൨. ധമ്മുദ്ധച്ചവാരനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൬. ധമ്മുദ്ധച്ചവാരേ അനിച്ചതോ മനസികരോതോ ഓഭാസോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായ ഠിതസ്സ തീഹി അനുപസ്സനാഹി പുനപ്പുനം സങ്ഖാരേ വിപസ്സന്തസ്സ വിപസ്സന്തസ്സ വിപസ്സനാഞാണേസു പരിപാകഗതേസു തദങ്ഗവസേന കിലേസപ്പഹാനേന പരിസുദ്ധചിത്തസ്സ അനിച്ചതോ വാ ദുക്ഖതോ വാ അനത്തതോ വാ മനസികാരക്ഖണേ വിപസ്സനാഞാണാനുഭാവേന പകതിയാവ ഓഭാസോ ഉപ്പജ്ജതീതി പഠമം താവ അനിച്ചതോ മനസികരോതോ ഓഭാസോ കഥിതോ. അകുസലോ വിപസ്സകോ തസ്മിം ഓഭാസേ ഉപ്പന്നേ ‘‘ന ച വത മേ ഇതോ പുബ്ബേ ഏവരൂപോ ഓഭാസോ ഉപ്പന്നപുബ്ബോ, അദ്ധാ മഗ്ഗം പത്തോമ്ഹി, ഫലം പത്തോമ്ഹീ’’തി അമഗ്ഗംയേവ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി, അഫലമേവ ‘‘ഫല’’ന്തി ഗണ്ഹാതി. തസ്സ അമഗ്ഗം ‘‘മഗ്ഗോ’’തി, അഫലം ‘‘ഫല’’ന്തി ഗണ്ഹതോ വിപസ്സനാവീഥി ഉക്കന്താ ഹോതി. സോ അത്തനോ വിപസ്സനാവീഥിം വിസ്സജ്ജേത്വാ വിക്ഖേപമാപന്നോ വാ ഓഭാസമേവ തണ്ഹാദിട്ഠിമഞ്ഞനാഹി മഞ്ഞമാനോ വാ നിസീദതി. സോ ഖോ പനായം ഓഭാസോ കസ്സചി ഭിക്ഖുനോ പല്ലങ്കട്ഠാനമത്തമേവ ഓഭാസേന്തോ ഉപ്പജ്ജതി, കസ്സചി അന്തോഗബ്ഭം, കസ്സചി ബഹിഗബ്ഭമ്പി, കസ്സചി സകലവിഹാരം, ഗാവുതം അഡ്ഢയോജനം യോജനം ദ്വിയോജനം…പേ… കസ്സചി പഥവിതലതോ യാവ അകനിട്ഠബ്രഹ്മലോകാ ഏകാലോകം കുരുമാനോ. ഭഗവതോ പന ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഓഭാസേന്തോ ഉദപാദി. അയഞ്ഹി ഓഭാസോ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേപി അന്ധകാരേ തം തം ഠാനം ഓഭാസേന്തോ ഉപ്പജ്ജതി.

ഓഭാസോ ധമ്മോതി ഓഭാസം ആവജ്ജതീതി അയം ഓഭാസോ മഗ്ഗധമ്മോ ഫലധമ്മോതി വാ തം തം ഓഭാസം മനസി കരോതി. തതോ വിക്ഖേപോ ഉദ്ധച്ചന്തി തതോ ഓഭാസതോ ധമ്മോതി ആവജ്ജനകരണതോ വാ യോ ഉപ്പജ്ജതി വിക്ഖേപോ, സോ ഉദ്ധച്ചം നാമാതി അത്ഥോ. തേന ഉദ്ധച്ചേന വിഗ്ഗഹിതമാനസോതി തേന ഏവം ഉപ്പജ്ജമാനേന ഉദ്ധച്ചേന വിരോധിതചിത്തോ, തേന വാ ഉദ്ധച്ചേന കാരണഭൂതേന തമ്മൂലകകിലേസുപ്പത്തിയാ വിരോധിതചിത്തോ വിപസ്സകോ വിപസ്സനാവീഥിം ഓക്കമിത്വാ വിക്ഖേപം വാ തമ്മൂലകകിലേസേസു വാ ഠിതത്താ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ ഉപട്ഠാനാനി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ‘‘തേന വുച്ചതി ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതമാനസോ’’തി ഏവം ഇതി-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. ഹോതി സോ സമയോതി ഏവം അസ്സാദവസേന ഉപക്കിലിട്ഠചിത്തസ്സാപി യോഗിനോ സചേ ഉപപരിക്ഖാ ഉപ്പജ്ജതി, സോ ഏവം പജാനാതി – ‘‘വിപസ്സനാ നാമ സങ്ഖാരാരമ്മണാ, മഗ്ഗഫലാനി നിബ്ബാനാരമ്മണാനി, ഇമാനി ച ചിത്താനി സങ്ഖാരാരമ്മണാനി, തസ്മാ നായമോഭാസോ മഗ്ഗോ, ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായേവ നിബ്ബാനസ്സ ലോകികോ മഗ്ഗോ’’തി മഗ്ഗാമഗ്ഗം വവത്ഥപേത്വാ തം വിക്ഖേപം പരിവജ്ജയിത്വാ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായ ഠത്വാ സാധുകം സങ്ഖാരേ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സതി. ഏവം ഉപപരിക്ഖന്തസ്സ സോ സമയോ ഹോതി. ഏവം അപസ്സന്തോ പന ‘‘മഗ്ഗഫലപ്പത്തോമ്ഹീ’’തി അധിമാനികോ ഹോതി.

യം തം ചിത്തന്തി യം തം വിപസ്സനാചിത്തം. അജ്ഝത്തമേവാതി അനിച്ചാനുപസ്സനായ ആരമ്മണേ ഗോചരജ്ഝത്തേയേവ. ഞാണം ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ യോഗാവചരസ്സ രൂപാരൂപധമ്മേ തുലയന്തസ്സ തീരയന്തസ്സ വിസ്സട്ഠഇന്ദവജിരമിവ അവിഹതവേഗം തിഖിണം സൂരമതിവിസദം വിപസ്സനാഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. പീതി ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ തസ്മിം സമയേ ഖുദ്ദികാ പീതി, ഖണികാ പീതി, ഓക്കന്തികാ പീതി, ഉബ്ബേഗാ പീതി, ഫരണാ പീതീതി അയം പഞ്ചവിധാ വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ പീതി സകലസരീരം പൂരയമാനാ ഉപ്പജ്ജതി. പസ്സദ്ധി ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ തസ്മിം സമയേ കായചിത്താനം നേവ ദരഥോ, ന ഗാരവതാ, ന കക്ഖളതാ, ന അകമ്മഞ്ഞതാ, ന ഗേലഞ്ഞതാ, ന വങ്കതാ ഹോതി. അഥ ഖോ പനസ്സ കായചിത്താനി പസ്സദ്ധാനി ലഹൂനി മുദൂനി കമ്മഞ്ഞാനി പഗുണാനി സുവിസദാനി ഉജുകാനിയേവ ഹോന്തി. സോ ഇമേഹി പസ്സദ്ധാദീഹി അനുഗ്ഗഹിതകായചിത്തോ തസ്മിം സമയേ അമാനുസിം നാമ രതിം അനുഭവതി. യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘സുഞ്ഞാഗാരം പവിട്ഠസ്സ, സന്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

അമാനുസീ രതീ ഹോതി, സമ്മാ ധമ്മം വിപസ്സതോ.

‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൩-൪) –

ഏവമസ്സ ഇമം അമാനുസിം രതിം സാധയമാനാ ലഹുതാദീഹി സഹിതാ വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ കായചിത്തപസ്സദ്ധി ഉപ്പജ്ജതി. സുഖം ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ തസ്മിം സമയേ സകലസരീരം അഭിസന്ദയമാനം വിപസ്സനാസമ്പയുത്തം സുഖം ഉപ്പജ്ജതി. അധിമോക്ഖോ ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ തസ്മിം സമയേ ചിത്തചേതസികാനം അതിസയപസാദഭൂതാ വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ സദ്ധാ ഉപ്പജ്ജതി. പഗ്ഗഹോ ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ തസ്മിം സമയേ അസിഥിലമനച്ചാരദ്ധം സുപഗ്ഗഹിതം വിപസ്സനാസമ്പയുത്തം വീരിയം ഉപ്പജ്ജതി. ഉപട്ഠാനം ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ തസ്മിം സമയേ സൂപട്ഠിതാ സുപ്പതിട്ഠിതാ നിഖാതാ അചലാ പബ്ബതരാജസദിസാ വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ സതി ഉപ്പജ്ജതി. സോ യം യം ഠാനം ആവജ്ജതി സമന്നാഹരതി മനസി കരോതി പച്ചവേക്ഖതി, തം തം ഠാനമസ്സ ഓക്കന്തിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുനോ പരലോകോ വിയ സതിയാ ഉപട്ഠാതി (വിസുദ്ധി. ൨.൭൩൪).

ഉപേക്ഖാതി വിപസ്സനുപേക്ഖാ ചേവ ആവജ്ജനുപേക്ഖാ ച. തസ്മിഞ്ഹി സമയേ സബ്ബസങ്ഖാരേസു മജ്ഝത്തഭൂതാ വിപസ്സനുപേക്ഖാപി ബലവതീ ഉപ്പജ്ജതി, മനോദ്വാരേ ആവജ്ജനുപേക്ഖാപി. സാ ഹിസ്സ തം തം ഠാനം ആവജ്ജന്തസ്സ വിസ്സട്ഠഇന്ദവജിരമിവ പത്തപുടേ പക്ഖന്ദതത്തനാരാചോ വിയ ച സൂരാ തിഖിണാ ഹുത്വാ വഹതി. ഏവഞ്ഹി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൭൩൪) വുത്തം. വിപസ്സനുപേക്ഖാതി ചേത്ഥ ‘‘വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ’’തി ആചരിയാ വദന്തി. വിപസ്സനാഞാണേ ഹി ഗയ്ഹമാനേ ‘‘ഞാണം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വിപസ്സനാഞാണസ്സ ആഗതത്താ പുനരുത്തിദോസോ ഹോതി. തതിയജ്ഝാനവണ്ണനായഞ്ച ‘‘സങ്ഖാരുപേക്ഖാവിപസ്സനുപേക്ഖാനമ്പി അത്ഥതോ ഏകീഭാവോ. പഞ്ഞാ ഏവ ഹി സാ, കിച്ചവസേന ദ്വിധാ ഭിന്നാ’’തി വുത്തം. തസ്മാ വിപസ്സനാസമ്പയുത്തായ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ വുച്ചമാനായ പുനരുത്തിദോസോ ച ന ഹോതി, തതിയജ്ഝാനവണ്ണനായ ച സമേതി. യസ്മാ ച പഞ്ചസു ഇന്ദ്രിയേസു ‘‘ഞാണം അധിമോക്ഖോ പഗ്ഗഹോ ഉപട്ഠാന’’ന്തി പഞ്ഞിന്ദ്രിയസദ്ധിന്ദ്രിയവീരിയിന്ദ്രിയസതിന്ദ്രിയാനി നിദ്ദിട്ഠാനി, സമാധിന്ദ്രിയം പന അനിദ്ദിട്ഠം ഹോതി, യുഗനദ്ധവസേനാപി ച സമാധിന്ദ്രിയം നിദ്ദിസിതബ്ബമേവ ഹോതി, തസ്മാ സമപ്പവത്തോ സമാധി പുന സമാധാനേ ബ്യാപാരപ്പഹാനകരണേന ‘‘ഉപേക്ഖാ’’തി വുത്തോതി വേദിതബ്ബം.

നികന്തി ഉപ്പജ്ജതീതി ഏവം ഓഭാസാദിപടിമണ്ഡിതായ വിപസ്സനായ ആലയം കുരുമാനാ സുഖുമാ സന്താകാരാ നികന്തി ഉപ്പജ്ജതി, യാ കിലേസോതി പരിഗ്ഗഹേതുമ്പി ന സക്കാ ഹോതി. യഥാ ച ഓഭാസേ, ഏവം ഏതേസുപി അഞ്ഞതരസ്മിം ഉപ്പന്നേ യോഗാവചരോ ‘‘ന ച വത മേ ഇതോ പുബ്ബേ ഏവരൂപം ഞാണം ഉപ്പന്നപുബ്ബം, ഏവരൂപാ പീതി പസ്സദ്ധി സുഖം അധിമോക്ഖോ പഗ്ഗഹോ ഉപട്ഠാനം ഉപേക്ഖാ നികന്തി ഉപ്പന്നപുബ്ബാ, അദ്ധാ മഗ്ഗം പത്തോമ്ഹി, ഫലം പത്തോമ്ഹീ’’തി അമഗ്ഗമേവ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി, അഫലമേവ ‘‘ഫല’’ന്തി ഗണ്ഹാതി. തസ്സ അമഗ്ഗം ‘‘മഗ്ഗോ’’തി, അഫലഞ്ച ‘‘ഫല’’ന്തി ഗണ്ഹതോ വിപസ്സനാവീഥി ഉക്കന്താ ഹോതി. സോ അത്തനോ മൂലകമ്മട്ഠാനം വിസ്സജ്ജേത്വാ നികന്തിമേവ അസ്സാദേന്തോ നിസീദതി. ഏത്ഥ ച ഓഭാസാദയോ ഉപക്കിലേസവത്ഥുതായ ഉപക്കിലേസാതി വുത്താ, ന അകുസലത്താ. നികന്തി പന ഉപക്കിലേസോ ചേവ ഉപക്കിലേസവത്ഥു ച. വത്ഥുവസേനേവ ചേതേ ദസ, ഗാഹവസേന പന സമതിംസ ഹോന്തി. കഥം? ‘‘മമ ഓഭാസോ ഉപ്പന്നോ’’തി ഗണ്ഹതോ ഹി ദിട്ഠിഗ്ഗാഹോ ഹോതി, ‘‘മനാപോ വത ഓഭാസോ ഉപ്പന്നോ’’തി ഗണ്ഹതോ മാനഗ്ഗാഹോ, ഓഭാസം അസ്സാദയതോ തണ്ഹാഗ്ഗാഹോ. ഇതി ഓഭാസേ ദിട്ഠിമാനതണ്ഹാവസേന തയോ ഗാഹാ. തഥാ സേസേസുപീതി ഏവം ഗാഹവസേന സമതിംസ ഉപക്കിലേസാ ഹോന്തി. ദുക്ഖതോ മനസികരോതോ, അനത്തതോ മനസികരോതോതി വാരേസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏകേകഅനുപസ്സനാവസേന ഹേത്ഥ ഏകേകസ്സ വിപസ്സനുപക്കിലേസുപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ, ന ഏകസ്സേവ.

തീസു അനുപസ്സനാസു. ഏവം അഭേദതോ വിപസ്സനാവസേന ഉപക്കിലേസേ ദസ്സേത്വാ പുന ഭേദവസേന ദസ്സേന്തോ രൂപം അനിച്ചതോ മനസികരോതോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ജരാമരണം അനിച്ചതോ ഉപട്ഠാനന്തി ജരാമരണസ്സ അനിച്ചതോ ഉപട്ഠാനം.

൭. യസ്മാ പുബ്ബേ വുത്താനം സമതിംസായ ഉപക്കിലേസാനം വസേന അകുസലോ അബ്യത്തോ യോഗാവചരോ ഓഭാസാദീസു വികമ്പതി, ഓഭാസാദീസു ഏകേകം ‘‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’തി സമനുപസ്സതി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ഓഭാസേ ചേവ ഞാണേ ചാതിആദിഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ വികമ്പതീതി ഓഭാസാദികേ ആരമ്മണേ നാനാകിലേസവസേന വിവിധാ കമ്പതി വേധതി. യേഹി ചിത്തം പവേധതീതി യേഹി പസ്സദ്ധിസുഖേഹി ചിത്തം നാനാകിലേസവസേന നാനപ്പകാരേന വേധതി കമ്പതി. തസ്മാ പസ്സദ്ധിയാ സുഖേ ചേവ യോഗാവചരോ വികമ്പതീതി സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഉപേക്ഖാവജ്ജനായ ചേവാതി ഉപേക്ഖാസങ്ഖാതായ ആവജ്ജനായ ചേവ വികമ്പതി, ആവജ്ജനുപേക്ഖായ ചേവ വികമ്പതീതി അത്ഥോ. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൭൩൬) പന ‘‘ഉപേക്ഖാവജ്ജനായഞ്ചാ’’തി വുത്തം. ഉപേക്ഖായ ചാതി ഹേട്ഠാ വുത്തപ്പകാരായ ഉപേക്ഖായ ച വികമ്പതി, നികന്തിയാ ച വികമ്പതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ദ്വിന്നം ഉപേക്ഖാനം നിദ്ദിട്ഠത്താ ഹേട്ഠാ ‘‘ഉപേക്ഖാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തട്ഠാനേ ച ഉഭയഥാ അത്ഥോ വുത്തോ. അനിച്ചാനുപസ്സനാദീസു ച ഏകേകിസ്സായേവ ആവജ്ജനുപേക്ഖായ സബ്ഭാവതോ ഏകേകായേവ അനുപസ്സനാ അനിച്ചം അനിച്ചം, ദുക്ഖം ദുക്ഖം, അനത്താ അനത്താതി പുനപ്പുനം ഭാവീയതീതി വുത്തം ഹോതി. യസ്മാ പന കുസലോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ ബുദ്ധിസമ്പന്നോ യോഗാവചരോ ഓഭാസാദീസു ഉപ്പന്നേസു ‘‘അയം ഖോ മേ ഓഭാസോ ഉപ്പന്നോ, സോ ഖോ പനായം അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ ഖയധമ്മോ വയധമ്മോ വിരാഗധമ്മോ നിരോധധമ്മോ’’തി ഇതി വാ നം പഞ്ഞായ പരിച്ഛിന്ദതി ഉപപരിക്ഖതി. അഥ വാ പനസ്സ ഏവം ഹോതി – സചേ ഓഭാസോ അത്താ ഭവേയ്യ, ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേതും വട്ടേയ്യ. അനത്താവ പനായം ‘‘അത്താ’’തി ഗഹിതോ. തസ്മായം അവസവത്തനട്ഠേന അനത്താതി പസ്സന്തോ ദിട്ഠിം ഉഗ്ഘാടേതി. സചേ ഓഭാസോ നിച്ചോ ഭവേയ്യ, ‘‘നിച്ചോ’’തി ഗഹേതും വട്ടേയ്യ. അനിച്ചോവ പനായം ‘‘നിച്ചോ’’തി ഗഹിതോ. തസ്മായം ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചോതി പസ്സന്തോ മാനം സമുഗ്ഘാടേതി. സചേ ഓഭാസോ സുഖോ ഭവേയ്യ, ‘‘സുഖോ’’തി ഗഹേതും വട്ടേയ്യ. ദുക്ഖോവ പനായം ‘‘സുഖോ’’തി ഗഹിതോ. തസ്മായം ഉപ്പാദവയപടിപീളനട്ഠേന ദുക്ഖോതി പസ്സന്തോ നികന്തിം പരിയാദിയതി. യഥാ ച ഓഭാസേ, ഏവം സേസേസുപി.

ഏവം ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഓഭാസം ‘‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’’തി സമനുപസ്സതി. ഞാണം…പേ… നികന്തിം ‘‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’’തി സമനുപസ്സതി. ഏവം സമനുപസ്സന്തോ ഓഭാസാദീസു ന കമ്പതി ന വേധതി. തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ഇമാനി ദസ ഠാനാനീതി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ദസ ഠാനാനീതി ഓഭാസാദീനി. പഞ്ഞാ യസ്സ പരിച്ചിതാതി യസ്സ ഉപക്കിലേസവിമുത്തായ പഞ്ഞായ പരിചിതാനി പുനപ്പുനം ഫുട്ഠാനി പരിഭാവിതാനി. ധമ്മുദ്ധച്ചകുസലോ ഹോതീതി സോ പഞ്ഞായ പരിചിതദസട്ഠാനോ യോഗാവചരോ പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരസ്സ ധമ്മുദ്ധച്ചസ്സ യഥാസഭാവപടിവേധേന ഛേകോ ഹോതി. ന ച സമ്മോഹ ഗച്ഛതീതി ധമ്മുദ്ധച്ചകുസലത്തായേവ തണ്ഹാമാനദിട്ഠുഗ്ഘാടവസേന സമ്മോഹഞ്ച ന ഗച്ഛതി.

ഇദാനി പുബ്ബേ വുത്തമേവ വിധിം അപരേന പരിയായേന വിഭാവേത്വാ ദസ്സേന്തോ വിക്ഖിപതി ചേവ കിലിസ്സതി ചാതിആദിഗാഥമാഹ. തത്ഥ മന്ദപഞ്ഞോ യോഗാവചരോ ഓഭാസാദീസു വിക്ഖേപഞ്ച അവസേസകിലേസുപ്പത്തിഞ്ച പാപുണാതി. മജ്ഝിമപഞ്ഞോ വിക്ഖേപമേവ പാപുണാതി, നാവസേസകിലേസുപ്പത്തിം, സോ അധിമാനികോ ഹോതി. തിക്ഖപഞ്ഞോ വിക്ഖേപം പാപുണിത്വാപി തം അധിമാനം പഹായ വിപസ്സനം ആരഭതി. അതിതിക്ഖപഞ്ഞോ ന വിക്ഖേപം പാപുണാതി, ന ചാവസേസകിലേസുപ്പത്തിം. വിക്ഖിപ്പതി ചേവാതി തേസു മന്ദപഞ്ഞോ ധമ്മുദ്ധച്ചസങ്ഖാതം വിക്ഖേപഞ്ചേവ പാപുണീയതി. കിലിസ്സതി ചാതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠികിലേസേഹി കിലേസീയതി ച, ഉപതാപീയതി വിബാധീയതീതി അത്ഥോ. ചവതി ചിത്തഭാവനാതി തസ്സ മന്ദപഞ്ഞസ്സ വിപസ്സനാചിത്തഭാവനാ കിലേസേസുയേവ ഠാനതോ പടിപക്ഖാവിഹതത്താ ചവതി, പരിപതതീതി അത്ഥോ. വിക്ഖിപതി ന കിലിസ്സതീതി മജ്ഝിമപഞ്ഞോ വിക്ഖേപേന വിക്ഖിപതി, കിലേസേഹി ന കിലിസ്സതി. ഭാവനാ പരിഹായതീതി തസ്സ മജ്ഝിമപഞ്ഞസ്സ അധിമാനികത്താ വിപസ്സനാരമ്ഭാഭാവേന വിപസ്സനാ പരിഹായതി, നപ്പവത്തതീതി അത്ഥോ. വിക്ഖിപതി ന കിലിസ്സതീതി തിക്ഖപഞ്ഞോപി വിക്ഖേപേന വിക്ഖിപതി, കിലേസേഹി ന കിലിസ്സതി. ഭാവനാ ന പരിഹായതീതി തസ്സ തിക്ഖപഞ്ഞസ്സ സന്തേപി വിക്ഖേപേ തം അധിമാനവിക്ഖേപം പഹായ വിപസ്സനാരമ്ഭസബ്ഭാവേന വിപസ്സനാഭാവനാ ന പരിഹായതി, പവത്തതീതി അത്ഥോ. ന ച വിക്ഖിപതേ ചിത്തം ന കിലിസ്സതീതി അതിതിക്ഖപഞ്ഞസ്സ ചിത്തം ന വിക്ഖേപേന വിക്ഖിപതി, ന ച കിലേസേഹി കിലിസ്സതി. ന ചവതി ചിത്തഭാവനാതി തസ്സ വിപസ്സനാചിത്തഭാവനാ ന ചവതി, വിക്ഖേപകിലേസാഭാവേന യഥാഠാനേ തിട്ഠതീതി അത്ഥോ.

ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹീതിആദീസു ഇദാനി വുത്തേഹി ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി ഹേതുഭൂതേഹി, കരണഭൂതേഹി വാ ഓഭാസാദികേ ദസ ഠാനേ ചിത്തസ്സ സങ്ഖേപേന ച വിക്ഖേപേന ച വിഗ്ഗഹിതം മാനസം വിക്ഖേപകിലേസുപ്പത്തിവിരഹിതോ ചതുത്ഥോ കുസലോ മഹാപഞ്ഞോ യോഗാവചരോ മന്ദപഞ്ഞാദീനം തിണ്ണം യോഗാവചരാനം മാനസം ഏവഞ്ച ഏവഞ്ച ഹോതീതി നാനപ്പകാരതോ ജാനാതീതി സമ്ബന്ധതോ അത്ഥവണ്ണനാ വേദിതബ്ബാ. സങ്ഖേപോതി ചേത്ഥ വിക്ഖേപസ്സ ചേവ കിലേസാനഞ്ച ഉപ്പത്തിവസേന ചിത്തസ്സ ലീനഭാവോ വേദിതബ്ബോ. വിക്ഖേപോതി ‘‘വിക്ഖിപതി ന കിലിസ്സതീ’’തി ദ്വീസു ഠാനേസു വുത്തവിക്ഖേപവസേന ചിത്തസ്സ ഉദ്ധതഭാവോ വേദിതബ്ബോതി.

യുഗനദ്ധകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.