పాచిత్తియకణ్డం
౧. ముసావాదవగ్గో
౧. ముసావాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా
సమ్పజానముసావాదేతి ఏత్థ ముసాతి అభూతం అతచ్ఛం వత్థు, వాదోతి తస్స భూతతో తచ్ఛతో విఞ్ఞాపనం, సమ్పజానస్స ముసావాదో సమ్పజానముసావాదో, తస్మిం సమ్పజానముసావాదేతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పుబ్బే’’తిఆది. సో చ పన ముసావాదో పుబ్బభాగక్ఖణే, తఙ్ఖణే చ విజానన్తస్స హోతి ‘‘పుబ్బేవస్స హోతి ‘ముసా భణిస్స’న్తి, భణన్తస్స హోతి ‘ముసా భణామీ’’’తి (పాచి. ౪) వుత్తత్తాతి ఆహ ‘‘పుబ్బేపి జానిత్వా వచనక్ఖణేపి జానన్తస్సా’’తి. ఏతఞ్హి ద్వయం అఙ్గభూతం, ఇతరం పన హోతు వా, మా వా, అకారణమేతం. నను చేతం భణనమేవ ఞాయతీతి ఆహ ‘‘భణనఞ్చ నామా’’తిఆది. అభూతస్సాతి అతచ్ఛస్స.
హత్థకం సక్యపుత్తన్తి ఏత్థ హత్థకోతి తస్స థేరస్స నామం. సక్యానం పుత్తోతి సక్యపుత్తో. బుద్ధకాలే కిర సక్యకులతో అసీతి పురిససహస్సాని పబ్బజింసు, తేసం సో అఞ్ఞతరో. అవజానిత్వా పటిజాననాదివత్థుస్మిన్తి ఏత్థ అవజానిత్వా పటిజాననం నామ తిత్థియేహి సద్ధిం కథేన్తో అత్తనో వాదే కఞ్చి దోసం సల్లక్ఖేన్తో ‘‘నాయం మమ వాదో’’తి అవజానిత్వా పున కథేన్తో కథేన్తో నిద్దోసతం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘మమేవ అయం వాదో’’తి పటిజానాతి. ఆదిసద్దేన పటిజానిత్వా అవజాననం, అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణం, సమ్పజానముసాభాసనం, సఙ్కేతం కత్వా విసంవాదకరణఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. ఇదాని ఆపత్తిభేదదస్సనత్థం ‘‘ఉత్తరిమనుస్సధమ్మారోచనత్థ’’న్తిఆది వుత్తం.
అనుపధారేత్వా సహసా భణన్తస్సాతి అవీమంసిత్వా వేగేన దిట్ఠమ్పి ‘‘అదిట్ఠం మే’’తిఆదినా భణన్తస్స. ‘‘అఞ్ఞం భణిస్సామీ’’తి అఞ్ఞం భణన్తస్సాతి యో మన్దత్తా మోమూహత్తా పక్ఖలన్తో ‘‘చీవర’’న్తి వత్తబ్బే ‘‘చీర’’న్తిఆదీని భణతి, అయం ‘‘అఞ్ఞం భణిస్సామీ’’తి అఞ్ఞం భణతి నామ. యో పన సామణేరేన ‘‘అపి, భన్తే, మయ్హం ఉపజ్ఝాయం పస్సిత్థా’’తి వుత్తో కేళిం కురుమానో ‘‘తవ ఉపజ్ఝాయో దారుసకటం యోజేత్వా గతో భవిస్సతీ’’తి వా సిఙ్గాలసద్దం సుత్వా ‘‘కస్సాయం సద్దో’’తి వుత్తో ‘‘మాతుయా తే యానేన గచ్ఛన్తియా కద్దమే లగ్గచక్కం ఉద్ధరన్తానం అయం సద్దో’’తి వా ఏవం నేవ దవా, న రవా అఞ్ఞం భణతి, సో ఆపత్తిం ఆపజ్జతియేవ. అఞ్ఞా పూరణకథా నామ హోతి – ఏకో గామే థోకం తేలం లభిత్వా విహారం ఆగతో సామణేరం భణతి ‘‘త్వం అజ్జ కుహిం గతో, గామో ఏకతేలో అహోసీ’’తి వా, పచ్ఛికాయ ఠపితం పూవఖణ్డం లభిత్వా ‘‘అజ్జ గామే పచ్ఛికాహి పూవే చారేసు’’న్తి వా, అయం ముసావాదోవ హోతి. విసంవాదనపురేక్ఖారతాతి విసం వాదేన్తి ఏతేనాతి విసంవాదనం, వఞ్చనాధిప్పాయవసప్పవత్తం చిత్తం, తస్స పురేక్ఖారతా విసంవాదనపురేక్ఖారతా, విసంవాదనచిత్తస్స పురతో కరణన్తి అత్థో.
ముసావాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఓమసవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఓమసవాదేతి ఖుంసనగరహణవచనే. యస్మా పన తం నేవ కణ్ణసుఖం, న హదయసుఖం, తస్మా తేన కణ్ణఞ్చేవ హదయఞ్చ విజ్ఝతీతి ఆహ ‘‘ఓవిజ్ఝనవచనే’’తి, జాతిఆదీహి ఘటేత్వా వచనేతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘జాతినామా’’తిఆది. తత్థ జాతి నామ బ్రాహ్మణాది ఉక్కట్ఠా చేవ చణ్డాలాది హీనా చ జాతి. నామం నామ అవకణ్ణకాది హీనఞ్చేవ బుద్ధరక్ఖితాది ఉక్కట్ఠఞ్చ నామం. గోత్తం నామ కోసియాది హీనఞ్చేవ గోతమాది ఉక్కట్ఠఞ్చ గోత్తం. కమ్మం నామ పుప్ఫఛడ్డకాది హీనఞ్చేవ కసివణిజ్జాది ఉక్కట్ఠఞ్చ కమ్మం. సిప్పం నామ నళకారాది హీనఞ్చేవ ముద్దాగణనాది ఉక్కట్ఠఞ్చ సిప్పం. ఆబాధో నామ సబ్బోపి రోగో హీనోయేవ. అథ వా మధుమేహో ఉక్కట్ఠో, సేసో హీనోతి వేదితబ్బో. లిఙ్గం నామ అతిదీఘాది హీనఞ్చేవ నాతిదీఘాది ఉక్కట్ఠఞ్చ లిఙ్గం. కిలేసో నామ రాగాదికో సబ్బోపి కిలేసో. ఆపత్తి నామ సోతాపత్తాదికా ఉక్కట్ఠా చేవ పారాజికాది అనుక్కట్ఠా చ ఆపత్తి. అక్కోసో నామ ‘‘ఓట్ఠోసీ’’తిఆదికో హీనో చేవ ‘‘పణ్డితోసీ’’తిఆదికో (పాచి. ౧౫) ఉక్కట్ఠో చ అక్కోసో.
యథా తథాతి పాళిఆగతానాగతపదానం యేన కేనచి ఆకారేన. ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే ఠపేత్వా భిక్ఖుం భిక్ఖునిఆదయో సబ్బే సత్తా అనుపసమ్పన్నట్ఠానే ఠితాతి ఆహ ‘‘ఇధ చా’’తిఆది. దవకమ్యతా నామ కేళిహసాధిప్పాయతా. సబ్బత్థాతి ఉపసమ్పన్నానుపసమ్పన్నేసు చేవ పాళిఆగతానాగతపదేసు చాతి సబ్బత్థ. అత్థధమ్మఅనుసాసనిపురేక్ఖారానన్తి ఏత్థ ‘‘చణ్డాలోసీ’’తిఆదికాయ పాళియా అత్థం వణ్ణేన్తో అత్థపురేక్ఖారో నామ. పాళిం వాచేన్తో ధమ్మపురేక్ఖారో నామ. అనుసిట్ఠియం ఠత్వా ‘‘ఇదానిపి చణ్డాలోసి, పాపం మా అకాసి. మా తమోతమపరాయణో అహోసీ’’తిఆదినా (పాచి. అట్ఠ. ౩౫) నయేన కథేన్తో అనుసాసనిపురేక్ఖారో నామాతి వేదితబ్బో.
ఓమసవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా
భిక్ఖుపేసుఞ్ఞేతి పిసతీతి పిసుణా, యాయ వాచాయ సమగ్గే సత్తే అవయవభూతే వగ్గే భిన్నే కరోతి, సా వాచా పిసుణా, పిసుణా ఏవ పేసుఞ్ఞం, తాయ వాచాయ సమన్నాగతో పిసుణో, తస్స కమ్మం పేసుఞ్ఞం, భిక్ఖుస్స పేసుఞ్ఞం భిక్ఖుపేసుఞ్ఞం, తస్మిం భిక్ఖుపేసుఞ్ఞే, భిక్ఖుతో సుత్వా భిక్ఖునా, భిక్ఖుస్స వా ఉపసంహటపేసుఞ్ఞేతి అత్థో. తేనాహ ‘‘జాతిఆదీహీ’’తిఆది. తఞ్చ ఖో ద్వీహి కారణేహి ఉపసంహరతీతి ఆహ ‘‘భిక్ఖునో పియకమ్యతాయ వా’’తిఆది. తత్థ భిక్ఖునో పియకమ్యతాయాతి యస్స తం భాసతి, తస్స భిక్ఖునో ‘‘ఏవమహం ఏతస్స పియో భవిస్సామీ’’తి అత్తనో పియభావం పత్థయమానతాయ. భేదాధిప్పాయేనాతి ‘‘ఏవమయం తేన సద్ధిం భిజ్జిస్సతీ’’తి పరస్స పరేన భేదం ఇచ్ఛన్తేన. అథ వా పియసుఞ్ఞకరణతో పేసుఞ్ఞం (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౩౬) నిరుత్తినయేన, యాయ వాచాయ యస్స తం భాసతి, తస్స హదయే అత్తనో పియభావం, పరస్స చ సుఞ్ఞభావం కరోతి, సా వాచా, ‘‘భిక్ఖుస్స పేసుఞ్ఞం భిక్ఖుపేసుఞ్ఞ’’న్తిఆదినా ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ‘‘వుత్తనయేనేవాతి ‘‘జాతిఆదీహి అక్కోసవత్థూహీ’’తిఆదినా వుత్తనయేన.
పాళిముత్తకఅక్కోసూపసంహారేతి ‘‘చోరోసీ’’తిఆదినా అక్కోసస్స ఉపసంహారే. ‘‘అనక్కోసవత్థుభూతం పన పేసుఞ్ఞకరం తస్స కిరియం, వచనం వా పియకమ్యతాయ ఉపసంహరన్తస్స కిఞ్చాపి ఇమినా సిక్ఖాపదేన ఆపత్తి న దిస్సతి, తథాపి దుక్కటేన భవితబ్బ’’న్తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౩౬) వదన్తి. పాపగరహితాయ వదన్తస్సాతి ఏకం అక్కోసన్తం, ఏకఞ్చ ఖమన్తం దిస్వా ‘‘అహో నిల్లజ్జో, ఈదిసమ్పి నామ భవన్తం పున వత్తబ్బం మఞ్ఞిస్సతీ’’తి ఏవం కేవలం పాపగరహితాయ భణన్తస్స.
పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. పదసోధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా
పదసో ధమ్మం వాచేయ్యాతి ఏకతో పదం పదం ధమ్మం వాచేయ్య, కోట్ఠాసం కోట్ఠాసం వాచేయ్యాతి అత్థో. యస్మా న కేవలం తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరుళ్హధమ్మంయేవ పదసో వాచేన్తస్స ఆపత్తి, తస్మా ‘‘సఙ్గీతిత్తయం అనారుళ్హమ్పీ’’తిఆది వుత్తం. ఆది-సద్దేన (పాచి. అట్ఠ. ౪౫) సీలూపదేస ధుతఙ్గపఞ్హఆరమ్మణకథా బుద్ధికదణ్డకఞ్ఞాణవత్థుఅసుభకథాదీనం గహణం. మేణ్డకమిలిన్దపఞ్హేసు థేరస్స సకప్పటిభానే అనాపత్తి. యం రఞ్ఞో సఞ్ఞాపనత్థం ఆహరిత్వా వుత్తం, తత్థ ఆపత్తి. వణ్ణపిటకఅఙ్గులిమాలపిటకరట్ఠపాలగజ్జితఆళవకగజ్జితగూళ్హమగ్గగూళ్హవేస్సన్తరగూళ్హవినయవేదల్లపిటకాదీని పన అబుద్ధవచనానియేవ.
యస్మా పన తం పదం చతుబ్బిధం హోతి, తస్మా తం దస్సేతుం ‘‘పదానుపదఅన్వక్ఖరానుబ్యఞ్జనేసూ’’తి వుత్తం. తత్థ పదన్తి ఏకో గాథాపాదో అధిప్పేతో. అనుపదన్తి దుతియపాదో. అన్వక్ఖరన్తి ఏకేకం అక్ఖరం. అనుబ్యఞ్జనన్తి పురిమబ్యఞ్జనేన సదిసం పచ్ఛాబ్యఞ్జనం. యం కిఞ్చి వా ఏకం అక్ఖరం అన్వక్ఖరం. అక్ఖరసమూహో అనుబ్యఞ్జనం. అక్ఖరానుబ్యఞ్జనసమూహో పదం. పఠమం పదం పదమేవ, దుతియం అనుపదన్తి ఏవమేత్థ నానాకరణం వేదితబ్బం. ఏతేసు పదాదీసు యం కఞ్చి కోట్ఠాసం భిక్ఖుఞ్చ భిక్ఖునిఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసపుగ్గలేహి సద్ధిం ఏకతో భణన్తస్స పదాదిగణనాయ పాచిత్తియన్తి సమ్బన్ధో.
ఏత్థ గాథాబన్ధేసు (పాచి. అట్ఠ. ౪౫) తావ ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి (ధ. ప. ౧, ౨) ఏకమేకం పదం సామణేరేన సద్ధిం ఏకతో ఆరభిత్వా ఏకతోయేవ నిట్ఠాపేన్తస్స పదగణనాయ పాచిత్తియం. థేరేన ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి వుత్తే తం పదం అపాపుణిత్వా ‘‘మనోసేట్ఠా మనోమయా’’తి వచనకాలే పత్తేన సామణేరేన ఏకతో భణన్తస్స అనుపదగణనాయ. ‘‘రూపం అనిచ్చ’’న్తిఆది (మ. ని. ౧.౩౫౩, ౩౫౬) వచనకాలే తేన సద్ధిం ‘‘రూ’’ కారమత్తమేవ వాచేన్తస్స అన్వక్ఖరగణనాయ. ఏస నయో గాథాబన్ధేపి. ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం, వేదనా అనిచ్చా’’తి (మ. ని. ౧.౩౫౩, ౩౫౬) ఇమం సుత్తం వాచయమానో థేరేన ‘‘రూపం అనిచ్చ’’న్తి వుచ్చమానే సామణేరో సీఘపఞ్ఞతాయ ‘‘వేదనా అనిచ్చా’’తి ఇమం అనిచ్చపదం థేరస్స ‘‘రూపం అనిచ్చ’’న్తి ఏతేన అనిచ్చపదేన సద్ధిం ఏకతో భణన్తో వాచం నిచ్ఛారేతి, ఏవం వాచేన్తస్స అనుబ్యఞ్జనగణనాయ పాచిత్తియన్తి వేదితబ్బం.
తికపాచిత్తియన్తి అనుపసమ్పన్నే అనుపసమ్పన్నసఞ్ఞివేమతికఉపసమ్పన్నసఞ్ఞీనం వసేన తీణి పాచిత్తియాని. అనుపసమ్పన్నేన సద్ధిం ఏకతో ఉద్దేసగ్గహణే ఏకతో భణన్తస్స అనాపత్తీతి సమ్బన్ధో. ఏస నయో ‘‘సజ్ఝాయకరణే, తస్స సన్తికే ఉద్దేసగ్గహణే’’తి ఏత్థాపి. తత్రాయం వినిచ్ఛయో – ఉపసమ్పన్నో చ అనుపసమ్పన్నో చ నిసీదిత్వా ఉద్దిసాపేన్తి. ఆచరియో ‘‘నిసిన్నానం భణామీ’’తి తేహి సద్ధిం ఏకతో వదతి, ఆచరియస్సేవ ఆపత్తి. అనుపసమ్పన్నేన సద్ధిం గణ్హన్తస్స అనాపత్తి. ద్వేపి ఠితా గణ్హన్తి, ఏసేవ నయో. దహరభిక్ఖు నిసిన్నో, సామణేరో ఠితో, ‘‘నిసిన్నస్స భణామీ’’తి భణతో అనాపత్తి. సచే దహరో తిట్ఠతి, ఇతరో నిసీదతి, ‘‘ఠితస్స భణామీ’’తి భణతోపి అనాపత్తి. సచే బహూనం భిక్ఖూనం అన్తరే ఏకో సామణేరో నిసిన్నో హోతి, తస్మిం నిసిన్నే పదసో ధమ్మం వాచేన్తస్స అచిత్తకా ఆపత్తి. సచే సామణేరో ఉపచారం ముఞ్చిత్వా ఠితో వా నిసిన్నో వా హోతి, యేసం వాచేతి, తేసు అపరియాపన్నత్తా ఏకేన దిసాభాగేన పలాయనకగన్థం నామ గణ్హాతీతి సఙ్ఖం గచ్ఛతి, తస్మా అనాపత్తి.
సజ్ఝాయకరణేతి అనుపసమ్పన్నేన సద్ధిం ఏకతో సజ్ఝాయకరణే. తస్స సన్తికే ఉద్దేసగ్గహణేతి అనుపసమ్పన్నస్స సన్తికే ఉద్దేసగ్గహణే. యేభుయ్యేన పగుణగన్థం భణన్తస్సాతి సచే ఏకగాథాయ ఏకో పాదో నాగచ్ఛతి, అవసేసా ఆగచ్ఛన్తి, అయం యేభుయ్యేన పగుణగన్థో నామ. ఏతేన నయేన సుత్తేపి వేదితబ్బో, తం భణన్తస్స. ఓసారేన్తస్స చాతి పరిసామజ్ఝే సుత్తం ఉచ్చారేన్తస్స చ.
పదసోధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. పఠమసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఇధ ‘‘భిక్ఖుం ఠపేత్వా అవసేసో అనుపసమ్పన్నో నామా’’తి (పాచి. ౫౨) వచనతో తిరచ్ఛానగతోపి అనుపసమ్పన్నోయేవ, సో చ ఖో న సబ్బో, మేథునధమ్మాపత్తియా వత్థుభూతోవాతి ఆహ ‘‘అన్తమసో’’తిఆది. తస్స చ పరిచ్ఛేదో మేథునధమ్మాపత్తియా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. దిరత్తతిరత్తన్తి ఏత్థ దిరత్తవచనేన న కోచి విసేసత్థో లబ్భతి, కేవలం లోకవోహారవసేన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతాయ, ముఖారుళ్హతాయ ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ద్విన్నం వా తిణ్ణం వా రత్తీనన్తి పన వచనత్థమత్తదస్సనత్థం వుత్తం, నిరన్తరతిరత్తదస్సనత్థం వా దిరత్తగ్గహణం కతన్తి దట్ఠబ్బం. సహసేయ్యన్తి ఏకతో సేయ్యం. సేయ్యాతి చ కాయప్పసారణసఙ్ఖాతం సయనమ్పి వుచ్చతి ‘‘సయనం సేయ్యా’’తి కత్వా, యస్మిం సేనాసనే సయన్తి, తమ్పి ‘‘సయన్తి ఏత్థాతి సేయ్యా’’తి కత్వా. తదుభయమ్పి ఇధ సామఞ్ఞేన, ఏకసేసనయేన వా గహితన్తి ఆహ ‘‘సబ్బచ్ఛన్నపరిచ్ఛన్నే’’తిఆది.
తత్థ యం సేనాసనం ఉపరి పఞ్చహి ఛదనేహి (పాచి. అట్ఠ. ౫౧), అఞ్ఞేన వా కేనచి అన్తమసో వత్థేనాపి సబ్బమేవ పరిచ్ఛన్నం, భూమితో పట్ఠాయ యావ ఛదనం ఆహచ్చ, అనాహచ్చాపి వా సబ్బన్తిమేన పరియాయేన దియడ్ఢహత్థుబ్బేధేన పాకారేన వా అఞ్ఞేన వా కేనచి అన్తమసో వత్థేనాపి పరిక్ఖిత్తం, ఇదం సబ్బచ్ఛన్నసబ్బపరిచ్ఛన్నం నామ. యస్స పన ఉపరి బహుతరం ఠానం ఛన్నం, అప్పం అచ్ఛన్నం, సమన్తతో చ బహుతరం పరిక్ఖిత్తం, అప్పం అపరిక్ఖిత్తం, ఇదం యేభుయ్యేన ఛన్నం యేభుయ్యేన పరిచ్ఛన్నం నామ. తస్మిం సబ్బచ్ఛన్నపరిచ్ఛన్నే, యేభుయ్యేన ఛన్నపరిచ్ఛన్నే వా.
విదహేయ్యాతి కరేయ్య, తఞ్చ ఖో అత్థతో సమ్పాదనన్తి ఆహ ‘‘సమ్పాదేయ్యా’’తి. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో ‘‘సేనాసనసఙ్ఖాతం సేయ్యం పవిసిత్వా కాయప్పసారణసఙ్ఖాతం సేయ్యం కప్పేయ్య విదహేయ్య సమ్పాదేయ్యా’’తి. దియడ్ఢహత్థుబ్బేధో వడ్ఢకిహత్థేన గహేతబ్బో. ఏకూపచారోతి వలఞ్జనద్వారస్స ఏకత్తం సన్ధాయ వుత్తం. సతగబ్భం వా చతుసాలం ఏకూపచారం హోతీతి సమ్బన్ధో. తత్థ వాతి పురిమపురిమదివసే యత్థ వుట్ఠం, తస్మింయేవ సేనాసనే వా. అఞ్ఞత్థ వా తాదిసేతి యథావుత్తలక్ఖణేన సమన్నాగతే అఞ్ఞస్మిం పుబ్బే అవుట్ఠసేనాసనే వా. తేన వాతి యేన సహ పురిమపురిమదివసే వుట్ఠం, తేన వా. అఞ్ఞేన వాతి యేన సహ పురిమపురిమస్మిం దివసే వుట్ఠం, తతో అఞ్ఞేన వా. సఙ్ఖేపోతి సఙ్ఖేపవణ్ణనా. యది ఏవం విత్థారో కథం వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘విత్థారో పనా’’తిఆది.
ఉపడ్ఢచ్ఛన్నపరిచ్ఛన్నాదీసూతి ఆదిసద్దేన ‘‘సబ్బచ్ఛన్నే చూళకపరిచ్ఛన్నే దుక్కటం, యేభుయ్యేన ఛన్నే చూళకపరిచ్ఛన్నే దుక్కటం, సబ్బపరిచ్ఛన్నే చూళకచ్ఛన్నే దుక్కటం, యేభుయ్యేన పరిచ్ఛన్నే చూళకచ్ఛన్నే దుక్కట’’న్తి (పాచి. అట్ఠ. ౫౩) అట్ఠకథాయం వుత్తానం గహణం. తతియాయ రత్తియా పురారుణా నిక్ఖమిత్వా పున వసన్తస్సాతి తతియాయ రత్తియా అరుణతో పురేతరమేవ నిక్ఖమిత్వా అరుణం బహి ఉట్ఠాపేత్వా చతుత్థదివసే అత్థఙ్గతే సూరియే పున వసన్తస్స. సబ్బచ్ఛన్నసబ్బాపరిచ్ఛన్నాదీసూతి ఏత్థ పన ఆదిసద్దేన ‘‘సబ్బపరిచ్ఛన్నే సబ్బఅచ్ఛన్నే, యేభుయ్యేన అచ్ఛన్నే యేభుయ్యేన అపరిచ్ఛన్నే’’తి (పాచి. ౫౪) పాళియం ఆగతానం, ‘‘ఉపడ్ఢచ్ఛన్నే చూళకపరిచ్ఛన్నే అనాపత్తి, ఉపడ్ఢపరిచ్ఛన్నే చూళకచ్ఛన్నే అనాపత్తి, చూళకచ్ఛన్నే చూళకపరిచ్ఛన్నే అనాపత్తీ’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౫౩) అట్ఠకథాయం ఆగతానఞ్చ గహణం.
పఠమసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా
మనుస్సిత్థియాతి జీవమానకమనుస్సిత్థియా. ‘‘మతిత్థీ పన కిఞ్చాపి పారాజికవత్థుభూతా, అనుపాదిన్నపక్ఖే పన ఠితత్తా సహసేయ్యాపత్తిం న కరోతీ’’తి (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౫౫) వదన్తి. అదిస్సమానరూపాహి పన యక్ఖిపేతీహి, మేథునస్స అవత్థుభూతాయ చ తిరచ్ఛానగతిత్థియా అనాపత్తి. పఠమదివసేపీతి పఠమస్మిం వియ సిక్ఖాపదే న చతుత్థేయేవ దివసే, అథ ఖో ఇధ పఠమదివసేపీతి అత్థో. ఇమినా ఇధ దివసపరిచ్ఛేదో నత్థీతి దస్సేతి. అఙ్గేసు పన పాచిత్తియవత్థుకసేనాసనం, తత్థ మాతుగామేన సహ నిపజ్జనం, సూరియత్థఙ్గమనన్తి తీణి అఙ్గానీతి అయమ్పి విసేసో దట్ఠబ్బో.
దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఛప్పఞ్చవాచాహీతి ఛహి పఞ్చహి వాచాహి. వాచాపరిచ్ఛేదో పనేత్థ కథం వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘ఉత్తరి ఛప్పఞ్చవాచాహీ’’తిఆది. సబ్బత్థాతి సుత్తే, అట్ఠకథాయఞ్చ. సచే అట్ఠకథం, ధమ్మపదం, జాతకాదివత్థుం వా కథేతుకామో హోతి, ఛప్పదమత్తమేవ కథేతుం వట్టతి. పాళియా సద్ధిం కథేన్తేన ఏకం పదం పాళితో, పఞ్చ అట్ఠకథాతోతి ఏవం ఛ పదాని అనతిక్కమిత్వావ కథేతబ్బో. పురిసేనాతి మనుస్సపురిసేన. తేనాహ ‘‘మనుస్సవిగ్గహం గహేత్వా పనా’’తిఆది.
తికపాచిత్తియన్తి మాతుగామే మాతుగామసఞ్ఞివేమతికఅమాతుగామసఞ్ఞీనం వసేన తీణి పాచిత్తియాని. అఞ్ఞస్స వా మాతుగామస్సాతి ఏకస్స మాతుగామస్స దేసేత్వా నిసిన్నే పున ఆగతస్స అఞ్ఞస్స మాతుగామస్స, ఏవం పన ఏకాసనే నిసిన్నేన మాతుగామసతస్సాపి దేసేతుం వట్టతి. ‘‘విఞ్ఞుమనుస్సిత్థియా’’తి వచనతో అవిఞ్ఞిత్థియాపి దేసయతో అనాపత్తి. ఇరియాపథపరివత్తాభావోతి అత్తనో వా మాతుగామస్స వా ఇరియాపథపరివత్తాభావో. కప్పియకారకస్సాభావోతి విఞ్ఞుస్స కప్పియకారకస్సాభావో, దుతియానియతే వుత్తలక్ఖణస్స మనుస్సస్స అభావోతి వుత్తం హోతి. కిరియాకిరియన్తి ఏత్థ ఉత్తరి ఛప్పఞ్చవాచాహి ధమ్మదేసనా కిరియా, కప్పియకారకస్స అగ్గహణం అకిరియాతి దట్ఠబ్బం.
ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. భూతారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
నిప్పరియాయేనాతి ‘‘పఠమం ఝానం సమాపజ్జి’’న్తిఆదినా (పాచి. ౭౧) ఉజుకమేవ. పరియాయేన ఆరోచితన్తి ‘‘యో తే విహారే వసి, సో భిక్ఖు పఠమం ఝానం సమాపజ్జి, సమాపజ్జతి, సమాపన్నో’’తిఆదినా (పాచి. ౭౫) అఞ్ఞాపదేసేన భణితం. పరినిబ్బానకాలే (పాచి. అట్ఠ. ౭౭), పన అన్తరా వా అతికడ్ఢియమానేన ఉపసమ్పన్నస్స భూతం ఆరోచేతుం వట్టతి. అనతికడ్ఢియమానేనాపి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౭౭) తథారూపే కారణే సతి ఆరోచేతుం వట్టతియేవ. తేనేవ అఞ్ఞతరేన దహరభిక్ఖునా ఉపవదితో అఞ్ఞతరో థేరో ‘‘ఆవుసో, ఉపరిమగ్గత్థాయ వాయామం మా అకాసి, ఖీణాసవో తయా ఉపవదితో’’తి ఆహ. థేరేన చ ‘‘అత్థి తే, ఆవుసో, ఇమస్మిం సాసనే పతిట్ఠా’’తి పుట్ఠో దహరభిక్ఖు ‘‘ఆమ, భన్తే, సోతాపన్నో ఆహ’’న్తి అవోచ. ‘‘కారకో అయ’’న్తి ఞత్వాపి పటిపత్తియా అమోఘభావదస్సనేన సముత్తేజనాయ, సమ్పహంసనాయ చ అరియా అత్తానం పకాసేన్తియేవ. తేనాహ ‘‘తథారూపే కారణే సతి ఉపసమ్పన్నస్స ఆరోచయతో’’తి. సుతపరియత్తిసీలగుణం పన అనుపసమ్పన్నస్సపి ఆరోచేతుం వట్టతి. కస్మా న ఇధ ఉమ్మత్తకాదయో గహితాతి ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. ఆదిసద్దేన ఖిత్తచిత్తవేదనాట్టానం గహణం. తస్మిం సతీతి ఉమ్మత్తకాదిభావే సతి. ఇధ న గహితాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే పదభాజనియం న గహితా. అచిత్తకన్తి పణ్ణత్తిజాననచిత్తాభావేన అచిత్తకం. కుసలాబ్యాకతచిత్తేహి ద్విచిత్త’’న్తి ఇదం ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన అరియపుగ్గలేయేవ సన్ధాయ వుత్తం. న హి పణ్ణత్తిం అజానన్తా ఝానలాభినో పుథుజ్జనా వత్థుమ్హి లోభవసేన అకుసలచిత్తేనాపి న ఆరోచేన్తీతి. దుక్ఖవేదనాయ వా అభావతో ‘‘ద్వివేదన’’న్తి ఇమస్స అనురూపం కత్వా ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
భూతారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ద్విన్నం ‘ఆపత్తిక్ఖన్ధానన్తి పారాజికసఙ్ఘాదిసేససఙ్ఖాతానం ద్విన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానం. ఆయతిం సంవరత్థాయాతి ‘‘ఏవమేస పరేసు హిరోత్తప్పేనాపి ఆయతిం సంవరం ఆపజ్జిస్సతీ’’తి ఆయతిం సంవరత్థాయ. ఆపత్తీనఞ్చ కులానఞ్చ పరియన్తం కత్వా వా అకత్వా వాతి ‘‘ఏత్తకా ఆపత్తియో ఆరోచేతబ్బా, ఏత్తకేసు కులేసు ఆరోచేతబ్బా’’తి ఏవం ఆపత్తీనఞ్చ కులానఞ్చ పరియన్తం కత్వా వా అకత్వా వా.
అదుట్ఠుల్లాయాతి పారాజికసఙ్ఘాదిసేసం ఠపేత్వా అవసేసపఞ్చాపత్తిక్ఖన్ధసఙ్ఖాతాయ అదుట్ఠుల్లాయ ఆపత్తియా. అవసేసే ఛ ఆపత్తిక్ఖన్ధేతి సఙ్ఘాదిసేసవజ్జితే సేసే ఛ ఆపత్తిక్ఖన్ధే. పురిమపఞ్చసిక్ఖాపదవీతిక్కమసఙ్ఖాతం దుట్ఠుల్లన్తి పాణాతిపాతవేరమణిఆదికస్స ఆదితో పఞ్చసిక్ఖాపదస్స వీతిక్కమసఙ్ఖాతం దుట్ఠుల్లం. ఇతరం అదుట్ఠుల్లం వా అజ్ఝాచారన్తి తతో అఞ్ఞం వికాలభోజనాదికపఞ్చకం, సుక్కవిసట్ఠికాయసంసగ్గదుట్ఠుల్లఅత్తకామఞ్చేతి అదుట్ఠుల్లం వా అజ్ఝాచారం. వత్థుమత్తన్తి ‘‘అయం సుక్కవిస్సట్ఠిం ఆపన్నో, దుట్ఠుల్లం, అత్తకామం, కాయసంసగ్గం ఆపన్నో’’తి ఏవం వత్థుమత్తం వా ఆరోచేన్తస్స. ఆపత్తిమత్తన్తి ‘‘అయం పారాజికం ఆపన్నో, సఙ్ఘాదిసేసం, థుల్లచ్చయం, పాచిత్తియం, పాటిదేసనీయం, దుక్కటం, దుబ్భాసితం ఆపన్నో’’తి ఏవం ఆపత్తిమత్తం వా ఆరోచేన్తస్స. వుత్తలక్ఖణస్సాతి ‘‘పారాజికం అనజ్ఝాపన్నస్సా’’తి కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ఏవం వుత్తలక్ఖణస్స. సవత్థుకోతి వత్థునా సహ ఘటితో.
దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. పథవీఖణనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
పాసాణసక్ఖరకథలమరుమ్బవాలుకాదీసూతి ఏత్థ ముట్ఠిప్పమాణతో ఉపరి పాసాణాతి వేదితబ్బా. ముట్ఠిప్పమాణా సక్ఖరా. కథలాతి కపాలఖణ్డాని. మరుమ్బాతి కటసక్ఖరా. వాలుకా వాలికాయేవ. అఞ్ఞతరస్స తతియభాగో హోతీతి తతియో భాగో హోతి. ఇదం వుత్తం హోతి – యతో పంసుం వా మత్తికం వా ఆహరాపేత్వా విసుం విసుం కతే ద్వే కోట్ఠాసా పంసు వా మత్తికా వా ఏకో పాసాణాదీసు అఞ్ఞతరో హోతి, అయం మిస్సకపథవీ నామాతి. ఓవట్ఠో నామ దేవేన ఓవట్ఠో (పాచి. ౮౬). వుత్తన్తి పదభాజనియం, సీహళట్ఠకథాయమేవ వా వుత్తం. అధికతరపాసాణాదిమిస్సాతి అధికతరపాసాణాదీహి మిస్సా, అదడ్ఢాపి వుత్తప్పమాణతో అధికతరపాసాణాదిమిస్సాతి అధిప్పాయో. వా-సద్దో అవుత్తవికప్పత్థో, తేన ఊనకచతుమాసోవట్ఠపథవిం సఙ్గణ్హాతి. సుద్ధపాసాణాదిభేదాయాతి సుద్ధా పాసాణా ఏత్థాతి సుద్ధపాసాణా, సా ఆది యస్స భేదస్స సో సుద్ధపాసాణాది. ఆది-సద్దేన సుద్ధసక్ఖరాదీనం గహణం. సుద్ధపాసాణాదిభేదో యస్సా సా సుద్ధపాసాణాదిభేదా, తాయ సుద్ధపాసాణాదిభేదాయ, సుద్ధపాసాణాదిప్పకారాయాతి అత్థో.
సయం ఖణతీతి ఏత్థ యో అన్తమసో పాదఙ్గుట్ఠకేనపి ఖణతి, ఉదకమ్పి ఛడ్డేన్తో భిన్దతి, పాదఙ్గుట్ఠకేనపి విలిఖతి, పత్తమ్పి పచన్తో దహతి, సో సబ్బో ఖణతియేవాతి వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘ఖణనభేదనవిలేఖనపచనాదీహి వికోపేతీతి. పత్తం పచన్తేన (పాచి. అట్ఠ. ౮౭) హి పుబ్బే పక్కట్ఠానేయేవ పచితబ్బో. అదడ్ఢాయ పథవియా అగ్గిం ఠపేతుం న వట్టతి. పత్తపచనకపాలస్స పన ఉపరి అగ్గిం ఠపేతుం వట్టతి. దారూనం ఉపరి ఠపేతి, సో అగ్గి తాని దహన్తో గన్త్వా పథవిం దహతి, న వట్టతి. ఇట్ఠకపాసాణాదీసుపి ఏసేవ నయో. తత్రాపి హి ఇట్ఠకాదీనంయేవ ఉపరి ఠపేతుం వట్టతి. కస్మా? తేసం అనుపాదానత్తా. న హి తాని అగ్గిస్స ఉపాదానసఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. సుక్ఖఖాణురుక్ఖాదీసుపి అగ్గిం దాతుం న వట్టతి. సచే పన ‘‘పథవిం అపత్తమేవ నిబ్బాపేత్వా గమిస్సామీ’’తి దేతి, వట్టతి. పచ్ఛా నిబ్బాపేతుం న సక్కోతి, అవిసయత్తా అనాపత్తి. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘ఖణనభేదనవిలిఖనపచనాదీహీ’’తి వుత్తేనేవ నయేన. నియమేత్వాతి సన్నిట్ఠానం కత్వా. ఇతరోతి ఆణాపకో.
‘‘పోక్ఖరణిం ఖణా’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౮౬) వదతి, వట్టతి. ఖతాయేవ పోక్ఖరణీ నామ హోతి, తస్మా అయం కప్పియవోహారో. ఏస నయో ‘‘వాపిం, తళాకం, ఆవాటం ఖణా’’తిఆదీసుపి. ‘‘ఇమం ఓకాసం ఖణ, ఇమస్మిం ఓకాసే పోక్ఖరణిం ఖణా’’తి పన వత్తుం న వట్టతి. ‘‘కన్దం ఖణ మూలం ఖణా’’తి అనియమేత్వా వత్తుం వట్టతి. ‘‘ఇమం వల్లిం ఖణ, ఇమస్మిం ఓకాసే కన్దం వా మూలం వా ఖణా’’తి వత్తుం న వట్టతి. తేనాహ ‘‘ఓకాసం అనియమేత్వా…పే… భణన్తస్సా’’తి. ఆతపేన సుక్ఖకద్దమో చ ఫలతి, తత్ర యో హేట్ఠా పథవియా అసమ్బద్ధో, తమేవ అపనేతుం వట్టతి. ఏస నయో గోకణ్టకేపి. తేనాహ ‘‘ఆతపేన…పే… అసమ్బద్ధ’’న్తి. తత్థ గోకణ్టకో (పాచి. అట్ఠ. ౮౬) నామ గావీనం ఖురచ్ఛిన్నకద్దమో వుచ్చతి. సచే పన హేట్ఠిమతలేన భూమిసమ్బన్ధో, వికోపేతుం న వట్టతి. భిజ్జిత్వా పతితనదితటన్తి భిజ్జిత్వా నదిసామన్తా పతితం ఓమకచాతుమాసం ఓవట్ఠం నదితటం. సచే పన భిజ్జిత్వా ఉదకేయేవ పకతి, దేవే అతిరేకచాతుమాసం ఓవట్ఠేపి ఉదకేయేవ ఉదకస్స పతితత్తా వట్టతి. మహన్తమ్పి నఙ్గలచ్ఛిన్నమత్తికాపిణ్డన్తి మహన్తమ్పి కసితట్ఠానే హేట్ఠా పథవియా అసమ్బద్ధం నఙ్గలచ్ఛిన్నమత్తికాపిణ్డం. ఏవమాదిసద్దేన కూటాసిఞ్చనయోగ్గతనుకకద్దమాదీనం గహణం. అసఞ్చిచ్చ రుక్ఖాదిపవట్టనేన భిన్దన్తస్సాతి పాసాణరుక్ఖాదీని వా పవట్టేన్తస్స, కత్తరదణ్డేన వా ఆహచ్చ ఆహచ్చ గచ్ఛన్తస్స పథవీ భిజ్జతి, సా ‘‘తేన భిన్దిస్సామీ’’తి ఏవం సఞ్చిచ్చ అభిన్నత్తా అసఞ్చిచ్చ భిన్నా నామ హోతి, ఇతి అసఞ్చిచ్చ రుక్ఖాదిప్పవట్టనేన భిన్దన్తస్స అనాపత్తి. అసతియా పాదఙ్గుట్ఠకాదీహి విలిఖన్తస్సాతి యో అఞ్ఞవిహితో కేనచి సద్ధిం కిఞ్చి కథేన్తో పాదఙ్గుట్ఠకేన వా కత్తరయట్ఠియా వా పథవిం విలిఖన్తో తిట్ఠతి, తస్స ఏవం అసతియా పాదఙ్గుట్ఠకాదీహి విలిఖన్తస్స అనాపత్తి.
పథవీఖణనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ముసావాదవగ్గో పఠమో.
౨. భూతగామవగ్గో
౧. భూతగామసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘భవన్తీ’’తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౯౦) ఇమినా విరుళ్హమూలే నీలభావం ఆపజ్జిత్వా వడ్ఢమానకే తరుణగచ్ఛే దస్సేతి. ‘‘అహేసు’’న్తి ఇమినా పన వడ్ఢిత్వా ఠితే మహన్తే రుక్ఖగచ్ఛాదికే దస్సేతి. తేనాహ ‘‘జాయన్తీ’’తిఆది. ఏత్థ చ ‘‘భవన్తీ’’తి ఇమస్స వివరణం ‘‘జాయన్తి వడ్ఢన్తీ’’తి, ‘‘అహేసు’’న్తి ఇమస్స ‘‘జాతా వడ్ఢితా’’తి. గామోతి సమూహో. పతిట్ఠితహరితతిణరుక్ఖాదీనన్తి భూమియం పతిట్ఠితస్స హరితతిణస్స చేవ హరితరుక్ఖాదీనఞ్చ. ఆదిసద్దేన ఓసధిగచ్ఛలతాదయో వేదితబ్బా. నిమిత్తత్థే చ భుమ్మం. యో అత్థో సమ్పజ్జతి, తమాహ ‘‘భూతగామపాతబ్యతాయా’’తిఆదినా.
నను చ రుక్ఖాదయో చిత్తరహితతాయ న జీవా, చిత్తరహితతా చ పరిఫన్దాభావతో, ఛిన్నేపి విరుహనతో, విసదిసజాతికభావతో, చతుయోనియం అపరియాపన్నతో చ వేదితబ్బా, వుడ్ఢి పన పవాళసిలాలవణానమ్పి విజ్జతీతి న తేసం జీవభావే కారణం, విసయగ్గహణఞ్చ నేసం పరికప్పనామత్తం సుపనం వియ చిఞ్చాదీనం, తథా దోహళాదయో, అథ కస్మా భూతగామస్స పాతబ్యతాయ పాచిత్తియం ఇచ్ఛితన్తి? సమణఅసారుప్పతో, తన్నిస్సితసత్తానురక్ఖణతో చ. తేనేవాహ ‘‘జీవసఞ్ఞినో హి మోఘపురిసా మనుస్సా రుక్ఖస్మి’’న్తిఆది (పాచి. ౮౯). సాసపబీజకసేవాలమ్పీతి సాసపబీజకసఙ్ఖాతం సేవాలమ్పి, సాసపసేవాలం, బీజకసేవాలమ్పీతి అత్థో. తత్థ సాసపసేవాలో నామ సాసపమత్తో ఖుద్దకసేవాలో. బీజకసేవాలో నామ ఉపరి ఖుద్దకపత్తో హేట్ఠా ఖుద్దకమూలో సేవాలో.
మూలబీజఖన్ధబీజఫళుబీజఅగ్గబీజబీజబీజానన్తి ఏత్థ మూలమేవ బీజం మూలబీజం. ఏవం సేసేసుపి. తత్థ మూలబీజం హలిద్దిఆదికం. ఖన్ధబీజం అస్సత్థాదికం. ఫళుబీజం ఉచ్ఛుఆదికం. అగ్గబీజం హిరివేరాదికం. బీజంబీజం పుబ్బణ్ణాదికం. భాజనగతన్తి సరావాదిభాజనగతం. నిక్ఖన్తం మూలమత్తం ఏతస్మాతి నిక్ఖన్తమూలమత్తం. మత్త సద్దేన చేత్థ పణ్ణస్స నిక్ఖమనం పటిక్ఖిపతి. ఏస నయో నిక్ఖన్తఅఙ్కురమత్తన్తి ఏత్థాపి. సచే పన మూలఞ్చ పణ్ణఞ్చ నిగ్గతం, భూతగామసఙ్ఖం గచ్ఛతి. విదత్థిమత్తా పత్తవట్టి నిగ్గచ్ఛతీతి విదత్థిమత్తా అనీలవణ్ణా పత్తవట్టి నిక్ఖమతి. తేనాహ ‘‘నిక్ఖన్తే’’తిఆది. హరితో న హోతీతి నీలవణ్ణో న హోతి. ముగ్గాదీనం పన పణ్ణేసు ఉట్ఠితేసు, వీహిఆదీనం వా అఙ్కురే హరితే భూతగామసఙ్గహం గచ్ఛన్తి. ఏస నయో అమ్బట్ఠిఆదీసు.
భూతగామబీజగామేతి ఏత్థ భూతగామతో వియోజితం విరుహనసమత్థమేవ మూలబీజాదికం బీజగామో నామాతి వేదితబ్బం. ఉభయత్థాతి భూతగామబీజగామేసు. అతథాసఞ్ఞిస్సాతి అభూతగామాబీజగామసఞ్ఞిస్స. కో పన వాదో అభూతగామాబీజగామేసు అభూతగామాబీజగామసఞ్ఞిస్స. అసఞ్చిచ్చాతి పాసాణరుక్ఖాదీని వా పవట్టేన్తస్స, సాఖం వా కడ్ఢన్తస్స, కత్తరదణ్డేన వా భూమిం పహరిత్వా గచ్ఛన్తస్స తిణాని కుప్పన్తి. తాని తేన ‘‘వికోపేస్సామీ’’తి ఏవం సఞ్చిచ్చ అవికోపితత్తా అసఞ్చిచ్చ వికోపితాని నామ హోన్తి. ఇతి అసఞ్చిచ్చ వికోపేన్తస్స అనాపత్తి.
అసతియాతి అఞ్ఞవిహితో కేనచి సద్ధిం కిఞ్చి కథేన్తో పాదఙ్గుట్ఠకేన వా హత్థేన వా తిణం వా లతం వా వికోపేన్తో తిట్ఠతి, ఏవం అసతియా వికోపేన్తస్స అనాపత్తి.
అజానిత్వాతి ఏత్థ అబ్భన్తరే ‘‘బీజగామో’’తి వా ‘‘భూతగామో’’తి వా న జానాతి, ‘‘వికోపేమీ’’తి పన జానాతి. ఏవం తిణే వా పలాలపుఞ్జే వా ఖణిత్తిం వా కుదాలం వా సఙ్గోపనత్థాయ ఠపేతి, డయ్హమానహత్థో వా అగ్గిం పాతేతి. తత్ర చే తిణాని ఛిజ్జన్తి వా డయ్హన్తి వా, ఏవం అజానిత్వా వికోపేన్తస్స అనాపత్తి.
యేన కేనచి అగ్గినాతి కట్ఠగ్గిగోమయగ్గిఆదీసు యేన కేనచి అగ్గినా, అన్తమసో లోహఖణ్డేనపి ఆదిత్తేన. ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వావాతి యాయ కాయచి భాసాయ ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వావ. ఏవ-సద్దేన పఠమం అగ్గినా ఫుసిత్వా పచ్ఛా ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్తుం న వట్టతీ’’తి దస్సేతి. ‘‘పఠమం అగ్గిం నిక్ఖిపిత్వా తం అనుద్ధరిత్వావ ‘కప్పియ’న్తి వుత్తే పన వట్టతీ’’తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౯౩) వదన్తి. ఏస నయో సేసేసుపి. తథేవాతి ‘కప్పియ’న్తి వత్వావ. అస్సమహింససూకరమిగగోరూపానం పన ఖురా అతిఖిణా, తస్మా తేహి న కాతబ్బం, కతమ్పి అకతం హోతీతి ఆహ ‘‘ఠపేత్వా గోమహింసాదీనం ఖురే’’తి. హత్థినఖా పన ఖురా న హోన్తి, తస్మా తేహి వట్టతి. తిరచ్ఛానానన్తి సీహబ్యగ్ఘదీపిమక్కటానం, సకున్తానఞ్చ. తేసఞ్హి నఖా తిఖిణా హోన్తి, తస్మా తేహి కాతబ్బం. ‘‘అన్తమసో ఛిన్దిత్వా ఆహటేనపీ’’తి ఇమినా యేహి కాతుం వట్టతి, తేహి తత్థజాతకేహి కాతబ్బన్తి ఏత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సేతి. ‘‘సత్థే వుత్తనయేనేవా’’తి ఇమినా ఛేదం వా వేధం వా దస్సేన్తేన ‘‘కప్పియన్తి వత్వావా’’తి వుత్తమతిదిసతి. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి ‘‘కప్పియన్తి వత్వావ కాతబ్బ’’న్తిఆదినా కప్పియం కరోన్తేన కత్తబ్బాకారమేవ దస్సితం, తథాపి భిక్ఖునా ‘‘కప్పియం కరోహీ’’తి వుత్తేయేవ అనుపసమ్పన్నేన ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వా అగ్గిపరిజితాది కాతబ్బన్తి గహేతబ్బం. అవచనం పన ‘‘పునపి కప్పియం కరోహీతి కారేత్వావ పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి పఠమమేవ వుత్తత్తా.
ఏకస్మిం…పే… కప్పియే కతే సబ్బం కతం హోతీతి ఏకంయేవ ‘‘కప్పియం కరోమీ’’తి అధిప్పాయేనపి కప్పియే కతే ఏకాబద్ధత్తా సబ్బం కతం హోతి. దారుకం విజ్ఝతీతి జానిత్వా వా అజానిత్వా వా విజ్ఝతి వా విజ్ఝాపేతి వా, వట్టతియేవ. భత్తసిత్థే విజ్ఝతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తం విజ్ఝతి, న వట్టతీతి వల్లిఆదీనం భాజనగతికత్తాతి అధిప్పాయో. భిన్దాపేత్వా కప్పియం కారేతబ్బన్తి బీజతో ముత్తస్స కటాహస్స భాజనగతికత్తా వుత్తం. అబీజన్తి అఙ్కురజననసమత్థబీజరహితతరుణమ్బఫలాది. తేనాహ ‘‘యం పన ఫలం తరుణం హోతి, అబీజ’’న్తి. నిబ్బత్తబీజం నామ బీజం నిబ్బత్తేత్వా విసుం కత్వా పరిభుఞ్జితుం సక్కుణేయ్యం అమ్బపనసాదిఫలం. తేనాహ ‘‘బీజం అపనేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి. తత్థ కప్పియకరణకిచ్చం నత్థి, సయమేవ కప్పియానీతి అధిప్పాయో.
భూతగామసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
యమత్థన్తి ‘‘త్వం కిర దుక్కటాపత్తిం ఆపన్నో’’తిఆదికం యం కిఞ్చి అత్థం. తతో అఞ్ఞన్తి పుచ్ఛితత్థతో అఞ్ఞమత్థం. అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణస్సాతి వినయధరేన యం వచనం దోసపుచ్ఛనత్థం వుత్తం, తతో అఞ్ఞేన వచనేన పటిచ్ఛాదనస్స. పటిచ్ఛాదనత్థోపి హి చరసద్దో హోతి అనేకత్థత్తా ధాతూనం. వుత్తన్తి పాళియం వుత్తం.
సావసేసం ఆపత్తిం ఆపన్నోతి ఏత్థ ఠపేత్వా పారాజికం సేసా సావసేసాపత్తి నామ, తం ఆపన్నో. అనుయుఞ్జియమానోతి ‘‘కిం, ఆవుసో, ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి పుచ్ఛియమానో. అఞ్ఞేన వచనేనాతి ‘‘కో ఆపన్నో? కిం ఆపన్నో? కిస్మిం ఆపన్నో? కథం ఆపన్నో? కం భణథ? కిం భణథా’’తి అఞ్ఞేన వచనేన. అఞ్ఞన్తి ‘‘కిం త్వం ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తిఆదికం అనుయుఞ్జకవచనం. తథా తథా విక్ఖిపతీతి తేన తేన పకారేన విక్ఖిపతి. కిం వుత్తం హోతి? సో (పాచి. అట్ఠ. ౯౪) కిఞ్చి వీతిక్కమం దిస్వా ‘‘ఆవుసో, ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి సఙ్ఘమజ్ఝే ఆపత్తియా అనుయుఞ్జియమానో ‘‘కో ఆపన్నో’’తి వదతి. తతో ‘‘త్వ’’న్తి వుత్తే ‘‘అహం కిం ఆపన్నో’’తి వదతి. అథ ‘‘పాచిత్తియం వా దుక్కటం వా’’తి వుత్తే ‘‘అహం కిస్మిం ఆపన్నో’’తి వదతి. తతో ‘‘అముకస్మిం నామ వత్థుస్మి’’న్తి వుత్తే ‘‘అహం కథం ఆపన్నో, కిం కరోన్తో ఆపన్నోమ్హీ’’తి పుచ్ఛతి. అథ ‘‘ఇదం నామ కరోన్తో ఆపన్నో’’తి వుత్తే ‘‘కం భణథా’’తి వదతి. తతో ‘‘తం భణామా’’తి వుత్తే ‘‘కిం భణథా’’తి ఏవమనేకేహి పకారేహి విక్ఖిపతీతి వుత్తం హోతి.
యో పన భిక్ఖు సావసేసం ఆపత్తిం ఆపన్నో, తం న కథేతుకామో తుణ్హీభావేన విహేసేతీతి సమ్బన్ధో. విహేసేతీతి చిరనిసజ్జాచిరభాసనేహి పిట్ఠిఆగిలాయనతాలుసోసాదివసేన సఙ్ఘం విహేసేతి, పరిస్సమం తేసం కరోతీతి అత్థో. పరిస్సమో హి విహేసా నామ. అఞ్ఞవాదకకమ్మన్తి అఞ్ఞవాదకస్స భిక్ఖునో అఞ్ఞవాదకారోపనత్థం కాతబ్బం ఞత్తిదుతియకమ్మం. విహేసకకమ్మన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తస్మిం సఙ్ఘేన కతేతి తస్మిం అఞ్ఞవాదకకమ్మే చ విహేసకకమ్మే చ సఙ్ఘేన ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ కతే. తథా కరోన్తానన్తి తం పకారం కరోన్తానం, అఞ్ఞవాదకఞ్చ విహేసకఞ్చ కరోన్తానన్తి అత్థో.
‘‘విహేసకేతి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తీ’’తి అవచనఞ్చేత్థ ‘‘ఆపత్తికరా చ హోతి అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదాదీసు వియా’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమపారాజికవణ్ణనా) వుత్తత్తాయేవ పఞ్ఞాయతీతి కత్వా. ఏస నయో ఉపరి సిక్ఖాపదేసు. ధమ్మకమ్మే తికపాచిత్తియన్తి ధమ్మకమ్మే ధమ్మకమ్మసఞ్ఞివేమతికఅధమ్మకమ్మసఞ్ఞీనం వసేన తీణి పాచిత్తియాని. అధమ్మకమ్మే తికదుక్కటన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అనారోపితేతి కమ్మవాచాయ అనారోపితే, అప్పతిట్ఠాపితేతి అత్థో. గేలఞ్ఞేనాతి యేన కథేతుం న సక్కోతి, ముఖే తాదిసేన బ్యాధినా. సఙ్ఘస్స భణ్డనాదీని భవిస్సన్తీతి సఙ్ఘమజ్ఝే కథితే తప్పచ్చయా సఙ్ఘస్స భణ్డనం వా కలహో వా విగ్గహో వా వివాదో వా సఙ్ఘభేదో వా సఙ్ఘరాజి వా భవిస్సన్తీతి ఇమినా వా అధిప్పాయేన న కథేన్తస్స. ఏత్థ చ అధమ్మేనాతి అభూతేన వత్థునా.
‘‘సముట్ఠానాదీని అదిన్నాదానసదిసానీ’’తి అవిసేసం అతిదిసిత్వా విసేసం దస్సేతుం ‘‘ఇదం పనా’’తిఆది వుత్తం. సియా కిరియం అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరన్తస్స. సియా అకిరియం తుణ్హీభావేన విహేసేన్తస్స.
అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
యేన వచనేనాతి ‘‘ఛన్దాయ ఇత్థన్నామో ఇదం నామ కరోతీ’’తిఆదికేన యేన వచనేన. తేనాహ ‘‘ఛన్దాయా’’తిఆది. తత్థ ఛన్దాయాతి ఛన్దేన పక్ఖపాతేన. ‘‘అక్ఖరాయ వాచేతీ’’తిఆదీసు (పాచి. ౪౬) వియ లిఙ్గవిపల్లాసో ఏస. ఇదం నామ కరోతీతి అత్తనో సన్దిట్ఠసమ్భత్తానం పణీతం సేనాసనం వా పఞ్ఞపేతి, భత్తాదికం వాతి అధిప్పాయో. సేనాసనపఞ్ఞాపకాదిభేదన్తి ఏత్థ ఆదిసద్దేన భత్తుద్దేసకయాగుభాజకఫలభాజకాదీనం గహణం. అనేకత్థత్తా ధాతూనం ఝే-సద్దో ఓలోకనత్థోపి హోతీతి ఆహ ‘‘అవఞ్ఞాయ ఓలోకాపేన్తీ’’తి. చిన్తనత్థోయేవ వా గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘లామకతో వా చిన్తాపేన్తీ’’తి. తథేవ వదన్తాతి ‘‘ఛన్దాయ ఇత్థన్నామో ఇదం నామ కరోతీ’’తిఆదీని వదన్తా. వుత్తన్తి పాళియం వుత్తం. ‘‘ఖియ్యనకే’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౧౦౫) అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తి.
అసమ్మతస్సాతి సఙ్ఘేన కమ్మవాచాయ అసమ్మతస్స. కేవలం ‘‘తవేసో భారో’’తి సఙ్ఘేన ఆరోపితభారస్స, భిక్ఖూనం వా ఫాసువిహారత్థాయ సయమేవ భారం వహన్తస్స, యత్ర వా ద్వే తయో భిక్ఖూ విహరన్తి, తత్ర తాదిసం కమ్మం కరోన్తస్సాతి అధిప్పాయో. యస్స కస్సచీతి ఉపసమ్పన్నస్స వా అనుపసమ్పన్నస్స వా యస్స కస్సచి. అనుపసమ్పన్నస్స పన సమ్మతస్స వా అసమ్మతస్స వాతి ఏత్థ పన (పాచి. అట్ఠ. ౧౦౬) కిఞ్చాపి అనుపసమ్పన్నస్స తేరస సమ్మతియో దాతుం న వట్టన్తి, తథాపి యో ఉపసమ్పన్నకాలే లద్ధసమ్ముతికో పచ్ఛా అనుపసమ్పన్నభావే ఠితో, తం సన్ధాయ ‘‘సమ్మతస్స వా’’తి వుత్తం. యస్స పన బ్యత్తస్స సామణేరస్స కేవలం సఙ్ఘేన వా సమ్మతేన వా భిక్ఖునా ‘‘త్వం ఇదం కమ్మం కరోహీ’’తి భారో కతో, తం సన్ధాయ ‘‘అసమ్మతస్స వా’’తి వుత్తం. యస్మా ఉజ్ఝాపనఞ్చ ఖియ్యనఞ్చ ముసావాదవసేన పవత్తం, తస్మా ఆదికమ్మికస్స ఇమినావ అనాపత్తి, ముసావాదేన పన ఆపత్తియేవాతి గహేతబ్బం.
ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
మఞ్చం వాతి మసారకో, బున్దికాబద్ధో, కుళీరపాదకో, ఆహచ్చపాదకోతి ఇమేసు చతూసు యం కఞ్చి మఞ్చం వా. పీఠం వాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. భిసిం వాతి ఉణ్ణభిసి, చోళభిసి, వాకభిసి, తిణభిసి, పణ్ణభిసీతి ఇమాసు పఞ్చసు భిసీసు యం కఞ్చి భిసిం వా. తేనాహ ‘‘మఞ్చాదీసూ’’తిఆది. తత్థ ‘‘మఞ్చసఙ్ఖేపేనా’’తి ఇమినా పీఠసఙ్ఖేపం పటిక్ఖిపతి. కప్పియచమ్మేనాతి మిగాజేళకచమ్మేన. ఏత్థ పన మిగచమ్మే ఏణిమిగో, వాతమిగో, పసదమిగో, కురుఙ్గమిగో, మిగమాతుకో, రోహితమిగోతి ఏతేసంయేవ చమ్మాని వట్టన్తి, అఞ్ఞేసం పన –
మక్కటో కాళసీహో చ, సరభో కదలీమిగో;
యే చ వాళమిగా కేచి, తేసం చమ్మం న వట్టతీతి. (మహావ. అట్ఠ. ౨౫౯);
తత్థ వాళమిగాతి సీహబ్యగ్ఘఅచ్ఛతరచ్ఛా. న కేవలఞ్చ ఏతేయేవ, యేసం పన చమ్మం వట్టతీతి వుత్తం, తే ఠపేత్వా అవసేసా అన్తమసో గోమహింసససబిళారాదయోపి సబ్బే ఇమస్మిం అత్థే ‘‘వాళమిగా’’త్వేవ వేదితబ్బా. ఏతేసఞ్హి సబ్బేసం చమ్మం న వట్టతి. తాలీసపత్తన్తి సుద్ధం తమాలపత్తం, అఞ్ఞేన మిస్సం పన వట్టతి. తిణవాకచోళేసు అకప్పియం నామ నత్థి. కిం పనేత్థ బిబ్బోహనే వియ నిసీదితుఞ్చ నిపజ్జితుఞ్చ న వట్టతీతి ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. న కేవలఞ్చేదమేవాతి ఆహ ‘‘పమాణపరిచ్ఛేదోపి చేత్థ నత్థీ’’తి, ‘‘ఏత్తకమేవ కాతబ్బ’’న్తి భిసియా పమాణనియమోపి నత్థీతి అత్థో. మఞ్చభిసిపీఠభిసిభూమత్థరణభిసిచఙ్కమనభిసిపాదపుఞ్ఛనభిసీతి ఏతాసం పన అనురూపతో సల్లక్ఖేత్వా అత్తనో రుచివసేన పమాణం కాతబ్బం. అన్తో సంవేల్లిత్వా బద్ధన్తి యథా వేమజ్ఝం సంఖిత్తం హోతి, ఏవం మజ్ఝే సుట్ఠు వేఠేత్వా బద్ధం.
యే అట్ఠ మాసాతి సమ్బన్ధో. ‘‘అవస్సికసఙ్కేతా’’తి ఏతస్సేవ వివరణం ‘‘వస్సానమాసాతి ఏవం అపఞ్ఞాతా’’తి, అప్పతితా అప్పసిద్ధాతి అత్థో. ‘‘అసఞ్ఞితా’’తిపి పాఠో, తత్థ అవిఞ్ఞాతాతి అత్థో. అట్ఠ మాసాతి చత్తారో హేమన్తికా, చత్తారో గిమ్హికా మాసాతి అట్ఠ మాసా. ఓవస్సకమణ్డపేతి సాఖామణ్డపపదరమణ్డపానం యత్థ కత్థచి ఓవస్సకే మణ్డపే. యత్థాతి యేసు జనపదేసు. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు జనపదేసు. కాకాదీనం నిబద్ధవాసరుక్ఖమూలేతి యత్థ ధువనివాసేన కాకా వా కులాలా వా అఞ్ఞే వా సకున్తా కులావకే కత్వా వసన్తి, తాదిసస్స కాకాదీనం నిబద్ధవాసస్స యస్స కస్సచి రుక్ఖస్స హేట్ఠా. యత్థ పన గోచరప్పసుతా సకున్తా విస్సమిత్వా గచ్ఛన్తి, తస్స రుక్ఖస్స మూలే నిక్ఖిపితుం వట్టతి. ‘‘కదాచిపీ’’తి ఇమినా న కేవలం వస్సికసఙ్కేతేయేవాతి దస్సేతి. యత్థాతి యస్మిం పదేసే. యదాతి యస్మిం కాలే.
సోతి యస్సత్థాయ సన్థతో, సో. పకతిసన్థతేతి పకతియావ సన్థతే, యం నేవత్తనా సన్థతం, న పరేన సన్థరాపితం, తస్మిన్తి వుత్తం హోతి. లజ్జీ హోతీతి లజ్జనసీలో హోతి, పరిక్ఖారవినాసనే భీతోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అత్తనో పలిబోధం వియ మఞ్ఞతీ’’తి, ఇమినా అలజ్జిం ఆపుచ్ఛిత్వా గన్తుం న వట్టతీతి దస్సేతి. నిరపేక్ఖోతి ‘‘ఆగన్త్వా ఉద్ధరిస్సామీ’’తి అపేక్ఖారహితో, ఇమినా సాపేక్ఖో చే గచ్ఛతి, అనాపత్తీతి దస్సేతి. తేనేవ హి అనాపత్తివారే ‘‘ఓతాపేన్తో గచ్ఛతీ’’తి (పాచి. ౧౧౩) వుత్తం. అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తోతి తం మగ్గం అతిక్కమిత్వా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తో. లేడ్డుపాతూపచారతో బహి ఠితత్తా ‘‘పాదుద్ధారేన కారేతబ్బో’’తి వుత్తం, అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తస్స పఠమపాదుద్ధారే దుక్కటం, దుతియపాదుద్ధారే పాచిత్తియన్తి అత్థో.
తికపాచిత్తియం సఙ్ఘికే సఙ్ఘికసఞ్ఞివేమతికపుగ్గలికసఞ్ఞీనం వసేన. ఇమినావ నయేన తికదుక్కటమ్పి వేదితబ్బం. చిమిలికాదీనం అత్థో దుతియసిక్ఖాపదే దస్సితోవ. పాదపుఞ్ఛనీ (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౨) నామ రజ్జుకేహి వా పిలోతికాహి వా పాదపుఞ్ఛనత్థం కతా. ఫలకపీఠం నామ ఫలకమయం పీఠం. న కేవలం చిమిలికాదీనియేవ అజ్ఝోకాసే ఠపేత్వా గచ్ఛన్తస్స దుక్కటన్తి ఆహ ‘‘యం వా పనా’’తిఆది. యం కిఞ్చి దారుభణ్డం, యం కిఞ్చి మత్తికాభణ్డన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘అన్తమసో పత్తాధారకమ్పీ’’తి ఇమినా తాలవణ్టబీజనిపత్తపానీయఉళఉఙ్కపానీయసఙ్ఖాదీసు వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సేతి.
అరఞ్ఞే (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౦) పణ్ణకుటీసు వసన్తానం సీలసమ్పదాయ పసన్నచిత్తా మనుస్సా మఞ్చపీఠాదీని దేన్తి ‘‘సఙ్ఘికపరిభోగేన పరిభుఞ్జథా’’తి, తత్థ కిం కాతబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఆరఞ్ఞకేన పనా’’తిఆది. తత్థ అసతి అనోవస్సకేతి పబ్భారాదిఅనోవస్సకట్ఠానే అసతి. ఇదఞ్చ లక్ఖణవచనం ‘‘సభాగానం అభావే’’తి చ ఇచ్ఛితబ్బత్తా. ఆరఞ్ఞకేన హి భిక్ఖునా తత్థ వసిత్వా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తేన సామన్తవిహారే భిక్ఖూనం పేసేత్వా గన్తబ్బం. సభాగానం అభావే అనోవస్సకే నిక్ఖిపిత్వా గన్తబ్బం. అనోవస్సకే అసతి రుక్ఖే లగ్గేత్వా గన్తబ్బం.
న కేవలం ఇదంయేవ కత్వా గన్తుం వట్టతీతి ఆహ ‘‘యథా వా’’తిఆది. యథా వా ఉపచికాహి న ఖజ్జతీతి యథా ఠపితే ఉపచికాహి సేనాసనం న ఖజ్జతి, ఏవం తథా పాసాణానం ఉపరి ఠపనం కత్వాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – చతూసు (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౬) పాసాణేసు మఞ్చం ఠపేత్వా మఞ్చే అవసేసమఞ్చపీఠాని ఆరోపేత్వా ఉపరి భిసిఆదికం రాసిం కత్వా దారుభణ్డం మత్తికాభణ్డం పటిసామేత్వా గమికవత్తం పూరేత్వా గన్తబ్బన్తి.
అబ్భోకాసికేనాపి ‘‘అహం ఉక్కట్ఠఅబ్భోకాసికో’’తి చీవరకుటిమ్పి అకత్వా అసమయే అజ్ఝోకాసే పఞ్ఞపేత్వా నిసీదితుం వా నిపజ్జితుం వా న వట్టతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అబ్భోకాసికేనా’’తిఆది. సచే పన చతుగ్గుణేనపి చీవరేన కతకుటి అతేమేన్తం రక్ఖితుం నేవ సక్కోతి, సత్తాహవద్దలికాదీని భవన్తి, భిక్ఖునో కాయానుగతికత్తా వట్టతి. రుక్ఖమూలికస్సాపి ఏసేవ నయో.
యస్మిం విస్సాసగ్గాహో రుహతి, తస్స సన్తకం అత్తనో పుగ్గలికమివ హోతీతి ఆహ ‘‘విస్సాసికపుగ్గలికే’’తి. యస్మిం పన విస్సాసో న రుహతి, తస్స సన్తకే దుక్కటమేవ. అమనుస్సోతి యక్ఖో వా పేతో వా. పలిబుద్ధం హోతీతి ఉపద్దుతం హోతి.
పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
యం కిఞ్చి చమ్మన్తి కప్పియాకప్పియం యం కిఞ్చి చమ్మం. నను ‘‘న, భిక్ఖవే, మహాచమ్మాని ధారేతబ్బాని సీహచమ్మం బ్యగ్ఘచమ్మం దీపిచమ్మం, యో ధారేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౨౫౫) ఖన్ధకే సీహచమ్మాదీనం పటిక్ఖేపో కతోతి ఆహ ‘‘సీహచమ్మాదీనఞ్హీ’’తిఆది. పరిహరణేయేవ పటిక్ఖేపోతి అత్తనో సన్తకం కత్వా తం తం విహారం హరిత్వా మఞ్చపీఠాదీసు అత్థరిత్వా పరిభోగేయేవ పటిక్ఖేపో, సేనాసనసన్తకం కత్వా భూమత్థరణవసేన పన పరిభోగే నేవత్థి దోసో. తేనాహ ‘‘సేనాసనపరిభోగే పన అకప్పియచమ్మం నామ నత్థీ’’తి. పావారేన్తి సఞ్ఛాదేన్తి సరీరం ఏతేనాతి పావారో. కోజవోతి ఉద్దలోమిఏకన్తలోమిఆదికోజవత్థరణం. సేసన్తి భిసి నిసీదనం తిణసన్థారో పణ్ణసన్థారోతి అవసిట్ఠం సేనాసనం. తత్థ భిసీతి మఞ్చకభిసి వా పీఠకభిసి వా. నిసీదనన్తి సదసం వేదితబ్బం. తిణసన్థారోతి యేసం కేసఞ్చి తిణానం సన్థారో. ఏస నయో పణ్ణసన్థారే. ఏత్థ చ భిసి హేట్ఠా వుత్తత్తా పాకటా. నిసీదనం నిసీదనసిక్ఖాపదేనేవ (పాచి. ౫౩౧ ఆదయో) పాకటం. తిణసన్థారపణ్ణసన్థారాని పన లోకపసిద్ధానియేవ. తేనేవాహ ‘‘పాకటమేవా’’తి.
నేవ ఉద్ధరేయ్య, న ఉద్ధరాపేయ్యాతి అత్తనా వా ఉద్ధరిత్వా పతిరూపే ఠానే న ఠపేయ్య, పరేన వా తథా న కారేయ్య. తేనాహ ‘‘యథా ఠపిత’’న్తిఆది. తం ఠపేన్తేన చ ‘‘చతూసు పాసాణేసూ’’తిఆదినా (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౬) పుబ్బే వుత్తనయేనేవ అన్తోగేహే అనోవస్సకే నిక్ఖిపితబ్బం. సచే పన సేనాసనం ఓవస్సతి, ఛదనత్థఞ్చ తిణం వా ఇట్ఠకా వా ఆనీతా హోన్తి. సచే ఉస్సహతి, ఛాదేతబ్బం. నో చే సక్కోతి, యో ఓకాసో అనోవస్సకో, తత్థ నిక్ఖిపితబ్బం. సచే సబ్బమ్పి ఓవస్సతి, ఉస్సహన్తేన అన్తోగామే ఉపాసకానం ఘరే ఠపేతబ్బం. సచే తేపి ‘‘సఙ్ఘికం నామ, భన్తే, భారియం, అగ్గిదాహాదీనం భాయామా’’తి న సమ్పటిచ్ఛన్తి, అజ్ఝోకాసే పాసాణానం ఉపరి మఞ్చం ఠపేత్వా సేసం పుబ్బే వుత్తనయేనేవ నిక్ఖిపిత్వా తిణేహి చ పణ్ణేహి చ పటిచ్ఛాదేతబ్బం. యఞ్హి తత్థ అఙ్గమత్తమ్పి అవసిస్సతి, తం అఞ్ఞేసం తత్థ ఆగతానం భిక్ఖూనం ఉపకారం భవిస్సతీతి. ఉపచారన్తి సబ్బపచ్ఛిమసేనాసనతో ద్వే లేడ్డుపాతా.
అయమేత్థ ఆపుచ్ఛితబ్బానాపుచ్ఛితబ్బవినిచ్ఛయో – (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౮) యా తావ భూమియం దీఘసాలా వా పణ్ణసాలా వా హోతి, యం వా రుక్ఖత్థమ్భేసు కతగేహం ఉపచికానం ఉట్ఠానట్ఠానం హోతి, తతో పక్కమన్తేన ఆపుచ్ఛిత్వావ పక్కమితబ్బం. తస్మిఞ్హి కతిపయాని దివసాని అజగ్గియమానే వమ్మికావ సన్తిట్ఠన్తి. యం పన పాసాణపిట్ఠియం వా పాసాణత్థమ్భేసు వా కతసేనాసనం సిలుచ్చయలేణం వా సుధాలిత్తసేనాసనం వా, యత్థ ఉపచికాసఙ్కా నత్థి, తతో పక్కమన్తస్స ఆపుచ్ఛిత్వాపి అనాపుచ్ఛిత్వాపి గన్తుం వట్టతి. తేనాహ ‘‘యత్థ పనా’’తిఆది. సచే తాదిసేపి సేనాసనే ఏకేన పస్సేన ఉపచికా ఆరోహన్తి, ఆపుచ్ఛిత్వావ గన్తబ్బం. ఆపుచ్ఛనం పన వత్తన్తి ఆపుచ్ఛనం గమికవత్తం. ఇదఞ్చ ఇతికత్తబ్బతాదస్సనత్థం వుత్తం, న పన వత్తభేదదుక్కటన్తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౧౧౮) దస్సనత్థం. కేచి పన ‘‘దుక్కటన్తి దస్సనత్థ’’న్తి వదన్తి, తం న యుజ్జతి వత్తక్ఖన్ధకట్ఠకథాయ ‘‘యం పాసాణపిట్ఠియం వా పాసాణత్థమ్భేసు వా కతసేనాసనం, యత్థ ఉపచికానారోహన్తి, తం అనాపుచ్ఛన్తస్సాపి అనాపత్తీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౬౦) వుత్తత్తా. ఆపుచ్ఛన్తేన పన భిక్ఖుమ్హి (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౬) సతి భిక్ఖు ఆపుచ్ఛితబ్బో, తస్మిం అసతి సామణేరో, తస్మిం అసతి ఆరామికో, తస్మిమ్పి అసతి యేన విహారో కారాపితో, సో విహారసామికో, తస్స వా కులే యో కోచి ఆపుచ్ఛితబ్బో.
‘‘ఉపచారే’’తి ఏతస్సేవ వివరణం ‘‘బహి ఆసన్నే’’తి, విహారస్స బహి ఆసన్నట్ఠానేతి అత్థో. ఉపట్ఠానసాలాయ వాతి భోజనసాలాయం వా. దుక్కటమేవాతి వుత్తప్పకారఞ్హి దసవిధం సేయ్యం అన్తోగబ్భాదిమ్హి గుత్తట్ఠానే పఞ్ఞపేత్వా గచ్ఛన్తస్స యస్మా సేయ్యాపి సేనాసనమ్పి ఉపచికాహి పలుజ్జతి, వమ్మికరాసియేవ హోతి, తస్మా పాచిత్తియం వుత్తం. బహి పన ఉపట్ఠానసాలాదీసు పఞ్ఞపేత్వా గచ్ఛన్తస్స సేయ్యామత్తమేవ నస్సేయ్య ఠానస్స అగుత్తతాయ, న సేనాసనం, తస్మా ఏత్థ దుక్కటం వుత్తం. మఞ్చపీఠం పన యస్మా న సక్కా సహసా ఉపచికాహి ఖాయితుం, తస్మా తం విహారేపి సన్థరిత్వా గచ్ఛన్తస్స దుక్కటం వుత్తం. విహారూపచారే పన తం విహారచారికం ఆహిణ్డన్తా దిస్వావ పటిసామేన్తి.
ఉద్ధరణాని కత్వాతి ఏత్థ ఉద్ధరిత్వా గచ్ఛన్తేన మఞ్చపీఠకవానం సబ్బం అపనేత్వా (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౮) సంహరిత్వా చీవరవంసే లగ్గేత్వా గన్తబ్బం. పచ్ఛా ఆగన్త్వా వసనకభిక్ఖునాపి పున మఞ్చపీఠం వా పఞ్ఞపేత్వా సయిత్వా గచ్ఛన్తేన తథేవ కాతబ్బం. అన్తోకుట్టతో సేయ్యం బహికుట్టే పఞ్ఞపేత్వా వసన్తేన గమనకాలే పున గహితట్ఠానేయేవ పటిసామేతబ్బం. ఉపరిపాసాదతో ఓరోపేత్వా హేట్ఠాపాసాదే వసన్తస్సాపి ఏసేవ నయో. రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానేసు మఞ్చపీఠం పఞ్ఞపేత్వాపి గమనకాలే పున గహితట్ఠానేయేవ ఠపేతబ్బం. ఉద్ధరాపేత్వా గమనేపి ఏసేవ నయో. ఆపుచ్ఛిత్వా గచ్ఛన్తేన పన ‘‘భిక్ఖుమ్హి సతి భిక్ఖు ఆపుచ్ఛితబ్బో’’తిఆదినా (పాచి. అట్ఠ. ౧౧౬) హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ ఆపుచ్ఛిత్వా గన్తబ్బం.
దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా
‘‘జాన’’న్తి వుత్తే ‘‘అనుట్ఠాపనీయో ‘అయ’న్తి జానన్తో’’తి అయం విసేసో కుతో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘తేనేవస్సా’’తిఆది. నను పదభాజనేపి వుడ్ఢభావాదిజాననమేవ వుత్తం, న తు అనుట్ఠాపనీయభావన్తి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘వుడ్ఢో హీ’’తిఆది. బహూపకారతన్తి ‘‘భణ్డాగారికత్తాదిబహుఉపకారభావం’’. న కేవలం ఇదమేవాతి ఆహ ‘‘గుణవిసిట్ఠతఞ్చా’’తిఆది, తేన బహూపకారత్తేపి గుణవిసిట్ఠత్తాభావే, గుణవిసిట్ఠత్తేపి బహూపకారత్తాభావే దాతుం న వట్టతీతి దస్సేతి. ‘‘భణ్డాగారికస్స బహూపకారతం, ధమ్మకథికాదీనం గుణవిసిట్ఠతఞ్చ సల్లక్ఖేత్వా’’తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౧౧౯-౧౨౧) కేచి. ధువవాసత్థాయాతి నిచ్చవాసత్థాయ. సమ్మన్నిత్వాతి అపలోకనేన కమ్మేన సమ్మన్నిత్వా. కామఞ్చేత్థ గిలానస్సాపి సఙ్ఘోయేవ అనుచ్ఛవికం సేనాసనం దేతి, గిలానో పన అపలోకేత్వా సఙ్ఘేన అదిన్నసేనాసనోపి న పీళేతబ్బో అనుకమ్పితబ్బోతి దస్సేతుం విసుం వుత్తో.
సమన్తా దియడ్ఢో హత్థోతి మజ్ఝే పఞ్ఞత్తం మఞ్చపీఠం సన్ధాయ వుత్తం. ఏకపస్సేన చే పహోనకదిసా దిస్సతి, తతో గహేతబ్బం. పాదధోవనపాసాణతోతి ద్వారే నిక్ఖిత్తపాదధోవనపాసాణతో. నిసీదన్తస్స వా నిపజ్జన్తస్స వా పాచిత్తియన్తి ఏత్థ నిసీదనమత్తేన, నిపజ్జనమత్తేనేవ వా పాచిత్తియం. పునప్పునం కరోన్తస్సాతి ఉట్ఠాయుట్ఠాయ నిసీదతో వా నిపజ్జతో వా.
సఙ్ఘికే సఙ్ఘికసఞ్ఞివేమతికపుగ్గలికసఞ్ఞీనం వసేన తికపాచిత్తియం వేదితబ్బం. తికదుక్కటం పన పుగ్గలికే సఙ్ఘికసఞ్ఞివేమతికఅఞ్ఞపుగ్గలికసఞ్ఞీనం వసేన. విహారస్స ఉపచారేతి తస్స బహి ఆసన్నప్పదేసే.
అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
అనేకకోట్ఠకానీతి అనేకద్వారకోట్ఠకాని. ‘‘నిక్ఖమాతి వచనం సుత్వా అత్తనో రుచియా చే నిక్ఖమతి, అనాపత్తీ’’తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౧౨౬) వదన్తి.
తస్స పరిక్ఖారనిక్కడ్ఢనేతి తస్స సన్తకం యం కిఞ్చి పత్తచీవరపరిస్సావనధమ్మకరణమఞ్చపీఠభిసిబిబ్బోహనాదిభేదం అన్తమసో రజనఛల్లిపి అత్థి, తస్స పరిక్ఖారస్స నిక్కడ్ఢనే. తఞ్చాతి దుక్కటం పరామసతి. నిక్కడ్ఢాపనేపి ఏసేవ నయో. గాళ్హం బన్ధిత్వా ఠపితేసు పన ఏకావ ఆపత్తి.
భణ్డనకారకకలహకారకమేవ సకలసఙ్ఘారామతో నిక్కడ్ఢితుం లభతి. సో హి పక్ఖం లభిత్వా సఙ్ఘమ్పి భిన్దేయ్య. అలజ్జిఆదయో పన అత్తనో వసనట్ఠానతోయేవ నిక్కడ్ఢితబ్బా. సకలసఙ్ఘారామతో నిక్కడ్ఢితుం న వట్టతి. తేనాహ ‘‘సకలసఙ్ఘారామతోపీ’’తిఆది.
నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. వేహాసకుటిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఉపరివేహాసకుటియాతి ఉపరిమతలే అసన్థతపదరాయ కుటియా. తేనాహ ‘‘ఉపరి అచ్ఛన్నతలాయా’’తిఆది. యా హి కాచి ఉపరి అచ్ఛన్నతలా ద్విభూమికకుటికా వా తిభూమికాదికుటికా వా, సా ‘‘వేహాసకుటీ’’తి వుచ్చతి. ఇదఞ్హి వేహాసకుటిలక్ఖణం. యది ఏవం కస్మా పదభాజనే ‘‘మజ్ఝిమస్స పురిసస్స అసీసఘట్టా’’తి (పాచి. ౧౩౧) వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పదభాజనే పనా’’తిఆది. ఇధ అధిప్పేతం కుటిం దస్సేతున్తి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే అధిప్పేతం వేహాసకుటిం దస్సేతుం. మజ్ఝిమస్స పురిసస్సాతి పమాణమజ్ఝిమస్స పురిసస్స. సబ్బహేట్ఠిమాహి తులాహి సీసం న ఘట్టేతీతి అసీసఘట్టా. అఙ్గే విజ్ఝిత్వాతి అటనియో విజ్ఝిత్వా. పవేసితపాదకన్తి పవేసితపాదసిఖం. తస్మాతి ‘‘భూమత్థే వా’’తిఆదినా వుత్తమేవత్థం కారణభావేన పచ్చామసతి. యస్మా ఆహచ్చపాదకాదీసు యథావుత్తో అత్థో హోతి, తస్మాతి వుత్తం హోతి.
సహసాతి అభిభవిత్వా అజ్ఝోత్థరిత్వా. అవేహాసకుటికాయాతి భూమియం కతపణ్ణసాలాదీసు, తత్థ అనాపత్తి. న హి సక్కా తత్థ పరస్స పీళా కాతుం. సీసఘట్టాయాతి యా సీసం ఘట్టా హోతి, తత్థాపి అనాపత్తి. న హి సక్కా తత్థ హేట్ఠాపాసాదే అనోణతేన విచరితుం, తస్మా అసఞ్చరణట్ఠానత్తా పరపీళా న భవిస్సతి. ఉపరితలం వా పదరసఞ్చితన్తి ఉపరిమతలం దారుఫలకేహి ఘనసన్థతం. కిఞ్చి గణ్హాతి వాతి ఉపరి నాగదన్తకాదీసు లగ్గితం చీవరాదిం యం కిఞ్చి గణ్హాతి వా. లగ్గతి వాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పటిపక్ఖభూతా ఆణి పటాణి. యస్సా దిన్నాయ నిసీదన్తేపి పాదా న నిపతన్తి, ఏవంభూతా ఆణి మఞ్చపీఠానం పాదసిఖాసు దిన్నా హోతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పాదసీసాన’’న్తిఆది.
వేహాసకుటిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా
పిట్ఠసఙ్ఘాటస్సాతి ద్వారబన్ధస్స. సామన్తా అడ్ఢతేయ్యహత్థో పదేసోతి యస్స (పాచి. అట్ఠ. ౧౩౫) వేమజ్ఝే ద్వారం హోతి, ఉపరిభాగే చ ఉచ్చా భిత్తి, తస్స తీసు దిసాసు సామన్తా అడ్ఢతేయ్యహత్థో పదేసో. ఖుద్దకస్స పన విహారస్స ద్వీసు దిసాసు. తత్రాపి యం భిత్తిం వివరియమానం కవాటం ఆహనతి, సా అపరిపుణ్ణూపచారాపి హోతి. సచే పన ద్వారస్స అధోభాగేపి లేపోకాసో అత్థి, తమ్పి లిమ్పితుం వట్టతి. అగ్గళట్ఠపనాయాతి ఏత్థ అగ్గళసద్దేన తంసమ్బన్ధతో ద్వారఫలకసహితం ద్వారబన్ధనం అధిప్పేతం. తేనాహ ‘‘సకవాటకస్సా’’తిఆది. ‘‘నిచ్చలభావత్థాయా’’తి ఇమినా తఞ్చ ఖో ఠపనం ఇధ నిచ్చలభావేనాతి దస్సేతి. కో పనేత్థ అధిప్పాయోతి ఆహ ‘‘కవాటఞ్హీ’’తిఆది. కమ్పతీతి చలతి. యావ ద్వారకోసా అగ్గళట్ఠపనాయ పునప్పునం లిమ్పితబ్బో వా లేపాపేతబ్బో వాతి అగ్గళట్ఠపనత్థాయ యావ ద్వారకోసా పునప్పునం అత్తనా లిమ్పితబ్బో వా, పరేహి లేపాపేతబ్బో వాతి అత్థో.
నను చాయమత్థో నేవ మాతికాయం, న పదభాజనే వుత్తో, అథ కుతో దట్ఠబ్బోతి ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. కిఞ్చాపీతి యదిపి. అట్ఠుప్పత్తియన్తి సిక్ఖాపదస్స నిదానే. అధికారతోతి అనువత్తనతో. ఆలోకం సన్ధేతి పిధేతీతి ఆలోకసన్ధి. తేనాహ ‘‘ఆలోకసన్ధీతి వాతపానకవాటకా వుచ్చన్తీ’’తి. తత్థ వాతపానకవాటకాతి వాతపానఫలకా. అనుఞ్ఞాతప్పదేసతో పన అఞ్ఞత్థ పునప్పునం విలిమ్పితుం వా విలిమ్పాపేతుం వా న వట్టతి. ‘‘మత్తికాయ కత్తబ్బకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా పున చతుత్థలేపే దిన్నే పాచిత్తియ’’న్తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౧౩౫) కేచి. ‘‘పునప్పునం లేపదానస్స వుత్తప్పమాణతో అఞ్ఞత్థ పటిక్ఖిత్తమత్తం ఠపేత్వా పాచిత్తియస్స అవుత్తత్తా దుక్కట’’న్తి అపరే.
అధిట్ఠాతబ్బన్తి సంవిధాతబ్బం. అప్పహరితేతి ఏత్థ అప్పసద్దో ‘‘అప్పిచ్ఛో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౫౨, ౩౩౬; సం. ని. ౨.౧౪౮) వియ అభావత్థోతి ఆహ ‘‘అహరితే’’తి. సాలివీహిఆది (సారత్థ. టీ. ౨.౩౦) పుబ్బణ్ణం ‘‘పురక్ఖతం సస్సఫల’’న్తి కత్వా, తబ్బిపరియాయతో ముగ్గమాసాది అపరణ్ణం. వుత్తన్తి వపితం. ‘‘తస్మిం ఠత్వా అధిట్ఠహన్తో దుక్కటం ఆపజ్జతీ’’తి ఇమినా యస్మిం పదేసే సమన్తా వుత్తప్పమాణే పరిచ్ఛేదే పుబ్బణ్ణాదీని న సన్తి, తత్థ విహారో కారేతబ్బో. యత్థ పన సన్తి, తత్థ కారాపేతుం న వట్టతీతి దస్సేతి. తథేవాతి ముఖవట్టిఅన్తేన. తస్మిం ఠాతబ్బం పతన్తస్స విహారస్స అపతనోకాసత్తా, తస్స భిక్ఖునో ఉపరి న పతేయ్యాతి అధిప్పాయో. యథాపరిచ్ఛిన్నస్స పన ఓకాసస్స అబ్భన్తరం విహారస్స పతన్తస్స ఓకాసో హోతీతి అప్పహరితేపి తస్మిం ఠత్వా అధిట్ఠాతుం న లభతి. తేనాహ ‘‘తస్స అన్తో అహరితేపి ఠాతుం న లభతీ’’తి.
తతో చే ఉత్తరీతి తిణ్ణం మగ్గానం వా పరియాయానం వా ఉపరి చతుత్థే మగ్గే వా పరియాయే వాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘మగ్గేన ఛాదియమానే’’తిఆది. తత్థ మగ్గేన ఛాదియమానేతి అపరిక్ఖిపిత్వా ఉజుకమేవ ఛాదియమానే. పరియాయేనాతి పరిక్ఖేపేన. తత్థ మగ్గేన ఛాదనం ఇట్ఠకసిలాసుధాహి లబ్భతి, పరియాయేన ఛాదనం తిణపణ్ణేహీతి ఆహ ‘‘ఇట్ఠకసిలాసుధాహీ’’తిఆది. తస్మా యథా ఇచ్ఛతి, తథా ద్వే మగ్గే వా ద్వే పరియాయే వా అధిట్ఠహిత్వా తతియం మగ్గం వా పరియాయం వా ‘‘ఏవం ఛాదేహీ’’తి ఆణాపేత్వా పక్కమితబ్బం. సచే న పక్కమతి, తుణ్హీభావేన ఠాతబ్బం. సబ్బమ్పి చేతం ఛదనం ఛదనూపరి వేదితబ్బం. ఉపరూపరిఛన్నో హి విహారో చిరం అనోవస్సకో హోతీతి మఞ్ఞమానా ఏవం ఛాదేన్తి. తిణముట్ఠిగణనాయాతి తిణకరళగణనాయ.
తికపాచిత్తియన్తి అతిరేకద్వత్తిపరియాయే అతిరేకసఞ్ఞివేమతికఊనకసఞ్ఞీనం వసేన తీణి పాచిత్తియాని. సేతవణ్ణాదికరణేతి సేతవణ్ణకాళవణ్ణగేరుకపరికమ్మమాలాకమ్మలతాకమ్మమకరదన్తకపఞ్చపటికానం కరణే. లేణగుహాతిణకుటికాదీసూతి ఏత్థ లేణన్తి ద్వారబద్ధం. గుహాతి కేవలా పబ్బతగుహా. తిణకుటికా పాకటా ఏవ.
మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఏకస్మిం ఘటే ఏకావ ఆపత్తీతి ఏకస్మిం ఉదకఘటే ఏకావ ఆపత్తి. ఏస నయో సబ్బభాజనేసు. విచ్ఛిన్దన్తస్సాతి ధారం విచ్ఛిన్దన్తస్స. ఏకేకం పక్ఖిపన్తస్సాతి ఏకేకం తిణం వా పణ్ణం వా మత్తికం వా అఞ్ఞం వా కట్ఠగోమయాదిం పక్ఖిపన్తస్స. పరియాదానన్తి ఖయం.
‘‘పదీపే (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౧౪౦) పతిత్వా పటఙ్గాదిపాణకా మరిస్సన్తీ’’తి జానన్తస్సాపి కుసలచిత్తేన పదీపుజ్జలనం వియ ‘‘సిఞ్చనేన పాణకా మరిస్సన్తీ’’తి పుబ్బభాగే జానన్తస్సాపి ‘‘ఇదం జలం సిఞ్చామీ’’తి సిఞ్చన్తస్స వధకచిత్తం న హోతీతి ఆహ ‘‘వినా వధకచేతనాయా’’తిఆది. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘పణ్ణత్తివజ్జ’’న్తి ఇదమ్పి సమత్థితం హోతి. తిచిత్తన్తి కుసలాకుసలాబ్యాకతవసేన తిచిత్తం. తథా హి పణ్ణత్తిం మద్దిత్వా సిఞ్చన్తస్స వా సిఞ్చాపేన్తస్స వా అకుసలచిత్తేన హోతి, ‘‘ఆసనం ధోవిస్సామీ’’తి చిత్తేన ధోవనత్థం సిఞ్చన్తస్స వా సిఞ్చాపేన్తస్స వా కుసలచిత్తేన హోతి, పణ్ణత్తిం అజానతా అరహతా సిఞ్చనాదికరణే అబ్యాకతచిత్తేన హోతీతి కుసలాకుసలాబ్యాకతచిత్తవసేన తిచిత్తం హోతి.
సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
భూతగామవగ్గో దుతియో.
౩. ఓవాదవగ్గో
౧. ఓవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా
అట్ఠఙ్గసమన్నాగతస్సాతి ‘‘సీలవా హోతీ’’తిఆదీహి (పాచి. ౧౪౭) అట్ఠహి అఙ్గేహి సమన్నాగతస్స. అనుఞ్ఞాతాతి ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స నిదానే అనుఞ్ఞాతా. ‘‘వస్ససతూపసమ్పన్నాయా’’తిఆది వక్ఖమానఅట్ఠగరుధమ్మదస్సనం. తత్థ సామీచికమ్మన్తి మగ్గసమ్పదానబీజనపానీయాపుచ్ఛనాదికం అనుచ్ఛవికం వత్తం. ఆదిసద్దేన –
‘‘న భిక్ఖునియా అభిక్ఖుకే ఆవాసే వస్సం వసితబ్బం, అన్వద్ధమాసం భిక్ఖునియా భిక్ఖుసఙ్ఘతో ద్వే ధమ్మా పచ్చాసీసితబ్బా ఉపోసథపుచ్ఛకఞ్చ ఓవాదూపసఙ్కమనఞ్చ, వస్సంవుట్ఠాయ భిక్ఖునియా ఉభతోసఙ్ఘే తీహి ఠానేహి పవారేతబ్బం దిట్ఠేన వా సుతేన వా పరిసఙ్కాయ వా, గరుధమ్మం అజ్ఝాపన్నాయ భిక్ఖునియా ఉభతోసఙ్ఘే పక్ఖమానత్తం చరితబ్బం, ద్వే వస్సాని ఛసు ధమ్మేసు సిక్ఖితసిక్ఖాయ సిక్ఖమానాయ ఉభతోసఙ్ఘే ఉపసమ్పదా పరియేసితబ్బా, న భిక్ఖునియా కేనచి పరియాయేన భిక్ఖు అక్కోసితబ్బో పరిభాసితబ్బో, అజ్జతగ్గే ఓవటో భిక్ఖునీనం భిక్ఖూసు వచనపథో, అనోవటో భిక్ఖూనం భిక్ఖునీసు వచనపథో’’తి (చూళవ. ౪౦౩; అ. ని. ౮.౫౧) –
ఇమే సత్త ధమ్మే సఙ్గణ్హాతి. గరుధమ్మేతి గరుకే ధమ్మే. తే హి గారవం కత్వా భిక్ఖునీహి సమ్పటిచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘గరుధమ్మా’’తి వుచ్చన్తి.
అఞ్ఞేన వా ధమ్మేనాతి ఠపేత్వా అట్ఠ గరుధమ్మే అఞ్ఞేన యేన కేనచి ధమ్మేన. భిక్ఖునీసు ఉపసమ్పన్నమత్తం వా ఓవదతోతి భిక్ఖునీసు ఉపసమ్పన్నమత్తం గరుధమ్మేన ఓవదతో వా. భిక్ఖూనం సన్తికే ఉపసమ్పన్నాయ యథావత్థుకమేవ. ‘‘అధమ్మకమ్మే’’తిఆదీసు భిక్ఖునోవాదసమ్ముతికమ్మం ‘‘కమ్మ’’న్తి వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘సమ్మతస్సాపీ’’తిఆది. వగ్గే భిక్ఖునిసఙ్ఘే ఓవదతో తికపాచిత్తియన్తి వగ్గే భిక్ఖునిసఙ్ఘే ఓవదతో వగ్గసఞ్ఞివేమతికసమగ్గసఞ్ఞీనం వసేన తీణి పాచిత్తియాని. తథా వేమతికస్స చాతి అధమ్మకమ్మే వేమతికస్స చ వగ్గే భిక్ఖునిసఙ్ఘే ఓవదతో తికపాచిత్తియన్తి అత్థో. ఏస నయో ధమ్మకమ్మసఞ్ఞినో చాతి ఏత్థాపి. యథా చ వగ్గే భిక్ఖునిసఙ్ఘే ఓవదతో నవ పాచిత్తియాని, ఏవం అధమ్మకమ్మే అధమ్మకమ్మసఞ్ఞినో సమగ్గే భిక్ఖునిసఙ్ఘే ఓవదతో తస్మిం సఙ్ఘే వగ్గసఞ్ఞివేమతికసమగ్గసఞ్ఞీనం వసేన తికపాచిత్తియం, తథా వేమతికస్స చ ధమ్మకమ్మసఞ్ఞినో చాతి నవ పాచిత్తియాని. తేనాహ ‘‘సమగ్గేపి భిక్ఖునిసఙ్ఘే నవా’’తిఆది. ధమ్మకమ్మే పన అధమ్మకమ్మసఞ్ఞినో వగ్గం భిక్ఖునిసఙ్ఘం ఓవదతో తికదుక్కటం, తథా వేమతికస్స, ధమ్మకమ్మసఞ్ఞినో చాతి నవ దుక్కటాని. సమగ్గం పన భిక్ఖునిసఙ్ఘం ఓవదతో అట్ఠాతి సత్తరస దుక్కటాని. తేనాహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. అఞ్ఞం ధమ్మన్తి అఞ్ఞం సుత్తన్తం వా అభిధమ్మం వా. ‘‘సమగ్గామ్హాయ్యా’’తి వచనేన హి ఓవాదం పచ్చాసీసన్తి. తస్మా ఠపేత్వా ఓవాదం అఞ్ఞం ధమ్మం భణన్తస్స దుక్కటం. ఓవాదఞ్చ అనియ్యాతేత్వాతి ‘‘ఏసో భగిని ఓవాదో’’తి అవత్వా. పరిపుచ్ఛం దేతీతి తస్సాయేవ పగుణాయ గరుధమ్మపాళియా అత్థం భణతి. ఓసారేహీతి ఉచ్చారేహి, కథేహీతి అత్థో. ఓసారేతీతి అట్ఠగరుధమ్మపాళిం వదతి. పఞ్హం పుట్ఠోతి గరుధమ్మనిస్సితం వా ఖన్ధాదినిస్సితం వా పఞ్హం భిక్ఖునియా పుట్ఠో.
ఓవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. అత్థఙ్గతసిక్ఖాపదవణ్ణనా
ఏకతోఉపసమ్పన్నన్తి భిక్ఖునిసఙ్ఘే ఉపసమ్పన్నమత్తం. ఇతో పరమ్పి చ యత్థ యత్థ ‘‘ఏకతోఉపసమ్పన్న’’న్తి వుచ్చతి, సబ్బత్థ అయమేవ అత్థో దట్ఠబ్బో.
అత్థఙ్గతసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. భిక్ఖునుపస్సయసిక్ఖాపదవణ్ణనా
సంవాసాయాతి ఉపోసథాదిఅత్థం. ఇతరన్తి ఉభతోసఙ్ఘే ఉపసమ్పన్నం.
భిక్ఖునుపస్సయసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. ఆమిససిక్ఖాపదవణ్ణనా
తణ్హాదిట్ఠీహి ఆమసితబ్బతో ఆమిసం, చీవరాది, ఆమిసమేవ హేతు ఆమిసహేతు. తేనాహ ‘‘చీవరాదీనం అఞ్ఞతరహేతూ’’తి. ఆదిసద్దేన పిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయసక్కారగరుకారమాననవన్దనపూజనానం గహణం. అవణ్ణకామతాయాతి అయసకామతాయేవ.
ధమ్మకమ్మేతిఆదీసు భిక్ఖునోవాదసమ్ముతికమ్మం ‘‘కమ్మ’’న్తి వేదితబ్బం. తత్థ తికపాచిత్తియన్తి ధమ్మకమ్మే ధమ్మకమ్మసఞ్ఞివేమతికఅధమ్మకమ్మసఞ్ఞీనం వసేన తీణి పాచిత్తియాని. తథేవ అధమ్మకమ్మే తికదుక్కటం వేదితబ్బం. అసమ్మతన్తి సమ్మతేన వా సఙ్ఘేన వా భారం కత్వా ఠపితం ఉపసమ్పన్నం. నను ఓవాదసమ్ముతి ఉపసమ్పన్నస్సేవ దీయతి, న సామణేరస్సాతి ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. సమ్మతేన వా సఙ్ఘేన వా ఠపితో పన బహుస్సుతో సామణేరో ‘‘అసమ్మతో’’తి వేదితబ్బో. పకతియా చీవరాదిహేతు ఓవదన్తం పన ఏవం భణన్తస్సాతి పకతియా చీవరాదిహేతు ఓవదన్తం ‘‘ఏస చీవరాదిహేతు ఓవదతీ’’తి సఞ్ఞాయ ఏవం భణన్తస్స. ‘‘న చీవరాదిహేతు ఓవదతీ’’తి సఞ్ఞాయ పన ఏవం భణన్తస్స దుక్కటం. అనామిసన్తరతాతి ఆమిసచిత్తాభావో, ‘‘ఆమిసహేతు ఓవదిస్సామీ’’తి ఏవం పవత్తఅజ్ఝాసయాభావోతి అత్థో. చిత్తపరియాయో హేత్థ అన్తరసద్దో ‘‘యస్సన్తరతో న సన్తి కోపా’’తిఆదీసు (ఉదా. ౨౦) వియ.
ఆమిససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. చీవరదానసిక్ఖాపదవణ్ణనా
పఞ్చమసిక్ఖాపదం ఉత్తానత్థమేవ.
చీవరదానసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. చీవరసిబ్బనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
సూచిం పవేసేత్వా పవేసేత్వా నీహరణేతి ఆరాపథే ఆరాపథే పాచిత్తియం. ‘‘సిబ్బిస్సామీ’’తి పన విచారేన్తస్స, ఛిన్దన్తస్సాపి దుక్కటం. సతక్ఖత్తుమ్పి విజ్ఝిత్వా సకిం నీహరన్తస్సాతి సకలసూచిం అనీహరన్తో దీఘసుత్తప్పవేసనత్థం సతక్ఖత్తుమ్పి విజ్ఝిత్వా సకిం నీహరన్తస్స. ‘‘సిబ్బా’’తి వుత్తోతి సకిం ‘‘చీవరం సిబ్బా’’తి వుత్తో. నిట్ఠాపేతీతి సబ్బం సూచికమ్మం పరియోసాపేతి. తస్స ఆరాపథే ఆరాపథే పాచిత్తియన్తి ఆణత్తస్స సూచిం పవేసేత్వా పవేసేత్వా నీహరణే ఏకమేకం పాచిత్తియం.
ఉదాయిత్థేరన్తి లాళుదాయిత్థేరం. వుత్తలక్ఖణం సిబ్బనం వా సిబ్బాపనం వాతి ‘‘సూచిం పవేసేత్వా’’తిఆదినా వుత్తలక్ఖణం సిబ్బనం వా సిబ్బాపనం వా.
చీవరసిబ్బనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. సంవిధానసిక్ఖాపదవణ్ణనా
సంవిదహిత్వాతి ‘‘ఏహి, అసుకగామం గచ్ఛామా’’తి వా ‘‘స్వే అహం గచ్ఛామి, త్వమ్పి ఆగచ్ఛేయ్యాసీ’’తి వా వత్వా. తఞ్చ ఖో సంవిదహనం అత్థతో సఙ్కేతకమ్మన్తి ఆహ ‘‘గమనకాలే సఙ్కేతం కత్వాతి అత్థో’’తి. అకప్పియభూమియం సంవిదహన్తస్సాతి అన్తోగామే, భిక్ఖునిఉపస్సయద్వారే, రథికాయ, అఞ్ఞేసు వా చతుక్కసిఙ్ఘాటకహత్థిసాలాదీసు ఠత్వా సంవిదహన్తస్స. తేనాహ ‘‘తత్థ ఠపేత్వా’’తిఆది. ఆసన్నస్సాపీతి అచ్చాసన్నస్సాపి, రతనమత్తన్తరస్సాపీతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞస్స గామస్సాతి యతో నిక్ఖమతి, తతో అఞ్ఞస్స గామస్స. తం ఓక్కమన్తస్సాతి తం అన్తరగామస్స ఉపచారం ఓక్కమన్తస్స. సచే దూరం గన్తుకామో హోతి, గామూపచారగణనాయ ఓక్కమన్తే ఓక్కమన్తే పురిమనయేనేవ ఆపత్తి. తేనాహ ‘‘ఇతి గామూపచారోక్కమనగణనాయ పాచిత్తియానీ’’తి. తస్స తస్స పన గామస్స అతిక్కమనే అనాపత్తి. గామే అసతీతి అద్ధయోజనబ్భన్తరే గామే అసతి. తస్మిం పన గామే సతి గామన్తరగణనాయేవ పాచిత్తియాని. అద్ధయోజనగణనాయ పాచిత్తియన్తి అద్ధయోజనే అద్ధయోజనే పాచిత్తియం, ఏకమేకం అద్ధయోజనం అతిక్కమన్తస్స ‘‘ఇదాని అతిక్కమిస్సామీ’’తి పఠమపాదే దుక్కటం, దుతియపాదే పాచిత్తియన్తి అత్థో. ఇమస్మిఞ్హి నయే అతిక్కమనే ఆపత్తి, ఓక్కమనే అనాపత్తి.
విసఙ్కేతేనాతి (పాచి. అట్ఠ. ౧౮౫) ఏత్థ ‘‘పురేభత్తం గమిస్సామా’’తి వత్వా పచ్ఛాభత్తం గచ్ఛన్తి, ‘‘అజ్జ వా గమిస్సామా’’తి స్వే గచ్ఛన్తి, ఏవం కాలవిసఙ్కేతేయేవ అనాపత్తి. ద్వారవిసఙ్కేతే, పన మగ్గవిసఙ్కేతే, వా సతిపి ఆపత్తియేవ. ఆపదాసూతి రట్ఠభేదే చక్కసమారుళ్హా జానపదా పరియాయన్తి, ఏవరూపాసు ఆపదాసు అనాపత్తి. చక్కసమారుళ్హాతి చ ఇరియాపథచక్కం వా సకటచక్కం వా సమారుళ్హాతి అత్థో. మాతుగామసిక్ఖాపదేనాతి (పాచి. ౪౧౩ ఆదయో) సప్పాణకవగ్గే సత్తమసిక్ఖాపదేన.
సంవిధానసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. నావాభిరుహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
కీళాపురేక్ఖారోతి లోకస్సాదమిత్తసన్థవవసేన కీళాపురేక్ఖారో. తథేవాతి కీళావసేనేవ. అగామకతీరపస్సేనాతి అద్ధయోజనబ్భన్తరే గామానం అభావతో అగామకతీరపస్సేన. పాళియం ‘‘ఉద్ధంగామినిం వా అధోగామినిం వా’’తి (పాచి. ౧౮౬) వచనతో పన వాపిసముద్దాదీసు కీళాపురేక్ఖారతాయపి గచ్ఛన్తస్స అనాపత్తి. తేనాహ ‘‘సముద్దే పన యథాసుఖం గన్తుం వట్టతీ’’తి. విసఙ్కేతేనాతి ఇధాపి కాలవిసఙ్కేతేనేవ అనాపత్తి, తిత్థవిసఙ్కేతేన, పన నావావిసఙ్కేతేన వా గచ్ఛన్తస్స ఆపత్తియేవ.
సేసన్తి సద్ధిం సముట్ఠానాదీహి అవసేసం, కేచి పన ‘‘కీళాపురేక్ఖారో ‘సంవిదహిత్వా’తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౧౮౮) వచనతో ఇమం సిక్ఖాపదం అకుసలచిత్తం లోకవజ్జం, తస్మా సేసం నామ ఠపేత్వా ‘పణ్ణత్తివజ్జం తిచిత్త’న్తి ఇదం ద్వయం అవసేస’’న్తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. కీళాపురేక్ఖారతాయ హి అభిరుహిత్వాపి గామన్తరోక్కమనే, అద్ధయోజనాతిక్కమే వా సంవేగం పటిలభిత్వా అరహత్తం వా సచ్ఛికరేయ్య, నిద్దం వా ఓక్కమేయ్య, కమ్మట్ఠానం వా మనసి కరోన్తో గచ్ఛేయ్య, కుతో చస్స అకుసలచిత్తసమఙ్గితా, యేనిదం సిక్ఖాపదం అకుసలచిత్తం, లోకవజ్జఞ్చ సియాతి.
నావాభిరుహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. పరిపాచితసిక్ఖాపదవణ్ణనా
పరిపాచితన్తి పరిపాకమాపాదితం, యథా లభతి, తథా కత్వా ఠపితన్తి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘నేవ తస్సా’’తిఆది తస్సాతి యో పరిభుఞ్జేయ్య, తస్స భిక్ఖునో. భిక్ఖుస్స గుణం పకాసేత్వాతి ‘‘అయ్యో భాణకో, అయ్యో బహుస్సుతో’’తిఆదినా (పాచి. ౧౯౫) గుణం పకాసేత్వా. పిణ్డపాతన్తి పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరం. కమ్మసాధనోయం సమారమ్భసద్దోతి ఆహ ‘‘సమారద్ధ’’న్తి. పటియాదితస్సాతి సమ్పాదితస్స. యస్మా ఞాతకప్పవారితేహి భిక్ఖుస్స అత్థాయ అసమారద్ధోపి పిణ్డపాతో అత్థతో సమారద్ధోవ హోతి యథాసుఖం హరాపేతబ్బతో, తస్మా ‘‘ఞాతకప్పవారితానం వా సన్తక’’న్తి వుత్తం.