൧. യുഗനദ്ധകഥാ

യുഗനദ്ധകഥാവണ്ണനാ

൧. ഇദാനി മണ്ഡപേയ്യഗുണസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ യുഗനദ്ധഗുണം ദസ്സേന്തേന കഥിതായ സുത്തന്തപുബ്ബങ്ഗമായ യുഗനദ്ധകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. യസ്മാ പന ധമ്മസേനാപതി ധമ്മരാജേ ധരമാനേയേവ ധമ്മരാജസ്സ പരിനിബ്ബാനസംവച്ഛരേ പരിനിബ്ബുതോ, തസ്മാ ധമ്മരാജേ ധരമാനേയേവ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികേന ദേസിതം ഇദം സുത്തന്തം തസ്സേവ സമ്മുഖാ സുത്വാ ഏവം മേ സുതന്തിആദിമാഹാതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ആയസ്മാതി പിയവചനം ഗരുവചനം സഗാരവസപ്പതിസ്സവചനം, ആയുമാതി അത്ഥോ. ആനന്ദോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. സോ ഹി ജായമാനോയേവ കുലേ ആനന്ദം ഭുസം തുട്ഠിം അകാസി. തസ്മാസ്സ ‘‘ആനന്ദോ’’തി നാമം കതന്തി വേദിതബ്ബം. കോസമ്ബിയന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. തസ്സ ഹി നഗരസ്സ ആരാമപോക്ഖരണീആദീസു തേസു തേസു ഠാനേസു കോസമ്ബരുക്ഖാ ഉസ്സന്നാ അഹേസും, തസ്മാ തം കോസമ്ബീതി സങ്ഖം അഗമാസി. ‘‘കുസമ്ബസ്സ ഇസിനോ അസ്സമതോ അവിദൂരേ മാപിതത്താ’’തി ഏകേ.

ഘോസിതാരാമേതി ഘോസിതസേട്ഠിനാ കാരിതേ ആരാമേ. കോസമ്ബിയഞ്ഹി തയോ സേട്ഠിനോ അഹേസും ഘോസിതസേട്ഠി കുക്കുടസേട്ഠി പാവാരികസേട്ഠീതി. തേ തയോപി ‘‘ലോകേ ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ’’തി സുത്വാ പഞ്ചഹി പഞ്ചഹി സകടസതേഹി ദാനൂപകരണാനി ഗാഹാപേത്വാ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ജേതവനസമീപേ ഖന്ധാവാരം ബന്ധിത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ നിസിന്നാ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിത്വാ സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അഡ്ഢമാസമത്തം മഹാദാനം ദത്വാ ഭഗവതോ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ സകജനപദഗമനത്ഥം ഭഗവന്തം യാചിത്വാ ‘‘സുഞ്ഞാഗാരേ ഖോ ഗഹപതയോ തഥാഗതാ അഭിരമന്തീ’’തി ഭഗവതാ വുത്തേ ‘‘ദിന്നാ നോ ഭഗവതാ പടിഞ്ഞാ’’തി ഞത്വാ അതിവിയ തുട്ഠാ ദസബലം വന്ദിത്വാ നിക്ഖന്താ അന്തരാമഗ്ഗേ യോജനേ യോജനേ ഭഗവതോ നിവാസത്ഥം വിഹാരം കാരേന്താ അനുപുബ്ബേന കോസമ്ബിം പത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ആരാമേ മഹന്തം ധനപരിച്ചാഗം കത്വാ ഭഗവതോ വിഹാരേ കാരാപയിംസു. തത്ഥ ഘോസിതസേട്ഠിനാ കാരിതോ ഘോസിതാരാമോ നാമ അഹോസി, കുക്കുടസേട്ഠിനാ കാരിതോ കുക്കുടാരാമോ നാമ, പാവാരികസേട്ഠിനാ അമ്ബവനേ കാരിതോ പാവാരികമ്ബവനം നാമ. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഘോസിതസേട്ഠിനാ കാരിതേ ആരാമേ’’തി.

ആവുസോ ഭിക്ഖവോതി ഏത്ഥ ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ സാവകേ ആലപന്താ ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി ആലപന്തി. സാവകാ പന ‘‘ബുദ്ധേഹി സദിസാ മാ ഹോമാ’’തി ‘‘ആവുസോ’’തി പഠമം വത്വാ പച്ഛാ ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി വദന്തി. ബുദ്ധേഹി ച ആലപിതേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ‘‘ഭദന്തേ’’തി പടിവചനം ദേതി, സാവകേഹി ആലപിതേ ‘‘ആവുസോ’’തി.

യോ ഹി കോചീതി അനിയമവചനം. ഏതേന താദിസാനം സബ്ബഭിക്ഖൂനം പരിയാദാനം. മമ സന്തികേതി മമ സമീപേ. അരഹത്തപ്പത്തന്തി അത്തനാ അരഹത്തസ്സ പത്തം. നപുംസകേ ഭാവേ സിദ്ധവചനം. അരഹത്തം പത്തന്തി വാ പദച്ഛേദോ, അത്തനാ പത്തം അരഹത്തന്തി അത്ഥോ. അരഹത്തപ്പത്തം അത്താനന്തി വാ പാഠസേസോ. ചതൂഹി മഗ്ഗേഹീതി ഉപരി വുച്ചമാനേഹി ചതൂഹി പടിപദാമഗ്ഗേഹി, ന അരിയമഗ്ഗേഹി. ‘‘ചതൂഹി മഗ്ഗേഹീ’’തി വിസുഞ്ച വുത്തത്താ കസ്സചി അരഹതോ പഠമസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ധമ്മുദ്ധച്ചപുബ്ബങ്ഗമോ മഗ്ഗോ, ഏകസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ സമഥപുബ്ബങ്ഗമോ, ഏകസ്സ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമോ, ഏകസ്സ യുഗനദ്ധപുബ്ബങ്ഗമോതി ഏവം ചത്താരോപി പടിപദാ മഗ്ഗാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബം. ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേനാതി ഏതേസം ചതുന്നം പടിപദാനം മഗ്ഗാനം ഏകേന വാ, പടിപദാമഗ്ഗേന അരഹത്തപ്പത്തം ബ്യാകരോതീതി അത്ഥോ. സുക്ഖവിപസ്സകസ്സ ഹി അരഹതോ ധമ്മുദ്ധച്ചപുബ്ബങ്ഗമം സോതാപത്തിമഗ്ഗം പത്വാ സേസമഗ്ഗത്തയമ്പി സുദ്ധവിപസ്സനാഹിയേവ പത്തസ്സ അരഹത്തപ്പത്തി ധമ്മുദ്ധച്ചപുബ്ബങ്ഗമമഗ്ഗാ ഹോതി. ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹം പത്വാ വാ അപ്പത്വാ വാ സമഥപുബ്ബങ്ഗമാദീനം തിണ്ണം പടിപദാനം മഗ്ഗാനം ഏകേകസ്സ വസേന പത്തചതുമഗ്ഗസ്സ അരഹതോ അരഹത്തപ്പത്തി ഇതരഏകേകമഗ്ഗപുബ്ബങ്ഗമാ ഹോതി. തസ്മാ ആഹ – ‘‘ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേനാ’’തി.

സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവേതീതി സമഥം പുബ്ബങ്ഗമം പുരേചാരികം കത്വാ വിപസ്സനം ഭാവേതി, പഠമം സമാധിം ഉപ്പാദേത്വാ പച്ഛാ വിപസ്സനം ഭാവേതീതി അത്ഥോ. മഗ്ഗോ സഞ്ജായതീതി പഠമോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ നിബ്ബത്തതി. സോ തം മഗ്ഗന്തിആദീസു ഏകചിത്തക്ഖണികസ്സ മഗ്ഗസ്സ ആസേവനാദീനി നാമ നത്ഥി, ദുതിയമഗ്ഗാദയോ പന ഉപ്പാദേന്തോ തമേവ മഗ്ഗം ‘‘ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതീ’’തി വുച്ചതി. സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തീതി യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ കമേന സബ്ബേ സഞ്ഞോജനാ പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി. അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തീതി ച പുന അനുപ്പത്തിയാ വിഗതന്താ ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

പുന ചപരന്തി പുന ച അപരം കാരണം. വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം സമഥം ഭാവേതീതി വിപസ്സനം പുബ്ബങ്ഗമം പുരേചാരികം കത്വാ സമഥം ഭാവേതി, പഠമം വിപസ്സനം ഉപ്പാദേത്വാ പച്ഛാ സമാധിം ഭാവേതീതി അത്ഥോ. യുഗനദ്ധം ഭാവേതീതി യുഗനദ്ധം കത്വാ ഭാവേതി. ഏത്ഥ തേനേവ ചിത്തേന സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ തേനേവ സങ്ഖാരേ സമ്മസിതും ന സക്കാ. അയം പന യാവതാ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജതി, താവതാ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി. യാവതാ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി, താവതാ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജതി. കഥം? പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജതി, തതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി. സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ ദുതിയജ്ഝാനം സമാപജ്ജതി, തതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി. സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ തതിയജ്ഝാനം…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, തതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി. ഏവം സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി നാമ.

ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതം മാനസം ഹോതീതി ഏത്ഥ മന്ദപഞ്ഞാനം വിപസ്സകാനം ഉപക്കിലേസവത്ഥുത്താ വിപസ്സനുപക്കിലേസസഞ്ഞിതേസു ഓഭാസാദീസു ദസസു ധമ്മേസു ഭന്തതാവസേന ഉദ്ധച്ചസഹഗതചിത്തുപ്പത്തിയാ വിക്ഖേപസങ്ഖാതം ഉദ്ധച്ചം ധമ്മുദ്ധച്ചം, തേന ധമ്മുദ്ധച്ചേന വിഗ്ഗഹിതം വിരൂപഗ്ഗഹിതം വിരോധമാപാദിതം മാനസം ചിത്തം ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതം മാനസം ഹോതി, തേന വാ ധമ്മുദ്ധച്ചേന കാരണഭൂതേന തമ്മൂലകതണ്ഹാമാനദിട്ഠുപ്പത്തിയാ വിഗ്ഗഹിതം മാനസം ഹോതി. ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതമാനസന്തി വാ പാഠോ. ഹോതി സോ ആവുസോ സമയോതി ഇമിനാ മഗ്ഗാമഗ്ഗവവത്ഥാനേന തം ധമ്മുദ്ധച്ചം പടിബാഹിത്വാ പുന വിപസ്സനാവീഥിം പടിപന്നകാലം ദസ്സേതി. യം തം ചിത്തന്തി യസ്മിം സമയേ തം വിപസ്സനാവീഥിം ഓക്കമിത്വാ പവത്തം ചിത്തം. അജ്ഝത്തമേവ സന്തിട്ഠതീതി വിപസ്സനാവീഥിം പച്ചോതരിത്വാ തസ്മിം സമയേ ഗോചരജ്ഝത്തസങ്ഖാതേ ആരമ്മണേ സന്തിട്ഠതി പതിട്ഠാതി. സന്നിസീദതീതി തത്ഥേവ പവത്തിവസേന സമ്മാ നിസീദതി. ഏകോദി ഹോതീതി ഏകഗ്ഗം ഹോതി. സമാധിയതീതി സമ്മാ ആധിയതി സുട്ഠു ഠിതം ഹോതീതി.

അയം സുത്തന്തവണ്ണനാ.

൧. സുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨. തസ്സ സുത്തന്തസ്സ നിദ്ദേസകഥായ തത്ഥ ജാതേ ധമ്മേതി തസ്മിം സമാധിസ്മിം ജാതേ ചിത്തചേതസികേ ധമ്മേ. അനിച്ചതോ അനുപസ്സനട്ഠേനാതിആദിനാ വിപസ്സനായ ഭേദം ദസ്സേതി. സമ്മാദിട്ഠി മഗ്ഗോതി സമ്മാദിട്ഠിസങ്ഖാതോ മഗ്ഗോ. അട്ഠസു മഗ്ഗങ്ഗേസു ഏകേകോപി ഹി മഗ്ഗോതി വുച്ചതി.ആസേവതീതി സോതാപത്തിമഗ്ഗവസേന. ഭാവേതീതി സകദാഗാമിമഗ്ഗുപ്പാദനേന. ബഹുലീകരോതീതി അനാഗാമിഅരഹത്തമഗ്ഗുപ്പാദനേന. ഇമേസം തിണ്ണം അവത്ഥാഭേദേപി സതി ആവജ്ജനാദീനം സാധാരണത്താ സദിസമേവ വിസ്സജ്ജനം കതം.

൩. ആലോകസഞ്ഞാപടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാനം അന്തരാപേയ്യാലേ അവിക്ഖേപാദീനി ച ഝാന സമാപത്തികസിണാനുസ്സതിഅസുഭാ ച ദീഘം അസ്സാസാദീനി ച ആനന്തരികസമാധിഞാണനിദ്ദേസേ (പടി. മ. ൧.൮൦-൮൧) നിദ്ദിട്ഠത്താ സങ്ഖിത്താനി. തത്ഥ ച അവിക്ഖേപവസേനാതി പുബ്ബഭാഗാവിക്ഖേപവസേന ഗഹേതബ്ബം. അനിച്ചാനുപസ്സീ അസ്സാസവസേനാതിആദികേ സുദ്ധവിപസ്സനാവസേന വുത്തചതുക്കേ പന തരുണവിപസ്സനാകാലേ വിപസ്സനാസമ്പയുത്തസമാധിപുബ്ബങ്ഗമാ ബലവവിപസ്സനാ വേദിതബ്ബാ.

൪. വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമവാരേ പഠമം അനിച്ചതോതിആദിനാ ആരമ്മണം അനിയമേത്വാ വിപസ്സനാ വുത്താ, പച്ഛാ രൂപം അനിച്ചതോതിആദിനാ ആരമ്മണം നിയമേത്വാ വുത്താ. തത്ഥ ജാതാനന്തി തസ്സാ വിപസ്സനായ ജാതാനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം. വോസഗ്ഗാരമ്മണതാതി ഏത്ഥ വോസഗ്ഗോ നിബ്ബാനം. നിബ്ബാനഞ്ഹി സങ്ഖതവോസഗ്ഗതോ പരിച്ചാഗതോ ‘‘വോസഗ്ഗോ’’തി വുത്തോ. വിപസ്സനാ ച തംസമ്പയുത്തധമ്മാ ച നിബ്ബാനനിന്നതായ അജ്ഝാസയവസേന നിബ്ബാനേ പതിട്ഠിതത്താ നിബ്ബാനപതിട്ഠാ നിബ്ബാനാരമ്മണാ. പതിട്ഠാപി ഹി ആലമ്ബീയതീതി ആരമ്മണം നാമ ഹോതി, നിബ്ബാനേ പതിട്ഠട്ഠേനേവ നിബ്ബാനാരമ്മണാ. അഞ്ഞത്ഥ പാളിയമ്പി ഹി പതിട്ഠാ ‘‘ആരമ്മണ’’ന്തി വുച്ചന്തി. യഥാഹ – ‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, നളാഗാരം വാ തിണാഗാരം വാ സുക്ഖം കോളാപം തേരോവസ്സികം പുരത്ഥിമായ ചേപി ദിസായ പുരിസോ ആദിത്തായ തിണുക്കായ ഉപസങ്കമേയ്യ, ലഭേഥ അഗ്ഗി ഓതാരം, ലഭേഥ അഗ്ഗി ആരമ്മണ’’ന്തിആദി (സം. നി. ൪.൨൪൩). തസ്മാ തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം വോസഗ്ഗാരമ്മണതായ നിബ്ബാനപതിട്ഠാഭാവേന ഹേതുഭൂതേന ഉപ്പാദിതോ യോ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാസങ്ഖാതോ ഉപചാരപ്പനാഭേദോ അവിക്ഖേപോ, സോ സമാധീതി വിപസ്സനാതോ പച്ഛാ ഉപ്പാദിതോ നിബ്ബേധഭാഗിയോ സമാധി നിദ്ദിട്ഠോ ഹോതി. തസ്മായേവ ഹി ഇതി പഠമം വിപസ്സനാ, പച്ഛാ സമഥോതി വുത്തം.

൫. യുഗനദ്ധനിദ്ദേസേ യസ്മാ ഹേട്ഠാ സുത്തന്തവണ്ണനായം വുത്തോ യുഗനദ്ധക്കമോ പുരിമദ്വയനിദ്ദേസനയേനേവ പാകടോ, മഗ്ഗക്ഖണേ യുഗനദ്ധക്കമോ പന ന പാകടോ, തസ്മാ പുബ്ബഭാഗേ അനേകന്തികം യുഗനദ്ധഭാവനം അവത്വാ മഗ്ഗക്ഖണേ ഏകന്തേന ലബ്ഭമാനയുഗനദ്ധഭാവനമേവ ദസ്സേന്തോ സോളസഹി ആകാരേഹീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ആരമ്മണട്ഠേനാതിആദീസു സത്തരസസു ആകാരേസു അന്തേ ഉദ്ദിട്ഠം യുഗനദ്ധം മൂലപദേന ഏകട്ഠത്താ തം വിപ്പഹായ സേസാനം വസേന ‘‘സോളസഹീ’’തി വുത്തം. ആരമ്മണട്ഠേനാതി ആലമ്ബനട്ഠേന, ആരമ്മണവസേനാതി അത്ഥോ. ഏവം സേസേസുപി. ഗോചരട്ഠേനാതി ആരമ്മണട്ഠേപി സതി നിസ്സയിതബ്ബട്ഠാനട്ഠേന. പഹാനട്ഠേനാതി പജഹനട്ഠേന. പരിച്ചാഗട്ഠേനാതി പഹാനേപി സതി പുന അനാദിയനേന പരിച്ചാഗട്ഠേന. വുട്ഠാനട്ഠേനാതി ഉഗ്ഗമനട്ഠേന. വിവട്ടനട്ഠേനാതി ഉഗ്ഗമനേപി സതി അപുനരാവട്ടനേന നിവത്തനട്ഠേന. സന്തട്ഠേനാതി നിബ്ബുതട്ഠേന. പണീതട്ഠേനാതി നിബ്ബുതട്ഠേപി സതി ഉത്തമട്ഠേന, അതപ്പകട്ഠേന വാ. വിമുത്തട്ഠേനാതി ബന്ധനാപഗതട്ഠേന. അനാസവട്ഠേനാതി ബന്ധനമോക്ഖേപി സതി ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തമാനാസവവിരഹിതട്ഠേന. തരണട്ഠേനാതി അനോസീദിത്വാ പിലവനട്ഠേന, അതിക്കമനട്ഠേന വാ. അനിമിത്തട്ഠേനാതി സങ്ഖാരനിമിത്തവിരഹിതട്ഠേന. അപ്പണിഹിതട്ഠേനാതി പണിധിവിരഹിതട്ഠേന. സുഞ്ഞതട്ഠേനാതി അഭിനിവേസവിരഹിതട്ഠേന. ഏകരസട്ഠേനാതി ഏകകിച്ചട്ഠേന. അനതിവത്തനട്ഠേനാതി അഞ്ഞമഞ്ഞം അനതിക്കമനട്ഠേന. യുഗനദ്ധട്ഠേനാതി യുഗലകട്ഠേന.

ഉദ്ധച്ചം പജഹതോ, അവിജ്ജം പജഹതോതി യോഗിനോ തസ്സ തസ്സ പടിപക്ഖപ്പഹാനവസേന വുത്തം. നിരോധോ ചേത്ഥ നിബ്ബാനമേവ. അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി സമഥോ ചേ വിപസ്സനം അതിവത്തേയ്യ, ലീനപക്ഖികത്താ സമഥസ്സ ചിത്തം കോസജ്ജായ സംവത്തേയ്യ. വിപസ്സനാ ചേ സമഥം അതിവത്തേയ്യ, ഉദ്ധച്ചപക്ഖികത്താ വിപസ്സനായ ചിത്തം ഉദ്ധച്ചായ സംവത്തേയ്യ. തസ്മാ സമഥോ ച വിപസ്സനം അനതിവത്തമാനോ കോസജ്ജപാതം ന കരോതി, വിപസ്സനാ സമഥം അനതിവത്തമാനാ ഉദ്ധച്ചപാതം ന കരോതി. സമഥോ സമം പവത്തമാനോ വിപസ്സനം ഉദ്ധച്ചപാതതോ രക്ഖതി, വിപസ്സനാ സമം പവത്തമാനാ സമഥം കോസജ്ജപാതതോ രക്ഖതി. ഏവമിമേ ഉഭോ അഞ്ഞമഞ്ഞം അനതിവത്തനകിച്ചേന ഏകകിച്ചാ, സമാ ഹുത്വാ പവത്തമാനേന അഞ്ഞമഞ്ഞം അനതിവത്തമാനാ അത്ഥസിദ്ധികരാ ഹോന്തി. തേസം മഗ്ഗക്ഖണേ യുഗനദ്ധത്തം വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാക്ഖണേ യുഗനദ്ധത്തായേവ ഹോതി. പഹാനപരിച്ചാഗവുട്ഠാനവിവട്ടനകരണാനം മഗ്ഗകിച്ചവസേന വുത്തത്താ സകലസ്സ മഗ്ഗകിച്ചസ്സ ദസ്സനത്ഥം ഉദ്ധച്ചസഹഗതകിലേസാ ച ഖന്ധാ ച അവിജ്ജാസഹഗതകിലേസാ ച ഖന്ധാ ച നിദ്ദിട്ഠാ. സേസാനം ന തഥാ വുത്തത്താ പടിപക്ഖധമ്മമത്തദസ്സനവസേന ഉദ്ധച്ചാവിജ്ജാ ഏവ നിദ്ദിട്ഠാ. വിവട്ടതോതി നിവത്തന്തസ്സ.

സമാധി കാമാസവാ വിമുത്തോ ഹോതീതി സമാധിസ്സ കാമച്ഛന്ദപടിപക്ഖത്താ വുത്തം. രാഗവിരാഗാതി രാഗസ്സ വിരാഗോ സമതിക്കമോ ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി രാഗവിരാഗാ, ‘‘രാഗവിരാഗതോ’’തി നിസ്സക്കവചനം വാ. തഥാ അവിജ്ജാവിരാഗാ. ചേതോവിമുത്തീതി മഗ്ഗസമ്പയുത്തോ സമാധി. പഞ്ഞാവിമുത്തീതി മഗ്ഗസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ. തരതോതി തരന്തസ്സ. സബ്ബപണിധീഹീതി രാഗദോസമോഹപണിധീഹി, സബ്ബപത്ഥനാഹി വാ. ഏവം ചുദ്ദസ ആകാരേ വിസ്സജ്ജിത്വാ ഏകരസട്ഠഞ്ച അനതിവത്തനട്ഠഞ്ച അവിഭജിത്വാവ ഇമേഹി സോളസഹി ആകാരേഹീതി ആഹ. കസ്മാ? തേസം ചുദ്ദസന്നം ആകാരാനം ഏകേകസ്സ അവസാനേ ‘‘ഏകരസാ ഹോന്തി, യുഗനദ്ധാ ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീ’’തി നിദ്ദിട്ഠത്താ തേ ദ്വേപി ആകാരാ നിദ്ദിട്ഠാവ ഹോന്തി. തസ്മാ ‘‘സോളസഹീ’’തി ആഹ. യുഗനദ്ധട്ഠോ പന ഉദ്ദേസേപി ന ഭണിതോയേവാതി.

൨. ധമ്മുദ്ധച്ചവാരനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൬. ധമ്മുദ്ധച്ചവാരേ അനിച്ചതോ മനസികരോതോ ഓഭാസോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായ ഠിതസ്സ തീഹി അനുപസ്സനാഹി പുനപ്പുനം സങ്ഖാരേ വിപസ്സന്തസ്സ വിപസ്സന്തസ്സ വിപസ്സനാഞാണേസു പരിപാകഗതേസു തദങ്ഗവസേന കിലേസപ്പഹാനേന പരിസുദ്ധചിത്തസ്സ അനിച്ചതോ വാ ദുക്ഖതോ വാ അനത്തതോ വാ മനസികാരക്ഖണേ വിപസ്സനാഞാണാനുഭാവേന പകതിയാവ ഓഭാസോ ഉപ്പജ്ജതീതി പഠമം താവ അനിച്ചതോ മനസികരോതോ ഓഭാസോ കഥിതോ. അകുസലോ വിപസ്സകോ തസ്മിം ഓഭാസേ ഉപ്പന്നേ ‘‘ന ച വത മേ ഇതോ പുബ്ബേ ഏവരൂപോ ഓഭാസോ ഉപ്പന്നപുബ്ബോ, അദ്ധാ മഗ്ഗം പത്തോമ്ഹി, ഫലം പത്തോമ്ഹീ’’തി അമഗ്ഗംയേവ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി, അഫലമേവ ‘‘ഫല’’ന്തി ഗണ്ഹാതി. തസ്സ അമഗ്ഗം ‘‘മഗ്ഗോ’’തി, അഫലം ‘‘ഫല’’ന്തി ഗണ്ഹതോ വിപസ്സനാവീഥി ഉക്കന്താ ഹോതി. സോ അത്തനോ വിപസ്സനാവീഥിം വിസ്സജ്ജേത്വാ വിക്ഖേപമാപന്നോ വാ ഓഭാസമേവ തണ്ഹാദിട്ഠിമഞ്ഞനാഹി മഞ്ഞമാനോ വാ നിസീദതി. സോ ഖോ പനായം ഓഭാസോ കസ്സചി ഭിക്ഖുനോ പല്ലങ്കട്ഠാനമത്തമേവ ഓഭാസേന്തോ ഉപ്പജ്ജതി, കസ്സചി അന്തോഗബ്ഭം, കസ്സചി ബഹിഗബ്ഭമ്പി, കസ്സചി സകലവിഹാരം, ഗാവുതം അഡ്ഢയോജനം യോജനം ദ്വിയോജനം…പേ… കസ്സചി പഥവിതലതോ യാവ അകനിട്ഠബ്രഹ്മലോകാ ഏകാലോകം കുരുമാനോ. ഭഗവതോ പന ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഓഭാസേന്തോ ഉദപാദി. അയഞ്ഹി ഓഭാസോ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേപി അന്ധകാരേ തം തം ഠാനം ഓഭാസേന്തോ ഉപ്പജ്ജതി.

ഓഭാസോ ധമ്മോതി ഓഭാസം ആവജ്ജതീതി അയം ഓഭാസോ മഗ്ഗധമ്മോ ഫലധമ്മോതി വാ തം തം ഓഭാസം മനസി കരോതി. തതോ വിക്ഖേപോ ഉദ്ധച്ചന്തി തതോ ഓഭാസതോ ധമ്മോതി ആവജ്ജനകരണതോ വാ യോ ഉപ്പജ്ജതി വിക്ഖേപോ, സോ ഉദ്ധച്ചം നാമാതി അത്ഥോ. തേന ഉദ്ധച്ചേന വിഗ്ഗഹിതമാനസോതി തേന ഏവം ഉപ്പജ്ജമാനേന ഉദ്ധച്ചേന വിരോധിതചിത്തോ, തേന വാ ഉദ്ധച്ചേന കാരണഭൂതേന തമ്മൂലകകിലേസുപ്പത്തിയാ വിരോധിതചിത്തോ വിപസ്സകോ വിപസ്സനാവീഥിം ഓക്കമിത്വാ വിക്ഖേപം വാ തമ്മൂലകകിലേസേസു വാ ഠിതത്താ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ ഉപട്ഠാനാനി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ‘‘തേന വുച്ചതി ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതമാനസോ’’തി ഏവം ഇതി-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. ഹോതി സോ സമയോതി ഏവം അസ്സാദവസേന ഉപക്കിലിട്ഠചിത്തസ്സാപി യോഗിനോ സചേ ഉപപരിക്ഖാ ഉപ്പജ്ജതി, സോ ഏവം പജാനാതി – ‘‘വിപസ്സനാ നാമ സങ്ഖാരാരമ്മണാ, മഗ്ഗഫലാനി നിബ്ബാനാരമ്മണാനി, ഇമാനി ച ചിത്താനി സങ്ഖാരാരമ്മണാനി, തസ്മാ നായമോഭാസോ മഗ്ഗോ, ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായേവ നിബ്ബാനസ്സ ലോകികോ മഗ്ഗോ’’തി മഗ്ഗാമഗ്ഗം വവത്ഥപേത്വാ തം വിക്ഖേപം പരിവജ്ജയിത്വാ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായ ഠത്വാ സാധുകം സങ്ഖാരേ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സതി. ഏവം ഉപപരിക്ഖന്തസ്സ സോ സമയോ ഹോതി. ഏവം അപസ്സന്തോ പന ‘‘മഗ്ഗഫലപ്പത്തോമ്ഹീ’’തി അധിമാനികോ ഹോതി.

യം തം ചിത്തന്തി യം തം വിപസ്സനാചിത്തം. അജ്ഝത്തമേവാതി അനിച്ചാനുപസ്സനായ ആരമ്മണേ ഗോചരജ്ഝത്തേയേവ. ഞാണം ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ യോഗാവചരസ്സ രൂപാരൂപധമ്മേ തുലയന്തസ്സ തീരയന്തസ്സ വിസ്സട്ഠഇന്ദവജിരമിവ അവിഹതവേഗം തിഖിണം സൂരമതിവിസദം വിപസ്സനാഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. പീതി ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ തസ്മിം സമയേ ഖുദ്ദികാ പീതി, ഖണികാ പീതി, ഓക്കന്തികാ പീതി, ഉബ്ബേഗാ പീതി, ഫരണാ പീതീതി അയം പഞ്ചവിധാ വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ പീതി സകലസരീരം പൂരയമാനാ ഉപ്പജ്ജതി. പസ്സദ്ധി ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ തസ്മിം സമയേ കായചിത്താനം നേവ ദരഥോ, ന ഗാരവതാ, ന കക്ഖളതാ, ന അകമ്മഞ്ഞതാ, ന ഗേലഞ്ഞതാ, ന വങ്കതാ ഹോതി. അഥ ഖോ പനസ്സ കായചിത്താനി പസ്സദ്ധാനി ലഹൂനി മുദൂനി കമ്മഞ്ഞാനി പഗുണാനി സുവിസദാനി ഉജുകാനിയേവ ഹോന്തി. സോ ഇമേഹി പസ്സദ്ധാദീഹി അനുഗ്ഗഹിതകായചിത്തോ തസ്മിം സമയേ അമാനുസിം നാമ രതിം അനുഭവതി. യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘സുഞ്ഞാഗാരം പവിട്ഠസ്സ, സന്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

അമാനുസീ രതീ ഹോതി, സമ്മാ ധമ്മം വിപസ്സതോ.

‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൩-൪) –

ഏവമസ്സ ഇമം അമാനുസിം രതിം സാധയമാനാ ലഹുതാദീഹി സഹിതാ വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ കായചിത്തപസ്സദ്ധി ഉപ്പജ്ജതി. സുഖം ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ തസ്മിം സമയേ സകലസരീരം അഭിസന്ദയമാനം വിപസ്സനാസമ്പയുത്തം സുഖം ഉപ്പജ്ജതി. അധിമോക്ഖോ ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ തസ്മിം സമയേ ചിത്തചേതസികാനം അതിസയപസാദഭൂതാ വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ സദ്ധാ ഉപ്പജ്ജതി. പഗ്ഗഹോ ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ തസ്മിം സമയേ അസിഥിലമനച്ചാരദ്ധം സുപഗ്ഗഹിതം വിപസ്സനാസമ്പയുത്തം വീരിയം ഉപ്പജ്ജതി. ഉപട്ഠാനം ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ തസ്മിം സമയേ സൂപട്ഠിതാ സുപ്പതിട്ഠിതാ നിഖാതാ അചലാ പബ്ബതരാജസദിസാ വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ സതി ഉപ്പജ്ജതി. സോ യം യം ഠാനം ആവജ്ജതി സമന്നാഹരതി മനസി കരോതി പച്ചവേക്ഖതി, തം തം ഠാനമസ്സ ഓക്കന്തിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുനോ പരലോകോ വിയ സതിയാ ഉപട്ഠാതി (വിസുദ്ധി. ൨.൭൩൪).

ഉപേക്ഖാതി വിപസ്സനുപേക്ഖാ ചേവ ആവജ്ജനുപേക്ഖാ ച. തസ്മിഞ്ഹി സമയേ സബ്ബസങ്ഖാരേസു മജ്ഝത്തഭൂതാ വിപസ്സനുപേക്ഖാപി ബലവതീ ഉപ്പജ്ജതി, മനോദ്വാരേ ആവജ്ജനുപേക്ഖാപി. സാ ഹിസ്സ തം തം ഠാനം ആവജ്ജന്തസ്സ വിസ്സട്ഠഇന്ദവജിരമിവ പത്തപുടേ പക്ഖന്ദതത്തനാരാചോ വിയ ച സൂരാ തിഖിണാ ഹുത്വാ വഹതി. ഏവഞ്ഹി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൭൩൪) വുത്തം. വിപസ്സനുപേക്ഖാതി ചേത്ഥ ‘‘വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ’’തി ആചരിയാ വദന്തി. വിപസ്സനാഞാണേ ഹി ഗയ്ഹമാനേ ‘‘ഞാണം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വിപസ്സനാഞാണസ്സ ആഗതത്താ പുനരുത്തിദോസോ ഹോതി. തതിയജ്ഝാനവണ്ണനായഞ്ച ‘‘സങ്ഖാരുപേക്ഖാവിപസ്സനുപേക്ഖാനമ്പി അത്ഥതോ ഏകീഭാവോ. പഞ്ഞാ ഏവ ഹി സാ, കിച്ചവസേന ദ്വിധാ ഭിന്നാ’’തി വുത്തം. തസ്മാ വിപസ്സനാസമ്പയുത്തായ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ വുച്ചമാനായ പുനരുത്തിദോസോ ച ന ഹോതി, തതിയജ്ഝാനവണ്ണനായ ച സമേതി. യസ്മാ ച പഞ്ചസു ഇന്ദ്രിയേസു ‘‘ഞാണം അധിമോക്ഖോ പഗ്ഗഹോ ഉപട്ഠാന’’ന്തി പഞ്ഞിന്ദ്രിയസദ്ധിന്ദ്രിയവീരിയിന്ദ്രിയസതിന്ദ്രിയാനി നിദ്ദിട്ഠാനി, സമാധിന്ദ്രിയം പന അനിദ്ദിട്ഠം ഹോതി, യുഗനദ്ധവസേനാപി ച സമാധിന്ദ്രിയം നിദ്ദിസിതബ്ബമേവ ഹോതി, തസ്മാ സമപ്പവത്തോ സമാധി പുന സമാധാനേ ബ്യാപാരപ്പഹാനകരണേന ‘‘ഉപേക്ഖാ’’തി വുത്തോതി വേദിതബ്ബം.

നികന്തി ഉപ്പജ്ജതീതി ഏവം ഓഭാസാദിപടിമണ്ഡിതായ വിപസ്സനായ ആലയം കുരുമാനാ സുഖുമാ സന്താകാരാ നികന്തി ഉപ്പജ്ജതി, യാ കിലേസോതി പരിഗ്ഗഹേതുമ്പി ന സക്കാ ഹോതി. യഥാ ച ഓഭാസേ, ഏവം ഏതേസുപി അഞ്ഞതരസ്മിം ഉപ്പന്നേ യോഗാവചരോ ‘‘ന ച വത മേ ഇതോ പുബ്ബേ ഏവരൂപം ഞാണം ഉപ്പന്നപുബ്ബം, ഏവരൂപാ പീതി പസ്സദ്ധി സുഖം അധിമോക്ഖോ പഗ്ഗഹോ ഉപട്ഠാനം ഉപേക്ഖാ നികന്തി ഉപ്പന്നപുബ്ബാ, അദ്ധാ മഗ്ഗം പത്തോമ്ഹി, ഫലം പത്തോമ്ഹീ’’തി അമഗ്ഗമേവ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി, അഫലമേവ ‘‘ഫല’’ന്തി ഗണ്ഹാതി. തസ്സ അമഗ്ഗം ‘‘മഗ്ഗോ’’തി, അഫലഞ്ച ‘‘ഫല’’ന്തി ഗണ്ഹതോ വിപസ്സനാവീഥി ഉക്കന്താ ഹോതി. സോ അത്തനോ മൂലകമ്മട്ഠാനം വിസ്സജ്ജേത്വാ നികന്തിമേവ അസ്സാദേന്തോ നിസീദതി. ഏത്ഥ ച ഓഭാസാദയോ ഉപക്കിലേസവത്ഥുതായ ഉപക്കിലേസാതി വുത്താ, ന അകുസലത്താ. നികന്തി പന ഉപക്കിലേസോ ചേവ ഉപക്കിലേസവത്ഥു ച. വത്ഥുവസേനേവ ചേതേ ദസ, ഗാഹവസേന പന സമതിംസ ഹോന്തി. കഥം? ‘‘മമ ഓഭാസോ ഉപ്പന്നോ’’തി ഗണ്ഹതോ ഹി ദിട്ഠിഗ്ഗാഹോ ഹോതി, ‘‘മനാപോ വത ഓഭാസോ ഉപ്പന്നോ’’തി ഗണ്ഹതോ മാനഗ്ഗാഹോ, ഓഭാസം അസ്സാദയതോ തണ്ഹാഗ്ഗാഹോ. ഇതി ഓഭാസേ ദിട്ഠിമാനതണ്ഹാവസേന തയോ ഗാഹാ. തഥാ സേസേസുപീതി ഏവം ഗാഹവസേന സമതിംസ ഉപക്കിലേസാ ഹോന്തി. ദുക്ഖതോ മനസികരോതോ, അനത്തതോ മനസികരോതോതി വാരേസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏകേകഅനുപസ്സനാവസേന ഹേത്ഥ ഏകേകസ്സ വിപസ്സനുപക്കിലേസുപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ, ന ഏകസ്സേവ.

തീസു അനുപസ്സനാസു. ഏവം അഭേദതോ വിപസ്സനാവസേന ഉപക്കിലേസേ ദസ്സേത്വാ പുന ഭേദവസേന ദസ്സേന്തോ രൂപം അനിച്ചതോ മനസികരോതോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ജരാമരണം അനിച്ചതോ ഉപട്ഠാനന്തി ജരാമരണസ്സ അനിച്ചതോ ഉപട്ഠാനം.

൭. യസ്മാ പുബ്ബേ വുത്താനം സമതിംസായ ഉപക്കിലേസാനം വസേന അകുസലോ അബ്യത്തോ യോഗാവചരോ ഓഭാസാദീസു വികമ്പതി, ഓഭാസാദീസു ഏകേകം ‘‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’തി സമനുപസ്സതി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ഓഭാസേ ചേവ ഞാണേ ചാതിആദിഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ വികമ്പതീതി ഓഭാസാദികേ ആരമ്മണേ നാനാകിലേസവസേന വിവിധാ കമ്പതി വേധതി. യേഹി ചിത്തം പവേധതീതി യേഹി പസ്സദ്ധിസുഖേഹി ചിത്തം നാനാകിലേസവസേന നാനപ്പകാരേന വേധതി കമ്പതി. തസ്മാ പസ്സദ്ധിയാ സുഖേ ചേവ യോഗാവചരോ വികമ്പതീതി സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഉപേക്ഖാവജ്ജനായ ചേവാതി ഉപേക്ഖാസങ്ഖാതായ ആവജ്ജനായ ചേവ വികമ്പതി, ആവജ്ജനുപേക്ഖായ ചേവ വികമ്പതീതി അത്ഥോ. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൭൩൬) പന ‘‘ഉപേക്ഖാവജ്ജനായഞ്ചാ’’തി വുത്തം. ഉപേക്ഖായ ചാതി ഹേട്ഠാ വുത്തപ്പകാരായ ഉപേക്ഖായ ച വികമ്പതി, നികന്തിയാ ച വികമ്പതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ദ്വിന്നം ഉപേക്ഖാനം നിദ്ദിട്ഠത്താ ഹേട്ഠാ ‘‘ഉപേക്ഖാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തട്ഠാനേ ച ഉഭയഥാ അത്ഥോ വുത്തോ. അനിച്ചാനുപസ്സനാദീസു ച ഏകേകിസ്സായേവ ആവജ്ജനുപേക്ഖായ സബ്ഭാവതോ ഏകേകായേവ അനുപസ്സനാ അനിച്ചം അനിച്ചം, ദുക്ഖം ദുക്ഖം, അനത്താ അനത്താതി പുനപ്പുനം ഭാവീയതീതി വുത്തം ഹോതി. യസ്മാ പന കുസലോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ ബുദ്ധിസമ്പന്നോ യോഗാവചരോ ഓഭാസാദീസു ഉപ്പന്നേസു ‘‘അയം ഖോ മേ ഓഭാസോ ഉപ്പന്നോ, സോ ഖോ പനായം അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ ഖയധമ്മോ വയധമ്മോ വിരാഗധമ്മോ നിരോധധമ്മോ’’തി ഇതി വാ നം പഞ്ഞായ പരിച്ഛിന്ദതി ഉപപരിക്ഖതി. അഥ വാ പനസ്സ ഏവം ഹോതി – സചേ ഓഭാസോ അത്താ ഭവേയ്യ, ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേതും വട്ടേയ്യ. അനത്താവ പനായം ‘‘അത്താ’’തി ഗഹിതോ. തസ്മായം അവസവത്തനട്ഠേന അനത്താതി പസ്സന്തോ ദിട്ഠിം ഉഗ്ഘാടേതി. സചേ ഓഭാസോ നിച്ചോ ഭവേയ്യ, ‘‘നിച്ചോ’’തി ഗഹേതും വട്ടേയ്യ. അനിച്ചോവ പനായം ‘‘നിച്ചോ’’തി ഗഹിതോ. തസ്മായം ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചോതി പസ്സന്തോ മാനം സമുഗ്ഘാടേതി. സചേ ഓഭാസോ സുഖോ ഭവേയ്യ, ‘‘സുഖോ’’തി ഗഹേതും വട്ടേയ്യ. ദുക്ഖോവ പനായം ‘‘സുഖോ’’തി ഗഹിതോ. തസ്മായം ഉപ്പാദവയപടിപീളനട്ഠേന ദുക്ഖോതി പസ്സന്തോ നികന്തിം പരിയാദിയതി. യഥാ ച ഓഭാസേ, ഏവം സേസേസുപി.

ഏവം ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഓഭാസം ‘‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’’തി സമനുപസ്സതി. ഞാണം…പേ… നികന്തിം ‘‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’’തി സമനുപസ്സതി. ഏവം സമനുപസ്സന്തോ ഓഭാസാദീസു ന കമ്പതി ന വേധതി. തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ഇമാനി ദസ ഠാനാനീതി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ദസ ഠാനാനീതി ഓഭാസാദീനി. പഞ്ഞാ യസ്സ പരിച്ചിതാതി യസ്സ ഉപക്കിലേസവിമുത്തായ പഞ്ഞായ പരിചിതാനി പുനപ്പുനം ഫുട്ഠാനി പരിഭാവിതാനി. ധമ്മുദ്ധച്ചകുസലോ ഹോതീതി സോ പഞ്ഞായ പരിചിതദസട്ഠാനോ യോഗാവചരോ പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരസ്സ ധമ്മുദ്ധച്ചസ്സ യഥാസഭാവപടിവേധേന ഛേകോ ഹോതി. ന ച സമ്മോഹ ഗച്ഛതീതി ധമ്മുദ്ധച്ചകുസലത്തായേവ തണ്ഹാമാനദിട്ഠുഗ്ഘാടവസേന സമ്മോഹഞ്ച ന ഗച്ഛതി.

ഇദാനി പുബ്ബേ വുത്തമേവ വിധിം അപരേന പരിയായേന വിഭാവേത്വാ ദസ്സേന്തോ വിക്ഖിപതി ചേവ കിലിസ്സതി ചാതിആദിഗാഥമാഹ. തത്ഥ മന്ദപഞ്ഞോ യോഗാവചരോ ഓഭാസാദീസു വിക്ഖേപഞ്ച അവസേസകിലേസുപ്പത്തിഞ്ച പാപുണാതി. മജ്ഝിമപഞ്ഞോ വിക്ഖേപമേവ പാപുണാതി, നാവസേസകിലേസുപ്പത്തിം, സോ അധിമാനികോ ഹോതി. തിക്ഖപഞ്ഞോ വിക്ഖേപം പാപുണിത്വാപി തം അധിമാനം പഹായ വിപസ്സനം ആരഭതി. അതിതിക്ഖപഞ്ഞോ ന വിക്ഖേപം പാപുണാതി, ന ചാവസേസകിലേസുപ്പത്തിം. വിക്ഖിപ്പതി ചേവാതി തേസു മന്ദപഞ്ഞോ ധമ്മുദ്ധച്ചസങ്ഖാതം വിക്ഖേപഞ്ചേവ പാപുണീയതി. കിലിസ്സതി ചാതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠികിലേസേഹി കിലേസീയതി ച, ഉപതാപീയതി വിബാധീയതീതി അത്ഥോ. ചവതി ചിത്തഭാവനാതി തസ്സ മന്ദപഞ്ഞസ്സ വിപസ്സനാചിത്തഭാവനാ കിലേസേസുയേവ ഠാനതോ പടിപക്ഖാവിഹതത്താ ചവതി, പരിപതതീതി അത്ഥോ. വിക്ഖിപതി ന കിലിസ്സതീതി മജ്ഝിമപഞ്ഞോ വിക്ഖേപേന വിക്ഖിപതി, കിലേസേഹി ന കിലിസ്സതി. ഭാവനാ പരിഹായതീതി തസ്സ മജ്ഝിമപഞ്ഞസ്സ അധിമാനികത്താ വിപസ്സനാരമ്ഭാഭാവേന വിപസ്സനാ പരിഹായതി, നപ്പവത്തതീതി അത്ഥോ. വിക്ഖിപതി ന കിലിസ്സതീതി തിക്ഖപഞ്ഞോപി വിക്ഖേപേന വിക്ഖിപതി, കിലേസേഹി ന കിലിസ്സതി. ഭാവനാ ന പരിഹായതീതി തസ്സ തിക്ഖപഞ്ഞസ്സ സന്തേപി വിക്ഖേപേ തം അധിമാനവിക്ഖേപം പഹായ വിപസ്സനാരമ്ഭസബ്ഭാവേന വിപസ്സനാഭാവനാ ന പരിഹായതി, പവത്തതീതി അത്ഥോ. ന ച വിക്ഖിപതേ ചിത്തം ന കിലിസ്സതീതി അതിതിക്ഖപഞ്ഞസ്സ ചിത്തം ന വിക്ഖേപേന വിക്ഖിപതി, ന ച കിലേസേഹി കിലിസ്സതി. ന ചവതി ചിത്തഭാവനാതി തസ്സ വിപസ്സനാചിത്തഭാവനാ ന ചവതി, വിക്ഖേപകിലേസാഭാവേന യഥാഠാനേ തിട്ഠതീതി അത്ഥോ.

ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹീതിആദീസു ഇദാനി വുത്തേഹി ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി ഹേതുഭൂതേഹി, കരണഭൂതേഹി വാ ഓഭാസാദികേ ദസ ഠാനേ ചിത്തസ്സ സങ്ഖേപേന ച വിക്ഖേപേന ച വിഗ്ഗഹിതം മാനസം വിക്ഖേപകിലേസുപ്പത്തിവിരഹിതോ ചതുത്ഥോ കുസലോ മഹാപഞ്ഞോ യോഗാവചരോ മന്ദപഞ്ഞാദീനം തിണ്ണം യോഗാവചരാനം മാനസം ഏവഞ്ച ഏവഞ്ച ഹോതീതി നാനപ്പകാരതോ ജാനാതീതി സമ്ബന്ധതോ അത്ഥവണ്ണനാ വേദിതബ്ബാ. സങ്ഖേപോതി ചേത്ഥ വിക്ഖേപസ്സ ചേവ കിലേസാനഞ്ച ഉപ്പത്തിവസേന ചിത്തസ്സ ലീനഭാവോ വേദിതബ്ബോ. വിക്ഖേപോതി ‘‘വിക്ഖിപതി ന കിലിസ്സതീ’’തി ദ്വീസു ഠാനേസു വുത്തവിക്ഖേപവസേന ചിത്തസ്സ ഉദ്ധതഭാവോ വേദിതബ്ബോതി.

യുഗനദ്ധകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.