౨. భూతగామవగ్గో

౧. భూతగామసిక్ఖాపదవణ్ణనా

‘‘భవన్తీ’’తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౯౦) ఇమినా విరుళ్హమూలే నీలభావం ఆపజ్జిత్వా వడ్ఢమానకే తరుణగచ్ఛే దస్సేతి. ‘‘అహేసు’’న్తి ఇమినా పన వడ్ఢిత్వా ఠితే మహన్తే రుక్ఖగచ్ఛాదికే దస్సేతి. తేనాహ ‘‘జాయన్తీ’’తిఆది. ఏత్థ చ ‘‘భవన్తీ’’తి ఇమస్స వివరణం ‘‘జాయన్తి వడ్ఢన్తీ’’తి, ‘‘అహేసు’’న్తి ఇమస్స ‘‘జాతా వడ్ఢితా’’తి. గామోతి సమూహో. పతిట్ఠితహరితతిణరుక్ఖాదీనన్తి భూమియం పతిట్ఠితస్స హరితతిణస్స చేవ హరితరుక్ఖాదీనఞ్చ. ఆదిసద్దేన ఓసధిగచ్ఛలతాదయో వేదితబ్బా. నిమిత్తత్థే చ భుమ్మం. యో అత్థో సమ్పజ్జతి, తమాహ ‘‘భూతగామపాతబ్యతాయా’’తిఆదినా.

నను చ రుక్ఖాదయో చిత్తరహితతాయ న జీవా, చిత్తరహితతా చ పరిఫన్దాభావతో, ఛిన్నేపి విరుహనతో, విసదిసజాతికభావతో, చతుయోనియం అపరియాపన్నతో చ వేదితబ్బా, వుడ్ఢి పన పవాళసిలాలవణానమ్పి విజ్జతీతి న తేసం జీవభావే కారణం, విసయగ్గహణఞ్చ నేసం పరికప్పనామత్తం సుపనం వియ చిఞ్చాదీనం, తథా దోహళాదయో, అథ కస్మా భూతగామస్స పాతబ్యతాయ పాచిత్తియం ఇచ్ఛితన్తి? సమణఅసారుప్పతో, తన్నిస్సితసత్తానురక్ఖణతో చ. తేనేవాహ ‘‘జీవసఞ్ఞినో హి మోఘపురిసా మనుస్సా రుక్ఖస్మి’’న్తిఆది (పాచి. ౮౯). సాసపబీజకసేవాలమ్పీతి సాసపబీజకసఙ్ఖాతం సేవాలమ్పి, సాసపసేవాలం, బీజకసేవాలమ్పీతి అత్థో. తత్థ సాసపసేవాలో నామ సాసపమత్తో ఖుద్దకసేవాలో. బీజకసేవాలో నామ ఉపరి ఖుద్దకపత్తో హేట్ఠా ఖుద్దకమూలో సేవాలో.

మూలబీజఖన్ధబీజఫళుబీజఅగ్గబీజబీజబీజానన్తి ఏత్థ మూలమేవ బీజం మూలబీజం. ఏవం సేసేసుపి. తత్థ మూలబీజం హలిద్దిఆదికం. ఖన్ధబీజం అస్సత్థాదికం. ఫళుబీజం ఉచ్ఛుఆదికం. అగ్గబీజం హిరివేరాదికం. బీజంబీజం పుబ్బణ్ణాదికం. భాజనగతన్తి సరావాదిభాజనగతం. నిక్ఖన్తం మూలమత్తం ఏతస్మాతి నిక్ఖన్తమూలమత్తం. మత్త సద్దేన చేత్థ పణ్ణస్స నిక్ఖమనం పటిక్ఖిపతి. ఏస నయో నిక్ఖన్తఅఙ్కురమత్తన్తి ఏత్థాపి. సచే పన మూలఞ్చ పణ్ణఞ్చ నిగ్గతం, భూతగామసఙ్ఖం గచ్ఛతి. విదత్థిమత్తా పత్తవట్టి నిగ్గచ్ఛతీతి విదత్థిమత్తా అనీలవణ్ణా పత్తవట్టి నిక్ఖమతి. తేనాహ ‘‘నిక్ఖన్తే’’తిఆది. హరితో న హోతీతి నీలవణ్ణో న హోతి. ముగ్గాదీనం పన పణ్ణేసు ఉట్ఠితేసు, వీహిఆదీనం వా అఙ్కురే హరితే భూతగామసఙ్గహం గచ్ఛన్తి. ఏస నయో అమ్బట్ఠిఆదీసు.

భూతగామబీజగామేతి ఏత్థ భూతగామతో వియోజితం విరుహనసమత్థమేవ మూలబీజాదికం బీజగామో నామాతి వేదితబ్బం. ఉభయత్థాతి భూతగామబీజగామేసు. అతథాసఞ్ఞిస్సాతి అభూతగామాబీజగామసఞ్ఞిస్స. కో పన వాదో అభూతగామాబీజగామేసు అభూతగామాబీజగామసఞ్ఞిస్స. అసఞ్చిచ్చాతి పాసాణరుక్ఖాదీని వా పవట్టేన్తస్స, సాఖం వా కడ్ఢన్తస్స, కత్తరదణ్డేన వా భూమిం పహరిత్వా గచ్ఛన్తస్స తిణాని కుప్పన్తి. తాని తేన ‘‘వికోపేస్సామీ’’తి ఏవం సఞ్చిచ్చ అవికోపితత్తా అసఞ్చిచ్చ వికోపితాని నామ హోన్తి. ఇతి అసఞ్చిచ్చ వికోపేన్తస్స అనాపత్తి.

అసతియాతి అఞ్ఞవిహితో కేనచి సద్ధిం కిఞ్చి కథేన్తో పాదఙ్గుట్ఠకేన వా హత్థేన వా తిణం వా లతం వా వికోపేన్తో తిట్ఠతి, ఏవం అసతియా వికోపేన్తస్స అనాపత్తి.

అజానిత్వాతి ఏత్థ అబ్భన్తరే ‘‘బీజగామో’’తి వా ‘‘భూతగామో’’తి వా న జానాతి, ‘‘వికోపేమీ’’తి పన జానాతి. ఏవం తిణే వా పలాలపుఞ్జే వా ఖణిత్తిం వా కుదాలం వా సఙ్గోపనత్థాయ ఠపేతి, డయ్హమానహత్థో వా అగ్గిం పాతేతి. తత్ర చే తిణాని ఛిజ్జన్తి వా డయ్హన్తి వా, ఏవం అజానిత్వా వికోపేన్తస్స అనాపత్తి.

యేన కేనచి అగ్గినాతి కట్ఠగ్గిగోమయగ్గిఆదీసు యేన కేనచి అగ్గినా, అన్తమసో లోహఖణ్డేనపి ఆదిత్తేన. ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వావాతి యాయ కాయచి భాసాయ ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వావ. ఏవ-సద్దేన పఠమం అగ్గినా ఫుసిత్వా పచ్ఛా ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్తుం న వట్టతీ’’తి దస్సేతి. ‘‘పఠమం అగ్గిం నిక్ఖిపిత్వా తం అనుద్ధరిత్వావ ‘కప్పియ’న్తి వుత్తే పన వట్టతీ’’తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౯౩) వదన్తి. ఏస నయో సేసేసుపి. తథేవాతి ‘కప్పియ’న్తి వత్వావ. అస్సమహింససూకరమిగగోరూపానం పన ఖురా అతిఖిణా, తస్మా తేహి న కాతబ్బం, కతమ్పి అకతం హోతీతి ఆహ ‘‘ఠపేత్వా గోమహింసాదీనం ఖురే’’తి. హత్థినఖా పన ఖురా న హోన్తి, తస్మా తేహి వట్టతి. తిరచ్ఛానానన్తి సీహబ్యగ్ఘదీపిమక్కటానం, సకున్తానఞ్చ. తేసఞ్హి నఖా తిఖిణా హోన్తి, తస్మా తేహి కాతబ్బం. ‘‘అన్తమసో ఛిన్దిత్వా ఆహటేనపీ’’తి ఇమినా యేహి కాతుం వట్టతి, తేహి తత్థజాతకేహి కాతబ్బన్తి ఏత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సేతి. ‘‘సత్థే వుత్తనయేనేవా’’తి ఇమినా ఛేదం వా వేధం వా దస్సేన్తేన ‘‘కప్పియన్తి వత్వావా’’తి వుత్తమతిదిసతి. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి ‘‘కప్పియన్తి వత్వావ కాతబ్బ’’న్తిఆదినా కప్పియం కరోన్తేన కత్తబ్బాకారమేవ దస్సితం, తథాపి భిక్ఖునా ‘‘కప్పియం కరోహీ’’తి వుత్తేయేవ అనుపసమ్పన్నేన ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వా అగ్గిపరిజితాది కాతబ్బన్తి గహేతబ్బం. అవచనం పన ‘‘పునపి కప్పియం కరోహీతి కారేత్వావ పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి పఠమమేవ వుత్తత్తా.

ఏకస్మిం…పే… కప్పియే కతే సబ్బం కతం హోతీతి ఏకంయేవ ‘‘కప్పియం కరోమీ’’తి అధిప్పాయేనపి కప్పియే కతే ఏకాబద్ధత్తా సబ్బం కతం హోతి. దారుకం విజ్ఝతీతి జానిత్వా వా అజానిత్వా వా విజ్ఝతి వా విజ్ఝాపేతి వా, వట్టతియేవ. భత్తసిత్థే విజ్ఝతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తం విజ్ఝతి, న వట్టతీతి వల్లిఆదీనం భాజనగతికత్తాతి అధిప్పాయో. భిన్దాపేత్వా కప్పియం కారేతబ్బన్తి బీజతో ముత్తస్స కటాహస్స భాజనగతికత్తా వుత్తం. అబీజన్తి అఙ్కురజననసమత్థబీజరహితతరుణమ్బఫలాది. తేనాహ ‘‘యం పన ఫలం తరుణం హోతి, అబీజ’’న్తి. నిబ్బత్తబీజం నామ బీజం నిబ్బత్తేత్వా విసుం కత్వా పరిభుఞ్జితుం సక్కుణేయ్యం అమ్బపనసాదిఫలం. తేనాహ ‘‘బీజం అపనేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి. తత్థ కప్పియకరణకిచ్చం నత్థి, సయమేవ కప్పియానీతి అధిప్పాయో.

భూతగామసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

యమత్థన్తి ‘‘త్వం కిర దుక్కటాపత్తిం ఆపన్నో’’తిఆదికం యం కిఞ్చి అత్థం. తతో అఞ్ఞన్తి పుచ్ఛితత్థతో అఞ్ఞమత్థం. అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణస్సాతి వినయధరేన యం వచనం దోసపుచ్ఛనత్థం వుత్తం, తతో అఞ్ఞేన వచనేన పటిచ్ఛాదనస్స. పటిచ్ఛాదనత్థోపి హి చరసద్దో హోతి అనేకత్థత్తా ధాతూనం. వుత్తన్తి పాళియం వుత్తం.

సావసేసం ఆపత్తిం ఆపన్నోతి ఏత్థ ఠపేత్వా పారాజికం సేసా సావసేసాపత్తి నామ, తం ఆపన్నో. అనుయుఞ్జియమానోతి ‘‘కిం, ఆవుసో, ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి పుచ్ఛియమానో. అఞ్ఞేన వచనేనాతి ‘‘కో ఆపన్నో? కిం ఆపన్నో? కిస్మిం ఆపన్నో? కథం ఆపన్నో? కం భణథ? కిం భణథా’’తి అఞ్ఞేన వచనేన. అఞ్ఞన్తి ‘‘కిం త్వం ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తిఆదికం అనుయుఞ్జకవచనం. తథా తథా విక్ఖిపతీతి తేన తేన పకారేన విక్ఖిపతి. కిం వుత్తం హోతి? సో (పాచి. అట్ఠ. ౯౪) కిఞ్చి వీతిక్కమం దిస్వా ‘‘ఆవుసో, ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి సఙ్ఘమజ్ఝే ఆపత్తియా అనుయుఞ్జియమానో ‘‘కో ఆపన్నో’’తి వదతి. తతో ‘‘త్వ’’న్తి వుత్తే ‘‘అహం కిం ఆపన్నో’’తి వదతి. అథ ‘‘పాచిత్తియం వా దుక్కటం వా’’తి వుత్తే ‘‘అహం కిస్మిం ఆపన్నో’’తి వదతి. తతో ‘‘అముకస్మిం నామ వత్థుస్మి’’న్తి వుత్తే ‘‘అహం కథం ఆపన్నో, కిం కరోన్తో ఆపన్నోమ్హీ’’తి పుచ్ఛతి. అథ ‘‘ఇదం నామ కరోన్తో ఆపన్నో’’తి వుత్తే ‘‘కం భణథా’’తి వదతి. తతో ‘‘తం భణామా’’తి వుత్తే ‘‘కిం భణథా’’తి ఏవమనేకేహి పకారేహి విక్ఖిపతీతి వుత్తం హోతి.

యో పన భిక్ఖు సావసేసం ఆపత్తిం ఆపన్నో, తం న కథేతుకామో తుణ్హీభావేన విహేసేతీతి సమ్బన్ధో. విహేసేతీతి చిరనిసజ్జాచిరభాసనేహి పిట్ఠిఆగిలాయనతాలుసోసాదివసేన సఙ్ఘం విహేసేతి, పరిస్సమం తేసం కరోతీతి అత్థో. పరిస్సమో హి విహేసా నామ. అఞ్ఞవాదకకమ్మన్తి అఞ్ఞవాదకస్స భిక్ఖునో అఞ్ఞవాదకారోపనత్థం కాతబ్బం ఞత్తిదుతియకమ్మం. విహేసకకమ్మన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తస్మిం సఙ్ఘేన కతేతి తస్మిం అఞ్ఞవాదకకమ్మే చ విహేసకకమ్మే చ సఙ్ఘేన ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ కతే. తథా కరోన్తానన్తి తం పకారం కరోన్తానం, అఞ్ఞవాదకఞ్చ విహేసకఞ్చ కరోన్తానన్తి అత్థో.

‘‘విహేసకేతి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తీ’’తి అవచనఞ్చేత్థ ‘‘ఆపత్తికరా చ హోతి అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదాదీసు వియా’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమపారాజికవణ్ణనా) వుత్తత్తాయేవ పఞ్ఞాయతీతి కత్వా. ఏస నయో ఉపరి సిక్ఖాపదేసు. ధమ్మకమ్మే తికపాచిత్తియన్తి ధమ్మకమ్మే ధమ్మకమ్మసఞ్ఞివేమతికఅధమ్మకమ్మసఞ్ఞీనం వసేన తీణి పాచిత్తియాని. అధమ్మకమ్మే తికదుక్కటన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అనారోపితేతి కమ్మవాచాయ అనారోపితే, అప్పతిట్ఠాపితేతి అత్థో. గేలఞ్ఞేనాతి యేన కథేతుం న సక్కోతి, ముఖే తాదిసేన బ్యాధినా. సఙ్ఘస్స భణ్డనాదీని భవిస్సన్తీతి సఙ్ఘమజ్ఝే కథితే తప్పచ్చయా సఙ్ఘస్స భణ్డనం వా కలహో వా విగ్గహో వా వివాదో వా సఙ్ఘభేదో వా సఙ్ఘరాజి వా భవిస్సన్తీతి ఇమినా వా అధిప్పాయేన న కథేన్తస్స. ఏత్థ చ అధమ్మేనాతి అభూతేన వత్థునా.

‘‘సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానసదిసానీ’’తి అవిసేసం అతిదిసిత్వా విసేసం దస్సేతుం ‘‘ఇదం పనా’’తిఆది వుత్తం. సియా కిరియం అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరన్తస్స. సియా అకిరియం తుణ్హీభావేన విహేసేన్తస్స.

అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

యేన వచనేనాతి ‘‘ఛన్దాయ ఇత్థన్నామో ఇదం నామ కరోతీ’’తిఆదికేన యేన వచనేన. తేనాహ ‘‘ఛన్దాయా’’తిఆది. తత్థ ఛన్దాయాతి ఛన్దేన పక్ఖపాతేన. ‘‘అక్ఖరాయ వాచేతీ’’తిఆదీసు (పాచి. ౪౬) వియ లిఙ్గవిపల్లాసో ఏస. ఇదం నామ కరోతీతి అత్తనో సన్దిట్ఠసమ్భత్తానం పణీతం సేనాసనం వా పఞ్ఞపేతి, భత్తాదికం వాతి అధిప్పాయో. సేనాసనపఞ్ఞాపకాదిభేదన్తి ఏత్థ ఆదిసద్దేన భత్తుద్దేసకయాగుభాజకఫలభాజకాదీనం గహణం. అనేకత్థత్తా ధాతూనం ఝే-సద్దో ఓలోకనత్థోపి హోతీతి ఆహ ‘‘అవఞ్ఞాయ ఓలోకాపేన్తీ’’తి. చిన్తనత్థోయేవ వా గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘లామకతో వా చిన్తాపేన్తీ’’తి. తథేవ వదన్తాతి ‘‘ఛన్దాయ ఇత్థన్నామో ఇదం నామ కరోతీ’’తిఆదీని వదన్తా. వుత్తన్తి పాళియం వుత్తం. ‘‘ఖియ్యనకే’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౧౦౫) అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి.

అసమ్మతస్సాతి సఙ్ఘేన కమ్మవాచాయ అసమ్మతస్స. కేవలం ‘‘తవేసో భారో’’తి సఙ్ఘేన ఆరోపితభారస్స, భిక్ఖూనం వా ఫాసువిహారత్థాయ సయమేవ భారం వహన్తస్స, యత్ర వా ద్వే తయో భిక్ఖూ విహరన్తి, తత్ర తాదిసం కమ్మం కరోన్తస్సాతి అధిప్పాయో. యస్స కస్సచీతి ఉపసమ్పన్నస్స వా అనుపసమ్పన్నస్స వా యస్స కస్సచి. అనుపసమ్పన్నస్స పన సమ్మతస్స వా అసమ్మతస్స వాతి ఏత్థ పన (పాచి. అట్ఠ. ౧౦౬) కిఞ్చాపి అనుపసమ్పన్నస్స తేరస సమ్మతియో దాతుం న వట్టన్తి, తథాపి యో ఉపసమ్పన్నకాలే లద్ధసమ్ముతికో పచ్ఛా అనుపసమ్పన్నభావే ఠితో, తం సన్ధాయ ‘‘సమ్మతస్స వా’’తి వుత్తం. యస్స పన బ్యత్తస్స సామణేరస్స కేవలం సఙ్ఘేన వా సమ్మతేన వా భిక్ఖునా ‘‘త్వం ఇదం కమ్మం కరోహీ’’తి భారో కతో, తం సన్ధాయ ‘‘అసమ్మతస్స వా’’తి వుత్తం. యస్మా ఉజ్ఝాపనఞ్చ ఖియ్యనఞ్చ ముసావాదవసేన పవత్తం, తస్మా ఆదికమ్మికస్స ఇమినావ అనాపత్తి, ముసావాదేన పన ఆపత్తియేవాతి గహేతబ్బం.

ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

మఞ్చం వాతి మసారకో, బున్దికాబద్ధో, కుళీరపాదకో, ఆహచ్చపాదకోతి ఇమేసు చతూసు యం కఞ్చి మఞ్చం వా. పీఠం వాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. భిసిం వాతి ఉణ్ణభిసి, చోళభిసి, వాకభిసి, తిణభిసి, పణ్ణభిసీతి ఇమాసు పఞ్చసు భిసీసు యం కఞ్చి భిసిం వా. తేనాహ ‘‘మఞ్చాదీసూ’’తిఆది. తత్థ ‘‘మఞ్చసఙ్ఖేపేనా’’తి ఇమినా పీఠసఙ్ఖేపం పటిక్ఖిపతి. కప్పియచమ్మేనాతి మిగాజేళకచమ్మేన. ఏత్థ పన మిగచమ్మే ఏణిమిగో, వాతమిగో, పసదమిగో, కురుఙ్గమిగో, మిగమాతుకో, రోహితమిగోతి ఏతేసంయేవ చమ్మాని వట్టన్తి, అఞ్ఞేసం పన –

మక్కటో కాళసీహో చ, సరభో కదలీమిగో;

యే చ వాళమిగా కేచి, తేసం చమ్మం న వట్టతీతి. (మహావ. అట్ఠ. ౨౫౯);

తత్థ వాళమిగాతి సీహబ్యగ్ఘఅచ్ఛతరచ్ఛా. న కేవలఞ్చ ఏతేయేవ, యేసం పన చమ్మం వట్టతీతి వుత్తం, తే ఠపేత్వా అవసేసా అన్తమసో గోమహింసససబిళారాదయోపి సబ్బే ఇమస్మిం అత్థే ‘‘వాళమిగా’’త్వేవ వేదితబ్బా. ఏతేసఞ్హి సబ్బేసం చమ్మం న వట్టతి. తాలీసపత్తన్తి సుద్ధం తమాలపత్తం, అఞ్ఞేన మిస్సం పన వట్టతి. తిణవాకచోళేసు అకప్పియం నామ నత్థి. కిం పనేత్థ బిబ్బోహనే వియ నిసీదితుఞ్చ నిపజ్జితుఞ్చ న వట్టతీతి ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. న కేవలఞ్చేదమేవాతి ఆహ ‘‘పమాణపరిచ్ఛేదోపి చేత్థ నత్థీ’’తి, ‘‘ఏత్తకమేవ కాతబ్బ’’న్తి భిసియా పమాణనియమోపి నత్థీతి అత్థో. మఞ్చభిసిపీఠభిసిభూమత్థరణభిసిచఙ్కమనభిసిపాదపుఞ్ఛనభిసీతి ఏతాసం పన అనురూపతో సల్లక్ఖేత్వా అత్తనో రుచివసేన పమాణం కాతబ్బం. అన్తో సంవేల్లిత్వా బద్ధన్తి యథా వేమజ్ఝం సంఖిత్తం హోతి, ఏవం మజ్ఝే సుట్ఠు వేఠేత్వా బద్ధం.

యే అట్ఠ మాసాతి సమ్బన్ధో. ‘‘అవస్సికసఙ్కేతా’’తి ఏతస్సేవ వివరణం ‘‘వస్సానమాసాతి ఏవం అపఞ్ఞాతా’’తి, అప్పతితా అప్పసిద్ధాతి అత్థో. ‘‘అసఞ్ఞితా’’తిపి పాఠో, తత్థ అవిఞ్ఞాతాతి అత్థో. అట్ఠ మాసాతి చత్తారో హేమన్తికా, చత్తారో గిమ్హికా మాసాతి అట్ఠ మాసా. ఓవస్సకమణ్డపేతి సాఖామణ్డపపదరమణ్డపానం యత్థ కత్థచి ఓవస్సకే మణ్డపే. యత్థాతి యేసు జనపదేసు. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు జనపదేసు. కాకాదీనం నిబద్ధవాసరుక్ఖమూలేతి యత్థ ధువనివాసేన కాకా వా కులాలా వా అఞ్ఞే వా సకున్తా కులావకే కత్వా వసన్తి, తాదిసస్స కాకాదీనం నిబద్ధవాసస్స యస్స కస్సచి రుక్ఖస్స హేట్ఠా. యత్థ పన గోచరప్పసుతా సకున్తా విస్సమిత్వా గచ్ఛన్తి, తస్స రుక్ఖస్స మూలే నిక్ఖిపితుం వట్టతి. ‘‘కదాచిపీ’’తి ఇమినా న కేవలం వస్సికసఙ్కేతేయేవాతి దస్సేతి. యత్థాతి యస్మిం పదేసే. యదాతి యస్మిం కాలే.

సోతి యస్సత్థాయ సన్థతో, సో. పకతిసన్థతేతి పకతియావ సన్థతే, యం నేవత్తనా సన్థతం, న పరేన సన్థరాపితం, తస్మిన్తి వుత్తం హోతి. లజ్జీ హోతీతి లజ్జనసీలో హోతి, పరిక్ఖారవినాసనే భీతోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అత్తనో పలిబోధం వియ మఞ్ఞతీ’’తి, ఇమినా అలజ్జిం ఆపుచ్ఛిత్వా గన్తుం న వట్టతీతి దస్సేతి. నిరపేక్ఖోతి ‘‘ఆగన్త్వా ఉద్ధరిస్సామీ’’తి అపేక్ఖారహితో, ఇమినా సాపేక్ఖో చే గచ్ఛతి, అనాపత్తీతి దస్సేతి. తేనేవ హి అనాపత్తివారే ‘‘ఓతాపేన్తో గచ్ఛతీ’’తి (పాచి. ౧౧౩) వుత్తం. అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తోతి తం మగ్గం అతిక్కమిత్వా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తో. లేడ్డుపాతూపచారతో బహి ఠితత్తా ‘‘పాదుద్ధారేన కారేతబ్బో’’తి వుత్తం, అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తస్స పఠమపాదుద్ధారే దుక్కటం, దుతియపాదుద్ధారే పాచిత్తియన్తి అత్థో.

తికపాచిత్తియం సఙ్ఘికే సఙ్ఘికసఞ్ఞివేమతికపుగ్గలికసఞ్ఞీనం వసేన. ఇమినావ నయేన తికదుక్కటమ్పి వేదితబ్బం. చిమిలికాదీనం అత్థో దుతియసిక్ఖాపదే దస్సితోవ. పాదపుఞ్ఛనీ (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౨) నామ రజ్జుకేహి వా పిలోతికాహి వా పాదపుఞ్ఛనత్థం కతా. ఫలకపీఠం నామ ఫలకమయం పీఠం. న కేవలం చిమిలికాదీనియేవ అజ్ఝోకాసే ఠపేత్వా గచ్ఛన్తస్స దుక్కటన్తి ఆహ ‘‘యం వా పనా’’తిఆది. యం కిఞ్చి దారుభణ్డం, యం కిఞ్చి మత్తికాభణ్డన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘అన్తమసో పత్తాధారకమ్పీ’’తి ఇమినా తాలవణ్టబీజనిపత్తపానీయఉళఉఙ్కపానీయసఙ్ఖాదీసు వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సేతి.

అరఞ్ఞే (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౦) పణ్ణకుటీసు వసన్తానం సీలసమ్పదాయ పసన్నచిత్తా మనుస్సా మఞ్చపీఠాదీని దేన్తి ‘‘సఙ్ఘికపరిభోగేన పరిభుఞ్జథా’’తి, తత్థ కిం కాతబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఆరఞ్ఞకేన పనా’’తిఆది. తత్థ అసతి అనోవస్సకేతి పబ్భారాదిఅనోవస్సకట్ఠానే అసతి. ఇదఞ్చ లక్ఖణవచనం ‘‘సభాగానం అభావే’’తి చ ఇచ్ఛితబ్బత్తా. ఆరఞ్ఞకేన హి భిక్ఖునా తత్థ వసిత్వా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తేన సామన్తవిహారే భిక్ఖూనం పేసేత్వా గన్తబ్బం. సభాగానం అభావే అనోవస్సకే నిక్ఖిపిత్వా గన్తబ్బం. అనోవస్సకే అసతి రుక్ఖే లగ్గేత్వా గన్తబ్బం.

న కేవలం ఇదంయేవ కత్వా గన్తుం వట్టతీతి ఆహ ‘‘యథా వా’’తిఆది. యథా వా ఉపచికాహి న ఖజ్జతీతి యథా ఠపితే ఉపచికాహి సేనాసనం న ఖజ్జతి, ఏవం తథా పాసాణానం ఉపరి ఠపనం కత్వాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – చతూసు (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౬) పాసాణేసు మఞ్చం ఠపేత్వా మఞ్చే అవసేసమఞ్చపీఠాని ఆరోపేత్వా ఉపరి భిసిఆదికం రాసిం కత్వా దారుభణ్డం మత్తికాభణ్డం పటిసామేత్వా గమికవత్తం పూరేత్వా గన్తబ్బన్తి.

అబ్భోకాసికేనాపి ‘‘అహం ఉక్కట్ఠఅబ్భోకాసికో’’తి చీవరకుటిమ్పి అకత్వా అసమయే అజ్ఝోకాసే పఞ్ఞపేత్వా నిసీదితుం వా నిపజ్జితుం వా న వట్టతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అబ్భోకాసికేనా’’తిఆది. సచే పన చతుగ్గుణేనపి చీవరేన కతకుటి అతేమేన్తం రక్ఖితుం నేవ సక్కోతి, సత్తాహవద్దలికాదీని భవన్తి, భిక్ఖునో కాయానుగతికత్తా వట్టతి. రుక్ఖమూలికస్సాపి ఏసేవ నయో.

యస్మిం విస్సాసగ్గాహో రుహతి, తస్స సన్తకం అత్తనో పుగ్గలికమివ హోతీతి ఆహ ‘‘విస్సాసికపుగ్గలికే’’తి. యస్మిం పన విస్సాసో న రుహతి, తస్స సన్తకే దుక్కటమేవ. అమనుస్సోతి యక్ఖో వా పేతో వా. పలిబుద్ధం హోతీతి ఉపద్దుతం హోతి.

పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

యం కిఞ్చి చమ్మన్తి కప్పియాకప్పియం యం కిఞ్చి చమ్మం. నను ‘‘న, భిక్ఖవే, మహాచమ్మాని ధారేతబ్బాని సీహచమ్మం బ్యగ్ఘచమ్మం దీపిచమ్మం, యో ధారేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౨౫౫) ఖన్ధకే సీహచమ్మాదీనం పటిక్ఖేపో కతోతి ఆహ ‘‘సీహచమ్మాదీనఞ్హీ’’తిఆది. పరిహరణేయేవ పటిక్ఖేపోతి అత్తనో సన్తకం కత్వా తం తం విహారం హరిత్వా మఞ్చపీఠాదీసు అత్థరిత్వా పరిభోగేయేవ పటిక్ఖేపో, సేనాసనసన్తకం కత్వా భూమత్థరణవసేన పన పరిభోగే నేవత్థి దోసో. తేనాహ ‘‘సేనాసనపరిభోగే పన అకప్పియచమ్మం నామ నత్థీ’’తి. పావారేన్తి సఞ్ఛాదేన్తి సరీరం ఏతేనాతి పావారో. కోజవోతి ఉద్దలోమిఏకన్తలోమిఆదికోజవత్థరణం. సేసన్తి భిసి నిసీదనం తిణసన్థారో పణ్ణసన్థారోతి అవసిట్ఠం సేనాసనం. తత్థ భిసీతి మఞ్చకభిసి వా పీఠకభిసి వా. నిసీదనన్తి సదసం వేదితబ్బం. తిణసన్థారోతి యేసం కేసఞ్చి తిణానం సన్థారో. ఏస నయో పణ్ణసన్థారే. ఏత్థ చ భిసి హేట్ఠా వుత్తత్తా పాకటా. నిసీదనం నిసీదనసిక్ఖాపదేనేవ (పాచి. ౫౩౧ ఆదయో) పాకటం. తిణసన్థారపణ్ణసన్థారాని పన లోకపసిద్ధానియేవ. తేనేవాహ ‘‘పాకటమేవా’’తి.

నేవ ఉద్ధరేయ్య, న ఉద్ధరాపేయ్యాతి అత్తనా వా ఉద్ధరిత్వా పతిరూపే ఠానే న ఠపేయ్య, పరేన వా తథా న కారేయ్య. తేనాహ ‘‘యథా ఠపిత’’న్తిఆది. తం ఠపేన్తేన చ ‘‘చతూసు పాసాణేసూ’’తిఆదినా (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౬) పుబ్బే వుత్తనయేనేవ అన్తోగేహే అనోవస్సకే నిక్ఖిపితబ్బం. సచే పన సేనాసనం ఓవస్సతి, ఛదనత్థఞ్చ తిణం వా ఇట్ఠకా వా ఆనీతా హోన్తి. సచే ఉస్సహతి, ఛాదేతబ్బం. నో చే సక్కోతి, యో ఓకాసో అనోవస్సకో, తత్థ నిక్ఖిపితబ్బం. సచే సబ్బమ్పి ఓవస్సతి, ఉస్సహన్తేన అన్తోగామే ఉపాసకానం ఘరే ఠపేతబ్బం. సచే తేపి ‘‘సఙ్ఘికం నామ, భన్తే, భారియం, అగ్గిదాహాదీనం భాయామా’’తి న సమ్పటిచ్ఛన్తి, అజ్ఝోకాసే పాసాణానం ఉపరి మఞ్చం ఠపేత్వా సేసం పుబ్బే వుత్తనయేనేవ నిక్ఖిపిత్వా తిణేహి చ పణ్ణేహి చ పటిచ్ఛాదేతబ్బం. యఞ్హి తత్థ అఙ్గమత్తమ్పి అవసిస్సతి, తం అఞ్ఞేసం తత్థ ఆగతానం భిక్ఖూనం ఉపకారం భవిస్సతీతి. ఉపచారన్తి సబ్బపచ్ఛిమసేనాసనతో ద్వే లేడ్డుపాతా.

అయమేత్థ ఆపుచ్ఛితబ్బానాపుచ్ఛితబ్బవినిచ్ఛయో – (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౮) యా తావ భూమియం దీఘసాలా వా పణ్ణసాలా వా హోతి, యం వా రుక్ఖత్థమ్భేసు కతగేహం ఉపచికానం ఉట్ఠానట్ఠానం హోతి, తతో పక్కమన్తేన ఆపుచ్ఛిత్వావ పక్కమితబ్బం. తస్మిఞ్హి కతిపయాని దివసాని అజగ్గియమానే వమ్మికావ సన్తిట్ఠన్తి. యం పన పాసాణపిట్ఠియం వా పాసాణత్థమ్భేసు వా కతసేనాసనం సిలుచ్చయలేణం వా సుధాలిత్తసేనాసనం వా, యత్థ ఉపచికాసఙ్కా నత్థి, తతో పక్కమన్తస్స ఆపుచ్ఛిత్వాపి అనాపుచ్ఛిత్వాపి గన్తుం వట్టతి. తేనాహ ‘‘యత్థ పనా’’తిఆది. సచే తాదిసేపి సేనాసనే ఏకేన పస్సేన ఉపచికా ఆరోహన్తి, ఆపుచ్ఛిత్వావ గన్తబ్బం. ఆపుచ్ఛనం పన వత్తన్తి ఆపుచ్ఛనం గమికవత్తం. ఇదఞ్చ ఇతికత్తబ్బతాదస్సనత్థం వుత్తం, న పన వత్తభేదదుక్కటన్తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౧౧౮) దస్సనత్థం. కేచి పన ‘‘దుక్కటన్తి దస్సనత్థ’’న్తి వదన్తి, తం న యుజ్జతి వత్తక్ఖన్ధకట్ఠకథాయ ‘‘యం పాసాణపిట్ఠియం వా పాసాణత్థమ్భేసు వా కతసేనాసనం, యత్థ ఉపచికానారోహన్తి, తం అనాపుచ్ఛన్తస్సాపి అనాపత్తీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౬౦) వుత్తత్తా. ఆపుచ్ఛన్తేన పన భిక్ఖుమ్హి (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౬) సతి భిక్ఖు ఆపుచ్ఛితబ్బో, తస్మిం అసతి సామణేరో, తస్మిం అసతి ఆరామికో, తస్మిమ్పి అసతి యేన విహారో కారాపితో, సో విహారసామికో, తస్స వా కులే యో కోచి ఆపుచ్ఛితబ్బో.

‘‘ఉపచారే’’తి ఏతస్సేవ వివరణం ‘‘బహి ఆసన్నే’’తి, విహారస్స బహి ఆసన్నట్ఠానేతి అత్థో. ఉపట్ఠానసాలాయ వాతి భోజనసాలాయం వా. దుక్కటమేవాతి వుత్తప్పకారఞ్హి దసవిధం సేయ్యం అన్తోగబ్భాదిమ్హి గుత్తట్ఠానే పఞ్ఞపేత్వా గచ్ఛన్తస్స యస్మా సేయ్యాపి సేనాసనమ్పి ఉపచికాహి పలుజ్జతి, వమ్మికరాసియేవ హోతి, తస్మా పాచిత్తియం వుత్తం. బహి పన ఉపట్ఠానసాలాదీసు పఞ్ఞపేత్వా గచ్ఛన్తస్స సేయ్యామత్తమేవ నస్సేయ్య ఠానస్స అగుత్తతాయ, న సేనాసనం, తస్మా ఏత్థ దుక్కటం వుత్తం. మఞ్చపీఠం పన యస్మా న సక్కా సహసా ఉపచికాహి ఖాయితుం, తస్మా తం విహారేపి సన్థరిత్వా గచ్ఛన్తస్స దుక్కటం వుత్తం. విహారూపచారే పన తం విహారచారికం ఆహిణ్డన్తా దిస్వావ పటిసామేన్తి.

ఉద్ధరణాని కత్వాతి ఏత్థ ఉద్ధరిత్వా గచ్ఛన్తేన మఞ్చపీఠకవానం సబ్బం అపనేత్వా (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౮) సంహరిత్వా చీవరవంసే లగ్గేత్వా గన్తబ్బం. పచ్ఛా ఆగన్త్వా వసనకభిక్ఖునాపి పున మఞ్చపీఠం వా పఞ్ఞపేత్వా సయిత్వా గచ్ఛన్తేన తథేవ కాతబ్బం. అన్తోకుట్టతో సేయ్యం బహికుట్టే పఞ్ఞపేత్వా వసన్తేన గమనకాలే పున గహితట్ఠానేయేవ పటిసామేతబ్బం. ఉపరిపాసాదతో ఓరోపేత్వా హేట్ఠాపాసాదే వసన్తస్సాపి ఏసేవ నయో. రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానేసు మఞ్చపీఠం పఞ్ఞపేత్వాపి గమనకాలే పున గహితట్ఠానేయేవ ఠపేతబ్బం. ఉద్ధరాపేత్వా గమనేపి ఏసేవ నయో. ఆపుచ్ఛిత్వా గచ్ఛన్తేన పన ‘‘భిక్ఖుమ్హి సతి భిక్ఖు ఆపుచ్ఛితబ్బో’’తిఆదినా (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౬) హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ ఆపుచ్ఛిత్వా గన్తబ్బం.

దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా

‘‘జాన’’న్తి వుత్తే ‘‘అనుట్ఠాపనీయో ‘అయ’న్తి జానన్తో’’తి అయం విసేసో కుతో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘తేనేవస్సా’’తిఆది. నను పదభాజనేపి వుడ్ఢభావాదిజాననమేవ వుత్తం, న తు అనుట్ఠాపనీయభావన్తి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘వుడ్ఢో హీ’’తిఆది. బహూపకారతన్తి ‘‘భణ్డాగారికత్తాదిబహుఉపకారభావం’’. న కేవలం ఇదమేవాతి ఆహ ‘‘గుణవిసిట్ఠతఞ్చా’’తిఆది, తేన బహూపకారత్తేపి గుణవిసిట్ఠత్తాభావే, గుణవిసిట్ఠత్తేపి బహూపకారత్తాభావే దాతుం న వట్టతీతి దస్సేతి. ‘‘భణ్డాగారికస్స బహూపకారతం, ధమ్మకథికాదీనం గుణవిసిట్ఠతఞ్చ సల్లక్ఖేత్వా’’తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౧౧౯-౧౨౧) కేచి. ధువవాసత్థాయాతి నిచ్చవాసత్థాయ. సమ్మన్నిత్వాతి అపలోకనేన కమ్మేన సమ్మన్నిత్వా. కామఞ్చేత్థ గిలానస్సాపి సఙ్ఘోయేవ అనుచ్ఛవికం సేనాసనం దేతి, గిలానో పన అపలోకేత్వా సఙ్ఘేన అదిన్నసేనాసనోపి న పీళేతబ్బో అనుకమ్పితబ్బోతి దస్సేతుం విసుం వుత్తో.

సమన్తా దియడ్ఢో హత్థోతి మజ్ఝే పఞ్ఞత్తం మఞ్చపీఠం సన్ధాయ వుత్తం. ఏకపస్సేన చే పహోనకదిసా దిస్సతి, తతో గహేతబ్బం. పాదధోవనపాసాణతోతి ద్వారే నిక్ఖిత్తపాదధోవనపాసాణతో. నిసీదన్తస్స వా నిపజ్జన్తస్స వా పాచిత్తియన్తి ఏత్థ నిసీదనమత్తేన, నిపజ్జనమత్తేనేవ వా పాచిత్తియం. పునప్పునం కరోన్తస్సాతి ఉట్ఠాయుట్ఠాయ నిసీదతో వా నిపజ్జతో వా.

సఙ్ఘికే సఙ్ఘికసఞ్ఞివేమతికపుగ్గలికసఞ్ఞీనం వసేన తికపాచిత్తియం వేదితబ్బం. తికదుక్కటం పన పుగ్గలికే సఙ్ఘికసఞ్ఞివేమతికఅఞ్ఞపుగ్గలికసఞ్ఞీనం వసేన. విహారస్స ఉపచారేతి తస్స బహి ఆసన్నప్పదేసే.

అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అనేకకోట్ఠకానీతి అనేకద్వారకోట్ఠకాని. ‘‘నిక్ఖమాతి వచనం సుత్వా అత్తనో రుచియా చే నిక్ఖమతి, అనాపత్తీ’’తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౧౨౬) వదన్తి.

తస్స పరిక్ఖారనిక్కడ్ఢనేతి తస్స సన్తకం యం కిఞ్చి పత్తచీవరపరిస్సావనధమ్మకరణమఞ్చపీఠభిసిబిబ్బోహనాదిభేదం అన్తమసో రజనఛల్లిపి అత్థి, తస్స పరిక్ఖారస్స నిక్కడ్ఢనే. తఞ్చాతి దుక్కటం పరామసతి. నిక్కడ్ఢాపనేపి ఏసేవ నయో. గాళ్హం బన్ధిత్వా ఠపితేసు పన ఏకావ ఆపత్తి.

భణ్డనకారకకలహకారకమేవ సకలసఙ్ఘారామతో నిక్కడ్ఢితుం లభతి. సో హి పక్ఖం లభిత్వా సఙ్ఘమ్పి భిన్దేయ్య. అలజ్జిఆదయో పన అత్తనో వసనట్ఠానతోయేవ నిక్కడ్ఢితబ్బా. సకలసఙ్ఘారామతో నిక్కడ్ఢితుం న వట్టతి. తేనాహ ‘‘సకలసఙ్ఘారామతోపీ’’తిఆది.

నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. వేహాసకుటిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ఉపరివేహాసకుటియాతి ఉపరిమతలే అసన్థతపదరాయ కుటియా. తేనాహ ‘‘ఉపరి అచ్ఛన్నతలాయా’’తిఆది. యా హి కాచి ఉపరి అచ్ఛన్నతలా ద్విభూమికకుటికా వా తిభూమికాదికుటికా వా, సా ‘‘వేహాసకుటీ’’తి వుచ్చతి. ఇదఞ్హి వేహాసకుటిలక్ఖణం. యది ఏవం కస్మా పదభాజనే ‘‘మజ్ఝిమస్స పురిసస్స అసీసఘట్టా’’తి (పాచి. ౧౩౧) వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పదభాజనే పనా’’తిఆది. ఇధ అధిప్పేతం కుటిం దస్సేతున్తి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే అధిప్పేతం వేహాసకుటిం దస్సేతుం. మజ్ఝిమస్స పురిసస్సాతి పమాణమజ్ఝిమస్స పురిసస్స. సబ్బహేట్ఠిమాహి తులాహి సీసం న ఘట్టేతీతి అసీసఘట్టా. అఙ్గే విజ్ఝిత్వాతి అటనియో విజ్ఝిత్వా. పవేసితపాదకన్తి పవేసితపాదసిఖం. తస్మాతి ‘‘భూమత్థే వా’’తిఆదినా వుత్తమేవత్థం కారణభావేన పచ్చామసతి. యస్మా ఆహచ్చపాదకాదీసు యథావుత్తో అత్థో హోతి, తస్మాతి వుత్తం హోతి.

సహసాతి అభిభవిత్వా అజ్ఝోత్థరిత్వా. అవేహాసకుటికాయాతి భూమియం కతపణ్ణసాలాదీసు, తత్థ అనాపత్తి. న హి సక్కా తత్థ పరస్స పీళా కాతుం. సీసఘట్టాయాతి యా సీసం ఘట్టా హోతి, తత్థాపి అనాపత్తి. న హి సక్కా తత్థ హేట్ఠాపాసాదే అనోణతేన విచరితుం, తస్మా అసఞ్చరణట్ఠానత్తా పరపీళా న భవిస్సతి. ఉపరితలం వా పదరసఞ్చితన్తి ఉపరిమతలం దారుఫలకేహి ఘనసన్థతం. కిఞ్చి గణ్హాతి వాతి ఉపరి నాగదన్తకాదీసు లగ్గితం చీవరాదిం యం కిఞ్చి గణ్హాతి వా. లగ్గతి వాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పటిపక్ఖభూతా ఆణి పటాణి. యస్సా దిన్నాయ నిసీదన్తేపి పాదా న నిపతన్తి, ఏవంభూతా ఆణి మఞ్చపీఠానం పాదసిఖాసు దిన్నా హోతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పాదసీసాన’’న్తిఆది.

వేహాసకుటిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

పిట్ఠసఙ్ఘాటస్సాతి ద్వారబన్ధస్స. సామన్తా అడ్ఢతేయ్యహత్థో పదేసోతి యస్స (పాచి. అట్ఠ. ౧౩౫) వేమజ్ఝే ద్వారం హోతి, ఉపరిభాగే చ ఉచ్చా భిత్తి, తస్స తీసు దిసాసు సామన్తా అడ్ఢతేయ్యహత్థో పదేసో. ఖుద్దకస్స పన విహారస్స ద్వీసు దిసాసు. తత్రాపి యం భిత్తిం వివరియమానం కవాటం ఆహనతి, సా అపరిపుణ్ణూపచారాపి హోతి. సచే పన ద్వారస్స అధోభాగేపి లేపోకాసో అత్థి, తమ్పి లిమ్పితుం వట్టతి. అగ్గళట్ఠపనాయాతి ఏత్థ అగ్గళసద్దేన తంసమ్బన్ధతో ద్వారఫలకసహితం ద్వారబన్ధనం అధిప్పేతం. తేనాహ ‘‘సకవాటకస్సా’’తిఆది. ‘‘నిచ్చలభావత్థాయా’’తి ఇమినా తఞ్చ ఖో ఠపనం ఇధ నిచ్చలభావేనాతి దస్సేతి. కో పనేత్థ అధిప్పాయోతి ఆహ ‘‘కవాటఞ్హీ’’తిఆది. కమ్పతీతి చలతి. యావ ద్వారకోసా అగ్గళట్ఠపనాయ పునప్పునం లిమ్పితబ్బో వా లేపాపేతబ్బో వాతి అగ్గళట్ఠపనత్థాయ యావ ద్వారకోసా పునప్పునం అత్తనా లిమ్పితబ్బో వా, పరేహి లేపాపేతబ్బో వాతి అత్థో.

నను చాయమత్థో నేవ మాతికాయం, న పదభాజనే వుత్తో, అథ కుతో దట్ఠబ్బోతి ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. కిఞ్చాపీతి యదిపి. అట్ఠుప్పత్తియన్తి సిక్ఖాపదస్స నిదానే. అధికారతోతి అనువత్తనతో. ఆలోకం సన్ధేతి పిధేతీతి ఆలోకసన్ధి. తేనాహ ‘‘ఆలోకసన్ధీతి వాతపానకవాటకా వుచ్చన్తీ’’తి. తత్థ వాతపానకవాటకాతి వాతపానఫలకా. అనుఞ్ఞాతప్పదేసతో పన అఞ్ఞత్థ పునప్పునం విలిమ్పితుం వా విలిమ్పాపేతుం వా న వట్టతి. ‘‘మత్తికాయ కత్తబ్బకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా పున చతుత్థలేపే దిన్నే పాచిత్తియ’’న్తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౧౩౫) కేచి. ‘‘పునప్పునం లేపదానస్స వుత్తప్పమాణతో అఞ్ఞత్థ పటిక్ఖిత్తమత్తం ఠపేత్వా పాచిత్తియస్స అవుత్తత్తా దుక్కట’’న్తి అపరే.

అధిట్ఠాతబ్బన్తి సంవిధాతబ్బం. అప్పహరితేతి ఏత్థ అప్పసద్దో ‘‘అప్పిచ్ఛో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౫౨, ౩౩౬; సం. ని. ౨.౧౪౮) వియ అభావత్థోతి ఆహ ‘‘అహరితే’’తి. సాలివీహిఆది (సారత్థ. టీ. ౨.౩౦) పుబ్బణ్ణం ‘‘పురక్ఖతం సస్సఫల’’న్తి కత్వా, తబ్బిపరియాయతో ముగ్గమాసాది అపరణ్ణం. వుత్తన్తి వపితం. ‘‘తస్మిం ఠత్వా అధిట్ఠహన్తో దుక్కటం ఆపజ్జతీ’’తి ఇమినా యస్మిం పదేసే సమన్తా వుత్తప్పమాణే పరిచ్ఛేదే పుబ్బణ్ణాదీని న సన్తి, తత్థ విహారో కారేతబ్బో. యత్థ పన సన్తి, తత్థ కారాపేతుం న వట్టతీతి దస్సేతి. తథేవాతి ముఖవట్టిఅన్తేన. తస్మిం ఠాతబ్బం పతన్తస్స విహారస్స అపతనోకాసత్తా, తస్స భిక్ఖునో ఉపరి న పతేయ్యాతి అధిప్పాయో. యథాపరిచ్ఛిన్నస్స పన ఓకాసస్స అబ్భన్తరం విహారస్స పతన్తస్స ఓకాసో హోతీతి అప్పహరితేపి తస్మిం ఠత్వా అధిట్ఠాతుం న లభతి. తేనాహ ‘‘తస్స అన్తో అహరితేపి ఠాతుం న లభతీ’’తి.

తతో చే ఉత్తరీతి తిణ్ణం మగ్గానం వా పరియాయానం వా ఉపరి చతుత్థే మగ్గే వా పరియాయే వాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘మగ్గేన ఛాదియమానే’’తిఆది. తత్థ మగ్గేన ఛాదియమానేతి అపరిక్ఖిపిత్వా ఉజుకమేవ ఛాదియమానే. పరియాయేనాతి పరిక్ఖేపేన. తత్థ మగ్గేన ఛాదనం ఇట్ఠకసిలాసుధాహి లబ్భతి, పరియాయేన ఛాదనం తిణపణ్ణేహీతి ఆహ ‘‘ఇట్ఠకసిలాసుధాహీ’’తిఆది. తస్మా యథా ఇచ్ఛతి, తథా ద్వే మగ్గే వా ద్వే పరియాయే వా అధిట్ఠహిత్వా తతియం మగ్గం వా పరియాయం వా ‘‘ఏవం ఛాదేహీ’’తి ఆణాపేత్వా పక్కమితబ్బం. సచే న పక్కమతి, తుణ్హీభావేన ఠాతబ్బం. సబ్బమ్పి చేతం ఛదనం ఛదనూపరి వేదితబ్బం. ఉపరూపరిఛన్నో హి విహారో చిరం అనోవస్సకో హోతీతి మఞ్ఞమానా ఏవం ఛాదేన్తి. తిణముట్ఠిగణనాయాతి తిణకరళగణనాయ.

తికపాచిత్తియన్తి అతిరేకద్వత్తిపరియాయే అతిరేకసఞ్ఞివేమతికఊనకసఞ్ఞీనం వసేన తీణి పాచిత్తియాని. సేతవణ్ణాదికరణేతి సేతవణ్ణకాళవణ్ణగేరుకపరికమ్మమాలాకమ్మలతాకమ్మమకరదన్తకపఞ్చపటికానం కరణే. లేణగుహాతిణకుటికాదీసూతి ఏత్థ లేణన్తి ద్వారబద్ధం. గుహాతి కేవలా పబ్బతగుహా. తిణకుటికా పాకటా ఏవ.

మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ఏకస్మిం ఘటే ఏకావ ఆపత్తీతి ఏకస్మిం ఉదకఘటే ఏకావ ఆపత్తి. ఏస నయో సబ్బభాజనేసు. విచ్ఛిన్దన్తస్సాతి ధారం విచ్ఛిన్దన్తస్స. ఏకేకం పక్ఖిపన్తస్సాతి ఏకేకం తిణం వా పణ్ణం వా మత్తికం వా అఞ్ఞం వా కట్ఠగోమయాదిం పక్ఖిపన్తస్స. పరియాదానన్తి ఖయం.

‘‘పదీపే (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౧౪౦) పతిత్వా పటఙ్గాదిపాణకా మరిస్సన్తీ’’తి జానన్తస్సాపి కుసలచిత్తేన పదీపుజ్జలనం వియ ‘‘సిఞ్చనేన పాణకా మరిస్సన్తీ’’తి పుబ్బభాగే జానన్తస్సాపి ‘‘ఇదం జలం సిఞ్చామీ’’తి సిఞ్చన్తస్స వధకచిత్తం న హోతీతి ఆహ ‘‘వినా వధకచేతనాయా’’తిఆది. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘పణ్ణత్తివజ్జ’’న్తి ఇదమ్పి సమత్థితం హోతి. తిచిత్తన్తి కుసలాకుసలాబ్యాకతవసేన తిచిత్తం. తథా హి పణ్ణత్తిం మద్దిత్వా సిఞ్చన్తస్స వా సిఞ్చాపేన్తస్స వా అకుసలచిత్తేన హోతి, ‘‘ఆసనం ధోవిస్సామీ’’తి చిత్తేన ధోవనత్థం సిఞ్చన్తస్స వా సిఞ్చాపేన్తస్స వా కుసలచిత్తేన హోతి, పణ్ణత్తిం అజానతా అరహతా సిఞ్చనాదికరణే అబ్యాకతచిత్తేన హోతీతి కుసలాకుసలాబ్యాకతచిత్తవసేన తిచిత్తం హోతి.

సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

భూతగామవగ్గో దుతియో.