమత్తవిజానన’’న్తి. అయం పనేత్థ అత్థో సిక్ఖాపదసీసేన ఆపత్తిం గహేత్వా యస్స సిక్ఖాపదస్స సచిత్తకస్స చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, తం లోకవజ్జం, సచిత్తకాచిత్తకసఙ్ఖాతస్స అచిత్తకస్స చ సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, తమ్పి సురాపానాదిలోకవజ్జన్తి ఇమమత్థం సన్ధాయ ‘‘యస్సా సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, అయం లోకవజ్జా నామా’’తి వుత్తం. ‘‘సచిత్తకపక్ఖే’’తి హి ఇదం వచనం అచిత్తకం సన్ధాయాహ. న హి ఏకంసతో సచిత్తకాయ ‘‘సచిత్తకపక్ఖే’’తి విసేసనే పయోజనం అత్థీతి, ఏవం సన్తేపి అనియమేన వుత్తఞ్చ నియమవసేన ఏవ గహేతబ్బన్తి అత్థో.

తిరచ్ఛానానం పనాతి పన-సద్దేన థుల్లచ్చయాదికారం నివత్తేతి. కిరియాతి ఏత్థ ‘‘ఠితం సాదియతీ’’తి (పారా. ౫౮) వుత్తత్తా తం కథన్తి చే? ‘‘సాదియతీ’’తి వుత్తత్తా కిరియా ఏవ. ఏవం సన్తే ‘‘కాయకమ్మం మనోకమ్మ’’న్తి వత్తబ్బన్తి చే? న, పచురవోహారవసేన ‘‘కాయకమ్మ’’న్తి వుత్తత్తా. ఉబ్భజాణుమణ్డలికాయ లబ్భతి ఏవాతి లిఖితం. పుబ్బే వుత్తనయేన సంసన్దేత్వా గహేతబ్బం. ‘‘దున్నిక్ఖిత్తస్స, భిక్ఖవే, పదబ్యఞ్జనస్స అత్థోపి దున్నయో హోతీ’’తి (అ. ని. ౨.౨౦) వదన్తేనాపి అత్థస్స సుఖగ్గహణత్థమేవ పదబ్యఞ్జనస్స సునిక్ఖిత్తభావో ఇచ్ఛితో, న అక్ఖరవచనాయ, తస్మా ఆహ ‘‘అత్థఞ్హి నాథో సరణం అవోచా’’తిఆది.

పఠమపారాజికవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియపారాజికవణ్ణనా

గామా వా అరఞ్ఞా వాతి లక్ఖణానుపఞ్ఞత్తికత్తా ఆదిమ్హి వుత్తా. సబ్బస్మిఞ్హి వినయపిటకే గామో, గామూపచారో, గామక్ఖేత్తం, గామసీమా, గామసీమూపచారోతి పఞ్చవిధో గామభేదో వేదితబ్బో. తథా ఆరఞ్ఞకసీమాయ ఏకం అగామకం అరఞ్ఞం, సంవిధానసిక్ఖాపదానం (పాచి. ౧౮౦ ఆదయో) ఏకం, సగామకం ఏకం, అవిప్పవాససీమాయ ఏకం, గణమ్హాఓహీయనకస్స (పాచి. ౬౯౧) ఏకన్తి పఞ్చవిధో అరఞ్ఞభేదో వేదితబ్బో. తత్థ అత్థి గామో న గామపరిహారం కత్థచి లభతి, అత్థి గామో న గామకిచ్చం కరోతి, తథా అత్థి అరఞ్ఞం న అరఞ్ఞపరిహారం కత్థచి లభతి, అత్థి అరఞ్ఞం న అరఞ్ఞకిచ్చం కరోతీతి అయమ్పి భేదో వేదితబ్బో.

తత్థ అవిప్పవాససీమాసమ్మన్ననకమ్మవాచాయ ఠపేత్వా ‘‘గామఞ్చ గామూపచారఞ్చా’’తి (మహావ. ౧౪౪) ఏత్థ గామో నామ పరిక్ఖిత్తో చే, పరిక్ఖేపస్స అన్తో, అపరిక్ఖిత్తో చే, పరిక్ఖేపోకాసతో అన్తో వేదితబ్బో. అయం ఉదోసితసిక్ఖాపదే ‘‘అన్తోగామో’’తి (పారా. ౪౭౮) ఆగతో. సాసఙ్కసిక్ఖాపదే ‘‘అన్తరఘర’’న్తి (పారా. ౬౫౪) ఆగతో అనాసఙ్కతో. యథాహ ‘‘అన్తరఘరే నిక్ఖిపేయ్యాతి సమన్తా గోచరగామే నిక్ఖిపేయ్యా’’తి (పారా. ౬౫౪). తథా అన్తరఘరప్పటిసంయుత్తానం సేఖియానం అయమేవ పరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో. ‘‘యా పన భిక్ఖునీ ఏకా గామన్తరం గచ్ఛేయ్యా’’తి (పాచి. ౬౮౭) ఏత్థాపి అయమేవ పరిచ్ఛేదో అధిప్పేతో ‘‘పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స పరిక్ఖేపం అతిక్కమన్తియా, అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారం అతిక్కమన్తియా’’తి వుత్తత్తా.

యేసు పురాణపోత్థకేసు ‘‘ఉపచారం ఓక్కమన్తియా’’తి లిఖితం, తం వికాలే గామప్పవేసనసిక్ఖాపదేసు ఆచిణ్ణం నయం గహేత్వా పమాదేన లిఖీయతి, న పమాణం. యేసు చ పోత్థకేసు వికాలే గామప్పవేసనసిక్ఖాపదస్స విభఙ్గే (పాచి. ౫౧౩) ‘‘గామం పవిసేయ్యాతి పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స పరిక్ఖేపం అతిక్కమన్తస్స, అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారం అతిక్కమన్తస్సా’’తి లిఖీయతి, సా పమాదలేఖా. ఉపచారం ఓక్కమన్తస్సాతి తత్థ పాఠో. వుత్తఞ్హి సమన్తపాసాదికాయం ‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారో అదిన్నాదానే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౫౧౨). ఇధ కఙ్ఖావితరణియమ్పి వుత్తం ‘‘సన్తం భిక్ఖుం అనాపుచ్ఛిత్వాతి…పే… ఉపచారం ఓక్కమన్తస్సా’’తిఆది (కఙ్ఖా. అట్ఠ. వికాలగామప్పవేసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా).

యం పన కత్థచి పోత్థకే ‘‘భిక్ఖునియా గామన్తరాధికారే ఏకేన పాదేన ఇతరస్స గామస్స పరిక్ఖేపం వా అతిక్కమన్తే, ఉపచారం వా ఓక్కన్తే థుల్లచ్చయం, దుతియేన అతిక్కన్తమత్తే, ఓక్కన్తమత్తే చ సఙ్ఘాదిసేసో’’తి పాఠో దిస్సతి. తత్థ ‘‘ఓక్కన్తే, ఓక్కన్తమత్తే’’తి ఏతాని పదాని అధికాని, కేవలం లిఖితకేహి అఞ్ఞేహి లిఖితాని. కత్థచి పోత్థకే ‘‘ఓక్కన్తమత్తే చా’’తి పదం న దిస్సతి, ఇతరం దిస్సతి. తాని ద్వే పదాని పాళియా విరుజ్ఝన్తి. ‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారం అతిక్కామేన్తియా’’తి (పాచి. ౬౯౨) హి పాళి. తథా సమన్తపాసాదికాయ (పాచి. అట్ఠ. ౬౯౨) విరుజ్ఝన్తి. ‘‘పరిక్ఖేపారహట్ఠానం ఏకేన పాదేన అతిక్కమతి, థుల్లచ్చయం, దుతియేన అతిక్కమతి, సఙ్ఘాదిసేసో. అపిచేత్థ సకగామతో…పే… ఏకేన పాదేన ఇతరస్స గామస్స పరిక్ఖేపే వా ఉపచారే వా అతిక్కన్తే థుల్లచ్చయం, దుతియేన అతిక్కన్తమత్తే సఙ్ఘాదిసేసో’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౬౯౨) హి వుత్తం.

గణ్ఠిపదే చస్స ‘‘పరిక్ఖేపం అతిక్కామేన్తియా’’తి వత్వా ‘‘ఉపచారేపి ఏసేవ నయో’’తి వుత్తం. అనుగణ్ఠిపదే చ ‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారం ‘ఓక్కమన్తియా’తిపి పోత్థకేసు ఏకచ్చేసు దిస్సతి, తం న గహేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. అపరమ్పి వుత్తం ‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారం ‘అతిక్కామేన్తియా’తి వచనేనాపి ఏవం వేదితబ్బం – వికాలే గామప్పవేసనే ద్విన్నం లేడ్డుపాతానం ఏవ వసేన ఉపచారో పరిచ్ఛిన్దితబ్బో, ఇతరథా యథా ఏత్థ పరిక్ఖేపారహట్ఠానం పరిక్ఖేపం వియ కత్వా ‘అతిక్కామేన్తియా’తి వుత్తం, ఏవం తత్థాపి ‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారం అతిక్కామేన్తస్సా’తి వదేయ్య. యస్మా పన తత్థ పరిక్ఖేపారహట్ఠానతో ఉత్తరిమేకో లేడ్డుపాతో ఉపచారోతి అధిప్పేతో. తస్మా తదత్థదీపనత్థం ‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారం ఓక్కమన్తస్సా’తి వుత్త’’న్తి.

యం పన అన్ధకట్ఠకథాయం పరిక్ఖేపారహట్ఠానంయేవ ఉపచారన్తి సల్లక్ఖేత్వా ‘‘పరిక్ఖేపపఅక్ఖేపారహట్ఠానానం నిన్నానాకరణదీపనత్థం ఉపచారం ఓక్కమన్తస్సా’’తి వుత్తం, పాళివిసేసమసల్లక్ఖేత్వా ‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారం అతిక్కమన్తస్స ఇధ ఉపచారో పరిక్ఖేపో యథా భవేయ్య, తం ఉపచారం పఠమం పాదం అతిక్కామేన్తస్స ఆపత్తి దుక్కటస్స, దుతియం పాదం అతిక్కామేన్తస్స ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి వుత్తం, తం న గహేతబ్బమేవ పాళియా విసేససమ్భవతోతి. పోరాణగణ్ఠిపదే ‘‘ఉపచారం అతిక్కామేన్తియా భిక్ఖునియా గామన్తరాపత్తీ’’తి వుత్తం. తస్మా ఇధ కఙ్ఖావితరణియా ‘‘ఏకేన పాదేన ఇతరస్స…పే… అతిక్కన్తమత్తే సఙ్ఘాదిసేసో’’తి అయమేవ పాఠో వేదితబ్బో. ఏత్తావతా ఇమేసు యథావుత్తేసు ఠానేసు యథావుత్తపరిచ్ఛేదోవ గామోతి వేదితబ్బో. ఇమస్స అత్థస్స దీపనత్థం ‘‘గామో నామ ఏకకుటికోపీ’’తిఆది (పారా. ౯౨) వుత్తం. ఇమస్స వసేన అసతిపి పరిక్ఖేపాతిక్కమే, ఉపచారోక్కమనే వా అన్తరారామతో వా భిక్ఖునుపస్సయతో వా తిత్థియసేయ్యతో వా పటిక్కమనతో వా తం గామం పవిసన్తస్స అన్తరారామపరిక్ఖేపస్స, ఉపచారస్స వా అతిక్కమనవసేన గామపచ్చయా ఆపత్తియో వేదితబ్బా.

గామూపచారో పన ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చా’’తి (మహావ. ౧౪౪) ఏత్థ పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స పరిక్ఖేపోవ, అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స పరిక్ఖేపోకాసోవ. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాయం ‘‘గామూపచారోతి పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స పరిక్ఖేపో, అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స పరిక్ఖేపోకాసో. తేసు అధిట్ఠితతేచీవరికో భిక్ఖు పరిహారం న లభతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౪౪). కిం పనేత్థ కారణం, యేన అయం గామో, గామూపచారో చ ఇధ అఞ్ఞథా, అఞ్ఞత్థ తథాతి? అట్ఠుప్పత్తితో ‘‘తేన ఖో పన సమయేన భిక్ఖూ ‘భగవతా తిచీవరేన అవిప్పవాససమ్ముతి అనుఞ్ఞాతా’తి అన్తరఘరే చీవరాని నిక్ఖిపన్తీ’’తి (మహావ. ౧౪౩) ఇమిస్సా హి అట్ఠుప్పత్తియా ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చా’’తి (మహావ. ౧౪౪) వుత్తం. తస్మా యత్థ అన్తరఘరసఞ్ఞా, తత్థ అవిప్పవాససీమా న గచ్ఛతీతి వేదితబ్బా. తేన చ ఉదోసితసిక్ఖాపదే ‘‘అన్తోగామే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా అన్తోగామే వత్థబ్బ’’న్తి (పారా. ౪౭౮) చ ‘‘సభాయే వా ద్వారమూలే వా, హత్థపాసా వా న విజహితబ్బ’’న్తి చ వుత్తం. కప్పియభూమియం వసన్తోయేవ హి కప్పియభూమియం నిక్ఖిత్తచీవరం రక్ఖతి. సాసఙ్కసిక్ఖాపదే పన ‘‘యస్మా యత్థ గామే చీవరం నిక్ఖిత్తం, తేన గామేన విప్పవసన్తో చీవరేన విప్పవసతీతి వుచ్చతి, తస్మా పున గామసీమం ఓక్కమిత్వా వసిత్వా పక్కమతీ’’తి వుత్తం. తస్మిఞ్హి సిక్ఖాపదే గామసీమా గామో నామాతి అధిప్పేతో. తత్థ వికాలే గామప్పవేసనసిక్ఖాపదవిభఙ్గే ‘‘పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స పరిక్ఖేపం అతిక్కమన్తస్స ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి (పాచి. ౫౧౩) వచనతో పరిక్ఖేపో న గామో. కిన్తు గామూపచారోతి లేసేన దస్సితం హోతి. ఇమస్మిం పన సిక్ఖాపదవిభఙ్గే ‘‘గామూపచారో నామా’’తి ఆరభిత్వా ‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఘరూపచారే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతో’’తి ఇమినా అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపోకాసో గామూపచారోతి సిద్ధం. తదత్థసమ్భవతో తస్మిం ఘరూపచారే ఠితస్స లేడ్డుపాతో గామూపచారోతి కురున్దట్ఠకథాయం, మహాపచ్చరియమ్పి వుత్తం. ఉపచారో హి ‘‘గామో ఏకూపచారో నానూపచారో’’తిఆదీసు ద్వారం, ‘‘అజ్ఝోకాసో ఏకూపచారో’’తి ఏత్థ సమన్తా సత్తబ్భన్తరసఙ్ఖాతం పమాణం, తస్మా ‘‘గామూపచారోతి పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స పరిక్ఖేపో, అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స పరిక్ఖేపోకాసో’’తి అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తథా కురున్దియం, మహాపచ్చరియఞ్చ. తథా పాళియమ్పి ‘‘అజ్ఝారామో నామ పరిక్ఖిత్తస్స ఆరామస్స అన్తో ఆరామో, అపరిక్ఖిత్తస్స ఉపచారో. అజ్ఝావసథో నామ పరిక్ఖిత్తస్స ఆవసథస్స అన్తో ఆవసథో, అపరిక్ఖిత్తస్స ఉపచారో’’తిఆదీసు దిస్సతి. మహాఅట్ఠకథాయం పన ‘‘గామూపచారో’’తిఆదీసు దిస్సతి. తస్మా దుతియో లేడ్డుపాతో ఉపచారోతి అధిప్పేతో.

‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారం ఓక్కమన్తస్స ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి పాళివిసేససమ్భవతో చ పఠమో లేడ్డుపాతో గామో ఏవ, దుతియో గామూపచారోతి వుత్తం. పరిక్ఖిత్తస్స పన గామస్స ఇన్దఖీలే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతో గామూపచారోతి వుత్తన్తి ఏత్థ భేదో నత్థి. ఏత్తావతా పరిక్ఖిత్తస్స దువిధో ఉపచారో, అపరిక్ఖిత్తస్స చతుబ్బిధో ఉపచారో యత్థ సమ్భవతి, యత్థ చ న సమ్భవతి, తం సబ్బం దస్సితం హోతి.

గామఖేత్తస్స చ గామసీమాయ చ లక్ఖణం అట్ఠకథాయమేవ వుత్తం. ఉభయఞ్హి అత్థతో ఏకం. తత్థ గామసీమాయ గామభావో సాసఙ్కసిక్ఖాపదవసేన వేదితబ్బో.

గామసీమూపచారో నామ మనుస్సానం కట్ఠతిణపుప్ఫఫలాదిఅత్థికానం వనచరకానం వలఞ్జనట్ఠానం. ఇమస్స గామసీమూపచారభావో ఉదోసితసిక్ఖాపదే, ‘‘అగామకే అరఞ్ఞే సమన్తా సత్తబ్భన్తరా’’తి (పారా. ౪౯౪) ఆగతట్ఠానే ఖన్ధకే (మహావ. ౧౪౭) చ వేదితబ్బో. ఏత్థ హి భగవా గామన్తవాసీనం భిక్ఖూనం సీమం దస్సేన్తో ‘‘యం గామం వా నిగమం వా ఉపనిస్సాయ విహరతీ’’తి (మహావ. ౧౪౭) వత్వా దస్సేతి. తదనన్తరమేవ ‘‘అగామకే’’తిఆదినా సత్తబ్భన్తరసీమం దస్సేతి. తస్మా యో భిక్ఖు గామం వా నిగమం వా ఉపనిస్సాయ న విహరతి, కేవలం నావాయం వా థలమగ్గేన వా అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో హోతి, తస్స తత్థ తత్థ సత్తబ్భన్తరసీమా లబ్భతీతి వేదితబ్బో. వుత్తఞ్హి ‘‘ఏకకులస్స సత్థో హోతి, సత్థే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా పురతో వా పచ్ఛతో వా సత్తబ్భన్తరా న విజహితబ్బ’’న్తిఆది (పారా. ౪౮౯). ఇదమేవ అరఞ్ఞం సన్ధాయ ‘‘ఆరఞ్ఞకసీమాయ ఏకం అగామకం అరఞ్ఞ’’న్తి వుత్తం.

యం సన్ధాయ ‘‘అగామకే అరఞ్ఞే అద్ధయోజనే అద్ధయోజనే ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి (పాచి. ౪౧౪) పాళియం వుత్తం. ఇదం సంవిధానసిక్ఖాపదానం ఏకం అగామకం అరఞ్ఞం నామ.

పురిమేన పన సఘరం సఙ్గహితం, ఇమినా తమసఙ్గహితన్తి. యం సన్ధాయ గణమ్హా ఓహీయనాధికారే అట్ఠకథాయం (పాచి. అట్ఠ. ౬౯౨) ‘‘అగామకే అరఞ్ఞేతి ఏత్థ ‘నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలా సబ్బమేతం అరఞ్ఞ’న్తి ఏవం వుత్తం లక్ఖణం అరఞ్ఞం. తం పనేత కేవలం గామాభావేన ‘అగామక’న్తి వుత్తం, న విఞ్ఝాటవిసదిసతాయా’’తి వుత్తం. యం సన్ధాయ ‘‘ఆరఞ్ఞకం నామ సేనాసనం పఞ్చధనుసతికం పచ్ఛిమ’’న్తి (పారా. ౬౫౪; పాచి. ౫౭౩) వుత్తం. ఇదం ఆరఞ్ఞకసేనాసనం నామ పరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపతో బహి, అపరిక్ఖిత్తస్స పన పరిక్ఖేపోకాసతో బహి సరుక్ఖం వా అరుక్ఖం వా విహారే కున్నదిసమాకిణ్ణమ్పి అరఞ్ఞం నామ. తథా ‘‘గణమ్హా ఓహీయనకస్స ఏక’’న్తి వుత్తం. ఇదం అరఞ్ఞంవ. ఇదం పన పుబ్బే అగామకభావేన ఆగతట్ఠానే వుత్తలక్ఖణమేవ హుత్వా నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలా దస్సనూపచారవిజహనే ఏకమేవ ఆపత్తిం కరోతి, తతో ఉద్ధం అనాపత్తి. ‘‘సంవిధానసిక్ఖాపదానం ఏక’’న్తి వుత్తం పన అద్ధయోజనే అద్ధయోజనే ఏకేకం ఆపత్తిం కరోతి, న తతో ఓరం. ఇతరాని తీణి యథావుత్తపరిచ్ఛేదతో ఓరమేవ తత్థ వుత్తవిధిం న సమ్పాదేన్తి, పరం సమ్పాదేన్తి. ఏవమేతేసం అఞ్ఞమఞ్ఞనానత్తం వేదితబ్బం.

తత్థ పఞ్చవిధే గామే యో ‘‘పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఇన్దఖీలే ఠితస్స లేడ్డుపాతో’’తి (పారా. ౯౨) వుత్తో, సో న కత్థచి వినయపిటకే ఉపయోగం గతో, కేవలం అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపోకాసతో అపరో ఏకో లేడ్డుపాతో గామూపచారో నామాతి దీపనత్థం వుత్తో. పరిక్ఖిత్తస్సపి చే గామస్స ఏకో లేడ్డుపాతో కప్పియభూమిసమానో ఉపచారోతి వుత్తో, పగేవ అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపోకాసతో ఏకో. సో పన పాకటత్తా చ అజ్ఝోకాసత్తా చ ఓక్కమన్తస్స ఆపత్తిం కరోతి ఠపేత్వా భిక్ఖునియా గామన్తరాపత్తిం. భిక్ఖునియో హి తస్మిం దుతియలేడ్డుపాతసఙ్ఖాతే గామూపచారే వసన్తీ ఆపత్తిఞ్చ ఆపజ్జన్తి, గామం పవిసన్తీ గామన్తరాపత్తిఞ్చ. తాసఞ్హి ఠితట్ఠానం అరఞ్ఞసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి ‘‘తావదేవ ఛాయా మేతబ్బా…పే… తస్సా తయో చ నిస్సయే, అట్ఠ చ అకరణీయాని ఆచిక్ఖేయ్యాథా’’తి (చూళవ. ౪౩౦) వచనతో. అరఞ్ఞప్పటిసంయుత్తానం సిక్ఖాపదానం, వికాలేగామప్పవేసనసిక్ఖాపదస్స (పాచి. ౫౦౮) చ భిక్ఖునీనం అసాధారణత్తా చ అన్తరారామభిక్ఖునుపస్సయప్పటిక్కమనాదీనం కప్పియభూమిభావవచనతో చ ‘‘ఏకా గణమ్హా ఓహీయేయ్యాతి అగామకే అరఞ్ఞే దుతియికాయ భిక్ఖునియా దస్సనూపచారం వా సవనూపచారం వా విజహన్తియా ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తిఆదిసిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తితో (పాచి. ౬౯౨) చ భిక్ఖునిక్ఖన్ధకనయఏన వా యస్మా పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఇన్దఖీలతో పట్ఠాయ అపరిక్ఖిత్తస్స ఉపచారతో పట్ఠాయ నీయతి, తత్థ అన్తరఘరే నిక్ఖిత్తచీవరే సతి చతురఙ్గసమోధానేన భిక్ఖూ వసన్తి, తస్మా సగామకం నామ హోతి.

అవిప్పవాససీమాయ ఏకం నామ ‘‘న, భిక్ఖవే, భిక్ఖునియా అరఞ్ఞే వత్థబ్బం, యా వసేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (చూళవ. ౪౩౧) వచనతో భిక్ఖునీనం అరఞ్ఞవాసో నామ నత్థీతి సిద్ధం. తాయ హి అరఞ్ఞే భిక్ఖునుపస్సయే సతి అన్తోఆవాసేపి దుతియికాయ దస్సనసవనూపచారం విజహన్తియా ఆపత్తి. తస్మా అవిప్పవాససీమాధికారే ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చా’’తి (మహావ. ౧౪౪) ఏత్థ యం ఠానం ఠపితం, తత్థేవ భిక్ఖునుపస్సయోపి కప్పతి, న తతో పరం.

తాసఞ్చ అవిప్పవాససీమాకమ్మవాచాయం ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చా’’తి వచనం నత్థీతి కత్వా తేస్వేవ గామగామూపచారేసు ఫరతి. తతో పరం దుతియేసు లేడ్డుపాతాదీసు తాసం అకప్పియభూమికత్తా న సమానసంవాసకసీమా అరఞ్ఞే ఫరతి భిక్ఖూనం గామగామూపచారం వియ. తస్మా వుత్తం ‘‘భిక్ఖునియా ఠపేత్వా గామన్తరాపత్తి’’న్తి.

ఏవం తావ పఞ్చవిధం గామభేదం, అరఞ్ఞభేదఞ్చ ఞత్వా ఇదాని ‘‘అత్థి గామో న గామపరిహారం కత్థచి లభతీ’’తిఆదిభేదో వేదితబ్బో. తత్థ యో అట్ఠకథాయం ‘‘అమనుస్సో నామ యో సబ్బసో వా మనుస్సానం అభావేన యక్ఖపరిగ్గహభూతో’’తి వుత్తో, సో గామో న గామపరిహారం కత్థచి సిక్ఖాపదే లభతి. యఞ్హి సన్ధాయ అట్ఠకథాయం ‘‘తం పనేతం బుద్ధకాలే, చక్కవత్తికాలే చ నగరం హోతి, సేసకాలే సుఞ్ఞం హోతి యక్ఖపరిగ్గహిత’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౮౪; దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౫౦) వుత్తం. యో పన పటిరాజచోరాదీహి విలుత్తత్తా, కేవలం భయేన వా ఛడ్డితో సఘరోవ అన్తరహితగామభూతో, సో ‘‘గామన్తరే గామన్తరే ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి (పాచి. ౧౮౩) వుత్తపాచిత్తియం జనేతి, వికాలే గామప్పవేసనం, సేఖియే చత్తారి జనేతీతి వేదితబ్బా. యో పన గామో యతో వా మనుస్సా కేనచిదేవ కరణీయేన పునపి ఆగన్తుకామా ఏవ అపక్కన్తాతి వుత్తో, అమనుస్సో సో పకతిగామసదిసోవ.

అత్థి అరఞ్ఞం న అరఞ్ఞపరిహారం కత్థచి లభతీతి ఏత్థ ‘‘అజ్ఝోకాసో ఏకూపచారో నామ అగామకే అరఞ్ఞే సమన్తా సత్తబ్భన్తరా ఏకూపచారో, తతో పరం నానూపచారో’’తి (పారా. ౪౯౪) ఏత్థ య్వాయం నానూపచారోతి వుత్తో, తం వేదితబ్బం. యో పన పరిక్ఖిత్తస్స ఏకలేడ్డుపాతసఙ్ఖాతో గామూపచారనామకో గామో, యో వా సత్థో నాతిరేకచాతుమాసనివిట్ఠో, సో అత్థి గామో న గామకిచ్చం కరోతి. న హి తం ఠానం ఓక్కమన్తో గామప్పవేసనాపత్తిం ఆపజ్జతి. యం పన గామసీమాయ పరియాపన్నం మనుస్సానం వలఞ్జనట్ఠానభూతం అరఞ్ఞం, తం అత్థి అరఞ్ఞం న అరఞ్ఞకిచ్చం కరోతి నామ. న హి తత్థ ఆరఞ్ఞకసీమా లబ్భతీతి. ఏత్తావతా ‘‘గామా వా అరఞ్ఞా వా’’తి ఇమిస్సా అనుపఞ్ఞత్తియా లక్ఖణానుపఞ్ఞత్తిభావో దస్సితో హోతి.

‘‘గోనిసాదినివిట్ఠోపి గామో’’తి ఏత్థ సచే తస్స గామస్స గామఖేత్తపరిచ్ఛేదో అత్థి, సబ్బోపి ఏకో గామో. నో చే, ఉపచారేన వా పరిక్ఖేపేన వా పరిచ్ఛిన్దితబ్బో. సచే గామఖేత్తే సతి కానిచి తాని ఘరాని అఞ్ఞమఞ్ఞఉపచారప్పహోనకం ఠానం అతిక్కమిత్వా దూరే దూరే కతాని హోన్తి, వికాలే గామప్పవేసే ఉపచారోవ పమాణం. అన్తరఘరప్పటిసంయుత్తేసు సేఖియేసు, భిక్ఖునియా గామన్తరాపత్తీసు చ ఘరానం పరిక్ఖేపారహట్ఠానం పమాణం, ఉపోసథాదికమ్మానం గామఖేత్తం పమాణం, ఆరఞ్ఞకసేనాసనస్స ఆసన్నఘరస్స దుతియలేడ్డుపాతతో పట్ఠాయ పఞ్చధనుసతన్తరతా పమాణన్తి ఏవం నో పటిభానన్తి ఆచరియా.

‘‘యమ్పి ఏకస్మింయేవ గామఖేత్తే ఏకం పదేసం ‘అయమ్పి విసుంగామో హోతూ’తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా రాజా కస్సచి దేతి, సోపి విసుంగామసీమా హోతియేవా’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౪౭) అట్ఠకథావచనతో తం పవిసన్తియా భిక్ఖునియా గామన్తరాపత్తి హోతి ఏవ. సచే తత్థ విహారో వా దేవకులం వా సభా వా గేహం వా నత్థి, కేవలం వత్థుమత్తకమేవ హోతి, గామోతి వినయకమ్మం సబ్బం తత్థ కప్పతి. ‘‘అమనుస్సో గామో’’తి హి వుత్తం. తఞ్చ ఠానం ఇతరస్స గామస్స పరిక్ఖేపబ్భన్తరే వా ఉపచారబ్భన్తరే వా హోతి, వికాలే గామప్పవేసనం ఆపుచ్ఛిత్వావ గన్తబ్బం. నో చే, అరఞ్ఞం వియ యథాసుఖం గన్తబ్బం. తత్థ చే ఆరామో వా తిత్థియసేయ్యాదీసు అఞ్ఞతరోవా హోతి, లద్ధకప్పమేవ. భిక్ఖునుపస్సయో చే హోతి, గామం పిణ్డాయ పవిసన్తియా భిక్ఖునియా గామన్తరాపత్తి పరిహరితబ్బా. ‘‘అరఞ్ఞం నామ ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ అవసేసం అరఞ్ఞం నామా’’తి (పారా. ౯౨) ఏత్థ పరిక్ఖేపే సతి యథావుత్తపరిచ్ఛేదం గామమేవ ఠపేత్వా అవసేసం తస్స ఉపచారం, తతో పరఞ్చ అరఞ్ఞం నామ, పరిక్ఖేపే అసతి యథావుత్తపరిచ్ఛేదం గామూపచారమేవ ఠపేత్వా తతో పరం అవసేసం అరఞ్ఞం నామాతి అధిప్పాయో. ఏవం సతి ‘‘నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలా సబ్బమేతం అరఞ్ఞ’’న్తి (విభ. ౫౨౯) వుత్తలక్ఖణే అగామకే అరఞ్ఞే గణమ్హాఓహీయనాపత్తి, తత్థ అవిప్పవాససీమాయ ఫరణం వికాలే గామప్పవేసనాపత్తియా అనాపత్తీతి ఏవమాదివినయవిధి సమేతి, అఞ్ఞథా న సమేతి.

‘‘ఠపేత్వా గామూపచారం అవసేసం అరఞ్ఞం నామా’’తి (మహావ. ౧౪౪) వుత్తే గామూపచారతో పరో అరఞ్ఞన్తి సిద్ధే ‘‘ఠపేత్వా గామ’’న్తి విసేసత్థో న దిస్సతి, గామస్స పన అరఞ్ఞభావప్పసఙ్గభయా వుత్తన్తి చే? న, గామూపచారస్స అభావప్పసఙ్గతో. సతి హి గామే గామూపచారో హోతి, సో చ తవ మతేన అరఞ్ఞభూతో. కుతో దాని గామూపచారో. గామూపచారోపి చే అరఞ్ఞసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, పరోవ గామోతి కత్వా న యుత్తం గామస్స అరఞ్ఞభావప్పసఙ్గతో చ. తస్మా ‘‘గామా వా అరఞ్ఞా వా’’తి ఏత్థ గామూపచారోపి ‘‘గామో’’ త్వేవ సఙ్గహితో. తస్మా గామస్స అరఞ్ఞభావప్పసఙ్గో న యుజ్జతి. యది ఏవం ‘‘ఠపేత్వా గామం అవసేసం అరఞ్ఞం నామా’’తి ఏత్తకం వత్తబ్బన్తి చే? న, అరఞ్ఞస్స పరిచ్ఛేదజాననప్పసఙ్గతో. తథా హి వుత్తో ‘‘అరఞ్ఞపరిచ్ఛేదో న పఞ్ఞాయతీ’’తి నో లద్ధి. గామూపచారపరియన్తో హి ఇధ గామో నామ. యది ఏవం ‘‘గామస్స చ అరఞ్ఞస్స చ పరిచ్ఛేదదస్సనత్థం వుత్త’’న్తి అట్ఠకథాయం వత్తబ్బం, ‘‘అరఞ్ఞస్స పరిచ్ఛేదదస్సనత్థం వుత్త’’న్తి కిమత్థం వుత్తన్తి చే? వుచ్చతే – అట్ఠకథాచరియేన పఠమగామూపచారంయేవ సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అరఞ్ఞపరిచ్ఛేదదస్సనత్థ’’న్తి సబ్బసిక్ఖాపదే హి బాహిరఇన్దఖీలతో పట్ఠాయ గామూపచారం అరఞ్ఞం నామ. గామపరిచ్ఛేదవచనే పయోజనం పనేత్థ నత్థి పరిక్ఖేపేనేవ పాకటభూతత్తా. దుతియగామూపచారోవ గామస్స పరిచ్ఛేదదస్సనత్థం వుత్తో పరిక్ఖేపభావేన అపాకటత్తా. తత్థ పఠమగామూపచారో చే అరఞ్ఞపరిచ్ఛేదదస్సనత్థం వుత్తో, తత్థ న వత్తబ్బో. ‘‘నిక్ఖమిత్వా ఇన్దఖీలా సబ్బమేతం అరఞ్ఞ’’న్తి వత్తబ్బం. ఏవం సన్తే సుబ్యత్తతరం అరఞ్ఞపరిచ్ఛేదో దస్సితో హోతి, మిచ్ఛాగాహో చ న హోతి.

‘‘మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతో’’తి హి వుత్తే అయం గామూపచారోవ అరఞ్ఞం గామూపచారస్స విభఙ్గత్తా. యది అరఞ్ఞపరిచ్ఛేదదస్సనత్థం వుత్తం, అవుత్తకమేవ, అరఞ్ఞతో పరన్తి చ మిచ్ఛాగాహో హోతీతి చే, నను వుత్తం ‘‘పఠమమేవ ఇదం పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారనియమనత్థం వుత్త’’న్తి? అరఞ్ఞపరిచ్ఛేదదస్సనత్థం కిఞ్చాపి ‘‘గామూపచారో’’తిఆది ఆరద్ధం, ఇన్దఖీలే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతోతి పన ఏవం వచనప్పయోజనం. అపరిక్ఖిత్తస్స చ గామస్స య్వాయం లేడ్డుపాతో ఉపచారో’’తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తో, తస్స నియమనన్తి వుత్తం హోతి. కథం పఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘అరఞ్ఞం నామా’’తి పదం అనుద్ధరిత్వా ‘‘గామూపచారో నామా’’తి ఉద్ధరణస్స కతత్తా. తత్థ ‘‘గామూపచారో నామా’’తి మాతికాయం అవిజ్జమానం పదం ఉద్ధరన్తో తయో అత్థవసే దస్సేతి. సేయ్యథిదం – అరఞ్ఞపరిచ్ఛేదదస్సనమేకో అత్థో, అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారేన సద్ధిం పరిచ్ఛేదదస్సనమేకో, న కేవలం అపరిక్ఖిత్తస్సయేవ ఉపచారో వినయాధికారే సప్పయోజనో దస్సితబ్బో, నిప్పయోజనోపి పరిక్ఖిత్తస్స ఉపచారో ఇమినా పరియాయేన లబ్భతీతి అనుసఙ్గప్పయోజనమేకో అత్థోపి వేదితబ్బో.

‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఘరూపచారే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతో’’తి ఇదం భగవా తయో అత్థవసే పటిచ్చ అభాసి. సేయ్యథిదం – అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స పరిచ్ఛేదదస్సనమేకో, అవిప్పవాససీమాధికారే అయమేవ గామూపచారోతి దస్సనమేకో, తత్థ ఠితస్స దుతియో లేడ్డుపాతో సబ్బత్థ గామప్పటిసంయుత్తేసు సిక్ఖాపదేసు సకిచ్చకో ఉపచారోతి దస్సనమేకోతి ఏవం భగవా అత్తనో దేసనావిలాసప్పత్తియా ఏకేకపదుద్ధారణేన తయో అత్థవసే దస్సేతీతి వేదితబ్బం.

తథా అవిప్పవాససీమాకమ్మవాచాయ ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చా’’తి (మహావ. ౧౪౪) ఏత్థాపి పరిక్ఖేపే సతి గామం ఠపేత్వా, అసతి గామూపచారం ఠపేత్వాతి అత్థో. పరిక్ఖిత్తస్స, అపరిక్ఖిత్తస్స చ మజ్ఝే ఆరామే అవిప్పవాససీమాసమ్మన్ననకాలే అయం నయో అతివియ యుజ్జతి. ఉభయపరివజ్జనతో పుబ్బే వుత్తనయేన వా ఉభయత్థ ఉభయం లబ్భతేవ. ‘‘అన్తరారామేసు పన ఆచిణ్ణకప్పా భిక్ఖూ అవిప్పవాససీమం సమ్మన్నన్తీ’’తి గణ్ఠిపదే వుత్తం. ‘‘అన్తరఘరప్పటిసంయుత్తానం సేఖియానం అన్తరారామేసు అసమ్భవతో అన్తరారామో న గామసఙ్ఖం గచ్ఛతి, తస్మా తత్థపి అవిప్పవాససీమా రుహతేవా’’తి ఏకే. తే భిక్ఖూ దుతియస్స గామూపచారస్స గామసఙ్ఖాసభావతో తాసం ఇమాయ దుతియాయ అవిప్పవాసకమ్మవాచాయ అభావం దస్సేత్వా పటిక్ఖిపితబ్బా. అజ్ఝారామో పన గామోపి సమానో తిత్థియసేయ్యాది వియ కప్పియభూమీతి వేదితబ్బో.

ఆపత్తియా పరిచ్ఛేదం, తథానాపత్తియాపి చ;

దస్సేతుం గామసమ్బన్ధ-సిక్ఖాపదవిభావనే.

గామగామూపచారా ద్వే, దస్సితా ఇధ తాదినా;

సీమా సీమూపచారా తు, అనేకన్తాతి నుద్ధటా.

ఉపచారా చ ద్వే హోన్తి, బాహిరబ్భన్తరబ్బసా;

పరిక్ఖిత్తాపరిక్ఖిత్త-భేదా చే చతురో సియుం.

అయఞ్హి ఉపచారసద్దో వినయపిటకే ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అగిలానేనపి ఆరామే ఆరామూపచారే ఛత్తం ధారేతు’’న్తి (చూళవ. ౨౭౦) ఏవమాదీసు బాహిరే ఉపచారే దిస్సతి. బాహిరో ఉపచారో నామ పరిక్ఖేపతో, పరిక్ఖేపారహట్ఠానతో వా ఏకో లేడ్డుపాతో. ‘‘అజ్ఝారామో నామ పరిక్ఖిత్తస్స ఆరామస్స అన్తోఆరామో, అపరిక్ఖిత్తస్స ఉపచారో. అజ్ఝావసథో నామ పరిక్ఖిత్తస్స ఆవసథస్స అన్తోఆవసథో, అపరిక్ఖిత్తస్స ఉపచారో’’తిఆదీసు (పాచి. ౫౦౬) పన ఉపచారసద్దో అబ్భన్తరే ఉపచారే దిస్సతి. అబ్భన్తరో ఉపచారో చ నామ పరిక్ఖేపో, పరిక్ఖేపారహట్ఠానఞ్చ హోతి. ఇధ పన పరిక్ఖేపో ‘‘అజ్ఝారామో, అజ్ఝావసథో’’తి వా న వుచ్చతి, అన్తో ఏవ ఆరామో, ఆవసథోతి వా. తేసు బాహిరబ్భన్తరభేదభిన్నేసు ద్వీసు ఉపచారేసు అవిప్పవాససీమాధికారే ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చా’’తి (మహావ. ౧౪౪) ఏత్థ గామూపచారో నామ అబ్భన్తరూపచారో అధిప్పేతో, న బాహిరో. భిక్ఖునియా అరఞ్ఞసఞ్ఞితతాయ తస్స బాహిరస్స, తస్సా గామన్తరాపత్తియా ఠానభూతత్తా చ అబ్భన్తరఉపచారస్సాతి ఇదమేత్థ కారణద్వయం వేదితబ్బం. తత్థ ఇధ అదిన్నాదానపారాజికవిభఙ్గేయేవ పఠమో గామూపచారో దస్సితో, సో బాహిరో, దుతియో అబ్భన్తరోతి వేదితబ్బో. పఠమేన చ అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స దుతియలేడ్డుపాతసఙ్ఖాతో బాహిరో ఉపచారో, దుతియేన చ పరిక్ఖిత్తస్స గామస్స పరిక్ఖేపతో బాహిరసఙ్ఖాతో అబ్భన్తరో ఉపచారో లేసేన దస్సితోతి వేదితబ్బో. ఏవం చత్తారోపి ఉపచారా ఇధ భగవతా దేసనావిలాసప్పత్తేన దేసనాలీలాయ దస్సితా హోన్తీతి అయం నయో సుట్ఠు లక్ఖేత్వా ఆచరియేహి సమ్మన్తయిత్వా యథానురూపం తత్థ యోజేతబ్బో. ఇతరథా –

అసమ్బుధం బుద్ధమహానుభావం;

ధమ్మస్స గమ్భీరనయత్తతఞ్చ;

యో వణ్ణయే నం వినయం అవిఞ్ఞూ;

సో దుద్దసో సాసననాసహేతు.

పాళిం తదత్థఞ్చ అసమ్బుధఞ్హి;

నాసేతి యో అట్ఠకథానయఞ్చ;

అనిచ్ఛయం నిచ్ఛయతో పరేహి;

గామోతి తేయేవ పురక్ఖతో సో.

అనుక్కమేనేవ మహాజనేన;

పురక్ఖతో పణ్డితమాని భిక్ఖు;

అపణ్డితానం విమతిం అకత్వా;

ఆచరియలీలం పురతో కరోతి.

తత్థ హి పాళియం ‘‘గామస్స ఉపచారో గామూపచారో, గామసఙ్ఖాతో ఉపచారో గామూపచారో నామా’’తి ఉద్ధరిత్వా గామస్స ఉపచారం దస్సేన్తో ‘‘ఇన్దఖీలే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతో’’తి (పారా. ౯౨) వత్వా పున గామసఙ్ఖాతం ఉపచారం దస్సేన్తో ‘‘ఘరూపచారే ఠితస్స మజ్ఝిమస్స పురిసస్స లేడ్డుపాతో’’తి వుత్తం. ఇమమత్థం సన్ధాయ వికాలే గామప్పవేసనగామన్తరఅఅప్పవాససమ్ముతిఆదీసు పరిక్ఖేపారహట్ఠానమేవ గామూపచారన్తి వుత్తన్తి లిఖితం.

అత్థతో ఏకన్తి ఏత్థ సఙ్ఖాసద్దం సఙ్ఖాతసద్దేన సమానయతి. ‘‘ఆదియేయ్యా’’తి ఇదం పఞ్చవీసతియా అవహారానం సాధారణపదం. ఠానాచావనవసేన చ ఖీలాదీని సఙ్కామేత్వా ఖేత్తాదిగ్గహణవసేన చాతి అత్థో. ఠానాచావనే యథా సామికస్స ధురనిక్ఖేపాదిం అనోలోకేత్వావ ఆపత్తి, తథా ఇహాపీతి గహేతబ్బా.

‘‘అసుకం నామ భణ్డం అవహరిస్సామీ’’తి సబ్బేసం ఏకాసయత్తా ‘‘ఏకేనాపీ’’తి వుత్తం. యది ఆణత్తి ఇచ్ఛితబ్బా, సంవిధావహారో నామ ఏకో అవహారో పరిహాయితబ్బో.

ఓకాసపరికప్పే ఠానాచావనాయ గహితమ్పి ఓకాసపరికప్పితత్తా రక్ఖతి. ఓకాసాతిక్కమోవ పమాణం పుబ్బే అసుద్ధచిత్తేన గహితత్తా. ఇదాని సుద్ధచిత్తేన గహితేపి హోతి ఏవాతి వదన్తి, తం న సున్దరం. ఏత్థ పన వినిచ్ఛయో సమన్తపాసాదికం ఓలోకేత్వా గహేతబ్బో.

ఉద్ధారో నత్థీతి ఠానాచావనం నత్థీతి అత్థో.

ఉద్ధతమత్తే అవహారో సకలస్స పయోగస్స నిట్ఠాపితత్తా, న అత్థసాధకవసేన. ఉద్ధారేయేవ రక్ఖతీతి ఏత్థ ఏవ-సద్దేన పాతనే న రక్ఖతీతి అత్థే సిద్ధేపి అత్థసాధకవసేన అత్థం దస్సేతుం ‘‘తం ఉద్ధరిత్వా’’తిఆది వుత్తం.

‘‘పథబ్యారాజపదేసరాజాదయో బహూ, తేసం సఙ్గణ్హనత్థం ‘రాజానో’తి బహువచనం వుత్త’’న్తి లిఖితం. కిఞ్చాపి బహువచనం కతం, ఇదం పన ఏకం బిమ్బిసారమేవాతి దట్ఠబ్బం. రాజానోతి కిఞ్చి అనిద్దిసిత్వా సాధారణవసేన కిఞ్చాపి వుత్తం, ఇదం పన బిమ్బిసారమేవాతి.

పుబ్బప్పయోగేతి ఏత్థ గమనకాలే మగ్గసోధనాధికరణే అపాచిత్తియఖేత్తే దుక్కటం, లతాచ్ఛేదనాదీసు పాచిత్తియమేవ. గన్త్వా పన కుమ్భిమత్థకే జాతలతాదిచ్ఛేదనే సహపయోగత్తా దుక్కటం. ‘‘ఏకభణ్డే ఏవం భారియమిదం, ‘త్వమ్పి ఏకపస్సం గణ్హ, అహమ్పి ఏకపస్సం గణ్హామీ’తి సంవిదహిత్వా ఉభయేసం పయోగేన ఠానాచావనే కతే కాయవాచాచిత్తేహి సముట్ఠాతి. అఞ్ఞథా సాహత్థికం వా ఆణత్తికస్స అఙ్గం న హోతి, ఆణత్తికం వా సాహత్థికస్సాతి వుత్తలక్ఖణేన విరుజ్ఝతీ’’తి వినయగణ్ఠిపదే లిఖితం. పి-సద్దో పనేత్థ తత్థేవ లిఖితో.

కాయవాచాసముట్ఠానం, యస్సా ఆపత్తియా సియా;

తత్ర వాచఙ్గం చిత్తంవ, కమ్మం నస్సా విధీయతి.

కిరియాకిరియాదికం యఞ్చే, యమ్పి కమ్మత్తయం భవే;

న యుత్తం తం విరుద్ధత్తా, కమ్మమేకంవ యుజ్జతీతి. (వజిర. టీ. పారాజిక ౧౩౧ పకిణ్ణకకథావణ్ణనా);

దుతియపారాజికవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తతియపారాజికవణ్ణనా

యథా ఞాతపరిఞ్ఞా ధమ్మానం సభావజాననమేవ ‘‘ఇదం రూపం, అయం వేదనా’’తి, తీరణపరిఞ్ఞా పన ధమ్మసభావేన సద్ధిం అనిచ్చాదివసేన పవత్తమానం ‘‘రూపం అనిచ్చన్తి వా’’తిఆది, ఏవమిధ సద్ధిం చేతేత్వా ఏకత్తేనాపి పాణాతిపాతాభావా ‘‘జీవితా వోరోపేయ్యా’’తి వుత్తం. ‘‘మనుస్సవిగ్గహ’’న్తి వుత్తత్తా గబ్భసేయ్యకానం వసేన సబ్బసుఖుమఅత్తభావతో పట్ఠాయ దస్సేతుం ‘‘కలలతో పట్ఠాయా’’తి ఆహ. ఏత్థ జీవితా వోరోపేన్తో పచ్చుప్పన్నతో వియోజేతి. తత్థ ఖణపచ్చుప్పన్నం న సక్కా వోరోపేతుం, సన్తతిపచ్చుప్పన్నం వా అద్ధాపచ్చుప్పన్నం వా సక్కా. కథం? తస్మిఞ్హి ఉపక్కమే కతే లద్ధూపక్కమం జీవితదసకం నిరుజ్ఝమానం దుబ్బలస్స పరిహీనవేగస్స పచ్చయో హోతి. సన్తతిపచ్చుప్పన్నం యథా ద్వే తయో జవనవారే జవిత్వా నిరుజ్ఝతి, అద్ధాపచ్చుప్పన్నఞ్చ తదనురూపం కత్వా నిరుజ్ఝతి, తథా పచ్చయో హోతి. తతో సన్తతిపచ్చుప్పన్నం వా అద్ధాపచ్చుప్పన్నం వా యథాపరిచ్ఛిన్నకాలం అపత్వా అన్తరావ నిరుజ్ఝతి. ఏవం తదుభయమ్పి వోరోపేతుం సక్కా. తస్మా పచ్చుప్పన్నం వియోజేతి.

‘‘ఇమస్స పనత్థస్సా’’తి వోహారవసేన వుత్తమత్థం పరమత్థవసేన ఆవిభావత్థం ‘‘పాణో వేదితబ్బో’’తిఆది వుత్తం. కాయవిఞ్ఞత్తిసహితాయ చేతనాయ పయుజ్జతీతి పయోగో, కో సో? సరీరే సత్థాదీనం గమనం పహరణన్తి కాయవచీవిఞ్ఞత్తిసహితాయ చేతనాయ పరసరీరే సత్థపాతనం. దూరే ఠితన్తి దూరే వా తిట్ఠతు, సమీపే వా. హత్థతో ముత్తేన పహారో నిస్సగ్గియో. తత్థాతి నిస్సగ్గియప్పయోగే. యో కోచి మరతూతి ఏత్థ మహాజనసమూహే న సక్కా. యస్సూపరి సరో పతతి, తస్సేవ జీవితమరణం కాతుం, న యస్స కస్సచి జీవితమరణం. ఆణాపనన్తి వచీవిఞ్ఞత్తిసహితాయ చేతనాయ అధిప్పేతత్థసాధనం. తేనేవ ‘‘సావేతుకామో న సావేతీ’’తి (పారా. ౫౪) వుత్తం. ఆణత్తినియామకాతి ఆణత్తికప్పయోగసాధికా. ఏతేసు హి అవిరజ్ఝితేసు ఏవ ఆణత్తిపయోగో హోతి, న అఞ్ఞథా.

రూపూపహారోతి ఏత్థ –

‘‘మమాలాభేన ఏసిత్థీ, మరతూ’’తి సమీపగో;