പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗ-അട്ഠകഥാ

(ദുതിയോ ഭാഗോ)

൬൮. ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൧൧. ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണനിദ്ദേസേ തഥാഗതസ്സാതി വചനേ ഉദ്ദേസേ സരൂപതോ അവിജ്ജമാനേപി ‘‘ഛ ഞാണാനി അസാധാരണാനി സാവകേഹീ’’തി (പടി. മ. മാതികാ ൧.൭൩) വുത്തത്താ ‘‘തഥാഗതസ്സാ’’തി വുത്തമേവ ഹോതി. തസ്മാ ഉദ്ദേസേ അത്ഥതോ സിദ്ധസ്സ തഥാഗതവചനസ്സ നിദ്ദേസേ ഗഹണം കതം. സത്തേ പസ്സതീതി രൂപാദീസു ഛന്ദരാഗേന സത്തതായ ലഗ്ഗതായ സത്താ, തേ സത്തേ ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണേന ചക്ഖുനാ പസ്സതി ഓലോകേതി. അപ്പരജക്ഖേതി പഞ്ഞാമയേ അക്ഖിമ്ഹി അപ്പം രാഗാദിരജോ ഏതേസന്തി അപ്പരജക്ഖാ, അപ്പം രാഗാദിരജോ ഏതേസന്തി വാ അപ്പരജക്ഖാ. തേ അപ്പരജക്ഖേ. മഹാരജക്ഖേതി പഞ്ഞാമയേ അക്ഖിമ്ഹി മഹന്തം രാഗാദിരജോ ഏതേസന്തി മഹാരജക്ഖാ, മഹന്തം രാഗാദിരജോ ഏതേസന്തി വാ മഹാരജക്ഖാ. തിക്ഖിന്ദ്രിയേ മുദിന്ദ്രിയേതി തിക്ഖാനി സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി ഏതേസന്തി തിക്ഖിന്ദ്രിയാ, മുദൂനി സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി ഏതേസന്തി മുദിന്ദ്രിയാ. സ്വാകാരേ ദ്വാകാരേതി സുന്ദരാ സദ്ധാദയോ ആകാരാ കോട്ഠാസാ ഏതേസന്തി സ്വാകാരാ, കുച്ഛിതാ ഗരഹിതാ സദ്ധാദയോ ആകാരാ കോട്ഠാസാ ഏതേസന്തി ദ്വാകാരാ. സുവിഞ്ഞാപയേ ദുവിഞ്ഞാപയേതി യേ കഥിതം കാരണം സല്ലക്ഖേന്തി സുഖേന സക്കാ ഹോന്തി വിഞ്ഞാപേതും, തേ സുവിഞ്ഞാപയാ, തബ്ബിപരീതാ ദുവിഞ്ഞാപയാ. അപ്പേകച്ചേ പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോതി അപി ഏകേ പരലോകഞ്ചേവ രാഗാദിവജ്ജഞ്ച ഭയതോ പസ്സന്തേ, ഇമസ്സ പന പദസ്സ നിദ്ദേസേ പരലോകസ്സേവ ന വുത്തത്താ ഖന്ധാദിലോകേ ച രാഗാദിവജ്ജേ ച പരം ബാള്ഹം ഭയം പസ്സനസീലാതി പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോ. തേ പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനേതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. അപ്പേകച്ചേ ന പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോതി തബ്ബിപരീതേ. ലോകോതി ച ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന. വജ്ജന്തി ച വജ്ജനീയട്ഠേന. ഏത്താവതാ ഉദ്ദേസസ്സ നിദ്ദേസോ കതോ ഹോതി.

പുന നിദ്ദേസസ്സ പടിനിദ്ദേസം കരോന്തോ അപ്പരജക്ഖേ മഹാരജക്ഖേതിആദിമാഹ. തത്ഥ തീസു രതനേസു ഓകപ്പനസങ്ഖാതാ സദ്ധാ അസ്സ അത്ഥീതി സദ്ധോ. സോ സദ്ധാസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ അസ്സദ്ധിയരജസ്സ ചേവ അസ്സദ്ധിയമൂലകസ്സ സേസാകുസലരജസ്സ ച അപ്പകത്താ അപ്പരജക്ഖോ. നത്ഥി ഏതസ്സ സദ്ധാതി അസ്സദ്ധോ. സോ വുത്തപ്പകാരസ്സ രജസ്സ മഹന്തത്താ മഹാരജക്ഖോ. ആരദ്ധം വീരിയമനേനാതി ആരദ്ധവീരിയോ. സോ കോസജ്ജരജസ്സ ചേവ കോസജ്ജമൂലകസ്സ സേസാകുസലരജസ്സ ച അപ്പകത്താ അപ്പരജക്ഖോ. ഹീനവീരിയത്താ കുച്ഛിതേന ആകാരേന സീദതീതി കുസീദോ, കുസീദോ ഏവ കുസീതോ. സോ വുത്തപ്പകാരസ്സ രജസ്സ മഹന്തത്താ മഹാരജക്ഖോ. ആരമ്മണം ഉപേച്ച ഠിതാ സതി അസ്സാതി ഉപട്ഠിതസ്സതി. സോ മുട്ഠസ്സച്ചരജസ്സ ചേവ മുട്ഠസ്സച്ചമൂലകസ്സ സേസാകുസലരജസ്സ ച അപ്പകത്താ അപ്പരജക്ഖോ. മുട്ഠാ നട്ഠാ സതി അസ്സാതി മുട്ഠസ്സതി. സോ വുത്തപ്പകാരസ്സ രജസ്സ മഹന്തത്താ മഹാരജക്ഖോ. അപ്പനാസമാധിനാ ഉപചാരസമാധിനാ വാ ആരമ്മണേ സമം, സമ്മാ വാ ആഹിതോ ഠിതോതി സമാഹിതോ, സമാഹിതചിത്തോതി വാ സമാഹിതോ. സോ ഉദ്ധച്ചരജസ്സ ചേവ ഉദ്ധച്ചമൂലകസ്സ സേസാകുസലരജസ്സ ച അപ്പകത്താ അപ്പരജക്ഖോ. ന സമാഹിതോ അസമാഹിതോ. സോ വുത്തപ്പകാരസ്സ രജസ്സ മഹന്തത്താ മഹാരജക്ഖോ. ഉദയത്ഥഗാമിനീ പഞ്ഞാ അസ്സ അത്ഥീതി പഞ്ഞവാ. സോ മോഹരജസ്സ ചേവ മോഹമൂലകസ്സ സേസാകുസലരജസ്സ ച അപ്പകത്താ അപ്പരജക്ഖോ. മോഹമൂള്ഹത്താ ദുട്ഠാ പഞ്ഞാ അസ്സാതി ദുപ്പഞ്ഞോ. സോ വുത്തപ്പകാരസ്സ രജസ്സ മഹന്തത്താ മഹാരജക്ഖോ. സദ്ധോ പുഗ്ഗലോ തിക്ഖിന്ദ്രിയോതി ബഹുലം ഉപ്പജ്ജമാനായ ബലവതിയാ സദ്ധായ സദ്ധോ, തേനേവ സദ്ധിന്ദ്രിയേന തിക്ഖിന്ദ്രിയോ. അസ്സദ്ധോ പുഗ്ഗലോ മുദിന്ദ്രിയോതി ബഹുലം ഉപ്പജ്ജമാനേന അസ്സദ്ധിയേന അസ്സദ്ധോ, അന്തരന്തരാ ഉപ്പജ്ജമാനേന ദുബ്ബലേന സദ്ധിന്ദ്രിയേന മുദിന്ദ്രിയോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. സദ്ധോ പുഗ്ഗലോ സ്വാകാരോതി തായ ഏവ സദ്ധായ സോഭനാകാരോ. അസ്സദ്ധോ പുഗ്ഗലോ ദ്വാകാരോതി തേനേവ അസ്സദ്ധിയേന വിരൂപാകാരോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. സുവിഞ്ഞാപയോതി സുഖേന വിഞ്ഞാപേതും സക്കുണേയ്യോ. ദുവിഞ്ഞാപയോതി ദുക്ഖേന വിഞ്ഞാപേതും സക്കുണേയ്യോ. പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവീതി ഏത്ഥ യസ്മാ പഞ്ഞാസമ്പന്നസ്സേവ സദ്ധാദീനി സുപരിസുദ്ധാനി ഹോന്തി, തസ്മാ സുപരിസുദ്ധസദ്ധാദിസമ്പന്നോ തംസമ്പയുത്തായ, സുപരിസുദ്ധസദ്ധാദിസമ്പന്നോപി വാ തപ്പച്ചയായ പഞ്ഞായ പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവീ ഹോതി. തസ്മാ ഏവ ഹി സദ്ധാദയോപി ചത്താരോ ‘‘പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവീ’’തി വുത്താ.

൧൧൨. ഇദാനി ‘‘പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം ലോകഞ്ച വജ്ജഞ്ച ദസ്സേതും ലോകോതിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ഖന്ധാ ഏവ ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോതി ഖന്ധലോകോ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. വിപത്തിഭവലോകോതി അപായലോകോ. സോ ഹി അനിട്ഠഫലത്താ വിരൂപോ ലാഭോതി വിപത്തി, ഭവതീതി ഭവോ, വിപത്തി ഏവ ഭവോ വിപത്തിഭവോ, വിപത്തിഭവോ ഏവ ലോകോ വിപത്തിഭവലോകോ. വിപത്തിസമ്ഭവലോകോതി അപായൂപഗം കമ്മം. തഞ്ഹി സമ്ഭവതി ഏതസ്മാ ഫലന്തി സമ്ഭവോ, വിപത്തിയാ സമ്ഭവോ വിപത്തിസമ്ഭവോ, വിപത്തിസമ്ഭവോ ഏവ ലോകോ വിപത്തിസമ്ഭവലോകോ. സമ്പത്തിഭവലോകോതി സുഗതിലോകോ. സോ ഹി ഇട്ഠഫലത്താ സുന്ദരോ ലാഭോതി സമ്പത്തി, ഭവതീതി ഭവോ, സമ്പത്തി ഏവ ഭവോ സമ്പത്തിഭവോ, സമ്പത്തിഭവോ ഏവ ലോകോ സമ്പത്തിഭവലോകോ. സമ്പത്തിസമ്ഭവലോകോതി സുഗതൂപഗം കമ്മം. തഞ്ഹി സമ്ഭവതി ഏതസ്മാ ഫലന്തി സമ്ഭവോ, സമ്പത്തിയാ സമ്ഭവോ സമ്പത്തിസമ്ഭവോ, സമ്പത്തിസമ്ഭവോ ഏവ ലോകോ സമ്പത്തിസമ്ഭവലോകോ. ഏകോ ലോകോതിആദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാനേവ.

വജ്ജന്തി നപുംസകവചനം അസുകോതി അനിദ്ദിട്ഠത്താ കതം. കിലേസാതി രാഗാദയോ. ദുച്ചരിതാതി പാണാതിപാതാദയോ. അഭിസങ്ഖാരാതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദയോ. ഭവഗാമികമ്മാതി അത്തനോ വിപാകദാനവസേന ഭവം ഗച്ഛന്തീതി ഭവഗാമിനോ, അഭിസങ്ഖാരേസുപി വിപാകജനകാനേവ കമ്മാനി വുത്താനി. ഇതീതി വുത്തപ്പകാരനിദസ്സനം. ഇമസ്മിഞ്ച ലോകേ ഇമസ്മിഞ്ച വജ്ജേതി വുത്തപ്പകാരേ ലോകേ ച വജ്ജേ ച. തിബ്ബാ ഭയസഞ്ഞാതി ബലവതീ ഭയസഞ്ഞാ. തിബ്ബാതി പരസദ്ദസ്സ അത്ഥോ വുത്തോ, ഭയസഞ്ഞാതി ഭയസദ്ദസ്സ, ലോകവജ്ജദ്വയമ്പി ഹി ഭയവത്ഥുത്താ സയഞ്ച സഭയത്താ ഭയം, ഭയമിതി സഞ്ഞാ ഭയസഞ്ഞാ. പച്ചുപട്ഠിതാ ഹോതീതി തം തം പടിച്ച ഉപേച്ച ഠിതാ ഹോതി. സേയ്യഥാപി ഉക്ഖിത്താസികേ വധകേതി യഥാ നാമ പഹരിതും ഉച്ചാരിതഖഗ്ഗേ പച്ചാമിത്തേ തിബ്ബാ ഭയസഞ്ഞാ പച്ചുപട്ഠിതാ ഹോതി, ഏവമേവ ലോകേ ച വജ്ജേ ച തിബ്ബാ ഭയസഞ്ഞാ പച്ചുപട്ഠിതാ ഹോതി. ഇമേഹി പഞ്ഞാസായ ആകാരേഹീതി അപ്പരജക്ഖപഞ്ചകാദീസു ദസസു പഞ്ചകേസു ഏകേകസ്മിം പഞ്ചന്നം പഞ്ചന്നം ആകാരാനം വസേന പഞ്ഞാസായ ആകാരേഹി. ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീതി സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി. ജാനാതീതി തഥാഗതോ പഞ്ഞായ പജാനാതി. പസ്സതീതി ദിബ്ബചക്ഖുനാ ദിട്ഠം വിയ കരോതി. അഞ്ഞാതീതി സബ്ബാകാരമരിയാദാഹി ജാനാതി. പടിവിജ്ഝതീതി ഏകദേസം അസേസേത്വാ നിരവസേസദസ്സനവസേന പഞ്ഞായ പദാലേതീതി.

ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬൯. ആസയാനുസയഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൧൩. ആസയാനുസയഞാണനിദ്ദേസേ ഇധ തഥാഗതോതിആദി പഞ്ചധാ ഠപിതോ നിദ്ദേസോ. തത്ഥ ആസയാനുസയാ വുത്തത്ഥാ ഏവ. ചരിതന്തി പുബ്ബേ കതം കുസലാകുസലം കമ്മം. അധിമുത്തിന്തി സമ്പതി കുസലേ അകുസലേ വാ ചിത്തവോസഗ്ഗോ. ഭബ്ബാഭബ്ബേതി ഭബ്ബേ ച അഭബ്ബേ ച. അരിയായ ജാതിയാ സമ്ഭവന്തി ജായന്തീതി ഭബ്ബാ. വത്തമാനസമീപേ വത്തമാനവചനം. ഭവിസ്സന്തി ജായിസ്സന്തീതി വാ ഭബ്ബാ, ഭാജനഭൂതാതി അത്ഥോ. യേ അരിയമഗ്ഗപടിവേധസ്സ അനുച്ഛവികാ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നാ, തേ ഭബ്ബാ. വുത്തപടിപക്ഖാ അഭബ്ബാ.

കതമോ സത്താനം ആസയോതിആദി നിദ്ദേസസ്സ പടിനിദ്ദേസോ. തത്ഥ സസ്സതോതി നിച്ചോ. ലോകോതി അത്താ. ഇധ സരീരംയേവ നസ്സതി, അത്താ പന ഇധ പരത്ഥ ച സോയേവാതി മഞ്ഞന്തി. സോ ഹി സയംയേവ ആലോകേതീതി കത്വാ ‘‘ലോകോ’’തി മഞ്ഞന്തി. അസസ്സതോതി അനിച്ചോ. അത്താ സരീരേനേവ സഹ നസ്സതീതി മഞ്ഞന്തി. അന്തവാതി പരിത്തേ കസിണേ ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ തംപരിത്തകസിണാരമ്മണം ചിത്തം സപരിയന്തോ അത്താതി മഞ്ഞന്തി. അനന്തവാതി ന അന്തവാ അപ്പമാണേ കസിണേ ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ തംഅപ്പമാണകസിണാരമ്മണം ചിത്തം അപരിയന്തോ അത്താതി മഞ്ഞന്തി. തം ജീവം തം സരീരന്തി ജീവോ ച സരീരഞ്ച തംയേവ. ജീവോതി അത്താ, ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന നപുംസകവചനം കതം. സരീരന്തി രാസട്ഠേന ഖന്ധപഞ്ചകം. അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി അഞ്ഞോ ജീവോ അഞ്ഞം ഖന്ധപഞ്ചകം. ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി ഖന്ധാ ഇധേവ വിനസ്സന്തി, സത്തോ മരണതോ പരം ഹോതി വിജ്ജതി ന നസ്സതി. ‘‘തഥാഗതോ’’തി ചേത്ഥ സത്താധിവചനന്തി വദന്തി. കേചി പന ‘‘തഥാഗതോതി അരഹാ’’തി വദന്തി. ഇമേ ‘‘ന ഹോതീ’’തി പക്ഖേ ദോസം ദിസ്വാ ഏവം ഗണ്ഹന്തി. ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി ഖന്ധാപി ഇധേവ നസ്സന്തി, തഥാഗതോ ച മരണതോ പരം ന ഹോതി ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി. ഇമേ ‘‘ഹോതീ’’തി പക്ഖേ ദോസം ദിസ്വാ ഏവം ഗണ്ഹന്തി. ഹോതി ച ന ച ഹോതീതി ഇമേ ഏകേകപക്ഖപരിഗ്ഗഹേ ദോസം ദിസ്വാ ഉഭയപക്ഖം ഗണ്ഹന്തി. നേവ ഹോതി ന ന ഹോതീതി ഇമേ ഉഭയപക്ഖപരിഗ്ഗഹേ ഉഭയദോസാപത്തിം ദിസ്വാ ‘‘ഹോതീതി ച ന ഹോതി, നേവ ഹോതീതി ച ന ഹോതീ’’തി അമരാവിക്ഖേപപക്ഖം ഗണ്ഹന്തി.

അയം പനേത്ഥ അട്ഠകഥാനയോ – ‘‘സസ്സതോ ലോകോതി വാ’’തിആദീഹി ദസഹാകാരേഹി ദിട്ഠിപഭേദോവ വുത്തോ. തത്ഥ സസ്സതോ ലോകോതി ച ഖന്ധപഞ്ചകം ലോകോതി ഗഹേത്വാ ‘‘അയം ലോകോ നിച്ചോ ധുവോ സബ്ബകാലികോ’’തി ഗണ്ഹന്തസ്സ സസ്സതന്തി ഗഹണാകാരപ്പവത്താ ദിട്ഠി. അസസ്സതോതി തമേവ ലോകം ‘‘ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതീ’’തി ഗണ്ഹന്തസ്സ ഉച്ഛേദഗ്ഗഹണാകാരപ്പവത്താ ദിട്ഠി. അന്തവാതി പരിത്തകസിണലാഭിനോ സുപ്പമത്തേ വാ സരാവമത്തേ വാ കസിണേ സമാപന്നസ്സ അന്തോസമാപത്തിയം പവത്തിതരൂപാരൂപധമ്മേ ‘‘ലോകോ’’തി ച കസിണപരിച്ഛേദന്തേന ‘‘അന്തവാ’’തി ച ഗണ്ഹന്തസ്സ ‘‘അന്തവാ ലോകോ’’തി ഗഹണാകാരപ്പവത്താ ദിട്ഠി. സാ സസ്സതദിട്ഠിപി ഹോതി ഉച്ഛേദദിട്ഠിപി. വിപുലകസിണലാഭിനോ പന തസ്മിം കസിണേ സമാപന്നസ്സ അന്തോസമാപത്തിയം പവത്തിതരൂപാരൂപധമ്മേ ‘‘ലോകോ’’തി ച കസിണപരിച്ഛേദന്തേന ‘‘ന അന്തവാ’’തി ച ഗണ്ഹന്തസ്സ ‘‘അനന്തവാ ലോകോ’’തി ഗഹണാകാരപ്പവത്താ ദിട്ഠി. സാ സസ്സതദിട്ഠിപി ഹോതി ഉച്ഛേദദിട്ഠിപി. തം ജീവം തം സരീരന്തി ഭേദനധമ്മസ്സ സരീരസ്സേവ ‘‘ജീവ’’ന്തി ഗഹിതത്താ ‘‘സരീരേ ഉച്ഛിജ്ജമാനേ ജീവമ്പി ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി ഉച്ഛേദഗ്ഗഹണാകാരപ്പവത്താ ദിട്ഠി. ദുതിയപദേ സരീരതോ അഞ്ഞസ്സ ജീവസ്സ ഗഹിതത്താ ‘‘സരീരേ ഉച്ഛിജ്ജമാനേപി ജീവം ന ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി സസ്സതഗ്ഗഹണാകാരപ്പവത്താ ദിട്ഠി. ഹോതി തഥാഗതോതിആദീസു ‘‘സത്തോ തഥാഗതോ നാമ, സോ പരം മരണാ ഹോതീ’’തി ഗണ്ഹതോ പഠമാ സസ്സതദിട്ഠി. ‘‘ന ഹോതീ’’തി ഗണ്ഹതോ ദുതിയാ ഉച്ഛേദദിട്ഠി. ‘‘ഹോതി ച ന ച ഹോതീ’’തി ഗണ്ഹതോ തതിയാ ഏകച്ചസസ്സതദിട്ഠി. ‘‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതീ’’തി ഗണ്ഹതോ ചതുത്ഥാ അമരാവിക്ഖേപദിട്ഠീതി.

ഇതീതി വുത്തപ്പകാരദിട്ഠിനിസ്സയനിദസ്സനം. ഭവദിട്ഠിസന്നിസ്സിതാ വാ സത്താ ഹോന്തി വിഭവദിട്ഠിസന്നിസ്സിതാ വാതി ഭവോ വുച്ചതി സസ്സതോ, സസ്സതവസേന ഉപ്പജ്ജമാനദിട്ഠി ഭവദിട്ഠി, ഭവോതി ദിട്ഠീതി വുത്തം ഹോതി. വിഭവോ വുച്ചതി ഉച്ഛേദോ, ഉച്ഛേദവസേന ഉപ്പജ്ജമാനദിട്ഠി വിഭവദിട്ഠി, വിഭവോതി ദിട്ഠീതി വുത്തം ഹോതി. വുത്തപ്പകാരാ ദസവിധാ ദിട്ഠി ഭവദിട്ഠി ച വിഭവദിട്ഠി ചാതി ദ്വിധാവ ഹോതി. താസു ദ്വീസു ഏകേകം സന്നിസ്സിതാ അപസ്സിതാ അല്ലീനാ സത്താ ഹോന്തി.

ഏതേ വാ പന ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മാതി ഏത്ഥ ‘‘അഗ്ഗിതോ വാ ഉദകതോ വാ മിഥുഭേദാ വാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൧൫൨) വിയ വാ-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. ഏതേ വുത്തപ്പകാരേ സസ്സതുച്ഛേദവസേന ദ്വേ പക്ഖേ ച ന ഉപഗന്ത്വാ അനല്ലീയിത്വാ പഹായാതി അത്ഥോ. ‘‘അനുലോമികാ വാ ഖന്തീ’’തി വികപ്പത്ഥോവ. ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പന്നേസൂതി ഇമേസം ജരാമരണാദീനം പച്ചയാ ഇദപ്പച്ചയാ, ഇദപ്പച്ചയാ ഏവ ഇദപ്പച്ചയതാ, ഇദപ്പച്ചയാനം വാ സമൂഹോ ഇദപ്പച്ചയതാ. ലക്ഖണം പനേത്ഥ സദ്ദസത്ഥതോ പരിയേസിതബ്ബം. തേ തേ പച്ചയേ പടിച്ച സഹ സമ്മാ ച ഉപ്പന്നാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ. തസ്സാ ഇദപ്പച്ചയതായ ച തേസു പടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ച ധമ്മേസു. അനുലോമികാതി ലോകുത്തരധമ്മാനം അനുലോമതോ അനുലോമികാ. ഖന്തീതി ഞാണം. ഞാണഞ്ഹി ഖമനതോ ഖന്തി. പടിലദ്ധാ ഹോതീതി സത്തേഹി അധിഗതാ ഹോതി. ഇദപ്പച്ചയതായ ഖന്തിയാ ഉച്ഛേദത്താനുപഗമോ ഹോതി പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാനം പച്ചയസാമഗ്ഗിയം ആയത്തവുത്തിത്താ പച്ചയാനുപരമദസ്സനേന ഫലാനുപരമദസ്സനതോ. പടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു ഖന്തിയാ സസ്സതത്താനുപഗമോ ഹോതി പച്ചയസാമഗ്ഗിയം നവനവാനം പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാനം ഉപ്പാദദസ്സനതോ. ഏവമേതേ ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ പടിച്ചസമുപ്പാദപടിച്ചസമുപ്പന്നധമ്മദസ്സനേന ന ഉച്ഛേദോ ന സസ്സതോതി പവത്തം സമ്മാദസ്സനം ‘‘അനുലോമികാ ഖന്തീ’’തി വേദിതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി തദുഭയദിട്ഠിപടിപക്ഖഭൂതാ സമ്മാദിട്ഠി വുത്താ ഹോതി. യഥാഭൂതം വാ ഞാണന്തി യഥാഭൂതം യഥാസഭാവം നേയ്യം. തത്ഥ പവത്തഞാണമ്പി വിസയവോഹാരേന ‘‘യഥാഭൂതഞാണ’’ന്തി വുത്തം. തം പന സങ്ഖാരുപേക്ഖാപരിയന്തം വിപസ്സനാഞാണം ഇധാധിപ്പേതം. ഹേട്ഠാ പന ‘‘യഥാഭൂതഞാണദസ്സന’’ന്തി ഭയതൂപട്ഠാനഞാണം വുത്തം. യഥാഭൂതം വാ ഞാണം സത്തേഹി പടിലദ്ധം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

ഇദാനി ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തിആദീഹി മിച്ഛാദിട്ഠിപരിഭാവിതം ‘‘ഏതേ വാ പനാ’’തിആദീഹി സമ്മാദിട്ഠിപരിഭാവിതം സത്തസന്താനം ദസ്സേത്വാ ‘‘കാമം സേവന്തഞ്ഞേവാ’’തിആദീഹി സേസാകുസലേഹി സേസകുസലേഹി ച പരിഭാവിതം സത്തസന്താനം ദസ്സേതി. തത്ഥ കാമം സേവന്തംയേവ പുഗ്ഗലം തഥാഗതോ ജാനാതീതി യോജനാ കാതബ്ബാ. സേവന്തന്തി ച അഭിണ്ഹസമുദാചാരവസേന സേവമാനം. പുബ്ബേ ആസേവിതവസേന കിലേസകാമോ ഗരു അസ്സാതി കാമഗരുകോ. തഥേവ കാമോ ആസയേ സന്താനേ അസ്സാതി കാമാസയോ. സന്താനവസേനേവ കാമേ അധിമുത്തോ ലഗ്ഗോതി കാമാധിമുത്തോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. നേക്ഖമ്മാദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. കാമാദീഹി ച തീഹി സേസാകുസലാ, നേക്ഖമ്മാദീഹി തീഹി സേസകുസലാ ഗഹിതാവ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘അയം സത്താനം ആസയോ’’തി തിധാ വുത്തം സന്താനമേവ ദസ്സേതി.

അയം പനേത്ഥ അട്ഠകഥാനയോ – ‘‘ഇതി ഭവദിട്ഠിസന്നിസ്സിതാ വാ’’തി ഏവം സസ്സതദിട്ഠിം വാ സന്നിസ്സിതാ. സസ്സതദിട്ഠി ഹി ഏത്ഥ ഭവദിട്ഠീതി വുത്താ, ഉച്ഛേദദിട്ഠി ച വിഭവദിട്ഠീതി. സബ്ബദിട്ഠീനഞ്ഹി സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠീഹി സങ്ഗഹിതത്താ സബ്ബേപിമേ ദിട്ഠിഗതികാ സത്താ ഇമാവ ദ്വേ ദിട്ഠിയോ സന്നിസ്സിതാ ഹോന്തി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘ദ്വയനിസ്സിതോ ഖ്വായം, കച്ചാന, ലോകോ യേഭുയ്യേന അത്ഥിതഞ്ചേവ നത്ഥിതഞ്ചാ’’തി (സം. നി. ൨.൧൫). ഏത്ഥ ഹി അത്ഥിതാതി സസ്സതം. നത്ഥിതാതി ഉച്ഛേദോ. അയം താവ വട്ടനിസ്സിതാനം പുഥുജ്ജനാനം സത്താനം ആസയോ. ഇദാനി വിവട്ടനിസ്സിതാനം സുദ്ധസത്താനം ആസയം ദസ്സേതും ‘‘ഏതേ വാ പന ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ഏതേ വാ പനാ’’തി ഏതേയേവ. ‘‘ഉഭോ അന്തേ’’തി സസ്സതുച്ഛേദസങ്ഖാതേ ദ്വേ അന്തേ. ‘‘അനുപഗമ്മാ’’തി ന അല്ലീയിത്വാ. ‘‘ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസൂ’’തി ഇദപ്പച്ചയതായ ചേവ പടിച്ചസമുപ്പന്നധമ്മേസു ച. ‘‘അനുലോമികാ ഖന്തീ’’തി വിപസ്സനാഞാണം. ‘‘യഥാഭൂതം ഞാണ’’ന്തി മഗ്ഗഞാണം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യാ പടിച്ചസമുപ്പാദേ ചേവ പടിച്ചസമുപ്പന്നധമ്മേസു ച ഏതേ ഉഭോ സസ്സതുച്ഛേദഅന്തേ അനുപഗന്ത്വാ വിപസ്സനാ പടിലദ്ധാ, യഞ്ച തതോ ഉത്തരി മഗ്ഗഞാണം, അയം സത്താനം ആസയോ. അയം വട്ടനിസ്സിതാനഞ്ച വിവട്ടനിസ്സിതാനഞ്ച സബ്ബേസമ്പി സത്താനം ആസയോ ഇദം വസനട്ഠാനന്തി. അയം ആചരിയാനം സമാനട്ഠകഥാ.

വിതണ്ഡവാദീ പനാഹ ‘‘മഗ്ഗോ നാമ വാസം വിദ്ധംസേന്തോ ഗച്ഛതി, ത്വം മഗ്ഗോ വാസോതി വദേസീ’’തി? സോ വത്തബ്ബോ ‘‘ത്വം അരിയവാസഭാണകോ ഹോസി ന ഹോസീ’’തി? സചേ ‘‘ന ഹോമീ’’തി വദതി, ‘‘ത്വം അഭാണകതായ ന ജാനാസീ’’തി വത്തബ്ബോ. സചേ ‘‘ഭാണകോസ്മീ’’തി വദതി, ‘‘സുത്തം ആഹരാ’’തി വത്തബ്ബോ. സചേ ആഹരതി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ ആഹരതി, സയം ആഹരിതബ്ബം ‘‘ദസയിമേ, ഭിക്ഖവേ, അരിയാവാസാ, യദരിയാ ആവസിംസു വാ ആവസന്തി വാ ആവസിസ്സന്തി വാ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൯). ഏതഞ്ഹി സുത്തം മഗ്ഗസ്സ വാസഭാവം ദീപേതി. തസ്മാ സുകഥിതമേവേതന്തി. ഇമം പന ഭഗവാ സത്താനം ആസയം ജാനന്തോ ഇമേസഞ്ച ദിട്ഠിഗതാനം ഇമേസഞ്ച വിപസ്സനാഞാണമഗ്ഗഞാണാനം അപ്പവത്തിക്ഖണേപി ജാനാതി ഏവ. തസ്മായേവ ച ‘‘കാമം സേവന്തംയേവ ജാനാതീ’’തിആദി വുത്തന്തി.

അനുസയനിദ്ദേസേ അനുസയാതി കേനട്ഠേന അനുസയാ? അനുസയനട്ഠേന. കോ ഏസ അനുസയനട്ഠോ നാമാതി? അപ്പഹീനട്ഠോ. ഏതേ ഹി അപ്പഹീനട്ഠേന തസ്സ തസ്സ സന്താനേ അനുസേന്തി നാമ. തസ്മാ ‘‘അനുസയാ’’തി വുച്ചന്തി. അനുസേന്തീതി അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. അഥാപി സിയാ – അനുസയനട്ഠോ നാമ അപ്പഹീനാകാരോ, സോ ച ഉപ്പജ്ജതീതി വത്തും ന യുജ്ജതി, തസ്മാ ന അനുസയാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി. തത്രിദം പടിവചനം – ന അപ്പഹീനാകാരോ, അനുസയോതി പന അപ്പഹീനട്ഠേന ഥാമഗതകിലേസോ വുച്ചതി. സോ ചിത്തസമ്പയുത്തോ സാരമ്മണോ സപ്പച്ചയട്ഠേന സഹേതുകോ ഏകന്താകുസലോ അതീതോപി ഹോതി അനാഗതോപി പച്ചുപ്പന്നോപി, തസ്മാ ഉപ്പജ്ജതീതി വത്തും യുജ്ജതീതി. തത്രിദം പമാണം – ഇധേവ താവ അഭിസമയകഥായ (പടി. മ. ൩.൨൧) ‘‘പച്ചുപ്പന്നേ കിലേസേ പജഹതീ’’തി പുച്ഛം കത്വാ അനുസയാനം പച്ചുപ്പന്നഭാവസ്സ അത്ഥിതായ ‘‘ഥാമഗതോ അനുസയം പജഹതീ’’തി വുത്തം. ധമ്മസങ്ഗണിയം മോഹസ്സ പദഭാജനേ ‘‘അവിജ്ജാനുസയോ അവിജ്ജാപരിയുട്ഠാനം അവിജ്ജാലങ്ഗീ മോഹോ അകുസലമൂലം, അയം തസ്മിം സമയേ മോഹോ ഹോതീ’’തി (ധ. സ. ൩൯൦) അകുസലചിത്തേന സദ്ധിം മോഹസ്സ ഉപ്പന്നഭാവോ വുത്തോ. കഥാവത്ഥുസ്മിം ‘‘അനുസയാ അബ്യാകതാ അനുസയാ അഹേതുകാ അനുസയാ ചിത്തവിപ്പയുത്താ’’തി സബ്ബേ വാദാ പടിസേധിതാ. അനുസയയമകേ സത്തന്നം മഹാവാരാനം അഞ്ഞതരസ്മിം ഉപ്പജ്ജനവാരേ ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദി (യമ. ൨.അനുസയയമക.൩൦൦) വുത്തം. തസ്മാ ‘‘അനുസേന്തീതി അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി യം വുത്തം, തം ഇമിനാ തന്തിപ്പമാണേന യുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യമ്പി ‘‘ചിത്തസമ്പയുത്തോ സാരമ്മണോ’’തിആദി വുത്തം, തമ്പി സുവുത്തമേവ. അനുസയോ ഹി നാമേസ പരിനിപ്ഫന്നോ ചിത്തസമ്പയുത്തോ അകുസലധമ്മോതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം.

കാമരാഗാനുസയോതിആദീസു കാമരാഗോ ച സോ അപ്പഹീനട്ഠേന അനുസയോ ചാതി കാമരാഗാനുസയോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. കാമരാഗാനുസയോ ചേത്ഥ ലോഭസഹഗതചിത്തേസു സഹജാതവസേന ആരമ്മണവസേന ച മനാപേസു അവസേസകാമാവചരധമ്മേസു ആരമ്മണവസേനേവ ഉപ്പജ്ജമാനോ ലോഭോ. പടിഘാനുസയോ ച ദോമനസ്സസഹഗതചിത്തേസു സഹജാതവസേന ആരമ്മണവസേന ച അമനാപേസു അവസേസകാമാവചരധമ്മേസു ആരമ്മണവസേനേവ ഉപ്പജ്ജമാനോ ദോസോ. മാനാനുസയോ ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തലോഭസഹഗതചിത്തേസു സഹജാതവസേന ആരമ്മണവസേന ച ദുക്ഖവേദനാവജ്ജേസു അവസേസകാമാവചരധമ്മേസു രൂപാരൂപാവചരധമ്മേസു ച ആരമ്മണവസേനേവ ഉപ്പജ്ജമാനോ മാനോ. ദിട്ഠാനുസയോ ചതൂസു ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തേസു. വിചികിച്ഛാനുസയോ വിചികിച്ഛാസഹഗതേ. അവിജ്ജാനുസയോ ദ്വാദസസു അകുസലചിത്തേസു സഹജാതവസേന ആരമ്മണവസേന ച. തയോപി അവസേസതേഭൂമകധമ്മേസു ആരമ്മണവസേനേവ ഉപ്പജ്ജമാനാ ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാമോഹാ. ഭവരാഗാനുസയോ ചതൂസു ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തേസു ഉപ്പജ്ജമാനോപി സഹജാതവസേന ന വുത്തോ, ആരമ്മണവസേനേവ പന രൂപാരൂപാവചരധമ്മേസു ഉപ്പജ്ജമാനോ ലോഭോ വുത്തോ.

൧൧൪. ഇദാനി യഥാവുത്താനം അനുസയാനം അനുസയനട്ഠാനം ദസ്സേന്തോ യം ലോകേതിആദിമാഹ. തത്ഥ യം ലോകേ പിയരൂപന്തി യം ഇമസ്മിം ലോകേ പിയജാതികം പിയസഭാവം. സാതരൂപന്തി സാതജാതികം അസ്സാദപദട്ഠാനം ഇട്ഠാരമ്മണം. ഏത്ഥ സത്താനം കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതീതി ഏതസ്മിം ഇട്ഠാരമ്മണേ സത്താനം അപ്പഹീനട്ഠേന കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി. ‘‘പിയരൂപം സാതരൂപ’’ന്തി ച ഇധ കാമാവചരധമ്മോയേവ അധിപ്പേതോ. യഥാ നാമ ഉദകേ നിമുഗ്ഗസ്സ ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച സമന്താ ച ഉദകമേവ ഹോതി, ഏവമേവ ഇട്ഠാരമ്മണേ രാഗുപ്പത്തി നാമ സത്താനം ആചിണ്ണസമാചിണ്ണാ. തഥാ അനിട്ഠാരമ്മണേ പടിഘുപ്പത്തി. ഇതി ഇമേസു ദ്വീസു ധമ്മേസൂതി ഏവം ഇമേസു ദ്വീസു ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണധമ്മേസു. അവിജ്ജാനുപതിതാതി കാമരാഗപടിഘസമ്പയുത്താ ഹുത്വാ ആരമ്മണകരണവസേന അവിജ്ജാ അനുപതിതാ അനുഗതാ. വിച്ഛേദം കത്വാപി പാഠോ. തദേകട്ഠോതി തായ അവിജ്ജായ സഹജേകട്ഠവസേന ഏകതോ ഠിതോ. മാനോ ച ദിട്ഠി ച വിചികിച്ഛാ ചാതി നവവിധമാനോ, ദ്വാസട്ഠിവിധാ ദിട്ഠി, അട്ഠവത്ഥുകാ വിചികിച്ഛാ, തദേകട്ഠോ മാനോ ച തദേകട്ഠാ ദിട്ഠി ച തദേകട്ഠാ വിചികിച്ഛാ ചാതി യോജനാ. ദട്ഠബ്ബാതി പസ്സിതബ്ബാ അവഗന്തബ്ബാ. തയോ ഏകതോ കത്വാ ബഹുവചനം കതം. ഭവരാഗാനുസയോ പനേത്ഥ കാമരാഗാനുസയേനേവ സങ്ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ.

ചരിതനിദ്ദേസേ തേരസ ചേതനാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ. ദ്വാദസ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ. ചതസ്സോ ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ. തത്ഥ കാമാവചരോ പരിത്തഭൂമകോ. ഇതരോ മഹാഭൂമകോ. തീസുപി വാ ഏതേസു യോ കോചി അപ്പവിപാകോ പരിത്തഭൂമകോ, മഹാവിപാകോ മഹാഭൂമകോതി വേദിതബ്ബോ.

൧൧൫. അധിമുത്തിനിദ്ദേസേ സന്തീതി സംവിജ്ജന്തി. ഹീനാധിമുത്തികാതി ലാമകജ്ഝാസയാ. പണീതാധിമുത്തികാതി കല്യാണജ്ഝാസയാ. സേവന്തീതി നിസ്സയന്തി അല്ലീയന്തി. ഭജന്തീതി ഉപസങ്കമന്തി. പയിരുപാസന്തീതി പുനപ്പുനം ഉപസങ്കമന്തി. സചേ ഹി ആചരിയുപജ്ഝായാ ന സീലവന്തോ ഹോന്തി, അന്തേവാസികസദ്ധിവിഹാരികാ സീലവന്തോ, തേ അത്തനോ ആചരിയുപജ്ഝായേപി ന ഉപസങ്കമന്തി, അത്തനോ സദിസേ സാരുപ്പേ ഭിക്ഖൂയേവ ഉപസങ്കമന്തി. സചേപി ആചരിയുപജ്ഝായാ സാരുപ്പാ ഭിക്ഖൂ, ഇതരേ അസാരുപ്പാ, തേപി ന ആചരിയുപജ്ഝായേ ഉപസങ്കമന്തി, അത്തനോ സദിസേ ഹീനാധിമുത്തികേയേവ ഉപസങ്കമന്തി. ഏവം ഉപസങ്കമനം പന ന കേവലം ഏതരഹിയേവ, അതീതാനാഗതേപീതി ദസ്സേതും അതീതമ്പി അദ്ധാനന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അതീതമ്പി അദ്ധാനന്തി അതീതസ്മിം കാലേ, അച്ചന്തസംയോഗത്ഥേ വാ ഉപയോഗവചനം. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ. ഇദം പന ദുസ്സീലാനം ദുസ്സീലസേവനമേവ, സീലവന്താനം സീലവന്തസേവനമേവ, ദുപ്പഞ്ഞാനം ദുപ്പഞ്ഞസേവനമേവ, പഞ്ഞവന്താനം പഞ്ഞവന്തസേവനമേവ കോ നിയമേതീതി? അജ്ഝാസയധാതു നിയമേതീതി.

ഭബ്ബാഭബ്ബനിദ്ദേസേ ഛഡ്ഡേതബ്ബേ പഠമം നിദ്ദിസിത്വാ ഗഹേതബ്ബേ പച്ഛാ നിദ്ദിസിതും ഉദ്ദേസസ്സ ഉപ്പടിപാടിയാ പഠമം അഭബ്ബാ നിദ്ദിട്ഠാ. ഉദ്ദേസേ പന ദ്വന്ദസമാസേ അച്ചിതസ്സ ച മന്ദക്ഖരസ്സ ച പദസ്സ പുബ്ബനിപാതലക്ഖണവസേന ഭബ്ബസദ്ദോ പുബ്ബം പയുത്തോ. കമ്മാവരണേനാതി പഞ്ചവിധേന ആനന്തരിയകമ്മേന. സമന്നാഗതാതി സമങ്ഗീഭൂതാ. കിലേസാവരണേനാതി നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിയാ. ഇമാനി ദ്വേ സഗ്ഗമഗ്ഗാനം ആവരണതോ ആവരണാനി. ഭിക്ഖുനീദൂസകാദീനി കമ്മാനിപി കമ്മാവരണേനേവ സങ്ഗഹിതാനി. വിപാകാവരണേനാതി അഹേതുകപടിസന്ധിയാ. യസ്മാ പന ദുഹേതുകാനമ്പി അരിയമഗ്ഗപടിവേധോ നത്ഥി, തസ്മാ ദുഹേതുകാ പടിസന്ധിപി വിപാകാവരണമേവാതി വേദിതബ്ബാ, അസ്സദ്ധാതി ബുദ്ധാദീസു സദ്ധാരഹിതാ. അച്ഛന്ദികാതി കത്തുകമ്യതാകുസലച്ഛന്ദരഹിതാ. ഉത്തരകുരുകാ മനുസ്സാ അച്ഛന്ദികട്ഠാനം പവിട്ഠാ. ദുപ്പഞ്ഞാതി ഭവങ്ഗപഞ്ഞായ പരിഹീനാ. ഭവങ്ഗപഞ്ഞായ പന പരിപുണ്ണായപി യസ്സ ഭവങ്ഗം ലോകുത്തരസ്സ പാദകം ന ഹോതി, സോപി ദുപ്പഞ്ഞോയേവ നാമ. അഭബ്ബാ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തന്തി കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തനിയാമസങ്ഖാതം അരിയമഗ്ഗം ഓക്കമിതും അഭബ്ബാ. അരിയമഗ്ഗോ ഹി സമ്മാ സഭാവോതി സമ്മത്തം, സോയേവ അനന്തരഫലദാനേ, സയമേവ വാ അചലഭാവതോ നിയാമോ, തം ഓക്കമിതും പവിസിതും അഭബ്ബാ. ന കമ്മാവരണേനാതിആദീനി വുത്തവിപരിയായേനേവ വേദിതബ്ബാനീതി.

ആസയാനുസയഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭൦. യമകപാടിഹീരഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൧൬. യമകപാടിഹീരഞാണനിദ്ദേസേ അസാധാരണം സാവകേഹീതി സേസാസാധാരണഞാണനിദ്ദേസേ അഞ്ഞവചനേഹി ഓകാസാഭാവതോ ന വുത്തം, ഇധ പന അഞ്ഞവചനാഭാവതോ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഉപരിമകായതോതി നാഭിയാ ഉദ്ധം സരീരതോ. അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പവത്തതീതി തേജോകസിണാരമ്മണം പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ‘‘ഉപരിമകായതോ അഗ്ഗിജാലാ വുട്ഠാതൂ’’തി ആവജ്ജിത്വാ പരികമ്മം കത്വാ അനന്തരം അഭിഞ്ഞാഞാണേന ‘‘ഉപരിമകായതോ അഗ്ഗിജാലാ വുട്ഠാതൂ’’തി അധിട്ഠിതേ സഹ അധിട്ഠാനാ ഉപരിമകായതോ അഗ്ഗിജാലാ വുട്ഠാതി. സാ ഹി ഇധ രാസട്ഠേന ഖന്ധോതി വുത്താ. ഹേട്ഠിമകായതോതി നാഭിതോ ഹേട്ഠാ സരീരതോ. ഉദകധാരാ പവത്തതീതി ആപോകസിണാരമ്മണം പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ‘‘ഹേട്ഠിമകായതോ ഉദകധാരാ വുട്ഠാതൂ’’തി ആവജ്ജിത്വാ പരികമ്മം കത്വാ അനന്തരം അഭിഞ്ഞാഞാണേന ‘‘ഹേട്ഠിമകായതോ ഉദകധാരാ വുട്ഠാതൂ’’തി അധിട്ഠിതേ സഹ അധിട്ഠാനാ ഹേട്ഠിമകായതോ ഉദകധാരാ വുട്ഠാതി. ഉഭയത്ഥാപി അബ്ബോച്ഛേദവസേന പവത്തതീതി വുത്തം. അധിട്ഠാനസ്സ ആവജ്ജനസ്സ ച അന്തരേ ദ്വേ ഭവങ്ഗചിത്താനി വത്തന്തി. തസ്മായേവ യുഗലാ ഹുത്വാ അഗ്ഗിക്ഖന്ധഉദകധാരാ പവത്തന്തി, അന്തരം ന പഞ്ഞായതി. അഞ്ഞേസം പന ഭവങ്ഗപരിച്ഛേദോ നത്ഥി. പുരത്ഥിമകായതോതി അഭിമുഖപസ്സതോ. പച്ഛിമകായതോതി പിട്ഠിപസ്സതോ. ദക്ഖിണഅക്ഖിതോ വാമഅക്ഖിതോതിആദി സമാസപാഠോയേവ, ന അഞ്ഞോ. ദക്ഖിണനാസികാസോതതോ വാമനാസികാസോതതോതി പാഠോ സുന്ദരോ. രസ്സം കത്വാപി പഠന്തി. അംസകൂടതോതി ഏത്ഥ അബ്ഭുഗ്ഗതട്ഠേന കൂടോ വിയാതി കൂടോ, അംസോയേവ കൂടോ അംസകൂടോ. അങ്ഗുലങ്ഗുലേഹീതി അങ്ഗുലീഹി അങ്ഗുലീഹി. അങ്ഗുലന്തരികാഹീതി അങ്ഗുലീനം അന്തരികാഹി. ഏകേകലോമതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പവത്തതി, ഏകേകലോമതോ ഉദകധാരാ പവത്തതീതി ഉഭയത്ഥാപി ആമേഡിതവചനേന സബ്ബലോമാനം പരിയാദിന്നത്താ ഏകേകലോമതോവ അഗ്ഗിക്ഖന്ധഉദകധാരാ യുഗലാ യുഗലാ ഹുത്വാ പവത്തന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ലോമകൂപതോ ലോമകൂപതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പവത്തതി, ലോമകൂപതോ ലോമകൂപതോ ഉദകധാരാ പവത്തതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. കേസുചി പോത്ഥകേസു ‘‘ഏകേകലോമതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പവത്തതി. ലോമകൂപതോ ലോമകൂപതോ ഉദകധാരാ പവത്തതി, ലോമകൂപതോ ലോമകൂപതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പവത്തതി, ഏകേകലോമതോ ഉദകധാരാ പവത്തതീ’’തി ലിഖിതം. തമ്പി യുജ്ജതിയേവ. പാടിഹീരസ്സ അതിസുഖുമത്തദീപനതോ പന പുരിമപാഠോയേവ സുന്ദരതരോ.

ഇദാനി ഛന്നം വണ്ണാനന്തി കോ സമ്ബന്ധോ? ഹേട്ഠാ ‘‘ഉപരിമകായതോ’’തിആദീഹി അനേകേഹി സരീരാവയവാ വുത്താ. തേന സരീരാവയവസമ്ബന്ധോ പവത്തതീതി വചനസമ്ബന്ധേന ച യമകപാടിഹീരാധികാരേന ച ഛന്നം വണ്ണാനം സരീരാവയവഭൂതാനം രസ്മിയോ യമകാ ഹുത്വാ പവത്തന്തീതി വുത്തം ഹോതി. സാമിവചനസമ്ബന്ധേന ച അവസ്സം ‘‘രസ്മിയോ’’തി പാഠസേസോ ഇച്ഛിതബ്ബോയേവ. നീലാനന്തി ഉമാപുപ്ഫവണ്ണാനം. പീതകാനന്തി കണികാരപുപ്ഫവണ്ണാനം. ലോഹിതകാനന്തി ഇന്ദഗോപകവണ്ണാനം. ഓദാതാനന്തി ഓസധിതാരകവണ്ണാനം. മഞ്ജിട്ഠാനന്തി മന്ദരത്തവണ്ണാനം. പഭസ്സരാനന്തി പഭാസനപകതികാനം പഭസ്സരവണ്ണാനം. പഭസ്സരവണ്ണേ വിസും അവിജ്ജമാനേപി വുത്തേസു പഞ്ചസു വണ്ണേസു യേ യേ പഭാ സമുജ്ജലാ, തേ തേ പഭസ്സരാ. തഥാ ഹി തഥാഗതസ്സ യമകപാടിഹീരം കരോന്തസ്സ യമകപാടിഹീരഞാണബലേനേവ കേസമസ്സൂനഞ്ചേവ അക്ഖീനഞ്ച നീലട്ഠാനേഹി നീലരസ്മിയോ നിക്ഖമന്തി, യാസം വസേന ഗഗനതലം അഞ്ജനചുണ്ണസമോകിണ്ണം വിയ ഉമാപുപ്ഫനീലുപ്പലദലസഞ്ഛന്നം വിയ വീതിപതന്തമണിതാലവണ്ടം വിയ പസാരിതമേചകപടം വിയ ച ഹോതി. ഛവിതോ ചേവ അക്ഖീനഞ്ച പീതകട്ഠാനേഹി പീതരസ്മിയോ നിക്ഖമന്തി, യാസം വസേന ദിസാഭാഗാ സുവണ്ണരസനിസിഞ്ചമാനാ വിയ സുവണ്ണപടപസാരിതാ വിയ കുങ്കുമചുണ്ണകണികാരപുപ്ഫസമ്പരികിണ്ണാ വിയ ച വിരോചന്തി. മംസലോഹിതേഹി ചേവ അക്ഖീനഞ്ച രത്തട്ഠാനേഹി ലോഹിതരസ്മിയോ നിക്ഖമന്തി, യാസം വസേന ദിസാഭാഗാ ചിനപിട്ഠചുണ്ണരഞ്ജിതാ വിയ സുപക്കലാഖാരസനിസിഞ്ചമാനാ വിയ രത്തകമ്ബലപരിക്ഖിത്താ വിയ ജയസുമനപാലിഭദ്ദകബന്ധുജീവകകുസുമസമ്പരികിണ്ണാ വിയ ച വിരോചന്തി. അട്ഠീഹി ചേവ ദന്തേഹി ച അക്ഖീനഞ്ച സേതട്ഠാനേഹി ഓദാതരസ്മിയോ നിക്ഖമന്തി, യാസം വസേന ദിസാഭാഗാ രജതകുടേഹി ആസിഞ്ചമാനഖീരധാരാസമ്പരികിണ്ണാ വിയ പസാരിതരജതപട്ടവിതാനാ വിയ വീതിപതന്തരജതതാലവണ്ടാ വിയ കുന്ദകുമുദസിന്ദുവാരസുമനമല്ലികാദികുസുമസഞ്ഛന്നാ വിയ ച വിരോചന്തി. ഹത്ഥതലപാദതലാദീഹി മന്ദരത്തട്ഠാനേഹി മഞ്ജിട്ഠരസ്മിയോ നിക്ഖമന്തി, യാസം വസേന ദിസാഭാഗാ പവാളജാലപരിക്ഖിത്താ വിയ രത്തകുരവകകുസുമസമോകിണ്ണാ വിയ ച വിരോചന്തി. ഉണ്ണാനഖാദീഹി പഭസ്സരട്ഠാനേഹി പഭസ്സരരസ്മിയോ നിക്ഖമന്തി, യാസം വസേന ദിസാഭാഗാ ഓസധിതാരകപുഞ്ജപുണ്ണാ വിയ വിജ്ജുപടലാദിപരിപുണ്ണാ വിയ ച വിരോചന്തി.

ഭഗവാ ചങ്കമതീതിആദി ‘‘ഭഗവതോ ച നിമ്മിതാനഞ്ച നാനാഇരിയാപഥകരണം യമകപാടിഹീരേനേവ ഹോതീ’’തി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തേസഞ്ഹി നിമ്മിതാനം ഇരിയാപഥാ യുഗലാവ ഹുത്വാ വത്തന്തി. യദി നിമ്മിതാ ബഹുകാ ഹോന്തി, ‘‘നിമ്മിതോ’’തിആദി കസ്മാ ഏകവചനം കതന്തി ചേ? നിമ്മിതേസുപി ഏകേകസ്സ നാനാഇരിയാപഥഭാവദസ്സനത്ഥം. ബഹുവചനേന ഹി വുത്തേ സബ്ബേപി നിമ്മിതാ സകിം ഏകേകഇരിയാപഥികാ വിയ ഹോന്തി. ഏകവചനേന പന വുത്തേ നിമ്മിതേസു ഏകേകോ നാനാഇരിയാപഥികോതി ഞായതി. തസ്മാ ഏകവചനനിദ്ദേസോ കതോ. ചൂളപന്ഥകത്ഥേരോപി താവ നാനാഇരിയാപഥികഭിക്ഖൂനം സഹസ്സം മാപേസി, കിം പന ഭഗവാ യമകപാടിഹീരേ ബഹൂ നിമ്മിതേ ന കരിസ്സതി. ചൂളപന്ഥകത്ഥേരം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞേസം സാവകാനം ഏകാവജ്ജനേന നാനാഇരിയപഥികാനം നാനാരൂപാനഞ്ച നിമ്മാനം ന ഇജ്ഝതി. അനിയമേത്വാ ഹി നിമ്മിതാ ഇദ്ധിമതാ സദിസാവ ഹോന്തി. ഠാനനിസജ്ജാദീസു വാ ഭാസിതതുണ്ഹീഭാവാദീസു വാ യം യം ഇദ്ധിമാ കരോതി, തം തദേവ കരോന്തി, വിസദിസകരണം നാനാകിരിയാകരണഞ്ച ‘‘ഏത്തകാ ഈദിസാ ഹോന്തു, ഏത്തകാ ഇമം നാമ കരോന്തൂ’’തി വിസും വിസും ആവജ്ജിത്വാ അധിട്ഠാനേന ഇജ്ഝതി. തഥാഗതസ്സ പന ഏകാവജ്ജനാധിട്ഠാനേനേവ നാനപ്പകാരനിമ്മാനം ഇജ്ഝതി. ഏവമേവ അഗ്ഗിക്ഖന്ധഉദകധാരാനിമ്മാനേ ച നാനാവണ്ണനിമ്മാനേ ച വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ഭഗവാ ചങ്കമതീതി ആകാസേ വാ പഥവിയം വാ ചങ്കമതി. നിമ്മിതോതി ഇദ്ധിയാ മാപിതബുദ്ധരൂപം. തിട്ഠതി വാതിആദീനിപി ആകാസേ വാ പഥവിയം വാ. കപ്പേതീതി കരോതി. ഭഗവാ തിട്ഠതീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോതി.

യമകപാടിഹീരഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭൧. മഹാകരുണാഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൧൭. മഹാകരുണാഞാണനിദ്ദേസേ ബഹുകേഹി ആകാരേഹീതി ഇദാനി വുച്ചമാനേഹി ഏകൂനനവുതിയാ പകാരേഹി. പസ്സന്താനന്തി ഞാണചക്ഖുനാ ച ബുദ്ധചക്ഖുനാ ച ഓലോകേന്താനം. ഓക്കമതീതി ഓതരതി പവിസതി. ആദിത്തോതി ദുക്ഖലക്ഖണവസേന പീളായോഗതോ സന്താപനട്ഠേന ആദീപിതോ. ‘‘യദനിച്ചം, തം ദുക്ഖ’’ന്തി (സം. നി. ൩.൧൫) വുത്തത്താ സബ്ബസങ്ഖതസ്സ ചേവ ദുക്ഖലക്ഖണവസേന പീളിതത്താ ദുക്ഖസ്സ ച കരുണായ മൂലഭൂതത്താ പഠമം ദുക്ഖലക്ഖണവസേന ‘‘ആദിത്തോ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. രാഗാദീഹി ആദിത്തതം പന ഉപരി വക്ഖതി. അഥ വാ ആദിത്തോതി രാഗാദീഹിയേവ ആദിത്തോ. ഉപരി പന ‘‘തസ്സ നത്ഥഞ്ഞോ കോചി നിബ്ബാപേതാ’’തി അത്ഥാപേക്ഖനവസേന പുന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ലോകസന്നിവാസോതി പഞ്ചക്ഖന്ധാ ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോ, തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന സന്നിവസന്തി ഏത്ഥ സത്താതി സന്നിവാസോ, ലോകോവ സന്നിവാസോ ലോകസന്നിവാസോ. ദുക്ഖിതം ഖന്ധസന്താനം ഉപാദായ സത്തവോഹാരസബ്ഭാവതോ ലോകസന്നിവാസയോഗതോ സത്തസമൂഹോപി ലോകസന്നിവാസോ. സോപി ച സഹഖന്ധകോയേവ. ഉയ്യുത്തോതി അനേകേസു കിച്ചേസു നിച്ചബ്യാപാരതായ കതയോഗോ കതഉസ്സാഹോ, സതതകിച്ചേസു സഉസ്സുക്കോതി അത്ഥോ. ഘട്ടനയുത്തോതി വാ ഉയ്യുത്തോ. പയാതോതി പബ്ബതേയ്യാ നദീ വിയ അനവട്ഠിതഗമനേന മരണായ യാതും ആരദ്ധോ. കുമ്മഗ്ഗപ്പടിപന്നോതി കുച്ഛിതം മിച്ഛാമഗ്ഗം പടിപന്നോ. ഉപരി പന ‘‘വിപഥപക്ഖന്ദോ’’തി നാനാപദേഹി വിസേസേത്വാ വുത്തം.

ഉപനീയതീതി ജരാവസേന മരണായ ഉപനീയതി ഹരീയതി. ജരാ ഹി ‘‘ആയുനോ സംഹാനീ’’തി (സം. നി. ൨.൨) വുത്താ. അദ്ധുവോതി ന ഥിരോ, സദാ തഥേവ ന ഹോതി. യസ്മാ അദ്ധുവോ, തസ്മാ ഉപനീയതീതി പുരിമസ്സ കാരണവചനമേതം. ഏതേന സകാരണം ജരാദുക്ഖം വുത്തം. തം ജരാദുക്ഖം ദിസ്വാ ജരാപാരിജുഞ്ഞരഹിതാപി വിഞ്ഞൂ പബ്ബജന്തി. അതാണോതി തായിതും രക്ഖിതും സമത്ഥേന രഹിതോ, അനാരക്ഖോതി വുത്തം ഹോതി. അനഭിസ്സരോതി അഭിസരിത്വാ അഭിഗന്ത്വാ ബ്യാഹരണേന അസ്സാസേതും സമത്ഥേന രഹിതോ, അസഹായോതി വാ അത്ഥോ. യസ്മാ അനഭിസ്സരോ, തസ്മാ അതാണോതി പുരിമസ്സ കാരണവചനമേതം. ഏതേന സകാരണം പിയവിപ്പയോഗദുക്ഖം വുത്തം. തം പിയവിപ്പയോഗദുക്ഖം ദിസ്വാ ഞാതിപാരിജുഞ്ഞരഹിതാപി വിഞ്ഞൂ പബ്ബജന്തി. അസ്സകോതി സകഭണ്ഡരഹിതോ. സബ്ബം പഹായ ഗമനീയന്തി സകഭണ്ഡന്തി സല്ലക്ഖിതം സബ്ബം പഹായ ലോകേന ഗന്തബ്ബം. യസ്മാ സബ്ബം പഹായ ഗമനീയം, തസ്മാ അസ്സകോതി പുരിമസ്സ കാരണവചനമേതം. ഏതേന സകാരണം മരണദുക്ഖം വുത്തം. തം ദിസ്വാ ഭോഗപാരിജുഞ്ഞരഹിതാപി വിഞ്ഞൂ പബ്ബജന്തി. അഞ്ഞത്ഥ ‘‘കമ്മസ്സകാ മാണവസത്താ’’തി (മ. നി. ൩.൨൮൯) വുത്തം, ഇധ ച രട്ഠപാലസുത്തേ ച ‘‘അസ്സകോ ലോകോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൦൫) വുത്തം, തം കഥം യുജ്ജതീതി ചേ? പഹായ ഗമനീയം സന്ധായ ‘‘അസ്സകോ’’തി വുത്തം, കമ്മം പന ന പഹായ ഗമനീയം. തസ്മാ ‘‘കമ്മസ്സകാ’’തി വുത്തം. രട്ഠപാലസുത്തേയേവ ച ഏവമേതം വുത്തം ‘‘ത്വം പന യഥാകമ്മം ഗമിസ്സസീ’’തി (മ. നി. ൨.൩൦൬). ഊനോതി പാരിപൂരിരഹിതോ. അതിത്തോതി ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ പത്ഥനായപി ന സുഹിതോ. ഇദം ഊനഭാവസ്സ കാരണവചനം. തണ്ഹാദാസോതി തണ്ഹായ വസേ വത്തനതോ തണ്ഹായ ദാസഭൂതോ. ഇദം അതിത്തഭാവസ്സ കാരണവചനം. ഏതേന ഇച്ഛാരോഗാപദേസേന സകാരണം ബ്യാധിദുക്ഖം വുത്തം. തം ബ്യാധിദുക്ഖം ദിസ്വാ ബ്യാധിപാരിജുഞ്ഞരഹിതാപി വിഞ്ഞൂ പബ്ബജന്തി. അതായനോതി പുത്താദീഹിപി തായനസ്സ അഭാവതോ അതായനോ അനാരക്ഖോ, അലബ്ഭനേയ്യഖേമോ വാ. അലേണോതി അല്ലീയിതും നിസ്സിതും അനരഹോ അല്ലീനാനമ്പി ച ലേണകിച്ചാകാരകോ. അസരണോതി നിസ്സിതാനം ന ഭയസാരകോ ന ഭയവിനാസകോ. അസരണീഭൂതോതി പുരേ ഉപ്പത്തിയാ അത്തനോ അഭാവേനേവ അസരണോ, ഉപ്പത്തിസമകാലമേവ അസരണീഭൂതോതി അത്ഥോ.

ഉദ്ധതോതി സബ്ബാകുസലേസു ഉദ്ധച്ചസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ സത്തസന്താനേ ച അകുസലുപ്പത്തിബാഹുല്ലതോ അകുസലസമങ്ഗീലോകോ തേന ഉദ്ധച്ചേന ഉദ്ധതോ. അവൂപസന്തോതി അവൂപസമനലക്ഖണസ്സ ഉദ്ധച്ചസ്സേവ യോഗേന അവൂപസന്തോ ഭന്തമിഗപടിഭാഗോ. ‘‘ഉപനീയതി ലോകോ’’തിആദീസു ചതൂസു ച ‘‘ഉദ്ധതോ ലോകോ’’തി ച പഞ്ചസു ഠാനേസു ലോകോതി ആഗതം, സേസേസു ലോകസന്നിവാസോതി. ഉഭയഥാപി ലോകോയേവ. സസല്ലോതി പീളാജനകതായ അന്തോതുദനതായ ദുന്നീഹരണീയതായ ച സല്ലാതി സങ്ഖം ഗതേഹി രാഗാദീഹി സല്ലേഹി സഹവത്തനകോ. വിദ്ധോതി മിഗാദയോ കദാചി പരേഹി വിദ്ധാ ഹോന്തി, അയം പന ലോകോ നിച്ചം അത്തനാവ വിദ്ധോ. പുഥുസല്ലേഹീതി ‘‘സത്ത സല്ലാനി – രാഗസല്ലം, ദോസസല്ലം, മോഹസല്ലം, മാനസല്ലം, ദിട്ഠിസല്ലം, കിലേസസല്ലം, ദുച്ചരിതസല്ല’’ന്തി (മഹാനി. ൧൭൪) വുത്തേഹി സത്തഹി സല്ലേഹി. തസ്സാതി തസ്സ ലോകസന്നിവാസസ്സ. സല്ലാനം ഉദ്ധതാതി തേസം സല്ലാനം സത്തസന്താനതോ ഉദ്ധരിതാ പുഗ്ഗലോ. അഞ്ഞത്ര മയാതി മം ഠപേത്വാ. യേപി ഭഗവതോ സാവകാ സല്ലാനി ഉദ്ധരന്തി, തേസം ഭഗവതോ വചനേനേവ ഉദ്ധരണതോ ഭഗവാവ ഉദ്ധരതി നാമ. അവിജ്ജന്ധകാരാവരണോതി അവിജ്ജാ ഏവ സഭാവദസ്സനച്ഛാദനേന അന്ധം വിയ കരോതീതി അവിജ്ജന്ധകാരോ, സോവ സഭാവാവഗമനനിവാരണേന ആവരണം ഏതസ്സാതി അവിജ്ജന്ധകാരാവരണോ. കിലേസപഞ്ജരപക്ഖിത്തോതി കിലേസാ ഏവ കുസലഗമനസന്നിരുജ്ഝനട്ഠേന പഞ്ജരോതി കിലേസപഞ്ജരോ, അവിജ്ജാപഭവേ കിലേസപഞ്ജരേ പക്ഖിത്തോ പാതിതോ. ആലോകം ദസ്സേതാതി പഞ്ഞാലോകം ദസ്സനസീലോ, പഞ്ഞാലോകസ്സ ദസ്സേതാതി വാ അത്ഥോ. അവിജ്ജാഗതോതി അവിജ്ജം ഗതോ പവിട്ഠോ. ന കേവലം അവിജ്ജായ ആവരണമത്തമേവ, അഥ ഖോ ഗഹനഗതോ വിയ അവിജ്ജാകോസസ്സ അന്തോ പവിട്ഠോതി പുരിമതോ വിസേസോ. അണ്ഡഭൂതോതിആദയോ ച വിസേസായേവ. അണ്ഡഭൂതോതി അണ്ഡേ ഭൂതോ നിബ്ബത്തോ. യഥാ ഹി അണ്ഡേ നിബ്ബത്താ ഏകച്ചേ സത്താ ‘‘അണ്ഡഭൂതാ’’തി വുച്ചന്തി, ഏവമയം ലോകോ അവിജ്ജണ്ഡകോസേ നിബ്ബത്തത്താ ‘‘അണ്ഡഭൂതോ’’തി വുച്ചതി. പരിയോനദ്ധോതി തേന അവിജ്ജണ്ഡകോസേന സമന്തതോ ഓനദ്ധോ ബദ്ധോ വേഠിതോ.

തന്താകുലകജാതോതി തന്തം വിയ ആകുലഭൂതോ. യഥാ നാമ ദുന്നിക്ഖിത്തം മൂസികച്ഛിന്നം പേസകാരാനം തന്തം തഹിം തഹിം ആകുലം ഹോതി, ഇദം അഗ്ഗം ഇദം മൂലന്തി അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം, മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും ദുക്കരം ഹോതി, ഏവമേവ സത്താ പച്ചയാകാരേ ഖലിതാ ആകുലാ ബ്യാകുലാ ഹോന്തി, ന സക്കോന്തി പച്ചയാകാരം ഉജും കാതും. തത്ഥ തന്തം പച്ചത്തപുരിസകാരേ ഠത്വാ സക്കാപി ഭവേയ്യ ഉജും കാതും, ഠപേത്വാ പന ദ്വേ ബോധിസത്തേ അഞ്ഞോ സത്തോ അത്തനോ ധമ്മതായ പച്ചയാകാരം ഉജും കാതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. യഥാ പന ആകുലം തന്തം കഞ്ജികം ദത്വാ കോച്ഛേന പഹടം തത്ഥ തത്ഥ കുലകജാതം ഹോതി ഗണ്ഠിബദ്ധം, ഏവമയം ലോകോ പച്ചയേസു പക്ഖലിത്വാ പച്ചയേ ഉജും കാതും അസക്കോന്തോ ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതവസേന കുലകജാതോ ഹോതി ഗണ്ഠിബദ്ധോ. യേ ഹി കേചി ദിട്ഠിയോ നിസ്സിതാ, സബ്ബേ തേ പച്ചയം ഉജും കാതും ന സക്കോന്തിയേവ. കുലാഗണ്ഠികജാതോതി കുലാഗണ്ഠികം വിയ ഭൂതോ. കുലാഗണ്ഠികം വുച്ചതി പേസകാരകഞ്ജികസുത്തം. ‘‘കുലാ നാമ സകുണികാ, തസ്സാ കുലാവകോ’’തിപി ഏകേ. യഥാ തദുഭയമ്പി ആകുലം അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം, മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും ദുക്കരന്തി പുരിമനയേനേവ യോജേതബ്ബം. മുഞ്ജപബ്ബജഭൂതോതി മുഞ്ജതിണം വിയ പബ്ബജതിണം വിയ ച ഭൂതോ മുഞ്ജതിണപബ്ബജതിണസദിസോ ജാതോ. യഥാ താനി തിണാനി കോട്ടേത്വാ കോട്ടേത്വാ കതരജ്ജു ജിണ്ണകാലേ കത്ഥചി പതിതം ഗഹേത്വാ തേസം തിണാനം ‘‘ഇദം അഗ്ഗം ഇദം മൂല’’ന്തി അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം, മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും ദുക്കരം, തമ്പി പച്ചത്തപുരിസകാരേ ഠത്വാ സക്കാ ഭവേയ്യ ഉജും കാതും, ഠപേത്വാ പന ദ്വേ ബോധിസത്തേ അഞ്ഞോ സത്തോ അത്തനോ ധമ്മതായ പച്ചയാകാരം ഉജും കാതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. ഏവമയം ലോകോ പച്ചയാകാരം ഉജും കാതും അസക്കോന്തോ ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതവസേന ഗണ്ഠിജാതോ ഹുത്വാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം സംസാരം നാതിവത്തതി.

തത്ഥ അപായോതി നിരയോ തിരച്ഛാനയോനി പേത്തിവിസയോ അസുരകായോ. സബ്ബേപി ഹി തേ വഡ്ഢിസങ്ഖാതസ്സ ആയസ്സ അഭാവതോ ‘‘അപായോ’’തി വുച്ചന്തി. തഥാ ദുക്ഖസ്സ ഗതിഭാവതോ ദുഗ്ഗതി. സുഖസമുസ്സയതോ വിനിപതിതത്താ വിനിപാതോ. ഇതരോ പന –

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, സംസാരോതി പവുച്ചതി’’.

തം സബ്ബമ്പി നാതിവത്തതി നാതിക്കമതി. അഥ ഖോ ചുതിതോ പടിസന്ധിം, പടിസന്ധിതോ ചുതിന്തി ഏവം പുനപ്പുനം ചുതിപടിസന്ധിയോ ഗണ്ഹമാനോ തീസു ഭവേസു ചതൂസു യോനീസു പഞ്ചസു ഗതീസു സത്തസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു നവസു സത്താവാസേസു മഹാസമുദ്ദേ വാതുക്ഖിത്തനാവാ വിയ യന്തഗോണോ വിയ ച പരിബ്ഭമതിയേവ. അവിജ്ജാവിസദോസസല്ലിത്തോതി അവിജ്ജായേവ അകുസലുപ്പാദനേന കുസലജീവിതനാസനതോ വിസന്തി അവിജ്ജാവിസം, തദേവ സന്താനദൂസനതോ അവിജ്ജാവിസദോസോ, തേന അനുസയപരിയുട്ഠാനദുച്ചരിതഭൂതേന ഭുസം ലിത്തോ മക്ഖിതോതി അവിജ്ജാവിസദോസസല്ലിത്തോ. കിലേസകലലീഭൂതോതി അവിജ്ജാദിമൂലകാ കിലേസാ ഏവ ഓസീദനട്ഠേന കലലം കദ്ദമോതി കിലേസകലലം, തദസ്സ അത്ഥീതി കിലേസകലലീ, ഏവംഭൂതോ. രാഗദോസമോഹജടാജടിതോതി ലോഭപടിഘാവിജ്ജാസങ്ഖാതാ രാഗദോസമോഹാ ഏവ രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു ഹേട്ഠുപരിയവസേന പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ സംസിബ്ബനട്ഠേന വേളുഗുമ്ബാദീനം സാഖാജാലസങ്ഖാതാ ജടാ വിയാതി ജടാ, തായ രാഗദോസമോഹജടായ ജടിതോ. യഥാ നാമ വേളുജടാദീഹി വേളുആദയോ, ഏവം തായ ജടായ അയം ലോകോ ജടിതോ വിനദ്ധോ സംസിബ്ബിതോതി അത്ഥോ. ജടം വിജടേതാതി ഇമം ഏവം തേധാതുകം ലോകം ജടേത്വാ ഠിതം ജടം വിജടേതാ സംഛിന്ദിതാ സമ്പദാലയിതാ.

തണ്ഹാസങ്ഘാടപടിമുക്കോതി തണ്ഹാ ഏവ അബ്ബോച്ഛിന്നം പവത്തിതോ സങ്ഘടിതട്ഠേന സങ്ഘാടോതി തണ്ഹാസങ്ഘാടോ, തസ്മിം തണ്ഹാസങ്ഘാടേ പടിമുക്കോ അനുപവിട്ഠോ അന്തോഗതോതി തണ്ഹാസങ്ഘാടപടിമുക്കോ. തണ്ഹാജാലേന ഓത്ഥടോതി തണ്ഹാ ഏവ പുബ്ബേ വുത്തനയേന സംസിബ്ബനട്ഠേന ജാലന്തി തണ്ഹാജാലം, തേന തണ്ഹാജാലേന ഓത്ഥടോ സമന്തതോ ഛാദിതോ പലിവേഠിതോ. തണ്ഹാസോതേന വുയ്ഹതീതി തണ്ഹാ ഏവ സംസാരേ ആകഡ്ഢനട്ഠേന സോതോതി തണ്ഹാസോതോ, തേന തണ്ഹാസോതേന വുയ്ഹതി ആകഡ്ഢീയതി. തണ്ഹാസഞ്ഞോജനേന സഞ്ഞുത്തോതി തണ്ഹാ ഏവ ലോകം വട്ടസ്മിം സംയോജനതോ ബന്ധനതോ സംയോജനന്തി തണ്ഹാസംയോജനം, തേന തണ്ഹാസംയോജനേന സഞ്ഞുത്തോ ബദ്ധോ. തണ്ഹാനുസയേന അനുസടോതി തണ്ഹാ ഏവ അനുസയനട്ഠേന അനുസയോതി തണ്ഹാനുസയോ, തേന തണ്ഹാനുസയേന അനുസടോ അനുഗതോ ഥാമഗതോ. തണ്ഹാസന്താപേന സന്തപ്പതീതി തണ്ഹാ ഏവ പവത്തികാലേ ഫലകാലേ ച ലോകം സന്താപേതീതി സന്താപോ, തേന തണ്ഹാസന്താപേന സന്തപ്പതി സന്താപീയതി. തണ്ഹാപരിളാഹേന പരിഡയ്ഹതീതി തണ്ഹാ ഏവ ബലവഭൂതാ പവത്തികാലേ ഫലകാലേ ച സമന്തതോ ദഹനട്ഠേന മഹാപരിളാഹോതി തണ്ഹാപരിളാഹോ, തേന തണ്ഹാപരിളാഹേന പരിഡയ്ഹതി സമന്തതോ ഡഹീയതി. ദിട്ഠിസങ്ഘാടാദയോ ഇമിനാവ നയേന യോജേതബ്ബാ.

അനുഗതോതി അനുപവിട്ഠോ. അനുസടോതി അനുധാവിതോ. അഭിഭൂതോതി പീളിതോ. അബ്ഭാഹതോതി അഭിആഹതോ അഭിമുഖം ഭുസം പഹതോ. ദുക്ഖേ പതിട്ഠിതോതി ദുക്ഖേ ഖന്ധപഞ്ചകേ സുഖവിപല്ലാസേന പതിട്ഠിതോ അഭിനിവിട്ഠോ.

തണ്ഹായ ഉഡ്ഡിതോതി തണ്ഹായ ഉല്ലങ്ഘിതോ. ചക്ഖു ഹി തണ്ഹാരജ്ജുനാ ആവുനിത്വാ രൂപനാഗദന്തേ ഉഡ്ഡിതം, സോതാദീനി തണ്ഹാരജ്ജുനാ ആവുനിത്വാ സദ്ദാദിനാഗദന്തേസു ഉഡ്ഡിതാനി. തംസമങ്ഗീലോകോപി ഉഡ്ഡിതോയേവ നാമ. ജരാപാകാരപരിക്ഖിത്തോതി അനതിക്കമനീയട്ഠേന പാകാരഭൂതായ ജരായ പരിവാരിതോ. മച്ചുപാസേന പരിക്ഖിത്തോതി ദുമ്മോചനീയട്ഠേന പാസഭൂതേന മരണേന ബദ്ധോ. മഹാബന്ധനബദ്ധോതി ദള്ഹത്താ ദുച്ഛേദത്താ ച മഹന്തേഹി ബന്ധനേഹി ബദ്ധോ. രാഗബന്ധനേനാതി രാഗോ ഏവ ബന്ധതി സംസാരതോ ചലിതും ന ദേതീതി രാഗബന്ധനം. തേന രാഗബന്ധനേന. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. കിലേസബന്ധനേനാതി വുത്താവസേസേന കിലേസബന്ധനേന. ദുച്ചരിതബന്ധനേനാതി തിവിധേന. സുചരിതം പന ബന്ധനമോക്ഖസ്സ ഹേതുഭൂതം ബന്ധനമോക്ഖഭൂതഞ്ച അത്ഥി. തസ്മാ തം ന ഗഹേതബ്ബം.

ബന്ധനം മോചേതാതി തസ്സ ബന്ധനം മോചേതാ. ബന്ധനാ മോചേതാതിപി പാഠോ, ബന്ധനതോ തം മോചേതാതി അത്ഥോ. മഹാസമ്ബാധപ്പടിപന്നോതി കുസലസഞ്ചാരപീളനേന മഹാസമ്ബാധസങ്ഖാതം രാഗദോസമോഹമാനദിട്ഠികിലേസദുച്ചരിതഗഹനം പടിപന്നോ. ഓകാസം ദസ്സേതാതി ലോകിയലോകുത്തരസമാധിപഞ്ഞാഓകാസം ദസ്സേതാ. മഹാപലിബോധേന പലിബുദ്ധോതി മഹാനിവാരണേന നിവുതോ. മഹാലേപേന വാ ലിത്തോ. പലിബോധോതി ച രാഗാദിസത്തവിധോ ഏവ. ‘‘തണ്ഹാദിട്ഠിപലിബോധോ’’തി ഏകേ. പലിബോധം ഛേതാതി തം പലിബോധം ഛിന്ദിതാ. മഹാപപാതേതി പഞ്ചഗതിപപാതേ, ജാതിജരാമരണപപാതേ വാ. തം സബ്ബമ്പി ദുരുത്തരണട്ഠേന പപാതോ. പപാതാ ഉദ്ധതാതി തമ്ഹാ പപാതതോ ഉദ്ധരിതാ. മഹാകന്താരപ്പടിപന്നോതി ജാതിജരാബ്യാധിമരണസോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസകന്താരം പടിപന്നോ. സബ്ബമ്പി തം ദുരതിക്കമനട്ഠേന കന്താരോ, തം കന്താരം താരേതാ. കന്താരാ താരേതാതി വാ പാഠോ. മഹാസംസാരപ്പടിപന്നോതി അബ്ബോച്ഛിന്നം ഖന്ധസന്താനം പടിപന്നോ. സംസാരാ മോചേതാതി സംസാരതോ മോചേതാ. സംസാരം മോചേതാതി വാ പാഠോ. മഹാവിദുഗ്ഗേതി സംസാരവിദുഗ്ഗേ. സംസാരോയേവ ഹി ദുഗ്ഗമനട്ഠേന വിദുഗ്ഗോ. സമ്പരിവത്തതീതി ഭുസം നിവത്തിത്വാ ചരതി. മഹാപലിപേതി മഹന്തേ കാമകദ്ദമേ. കാമോ ഹി ഓസീദനട്ഠേന പലിപോ. പലിപന്നോതി ലഗ്ഗോ. മഹാപലിപപലിപന്നോതിപി പാഠോ.

അബ്ഭാഹതോതി സബ്ബോപദ്ദവേഹി അബ്ഭാഹതോ. രാഗഗ്ഗിനാതി രാഗാദയോയേവ അനുദഹനട്ഠേന അഗ്ഗി, തേന രാഗഗ്ഗിനാ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഉന്നീതകോതി ഉഗ്ഗഹേത്വാ നീതോ, ജാതിയാ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ജരാദിഉപദ്ദവായ നീതോതി അത്ഥോ. ക-കാരോ പനേത്ഥ അനുകമ്പായ ദട്ഠബ്ബോ. ഹഞ്ഞതി നിച്ചമതാണോതി പരിത്തായകേന രഹിതോ സതതം പീളീയതി. പത്തദണ്ഡോതി രാജാദീഹി ലദ്ധആണോ. തക്കരോതി ചോരോ. വജ്ജബന്ധനബദ്ധോതി രാഗാദിവജ്ജബന്ധനേഹി ബദ്ധോ. ആഘാതനപച്ചുപട്ഠിതോതി മരണധമ്മഗണ്ഠികട്ഠാനം ഉപേച്ച ഠിതോ. കോചി ബന്ധനാ മോചേതാ. കോചി ബന്ധനം മോചേതാതിപി പാഠോ. അനാഥോതി നത്ഥി ഏതസ്സ നാഥോ ഇസ്സരോ, സയം വാ ന നാഥോ ന ഇസ്സരോതി അനാഥോ, അസരണോതി വാ അത്ഥോ. പരമകാപഞ്ഞപ്പത്തോതി ജരാദിപടിബാഹനേ അപ്പഹുതായ അതീവ കപണഭാവം പത്തോ. തായേതാതി രക്ഖിതാ. തായിതാതി വാ പാഠോ സുന്ദരോ. ദുക്ഖാഭിതുന്നോതി ജാതിദുക്ഖാദീഹി അനേകേഹി ദുക്ഖേഹി അഭിതുന്നോ അതിബ്യാധിതോ അതികമ്പിതോ ച. ചിരരത്തം പീളിതോതി ദുക്ഖേഹേവ ദീഘമദ്ധാനം പീളിതോ ഘട്ടിതോ. ഗധിതോതി ഗേധേന ഗിദ്ധോ, അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥേന വാ ഗന്ഥിതോ. നിച്ചം പിപാസിതോതി പാതും ഭുഞ്ജിതും ഇച്ഛാ പിപാസാ, സാ തണ്ഹാ ഏവ, തണ്ഹാപിപാസായ നിരന്തരം പിപാസിതോ.

അന്ധോതി ദസ്സനട്ഠേന ചക്ഖൂതി സങ്ഖം ഗതായ പഞ്ഞായ അഭാവതോ കാണോ. പഞ്ഞാ ഹി ധമ്മസഭാവം പസ്സതി. അചക്ഖുകോതി തം പന അന്ധത്തം ന പച്ഛാ സമ്ഭൂതം, പകതിയാ ഏവ അവിജ്ജമാനചക്ഖുകോതി തമേവ അന്ധത്തം വിസേസേതി. ഹതനേത്തോതി നയനട്ഠേന നേത്തന്തി സങ്ഖം ഗതായ പഞ്ഞായ അഭാവതോയേവ വിനട്ഠനേത്തകോ. സമവിസമം ദസ്സേന്തം അത്തഭാവം നേതീതി നേത്തന്തി ഹി വുത്തം. പഞ്ഞായ സുഗതിഞ്ച അഗതിഞ്ച നയതി. ഹതനേത്തത്തായേവസ്സ നേതുഅഭാവം ദസ്സേന്തോ അപരിണായകോതി ആഹ, അവിജ്ജമാനനേത്തകോതി അത്ഥോ. അഞ്ഞോപിസ്സ നേതാ ന വിജ്ജതീതി വുത്തം ഹോതി. വിപഥപക്ഖന്ദോതി വിപരീതോ, വിസമോ വാ പഥോ വിപഥോ, തം വിപഥം പക്ഖന്ദോ പവിട്ഠോ പടിപന്നോതി വിപഥപക്ഖന്ദോ, മിച്ഛാപഥസങ്ഖാതം മിച്ഛാദിട്ഠിം പടിപന്നോതി അത്ഥോ. അഞ്ജസാപരദ്ധോതി അഞ്ജസേ ഉജുമഗ്ഗസ്മിം മജ്ഝിമപടിപദായ അപരദ്ധോ വിരദ്ധോ. അരിയപഥം ആനേതാതി അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഉപനേതാ പടിപാദയിതാ. മഹോഘപക്ഖന്ദോതി യസ്സ സംവിജ്ജന്തി, തം വട്ടസ്മിം ഓഹനന്തി ഓസീദാപേന്തീതി ഓഘാ, പകതിഓഘതോ മഹന്താ ഓഘാതി മഹോഘാ. തേ കാമോഘോ ഭവോഘോ ദിട്ഠോഘോ അവിജ്ജോഘോതി ചതുപ്പഭേദാ. തേ മഹോഘേ പക്ഖന്ദോ പവിട്ഠോതി മഹോഘപക്ഖന്ദോ, സംസാരസങ്ഖാതം മഹോഘം വാ പക്ഖന്ദോതി.

൧൧൮. ഇദാനി ഏകുത്തരികനയോ. തത്ഥ ദ്വീഹി ദിട്ഠിഗതേഹീതി സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠീഹി. തത്ഥ ദിട്ഠിയേവ ദിട്ഠിഗതം ‘‘ഗൂഥഗതം മുത്തഗത’’ന്തിആദീനി (അ. നി. ൯.൧൧) വിയ. ഗന്തബ്ബാഭാവതോ വാ ദിട്ഠിയാ ഗതമത്തമേവേതന്തി ദിട്ഠിഗതം, ദിട്ഠീസു ഗതം ഇദം ദസ്സനം ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഅന്തോഗധത്താതിപി ദിട്ഠിഗതം. ദ്വാസട്ഠിതേസട്ഠിദിട്ഠിയോപി ഹി സസ്സതദിട്ഠി ഉച്ഛേദദിട്ഠീതി ദ്വേവ ദിട്ഠിയോ ഹോന്തി. തസ്മാ സങ്ഖേപേന സബ്ബാ ദിട്ഠിയോ അന്തോ കരോന്തോ ‘‘ദ്വീഹി ദിട്ഠിഗതേഹീ’’തി വുത്തം. പരിയുട്ഠിതോതി പരിയുട്ഠാനം പത്തോ സമുദാചാരം പത്തോ, ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനേന കുസലചാരസ്സ ഗഹണം പത്തോതി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘ദ്വീഹി, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിഗതേഹി പരിയുട്ഠിതാ ദേവമനുസ്സാ ഓലീയന്തി ഏകേ, അതിധാവന്തി ഏകേ, ചക്ഖുമന്തോ ച പസ്സന്തീ’’തിആദി (ഇതിവു. ൪൯).

തീഹി ദുച്ചരിതേഹീതി തിവിധകായദുച്ചരിതേന ചതുബ്ബിധവചീദുച്ചരിതേന തിവിധമനോദുച്ചരിതേന. വിപ്പടിപന്നോതി വിരൂപം പടിപന്നോ, മിച്ഛാപടിപന്നോതി അത്ഥോ. യോഗേഹി യുത്തോതി വട്ടസ്മിം യോജേന്തീതി യോഗാ, ഈതിഅത്ഥേന വാ യോഗാ, തേഹി യോഗേഹി യുത്തോ സമപ്പിതോ. ചതുയോഗയോജിതോതി കാമയോഗോ, ഭവയോഗോ, ദിട്ഠിയോഗോ, അവിജ്ജായോഗോതി ഇമേഹി ചതൂഹി യോഗേഹി സകടസ്മിം യോഗോ വിയ വട്ടസ്മിം യോജിതോ. പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ കാമയോഗോ. രൂപാരൂപഭവേസു ഛന്ദരാഗോ, ഝാനനികന്തി ച, സസ്സതദിട്ഠിസഹജാതോ രാഗോ ഭവവസേന പത്ഥനാ ഭവയോഗോ. ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ദിട്ഠിയോഗോ. അട്ഠസു ഠാനേസു അഞ്ഞാണം അവിജ്ജായോഗോ. തേ ഏവ ചത്താരോ ബലവഭൂതാ ഓഘാ, ദുബ്ബലഭൂതാ യോഗാ.

ചതൂഹി ഗന്ഥേഹീതി യസ്സ സംവിജ്ജന്തി, തം ചുതിപടിസന്ധിവസേന വട്ടസ്മിം ഗന്ഥേന്തി ഘടേന്തീതി ഗന്ഥാ. തേ അഭിജ്ഝാ കായഗന്ഥോ, ബ്യാപാദോ കായഗന്ഥോ, സീലബ്ബതപരാമാസോ കായഗന്ഥോ, ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ കായഗന്ഥോതി ചതുപ്പഭേദാ. അഭിജ്ഝായന്തി ഏതായ, സയം വാ അഭിജ്ഝായതി, അഭിജ്ഝായനമത്തമേവ വാ ഏസാതി അഭിജ്ഝാ, ലോഭോയേവ. നാമകായം ഗന്ഥേതി ചുതിപടിസന്ധിവസേന വട്ടസ്മിം ഘടേതീതി കായഗന്ഥോ. ബ്യാപജ്ജതി തേന ചിത്തം പൂതിഭാവം ഗച്ഛതി, ബ്യാപാദയതി വാ വിനയാചാരരൂപസമ്പത്തിഹിതസുഖാദീനീതി ബ്യാപാദോ. ഇതോ ബഹിദ്ധാ സമണബ്രാഹ്മണാനം സീലേന സുദ്ധി വതേന സുദ്ധി സീലവതേന സുദ്ധീതി പരാമസനം സീലബ്ബതപരാമാസോ. സബ്ബഞ്ഞുഭാസിതമ്പി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തിആദിനാ ആകാരേന അഭിനിവിസതീതി ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ. തേഹി ചതൂഹി ഗന്ഥേഹി ഗന്ഥിതോ, ബദ്ധോതി അത്ഥോ.

ചതൂഹി ഉപാദാനേഹീതി ഭുസം ആദിയന്തി ദള്ഹഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹന്തീതി ഉപാദാനാ. തേ കാമുപാദാനം ദിട്ഠുപാദാനം സീലബ്ബതുപാദാനം അത്തവാദുപാദാനന്തി ചതുപ്പഭേദാ. വത്ഥുസങ്ഖാതം കാമം ഉപാദിയതീതി കാമുപാദാനം, കാമോ ച സോ ഉപാദാനഞ്ചാതിപി കാമുപാദാനം. ദിട്ഠി ച സാ ഉപാദാനഞ്ചാതി ദിട്ഠുപാദാനം, ദിട്ഠിം ഉപാദിയതീതിപി ദിട്ഠുപാദാനം. ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൧.൧൪൭) ഹി പുരിമദിട്ഠിം ഉത്തരദിട്ഠി ഉപാദിയതി. സീലബ്ബതം ഉപാദിയതീതി സീലബ്ബതുപാദാനം, സീലബ്ബതഞ്ച തം ഉപാദാനഞ്ചാതിപി സീലബ്ബതുപാദാനം. ഗോസീലഗോവതാദീനി ഹി ഏവം വിസുദ്ധീതി അഭിനിവേസതോ സയമേവ ഉപാദാനാനി. വദന്തി ഏതേനാതി വാദോ, ഉപാദിയന്തി ഏതേനാതി ഉപാദാനം. കിം വദന്തി, ഉപാദിയന്തി വാ? അത്താനം. അത്തനോ വാദുപാദാനം അത്തവാദുപാദാനം, അത്തവാദമത്തമേവ വാ അത്താതി ഉപാദിയന്തി ഏതേനാതി അത്തവാദുപാദാനം. ഠപേത്വാ ഇമാ ദ്വേ ദിട്ഠിയോ സബ്ബാപി ദിട്ഠീ ദിട്ഠുപാദാനം. തേഹി ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി. ഉപാദീയതീതി ഭുസം ഗണ്ഹീയതി. ഉപാദിയതീതി വാ പാഠോ, ലോകോ ഉപാദാനേഹി തം തം ആരമ്മണം ഭുസം ഗണ്ഹാതീതി അത്ഥോ.

പഞ്ചഗതിസമാരുള്ഹോതി സുകതദുക്കടകാരണേഹി ഗമ്മതി ഉപസങ്കമീയതീതി ഗതി, സഹോകാസകാ ഖന്ധാ. നിരയോ തിരച്ഛാനയോനി പേത്തിവിസയോ മനുസ്സാ ദേവാതി ഇമാ പഞ്ച ഗതിയോ വോക്കമനഭാവേന ഭുസം ആരുള്ഹോ. പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹീതി രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബസങ്ഖാതേഹി പഞ്ചഹി വത്ഥുകാമകോട്ഠാസേഹി. രജ്ജതീതി അയോനിസോമനസികാരം പടിച്ച രാഗുപ്പാദനേന തേഹി രഞ്ജീയതി, സാരത്തോ കരീയതീതി അത്ഥോ. പഞ്ചഹി നീവരണേഹീതി ചിത്തം നീവരന്തി പരിയോനന്ധന്തീതി നീവരണാ. കാമച്ഛന്ദബ്യാപാദഥിനമിദ്ധഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചവിചികിച്ഛാസങ്ഖാതേഹി പഞ്ചഹി നീവരണേഹി. ഓത്ഥടോതി ഉപരിതോ പിഹിതോ.

ഛഹി വിവാദമൂലേഹീതി ഛഹി വിവാദസ്സ മൂലേഹി. യഥാഹ –

‘‘ഛയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, വിവാദമൂലാനി. കതമാനി ഛ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കോധനോ ഹോതി ഉപനാഹീ. യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കോധനോ ഹോതി ഉപനാഹീ. സോ സത്ഥരിപി അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ, ധമ്മേപി, സങ്ഘേപി, സിക്ഖായപി ന പരിപൂരകാരീ. യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സത്ഥരി അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ, ധമ്മേപി, സങ്ഘേപി, സിക്ഖായപി ന പരിപൂരകാരീ, സോ സങ്ഘേ വിവാദം ജനേതി. യോ ഹോതി വിവാദോ ബഹുജനാഹിതായ ബഹുജനാസുഖായ ബഹുനോ ജനസ്സ അനത്ഥായ അഹിതായ ദുക്ഖായ ദേവമനുസ്സാനം. ഏവരൂപം ചേ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, വിവാദമൂലം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ സമനുപസ്സേയ്യാഥ, തത്ര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തസ്സേവ പാപകസ്സ വിവാദമൂലസ്സ പഹാനായ വായമേയ്യാഥ. ഏവരൂപം ചേ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, വിവാദമൂലം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ന സമനുപസ്സേയ്യാഥ. തത്ര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തസ്സേവ പാപകസ്സ വിവാദമൂലസ്സ ആയതിം അനവസ്സവായ പടിപജ്ജേയ്യാഥ. ഏവമേതസ്സ പാപകസ്സ വിവാദമൂലസ്സ പഹാനം ഹോതി. ഏവമേതസ്സ പാപകസ്സ വിവാദമൂലസ്സ ആയതിം അനവസ്സവോ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു മക്ഖീ ഹോതി പളാസീ. ഇസ്സുകീ ഹോതി മച്ഛരീ. സഠോ ഹോതി മായാവീ. പാപിച്ഛോ ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠി. സന്ദിട്ഠിപരാമാസീ ഹോതി ആധാനഗ്ഗാഹീ ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീ. യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സന്ദിട്ഠിപരാമാസീ ഹോതി ആധാനഗ്ഗാഹീ ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീ, സോ സത്ഥരിപി…പേ… ആയതിം അനവസ്സവോ ഹോതീ’’തി (പരി. ൨൭൨; അ. നി. ൬.൩൬).

തത്ഥ കോധനോതി കുജ്ഝനലക്ഖണേന കോധേന സമന്നാഗതോ. ഉപനാഹീതി വേരഅപ്പടിനിസ്സജ്ജനലക്ഖണേന ഉപനാഹേന സമന്നാഗതോ. അഹിതായ ദുക്ഖായ ദേവമനുസ്സാനന്തി ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം വിവാദോ കഥം ദേവമനുസ്സാനം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തതീതി? കോസമ്ബകക്ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൪൫൧ ആദയോ) വിയ ദ്വീസു ഭിക്ഖൂസു വിവാദം ആപന്നേസു തസ്മിം വിഹാരേ തേസം അന്തേവാസികാ വിവദന്തി, തേസം ഓവാദം ഗണ്ഹന്തോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ വിവദതി, തതോ തേസം ഉപട്ഠാകാപി വിവദന്തി. അഥ മനുസ്സാനം ആരക്ഖദേവതാ ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹോന്തി. ധമ്മവാദീനം ആരക്ഖദേവതാ ധമ്മവാദിനിയോ ഹോന്തി അധമ്മവാദീനം അധമ്മവാദിനിയോ. തതോ ആരക്ഖദേവതാനം മിത്താ ഭുമ്മട്ഠദേവതാ ഭിജ്ജന്തി. ഏവം പരമ്പരായ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഠപേത്വാ അരിയസാവകേ സബ്ബേ ദേവമനുസ്സാ ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹോന്തി. ധമ്മവാദീഹി പന അധമ്മവാദിനോവ ബഹുതരാ ഹോന്തി. തതോ യം ബഹുകേഹി ഗഹിതം, സബ്ബം തം സച്ചന്തി ധമ്മം വിസ്സജ്ജേത്വാ ബഹുതരാവ അധമ്മം ഗണ്ഹന്തി. തേ അധമ്മം പുരക്ഖത്വാ വിഹരന്താ അപായേസു നിബ്ബത്തന്തി. ഏവം ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം വിവാദോ ദേവമനുസ്സാനം അഹിതായ ദുക്ഖായ ഹോതി. അജ്ഝത്തം വാതി തുമ്ഹാകം അബ്ഭന്തരപരിസായ വാ. ബഹിദ്ധാ വാതി പരേസം പരിസായ വാ. മക്ഖീതി പരേസം ഗുണമക്ഖണലക്ഖണേന മക്ഖേന സമന്നാഗതോ. പളാസീതി യുഗഗ്ഗാഹലക്ഖണേന പളാസേന സമന്നാഗതോ. ഇസ്സുകീതി പരേസം സക്കാരാദിഇസ്സായനലക്ഖണായ ഇസ്സായ സമന്നാഗതോ. മച്ഛരീതി ആവാസമച്ഛരിയാദീഹി പഞ്ചഹി മച്ഛരിയേഹി സമന്നാഗതോ. സഠോതി കേരാടികോ. മായാവീതി കതപാപപടിച്ഛാദകോ. പാപിച്ഛോതി അസന്തസമ്ഭാവനിച്ഛകോ ദുസ്സീലോ. മിച്ഛാദിട്ഠീതി നത്ഥികവാദീ അഹേതുകവാദീ അകിരിയവാദീ. സന്ദിട്ഠിപരാമാസീതി സയം ദിട്ഠിമേവ പരാമസതി. ആധാനഗ്ഗാഹീതി ദള്ഹഗ്ഗാഹീ. ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീതി ന സക്കാ ഹോതി ഗഹിതം വിസ്സജ്ജാപേതും. ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗേ പന ‘‘തത്ഥ കതമാനി ഛ വിവാദമൂലാനി? കോധോ മക്ഖോ ഇസ്സാ സാഠേയ്യം പാപിച്ഛതാ സന്ദിട്ഠിപരാമാസിതാ, ഇമാനി ഛ വിവാദമൂലാനീ’’തി (വിഭ. ൯൪൪) പധാനവസേന ഏകേകോയേവ ധമ്മോ വുത്തോ.

ഛഹി തണ്ഹാകായേഹീതി ‘‘രൂപതണ്ഹാ, സദ്ദതണ്ഹാ, ഗന്ധതണ്ഹാ, രസതണ്ഹാ, ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ, ധമ്മതണ്ഹാ’’തി (വിഭ. ൯൪൪) വുത്താഹി ഛഹി തണ്ഹാഹി. തത്ഥ യസ്മാ ഏകേകായേവ തണ്ഹാ അനേകവിസയത്താ ഏകേകസ്മിമ്പി വിസയേ പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തിതോ അനേകാ ഹോന്തി, തസ്മാ സമൂഹട്ഠേന കായസദ്ദേന യോജേത്വാ തണ്ഹാകായാതി വുത്തം. തണ്ഹാകായാതി വുത്തേപി തണ്ഹാ ഏവ. രജ്ജതീതി സയം ആരമ്മണേ രജ്ജതി, സാരത്തോ ഹോതി.

ഛഹി ദിട്ഠിഗതേഹീതി സബ്ബാസവസുത്തേ വുത്തേഹി. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ –

‘‘തസ്സ ഏവം അയോനിസോ മനസികരോതോ ഛന്നം ദിട്ഠീനം അഞ്ഞതരാ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി. ‘അത്ഥി മേ അത്താ’തി വാ അസ്സ സച്ചതോ ഥേതതോ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, ‘നത്ഥി മേ അത്താ’തി വാ അസ്സ സച്ചതോ ഥേതതോ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, ‘അത്തനാവ അത്താനം സഞ്ജാനാമീ’തി വാ അസ്സ സച്ചതോ ഥേതതോ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, ‘അത്തനാവ അനത്താനം സഞ്ജാനാമീ’തി വാ അസ്സ സച്ചതോ ഥേതതോ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, ‘അനത്തനാവ അത്താനം സഞ്ജാനാമീ’തി വാ അസ്സ സച്ചതോ ഥേതതോ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി. അഥ വാ പനസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഹോതി ‘യോ മേ അയം അത്താ വദോ വേദേയ്യോ തത്ര തത്ര കല്യാണപാപകാനം കമ്മാനം വിപാകം പടിസംവേദേതി, സോ ച ഖോ പന മേ അയം അത്താ നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതീ’’’തി (മ. നി. ൧.൧൯).

തത്ഥ അത്ഥി മേ അത്താതി സസ്സതദിട്ഠി സബ്ബകാലേസു അത്തനോ അത്ഥിതം ഗണ്ഹാതി. സച്ചതോ ഥേതതോതി ഭൂതതോ ച ഥിരതോ ച, ‘‘ഇദം സച്ച’’ന്തി സുട്ഠു ദള്ഹഭാവേനാതി വുത്തം ഹോതി. നത്ഥി മേ അത്താതി ഉച്ഛേദദിട്ഠി സതോ സത്തസ്സ തത്ഥ തത്ഥ വിഭവഗ്ഗഹണതോ. അഥ വാ പുരിമാപി തീസു കാലേസു അത്ഥീതി ഗഹണതോ സസ്സതദിട്ഠി, പച്ചുപ്പന്നമേവ അത്ഥീതി ഗണ്ഹന്തീ ഉച്ഛേദദിട്ഠി, പച്ഛിമാപി അതീതാനാഗതേസു നത്ഥീതി ഗഹണതോ ‘‘ഭസ്സന്താ ആഹുതിയോ’’തി ഗഹിതദിട്ഠിഗതികാനം വിയ ഉച്ഛേദദിട്ഠി. അതീതേ ഏവ നത്ഥീതി ഗണ്ഹന്തീ അധിച്ചസമുപ്പന്നകസ്സ വിയ സസ്സതദിട്ഠി. അത്തനാവ അത്താനം സഞ്ജാനാമീതി സഞ്ഞാക്ഖന്ധസീസേന ഖന്ധേ അത്താതി ഗഹേത്വാ സഞ്ഞായ അവസേസക്ഖന്ധേ സഞ്ജാനതോ ഇമിനാ അത്തനാ ഇമം അത്താനം സഞ്ജാനാമീതി ഹോതി. അത്തനാവ അനത്താനന്തി സഞ്ഞാക്ഖന്ധംയേവ അത്താതി ഗഹേത്വാ, ഇതരേ ചത്താരോപി അനത്താതി ഗഹേത്വാ സഞ്ഞായ തേ സഞ്ജാനതോ ഏവം ഹോതി. അനത്തനാവ അത്താനന്തി സഞ്ഞാക്ഖന്ധം അനത്താതി ഗഹേത്വാ, ഇതരേ ചത്താരോപി അത്താതി ഗഹേത്വാ സഞ്ഞായ തേ സഞ്ജാനതോ ഏവം ഹോതി. സബ്ബാപി സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠിയോവ. വദോ വേദേയ്യോതിആദയോ പന സസ്സതദിട്ഠിയാ ഏവ അഭിനിവേസാകാരാ. തത്ഥ വദതീതി വദോ, വചീകമ്മസ്സ കാരകോതി വുത്തം ഹോതി. വേദയതീതി വേദേയ്യോ, ജാനാതി അനുഭവതി ചാതി വുത്തം ഹോതി. കിം വേദേതീതി? തത്ര തത്ര കല്യാണപാപകാനം കമ്മാനം വിപാകം പടിസംവേദേതി. തത്ര തത്രാതി തേസു തേസു യോനിഗതിഠിതിനിവാസനികായേസു ആരമ്മണേസു വാ. നിച്ചോതി ഉപ്പാദവയരഹിതോ. ധുവോതി ഥിരോ സാരഭൂതോ. സസ്സതോതി സബ്ബകാലികോ. അവിപരിണാമധമ്മോതി അത്തനോ പകതിഭാവം അവിജഹനധമ്മോ, കകണ്ടകോ വിയ നാനപ്പകാരതം നാപജ്ജതി. സസ്സതിസമന്തി ചന്ദസൂരിയസമുദ്ദമഹാപഥവീപബ്ബതാ ലോകവോഹാരേന സസ്സതിയോതി വുച്ചന്തി. സസ്സതീഹി സമം സസ്സതിസമം. യാവ സസ്സതിയോ തിട്ഠന്തി, താവ തഥേവ ഠസ്സതീതി ഗണ്ഹതോ ഏവം ദിട്ഠി ഹോതി.

ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗേ പന ‘‘തത്ര തത്ര ദീഘരത്തം കല്യാണപാപകാനം കമ്മാനം വിപാകം പച്ചനുഭോതി, ന സോ ജാതോ നാഹോസി, ന സോ ജാതോ ന ഭവിസ്സതി, നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോതി വാ പനസ്സ സച്ചതോ ഥേതതോ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (വിഭ. ൯൪൮) ഛ ദിട്ഠീ ഏവം വിസേസേത്വാ വുത്താ.

തത്ഥ ന സോ ജാതോ നാഹോസീതി സോ അത്താ അജാതിധമ്മതോ ന ജാതോ നാമ, സദാ വിജ്ജമാനോയേവാതി അത്ഥോ. തേനേവ അതീതേ നാഹോസി, അനാഗതേ ന ഭവിസ്സതി. യോ ഹി ജാതോ, സോ അഹോസി. യോ ച ജായിസ്സതി, സോ ഭവിസ്സതീതി വുച്ചതി. അഥ വാ ന സോ ജാതോ നാഹോസീതി സോ സദാ വിജ്ജമാനത്താ അതീതേപി ന ജാതു ന അഹോസി, അനാഗതേപി ന ജാതു ന ഭവിസ്സതി. അനുസയാ വുത്തത്ഥാ.

സത്തഹി സഞ്ഞോജനേഹീതി സത്തകനിപാതേ വുത്തേഹി. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ –

‘‘സത്തിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനാനി. കതമാനി സത്ത? അനുനയസംയോജനം, പടിഘസംയോജനം, ദിട്ഠിസംയോജനം, വിചികിച്ഛാസംയോജനം, മാനസംയോജനം, ഭവരാഗസംയോജനം, അവിജ്ജാസംയോജനം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത സംയോജനാനീ’’തി (അ. നി. ൭.൮).

തത്ഥ അനുനയസംയോജനന്തി കാമരാഗസംയോജനം. സബ്ബാനേവേതാനി ബന്ധനട്ഠേന സംയോജനാനി.

സത്തഹി മാനേഹീതി ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗേ വുത്തേഹി. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ –

‘‘മാനോ, അതിമാനോ, മാനാതിമാനോ, ഓമാനോ, അധിമാനോ, അസ്മിമാനോ, മിച്ഛാമാനോ’’തി (വിഭ. ൯൫൦).

തത്ഥ മാനോതി സേയ്യാദിവസേന പുഗ്ഗലം അനാമസിത്വാ ജാതിആദീസു വത്ഥുവസേനേവ ഉന്നതി. അതിമാനോതി ജാതിആദീഹി ‘‘മയാ സദിസോ നത്ഥീ’’തി അതിക്കമിത്വാ ഉന്നതി. മാനാതിമാനോതി ‘‘അയം പുബ്ബേ മയാ സദിസോ, ഇദാനി അഹം സേട്ഠോ, അയം ഹീനതരോ’’തി ഉപ്പന്നമാനോ. ഓമാനോതി ജാതിആദീഹി അത്താനം ഹേട്ഠാ കത്വാ പവത്തമാനോ, ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോയേവ. അധിമാനോതി അനധിഗതേയേവ ചതുസച്ചധമ്മേ അധിഗതോതി മാനോ. അയം പന അധിമാനോ പരിസുദ്ധസീലസ്സ കമ്മട്ഠാനേ അപ്പമത്തസ്സ നാമരൂപം വവത്ഥപേത്വാ പച്ചയപരിഗ്ഗഹേന വിതിണ്ണകങ്ഖസ്സ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, ന അഞ്ഞേസം. അസ്മിമാനോതി രൂപാദീസു ഖന്ധേസു അസ്മീതി മാനോ, ‘‘അഹം രൂപ’’ന്തിആദിവസേന ഉപ്പന്നമാനോതി വുത്തം ഹോതി. മിച്ഛാമാനോതി പാപകേന കമ്മായതനാദിനാ ഉപ്പന്നമാനോ.

ലോകധമ്മാ വുത്തത്ഥാ. സമ്പരിവത്തതീതി ലോകധമ്മേഹി ഹേതുഭൂതേഹി ലാഭാദീസു ചതൂസു അനുരോധവസേന, അലാഭാദീസു ചതൂസു പടിവിരോധവസേന ഭുസം നിവത്തതി, പകതിഭാവം ജഹാതീതി അത്ഥോ. മിച്ഛത്താപി വുത്തത്ഥാ. നിയ്യാതോതി ഗതോ പക്ഖന്ദോ, അഭിഭൂതോതി അത്ഥോ.

അട്ഠഹി പുരിസദോസേഹീതി അട്ഠകനിപാതേ ഉപമാഹി സഹ, ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗേ ഉപമം വിനാ വുത്തേഹി. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ –

‘‘കതമേ അട്ഠ പുരിസദോസാ? ഇധ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ ചോദേന്തി. സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ആപത്തിയാ ചോദിയമാനോ ‘ന സരാമി ന സരാമീ’തി അസ്സതിയാവ നിബ്ബേഠേതി. അയം പഠമോ പുരിസദോസോ.

‘‘പുന ചപരം ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ ചോദേന്തി. സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ആപത്തിയാ ചോദിയമാനോ ചോദകംയേവ പടിപ്ഫരതി ‘കിം നു ഖോ തുയ്ഹം ബാലസ്സ അബ്യത്തസ്സ ഭണിതേന, ത്വമ്പി നാമ മം ഭണിതബ്ബം മഞ്ഞസീ’തി? അയം ദുതിയോ പുരിസദോസോ.

‘‘പുന ചപരം ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ ചോദേന്തി. സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ആപത്തിയാ ചോദിയമാനോ ചോദകംയേവ പച്ചാരോപേതി ‘ത്വമ്പി ഖോസി ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപന്നോ, ത്വം താവ പഠമം പടികരോഹീ’തി. അയം തതിയോ പുരിസദോസോ.

‘‘പുന ചപരം ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ ചോദേന്തി. സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ആപത്തിയാ ചോദിയമാനോ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതി, ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. അയം ചതുത്ഥോ പുരിസദോസോ.

‘‘പുന ചപരം ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ ചോദേന്തി. സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ആപത്തിയാ ചോദിയമാനോ സങ്ഘമജ്ഝേ ബാഹാവിക്ഖേപകം ഭണതി. അയം പഞ്ചമോ പുരിസദോസോ.

‘‘പുന ചപരം ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ ചോദേന്തി. സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ആപത്തിയാ ചോദിയമാനോ അനാദിയിത്വാ സങ്ഘം അനാദിയിത്വാ ചോദകം സാപത്തികോവ യേന കാമം പക്കമതി. അയം ഛട്ഠോ പുരിസദോസോ.

‘‘പുന ചപരം ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ ചോദേന്തി. സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ആപത്തിയാ ചോദിയമാനോ ‘നേവാഹം ആപന്നോമ്ഹി, ന പനാഹം അനാപന്നോമ്ഹീ’തി സോ തുണ്ഹീഭൂതോ സങ്ഘം വിഹേസേതി. അയം സത്തമോ പുരിസദോസോ.

‘‘പുന ചപരം ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ ചോദേന്തി. സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി ആപത്തിയാ ചോദിയമാനോ ഏവമാഹ – ‘കിം നു ഖോ തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ അതിബാള്ഹം മയി ബ്യാവടാ? ഇദാനാഹം സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിസ്സാമീ’തി. സോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിത്വാ ഏവമാഹ ‘ഇദാനി ഖോ തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ അത്തമനാ ഹോഥാ’തി. അയം അട്ഠമോ പുരിസദോസോ. ഇമേ അട്ഠ പുരിസദോസാ’’തി (വിഭ. ൯൫൭; അ. നി. ൮.൧൪).

തത്ഥ പുരിസദോസാതി പുരിസാനം ദോസാ, തേ പന പുരിസസന്താനം ദൂസേന്തീതി ദോസാ. ന സരാമി ന സരാമീതി ‘‘മയാ ഏതസ്സ കമ്മസ്സ കതട്ഠാനം നസ്സരാമി ന സല്ലക്ഖേമീ’’തി ഏവം അസ്സതിഭാവേന നിബ്ബേഠേതി മോചേതി. ചോദകംയേവ പടിപ്ഫരതീതി പടിവിരുദ്ധോ ഹുത്വാ ഫരതി, പടിആണിഭാവേന തിട്ഠതി. കിം നു ഖോ തുയ്ഹന്തി തുയ്ഹം ബാലസ്സ അബ്യത്തസ്സ ഭണിതേന നാമ കിം, യോ ത്വം നേവ വത്ഥും, ന ആപത്തിം, ന ചോദനം ജാനാസീതി ദീപേതി. ത്വമ്പി നാമ ഏവം കിഞ്ചി അജാനന്തോ ഭണിതബ്ബം മഞ്ഞസീതി അജ്ഝോത്ഥരതി. പച്ചാരോപേതീതി ‘‘ത്വമ്പി ഖോസീ’’തിആദീനി വദന്തോ പതിആരോപേതി. പടികരോഹീതി ദേസനാഗാമിനിം ദേസേഹി, വുട്ഠാനഗാമിനിതോ വുട്ഠാഹി, തതോ സുദ്ധന്തേ പതിട്ഠിതോ അഞ്ഞം ചോദേസ്സസീതി ദീപേതി. അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതീതി അഞ്ഞേന കാരണേന, വചനേന വാ അഞ്ഞം കാരണം, വചനം വാ പടിച്ഛാദേതി. ‘‘ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി വുത്തോ ‘‘കോ ആപന്നോ, കിം ആപന്നോ, കിസ്മിം ആപന്നോ, കഥം ആപന്നോ, കം ഭണഥ, കിം ഭണഥാ’’തി ഭണതി. ‘‘ഏവരൂപം കിഞ്ചി തയാ ദിട്ഠ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ന സുണാമീ’’തി സോതം ഉപനേതി. ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേതീതി ‘‘ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘പാടലിപുത്തം ഗതോമ്ഹീ’’തി വത്വാ പുന ‘‘ന തവ പാടലിപുത്തഗമനം പുച്ഛാമാ’’തി വുത്തേ തതോ രാജഗഹം ഗതോമ്ഹീതി. ‘‘രാജഗഹം വാ യാഹി ബ്രാഹ്മണഗേഹം വാ, ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി. ‘‘തത്ഥ മേ സൂകരമംസം ലദ്ധ’’ന്തിആദീനി വദന്തോ കഥം ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിപതി. കോപന്തി കുപിതഭാവം, ദോസന്തി ദുട്ഠഭാവം. ഉഭയമ്പേതം കോധസ്സേവ നാമം. അപ്പച്ചയന്തി അസന്തുട്ഠാകാരം, ദോമനസ്സസ്സേതം നാമം. പാതുകരോതീതി ദസ്സേതി പകാസേതി. ബാഹാവിക്ഖേപകം ഭണതീതി ബാഹം വിക്ഖിപിത്വാ വിക്ഖിപിത്വാ അലജ്ജിവചനം വദതി. അനാദിയിത്വാതി ചിത്തീകാരേന അഗ്ഗഹേത്വാ അവജാനിത്വാ, അനാദരോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. വിഹേസേതീതി വിഹേഠേതി ബാധതി. അതിബാള്ഹന്തി അതിദള്ഹം അതിപ്പമാണം. മയി ബ്യാവടാതി മയി ബ്യാപാരം ആപന്നാ. ഹീനായാവത്തിത്വാതി ഹീനസ്സ ഗിഹിഭാവസ്സ അത്ഥായ ആവത്തിത്വാ, ഗിഹീ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. അത്തമനാ ഹോഥാതി തുട്ഠചിത്താ ഹോഥ, ‘‘മയാ ലഭിതബ്ബം ലഭഥ, മയാ വസിതബ്ബട്ഠാനേ വസഥ, ഫാസുവിഹാരോ വോ മയാ കതോ’’തി അധിപ്പായേന വദതി. ദുസ്സതീതി ദുട്ഠോ ഹോതി.

നവഹി ആഘാതവത്ഥൂഹീതി സത്തേസു ഉപ്പത്തിവസേനേവ കഥിതാനി. യഥാഹ –

‘‘നവയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ആഘാതവത്ഥൂനി. കതമാനി നവ? ‘അനത്ഥം മേ അചരീ’തി ആഘാതം ബന്ധതി, ‘അനത്ഥം മേ ചരതീ’തി ആഘാതം ബന്ധതി, ‘അനത്ഥം മേ ചരിസ്സതീ’തി ആഘാതം ബന്ധതി, ‘പിയസ്സ മേ മനാപസ്സ അനത്ഥം അചരി, അനത്ഥം ചരതി, അനത്ഥം ചരിസ്സതീ’തി ആഘാതം ബന്ധതി, ‘അപ്പിയസ്സ മേ അമനാപസ്സ അത്ഥം അചരി, അത്ഥം ചരതി, അത്ഥം ചരിസ്സതീ’തി ആഘാതം ബന്ധതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നവ ആഘാതവത്ഥൂനീ’’തി (അ. നി. ൯.൨൯).

തത്ഥ ആഘാതവത്ഥൂനീതി ആഘാതകാരണാനി. ആഘാതന്തി ചേത്ഥ കോപോ, സോയേവ ഉപരൂപരി കോപസ്സ വത്ഥുത്താ ആഘാതവത്ഥു. ആഘാതം ബന്ധതീതി കോപം ബന്ധതി കരോതി ഉപ്പാദേതി. ‘‘അത്ഥം മേ നാചരി, ന ചരതി, ന ചരിസ്സതി. പിയസ്സ മേ മനാപസ്സ അത്ഥം നാചരി, ന ചരതി, ന ചരിസ്സതി. അപ്പിയസ്സ മേ അമനാപസ്സ അനത്ഥം നാചരി, ന ചരതി, ന ചരിസ്സതീ’’തി (മഹാനി. ൮൫; വിഭ. ൯൬൦; ധ. സ. ൧൦൬൬) നിദ്ദേസേ വുത്താനി അപരാനിപി നവ ആഘാതവത്ഥൂനി ഇമേഹേവ നവഹി സങ്ഗഹിതാനി. ആഘാതിതോതി ഘട്ടിതോ.

നവവിധമാനേഹീതി കതമേ നവവിധമാനാ? സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ, സേയ്യസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ, സേയ്യസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ. സദിസസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ, സദിസസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ, സദിസസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ. ഹീനസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ, ഹീനസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ, ഹീനസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ. ഇമേ നവവിധമാനാ (വിഭ. ൯൬൨).

ഏത്ഥ പന സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ രാജൂനഞ്ചേവ പബ്ബജിതാനഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി. രാജാ ഹി ‘‘രട്ഠേന വാ ധനേന വാ വാഹനേഹി വാ കോ മയാ സദിസോ അത്ഥീ’’തി ഏതം മാനം കരോതി, പബ്ബജിതോപി ‘‘സീലധുതങ്ഗാദീഹി കോ മയാ സദിസോ അത്ഥീ’’തി ഏതം മാനം കരോതി.

സേയ്യസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോപി ഏതേസംയേവ ഉപ്പജ്ജതി. രാജാ ഹി ‘‘രട്ഠേന വാ ധനേന വാ വാഹനേഹി വാ അഞ്ഞരാജൂഹി സദ്ധിം മയ്ഹം കിം നാനാകരണ’’ന്തി ഏതം മാനം കരോതി, പബ്ബജിതോപി ‘‘സീലധുതങ്ഗാദീഹി അഞ്ഞേന ഭിക്ഖുനാ മയ്ഹം കിം നാനാകരണ’’ന്തി ഏതം മാനം കരോതി.

സേയ്യസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോപി ഏതേസംയേവ ഉപ്പജ്ജതി. യസ്സ ഹി രഞ്ഞോ രട്ഠം വാ ധനം വാ വാഹനാദീനി വാ നാതിസമ്പന്നാനി ഹോന്തി, സോ ‘‘മയ്ഹം രാജാതി വോഹാരസുഖമത്തകമേവ, കിം രാജാ നാമ അഹ’’ന്തി ഏതം മാനം കരോതി, പബ്ബജിതോപി അപ്പലാഭസക്കാരോ ‘‘അഹം ധമ്മകഥികോ ബഹുസ്സുതോ മഹാഥേരോതി കഥാമത്തമേവ, കിം ധമ്മകഥികോ നാമാഹം, കിം ബഹുസ്സുതോ നാമാഹം, കിം മഹാഥേരോ നാമാഹം, യസ്സ മേ ലാഭസക്കാരോ നത്ഥീ’’തി ഏതം മാനം കരോതി.

സദിസസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനാദയോ അമച്ചാദീനം ഉപ്പജ്ജന്തി. അമച്ചോ വാ ഹി രട്ഠിയോ വാ ‘‘ഭോഗയാനവാഹനാദീഹി കോ മയാ സദിസോ അഞ്ഞോ രാജപുരിസോ അത്ഥീ’’തി വാ, ‘‘മയ്ഹം അഞ്ഞേഹി സദ്ധിം കിം നാനാകരണ’’ന്തി വാ, ‘‘അമച്ചോതി നാമമേവ മയ്ഹം, ഘാസച്ഛാദനമത്തമ്പി മേ നത്ഥി, കിം അമച്ചോ നാമാഹ’’ന്തി വാ ഏതം മാനം കരോതി.

ഹീനസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനാദയോ ദാസാദീനം ഉപ്പജ്ജന്തി. ദാസോ ഹി ‘‘മാതിതോ വാ പിതിതോ വാ കോ മയാ സദിസോ അഞ്ഞോ ദാസോ നാമ അത്ഥി, അഞ്ഞേ ജീവിതും അസക്കോന്താ കുച്ഛിഹേതു ദാസാ നാമ ജാതാ, അഹം പന പവേണിആഗതത്താ സേയ്യോ’’തി വാ, ‘‘പവേണിആഗതഭാവേന ഉഭതോസുദ്ധികദാസത്തേന അസുകദാസേന നാമ സദ്ധിം മയ്ഹം കിം നാനാകരണ’’ന്തി വാ, ‘‘കുച്ഛിവസേനാഹം ദാസബ്യം ഉപഗതോ, മാതാപിതുകോടിയാ പന മേ ദാസട്ഠാനം നത്ഥി, കിം ദാസോ നാമ അഹ’’ന്തി വാ ഏതം മാനം കരോതി. യഥാ ച ദാസോ, ഏവം പുക്കുസചണ്ഡാലാദയോപി ഏതം മാനം കരോന്തിയേവ. ഏത്ഥ ച സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി ഉപ്പന്നമാനോവ യാഥാവമാനോ, ഇതരേ ദ്വേ അയാഥാവമാനാ. തഥാ സദിസസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി ഹീനസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി ഉപ്പന്നമാനോവ യാഥാവമാനോ, ഇതരേ ദ്വേ അയാഥാവമാനാ. തത്ഥ യാഥാവമാനാ അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝാ, അയാഥാവമാനാ സോതാപത്തിമഗ്ഗവജ്ഝാതി.

തണ്ഹാമൂലകാ വുത്തായേവ. രജ്ജതീതി ന കേവലം രാഗേനേവ രജ്ജതി, അഥ ഖോ തണ്ഹാമൂലകാനം പരിയേസനാദീനമ്പി സമ്ഭവതോ തണ്ഹാമൂലകേഹി സബ്ബേഹി അകുസലധമ്മേഹി രജ്ജതി, യുജ്ജതി ബജ്ഝതീതി അധിപ്പായോ.

ദസഹി കിലേസവത്ഥൂഹീതി കതമാനി ദസ കിലേസവത്ഥൂനി? ലോഭോ, ദോസോ, മോഹോ, മാനോ, ദിട്ഠി, വിചികിച്ഛാ, ഥിനം, ഉദ്ധച്ചം, അഹിരികം, അനോത്തപ്പന്തി ഇമാനി ദസ കിലേസവത്ഥൂനി (വിഭ. ൯൬൬).

തത്ഥ കിലേസാ ഏവ കിലേസവത്ഥൂനി, വസന്തി വാ ഏത്ഥ അഖീണാസവാ സത്താ ലോഭാദീസു പതിട്ഠിതത്താതി വത്ഥൂനി, കിലേസാ ച തേ തപ്പതിട്ഠാനം സത്താനം വത്ഥൂനി ചാതി കിലേസവത്ഥൂനി. യസ്മാ ചേത്ഥ അനന്തരപച്ചയാദിഭാവേന ഉപ്പജ്ജമാനാപി കിലേസാ വസന്തി ഏവ നാമ, തസ്മാ കിലേസാനം വത്ഥൂനീതിപി കിലേസവത്ഥൂനി. ലുബ്ഭന്തി തേന, സയം വാ ലുബ്ഭതി, ലുബ്ഭനമത്തമേവ വാ തന്തി ലോഭോ. ദുസ്സന്തി തേന, സയം വാ ദുസ്സതി, ദുസ്സനമത്തമേവ വാ തന്തി ദോസോ. മുയ്ഹന്തി തേന, സയം വാ മുയ്ഹതി, മുയ്ഹനമത്തമേവ വാ തന്തി മോഹോ. മഞ്ഞതീതി മാനോ. ദിട്ഠിആദയോ വുത്തത്ഥാവ. ന ഹിരീയതീതി അഹിരികോ, തസ്സ ഭാവോ അഹിരികം. ന ഓത്തപ്പതീതി അനോത്തപ്പീ, തസ്സ ഭാവോ അനോത്തപ്പം. തേസു അഹിരികം കായദുച്ചരിതാദീഹി അജിഗുച്ഛനലക്ഖണം, അനോത്തപ്പം തേഹേവ അസാരജ്ജനലക്ഖണം, കിലിസ്സതീതി ഉപതാപീയതി വിബാധീയതി.

ദസഹി ആഘാതവത്ഥൂഹീതി പുബ്ബേ വുത്തേഹി നവഹി ച ‘‘അട്ഠാനേ വാ പനാഘാതോ ജായതീ’’തി (ധ. സ. ൧൦൬൬) വുത്തേന ചാതി ദസഹി. അനത്ഥം മേ അചരീതിആദീനിപി ഹി അവികപ്പേത്വാ ഖാണുകണ്ടകാദിമ്ഹിപി അട്ഠാനേ ആഘാതോ ഉപ്പജ്ജതി.

ദസഹി അകുസലകമ്മപഥേഹീതി കതമേ ദസ അകുസലകമ്മപഥാ (ദീ. നി. ൩.൩൬൦)? പാണാതിപാതോ, അദിന്നാദാനം, കാമേസുമിച്ഛാചാരോ, മുസാവാദോ, പിസുണാ വാചാ, ഫരുസാ വാചാ, സമ്ഫപ്പലാപോ, അഭിജ്ഝാ, ബ്യാപാദോ, മിച്ഛാദിട്ഠി. ഇമേ ദസ അകുസലകമ്മപഥാ. തത്ഥ അകുസലകമ്മാനി ച താനി പഥാ ച ദുഗ്ഗതിയാതി അകുസലകമ്മപഥാ. സമന്നാഗതോതി സമങ്ഗീഭൂതോ.

ദസഹി സഞ്ഞോജനേഹീതി കതമാനി ദസ സംയോജനാനി (ധ. സ. ൧൧൧൮)? കാമരാഗസംയോജനം, പടിഘസംയോജനം, മാനസംയോജനം, ദിട്ഠിസംയോജനം, വിചികിച്ഛാസംയോജനം, സീലബ്ബതപരാമാസസംയോജനം, ഭവരാഗസംയോജനം, ഇസ്സാസംയോജനം, മച്ഛരിയസംയോജനം, അവിജ്ജാസംയോജനം, ഇമാനി ദസ സംയോജനാനി. മിച്ഛത്താ വുത്തായേവ.

ദസവത്ഥുകായ മിച്ഛാദിട്ഠിയാതി കതമാ ദസവത്ഥുകാ മിച്ഛാദിട്ഠി (വിഭ. ൯൭൧)? നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം, നത്ഥി ഹുതം, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, നത്ഥി അയം ലോകോ, നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തി. അയം ദസവത്ഥുകാ മിച്ഛാദിട്ഠി.

തത്ഥ ദസവത്ഥുകാതി ദസ വത്ഥൂനി ഏതിസ്സാതി ദസവത്ഥുകാ. നത്ഥി ദിന്നന്തി ദിന്നം നാമ അത്ഥി, സക്കാ കസ്സചി കിഞ്ചി ദാതുന്തി ജാനാതി. ദിന്നസ്സ പന ഫലം വിപാകോ നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. നത്ഥി യിട്ഠന്തി യിട്ഠം വുച്ചതി മഹായാഗോ, തം യജിതും സക്കാതി ജാനാതി. യിട്ഠസ്സ പന ഫലം വിപാകോ നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. ഹുതന്തി ആഹുനപാഹുനമങ്ഗലകിരിയാ, തം കാതും സക്കാതി ജാനാതി. തസ്സ പന ഫലം വിപാകോ നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. സുകതദുക്കടാനന്തി ഏത്ഥ ദസ കുസലകമ്മപഥാ സുകതകമ്മാനി നാമ, ദസ അകുസലകമ്മപഥാ ദുക്കടകമ്മാനി നാമ. തേസം അത്ഥിഭാവം ജാനാതി. ഫലം വിപാകോ പന നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. നത്ഥി അയം ലോകോതി പരലോകേ ഠിതോ ഇമം ലോകം നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. നത്ഥി പരോ ലോകോതി ഇധലോകേ ഠിതോ പരലോകം നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. നത്ഥി മാതാ നത്ഥി പിതാതി മാതാപിതൂനം അത്ഥിഭാവം ജാനാതി. തേസു കതപ്പച്ചയേന കോചി ഫലം വിപാകോ നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാതി ചവനകഉപപജ്ജനകസത്താ നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാതി അനുലോമപടിപദം പടിപന്നാ ധമ്മികസമണബ്രാഹ്മണാ ലോകസ്മിം നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. യേ ഇമഞ്ച ലോകം…പേ… പവേദേന്തീതി ഇമഞ്ച പരഞ്ച ലോകം അത്തനാവ അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന ഞത്വാ പവേദനസമത്ഥോ സബ്ബഞ്ഞൂ ബുദ്ധോ നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി.

അന്തഗ്ഗാഹികായ ദിട്ഠിയാതി ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തിആദികം ഏകേകം അന്തം ഭാഗം ഗണ്ഹാതീതി അന്തഗ്ഗാഹികാ. അഥ വാ അന്തസ്സ ഗാഹോ അന്തഗ്ഗാഹോ, അന്തഗ്ഗാഹോ അസ്സാ അത്ഥീതി അന്തഗ്ഗാഹികാ. തായ അന്തഗ്ഗാഹികായ. സാ പന വുത്തായേവ.

അട്ഠസതതണ്ഹാപപഞ്ചസതേഹീതി അട്ഠുത്തരം സതം അട്ഠസതം. സംസാരേ പപഞ്ചേതി ചിരം വസാപേതീതി പപഞ്ചോ, തണ്ഹാ ഏവ പപഞ്ചോ തണ്ഹാപപഞ്ചോ, ആരമ്മണഭേദേന പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തിവസേന ച തണ്ഹാനം ബഹുകത്താ ബഹുവചനം കത്വാ തണ്ഹാപപഞ്ചാനം സതം തണ്ഹാപപഞ്ചസതം. തേന ‘‘തണ്ഹാപപഞ്ചസതേനാ’’തി വത്തബ്ബേ വചനവിപല്ലാസവസേന ‘‘തണ്ഹാപപഞ്ചസതേഹീ’’തി ബഹുവചനനിദ്ദേസോ കതോ. അട്ഠസതന്തി സങ്ഖാതേന തണ്ഹാപപഞ്ചസതേനാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അട്ഠ അബ്ബോഹാരികാനി കത്വാ സതമേവ ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗേ പന തണ്ഹാവിചരിതാനീതി ആഗതം. യഥാഹ –

‘‘അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായ, അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി ബാഹിരസ്സ ഉപാദായ, തദേകജ്ഝം അഭിസഞ്ഞുഹിത്വാ അഭിസങ്ഖിപിത്വാ ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി ഹോന്തി. ഇതി അതീതാനി ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി, അനാഗതാനി ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി, പച്ചുപ്പന്നാനി ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി തദേകജ്ഝം അഭിസഞ്ഞുഹിത്വാ അഭിസങ്ഖിപിത്വാ അട്ഠതണ്ഹാവിചരിതസതം ഹോതീ’’തി (വിഭ. ൮൪൨).

തണ്ഹാപപഞ്ചായേവ പനേത്ഥ തണ്ഹാവിചരിതാനീതി വുത്താ. തണ്ഹാസമുദാചാരാ തണ്ഹാപവത്തിയോതി അത്ഥോ. അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായാതി അജ്ഝത്തികം ഖന്ധപഞ്ചകം ഉപാദായ. ഇദഞ്ഹി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം. വിത്ഥാരോ പനസ്സ തസ്സ നിദ്ദേസേ (വിഭ. ൯൭൩) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. അയം പന അപരോ നയോ – രൂപാരമ്മണായേവ കാമതണ്ഹാ, ഭവതണ്ഹാ, വിഭവതണ്ഹാതി തിസ്സോ തണ്ഹാ ഹോന്തി, തഥാ സദ്ദാദിആരമ്മണാതി ഛസു ആരമ്മണേസു അട്ഠാരസ തണ്ഹാ ഹോന്തി, അജ്ഝത്താരമ്മണാ അട്ഠാരസ, ബഹിദ്ധാരമ്മണാ അട്ഠാരസാതി ഛത്തിംസ ഹോന്തി. താ ഏവ അതീതാരമ്മണാ ഛത്തിംസ, അനാഗതാരമ്മണാ ഛത്തിംസ, പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ ഛത്തിംസാതി അട്ഠതണ്ഹാവിചരിതസതം ഹോതി. പപഞ്ചിതോതി ആരമ്മണേ, സംസാരേ വാ പപഞ്ചിതോ ചിരവാസിതോ.

ദ്വാസട്ഠിയാ ദിട്ഠിഗതേഹീതി ‘‘കതമാനി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി ബ്രഹ്മജാലേ വേയ്യാകരണേ വുത്താനി ഭഗവതാ? ചത്താരോ സസ്സതവാദാ, ചത്താരോ ഏകച്ചസസ്സതവാദാ, ചത്താരോ അന്താനന്തികാ, ചത്താരോ അമരാവിക്ഖേപികാ, ദ്വേ അധിച്ചസമുപ്പന്നികാ, സോളസ സഞ്ഞീവാദാ, അട്ഠ അസഞ്ഞീവാദാ, അട്ഠ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദാ, സത്ത ഉച്ഛേദവാദാ, പഞ്ച ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാതി ഇമാനി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി ബ്രഹ്മജാലേ വേയ്യാകരണേ വുത്താനി ഭഗവതാ’’തി (വിഭ. ൯൭൭). വിത്ഥാരോ പനേത്ഥ ബ്രഹ്മജാലസുത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

അഹഞ്ചമ്ഹി തിണ്ണോതി അഹഞ്ച ചതുരോഘം, സംസാരസമുദ്ദം വാ തിണ്ണോ അമ്ഹി ഭവാമി. മുത്തോതി രാഗാദിബന്ധനേഹി മുത്തോ. ദന്തോതി നിബ്ബിസേവനോ നിപ്പരിപ്ഫന്ദോ. സന്തോതി സീതീഭൂതോ. അസ്സത്ഥോതി നിബ്ബാനദസ്സനേ ലദ്ധസ്സാസോ. പരിനിബ്ബുതോതി കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ. പഹോമീതി സമത്ഥോമ്ഹി. ഖോഇതി ഏകംസത്ഥേ നിപാതോ. പരേ ച പരിനിബ്ബാപേതുന്തി ഏത്ഥ പരേ ച-സദ്ദോ ‘‘പരേ ച താരേതു’’ന്തിആദീഹിപി യോജേതബ്ബോതി.

മഹാകരുണാഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭൨-൭൩. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൧൯. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണനിദ്ദേസേ കതമം തഥാഗതസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണന്തി പുച്ഛിത്വാ തേന സമഗതികത്താ തേനേവ സഹ അനാവരണഞാണം നിദ്ദിട്ഠം. ന ഹി അനാവരണഞാണം ധമ്മതോ വിസും അത്ഥി, ഏകമേവ ഹേതം ഞാണം ആകാരഭേദതോ ദ്വേധാ വുച്ചതി സദ്ധിന്ദ്രിയസദ്ധാബലാദീനി വിയ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമേവ ഹി നത്ഥി ഏതസ്സ ആവരണന്തി, കേനചി ധമ്മേന, പുഗ്ഗലേന വാ ആവരണം കാതും അസക്കുണേയ്യതായ അനാവരണന്തി വുച്ചതി ആവജ്ജനപടിബദ്ധത്താ സബ്ബധമ്മാനം. അഞ്ഞേ പന ആവജ്ജിത്വാപി ന ജാനന്തി. കേചി പനാഹു ‘‘മനോവിഞ്ഞാണം വിയ സബ്ബാരമ്മണികത്താ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. തംയേവ ഞാണം ഇന്ദവജിരം വിയ വിസയേസു അപ്പടിഹതത്താ അനാവരണഞാണം. അനുപുബ്ബസബ്ബഞ്ഞുതാപടിക്ഖേപോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, സകിംസബ്ബഞ്ഞുതാപടിക്ഖേപോ അനാവരണഞാണം, ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപടിലാഭേനപി സബ്ബഞ്ഞൂതി വുച്ചതി, ന ച അനുപുബ്ബസബ്ബഞ്ഞൂ. അനാവരണഞാണപടിലാഭേനപി സബ്ബഞ്ഞൂതി വുച്ചതി, ന ച സകിംസബ്ബഞ്ഞൂ’’തി.

സബ്ബം സങ്ഖതമസങ്ഖതം അനവസേസം ജാനാതീതി ഏത്ഥ സബ്ബന്തി ജാതിവസേന സബ്ബധമ്മാനം നിസ്സേസപരിയാദാനം. അനവസേസന്തി ഏകേകസ്സേവ ധമ്മസ്സ സബ്ബാകാരവസേന നിസ്സേസപരിയാദാനം. സങ്ഖതമസങ്ഖതന്തി ദ്വിധാ പഭേദദസ്സനം. സങ്ഖതഞ്ഹി ഏകോ പഭേദോ, അസങ്ഖതം ഏകോ പഭേദോ. പച്ചയേഹി സങ്ഗമ്മ കതന്തി സങ്ഖതം. ഖന്ധപഞ്ചകം. തഥാ ന സങ്ഖതന്തി അസങ്ഖതം. നിബ്ബാനം. സങ്ഖതം അനിച്ചദുക്ഖാനത്താദീഹി ആകാരേഹി അനവസേസം ജാനാതി, അസങ്ഖതം സുഞ്ഞതാനിമിത്തഅപ്പണിഹിതാദീഹി ആകാരേഹി അനവസേസം ജാനാതി. നത്ഥി ഏതസ്സ സങ്ഖതസ്സ അസങ്ഖതസ്സ ച അവസേസോതി അനവസേസം. സങ്ഖതം അസങ്ഖതഞ്ച. അനേകഭേദാപി പഞ്ഞത്തി പച്ചയേഹി അകതത്താ അസങ്ഖതപക്ഖം ഭജതി. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ഹി സബ്ബാപി പഞ്ഞത്തിയോ അനേകഭേദതോ ജാനാതി. അഥ വാ സബ്ബന്തി സബ്ബധമ്മഗ്ഗഹണം. അനവസേസന്തി നിപ്പദേസഗ്ഗഹണം. തത്ഥ ആവരണം നത്ഥീതി തത്ഥ തസ്മിം അനവസേസേ സങ്ഖതാസങ്ഖതേ നിസ്സങ്ഗത്താ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ ആവരണം നത്ഥീതി തദേവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം അനാവരണഞാണം നാമാതി അത്ഥോ.

൧൨൦. ഇദാനി അനേകവിസയഭേദതോ ദസ്സേതും അതീതന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അതീതം അനാഗതം പച്ചുപ്പന്നന്തി കാലഭേദതോ ദസ്സിതം, ചക്ഖു ചേവ രൂപാ ചാതിആദി വത്ഥാരമ്മണഭേദതോ. ഏവം തം സബ്ബന്തി തേസം ചക്ഖുരൂപാനം അനവസേസപരിയാദാനം. ഏവം സേസേസു. യാവതാതി അനവസേസപരിയാദാനം. അനിച്ചട്ഠന്തിആദി സാമഞ്ഞലക്ഖണഭേദതോ ദസ്സിതം. അനിച്ചട്ഠന്തി ച അനിച്ചാകാരം. പച്ചത്തത്ഥേ വാ ഉപയോഗവചനം. ഏസ നയോ ഏദിസേസു. രൂപസ്സാതിആദി ഖന്ധഭേദതോ ദസ്സിതം. ചക്ഖുസ്സ…പേ… ജരാമരണസ്സാതി ഹേട്ഠാ വുത്തപേയ്യാലനയേന യോജേതബ്ബം. അഭിഞ്ഞായാതിആദീസു ഹേട്ഠാ വുത്തഞാണാനേവ. അഭിഞ്ഞട്ഠന്തി അഭിജാനനസഭാവം. ഏസ നയോ ഏദിസേസു. ഖന്ധാനം ഖന്ധട്ഠന്തിആദി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. കുസലേ ധമ്മേതിആദി കുസലത്തികവസേന ഭേദോ. കാമാവചരേ ധമ്മേതിആദി ചതുഭൂമകവസേന. ഉഭയത്ഥാപി ‘‘സബ്ബേ ജാനാതീ’’തി ബഹുവചനപാഠോ സുന്ദരോ. ഏകവചനസോതേ പതിതത്താ പന പോത്ഥകേസു ഏകവചനേന ലിഖിതം. ദുക്ഖസ്സാതിആദി ചുദ്ദസന്നം ബുദ്ധഞാണാനം വിസയഭേദോ. ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തേ ഞാണന്തിആദീനി ചത്താരി ഞാണാനി വത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം കസ്മാ ന വുത്തന്തി ചേ? വുച്ചമാനസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണത്താ. വിസയഭേദതോ ഹി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേ വുച്ചമാനേ തം ഞാണം ന വത്തബ്ബം ഹോതി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ വിസയോ ഹോതിയേവ.

പുന കാളകാരാമസുത്തന്താദീസു (അ. നി. ൪.൨൪) വുത്തനയേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഭൂമിം ദസ്സേന്തോ യാവതാ സദേവകസ്സ ലോകസ്സാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സഹ ദേവേഹി സദേവകസ്സ. സഹ മാരേന സമാരകസ്സ. സഹ ബ്രഹ്മുനാ സബ്രഹ്മകസ്സ ലോകസ്സ. സഹ സമണബ്രാഹ്മണേഹി സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ. സഹ ദേവമനുസ്സേഹി സദേവമനുസ്സായ പജായ. പജാതത്താ പജാതി സത്തലോകസ്സ പരിയായവചനമേതം. തത്ഥ സദേവകവചനേന പഞ്ചകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം, സമാരകവചനേന ഛട്ഠകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം, സബ്രഹ്മകവചനേന ബ്രഹ്മകായികാദിബ്രഹ്മഗ്ഗഹണം, സസ്സമണബ്രാഹ്മണിവചനേന സാസനസ്സ പച്ചത്ഥികപച്ചാമിത്തസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണം സമിതപാപബാഹിതപാപസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണഞ്ച, പജാവചനേന സത്തലോകഗ്ഗഹണം, സദേവമനുസ്സവചനേന സമ്മുതിദേവസേസമനുസ്സഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം. ഏവമേത്ഥ തീഹി പദേഹി ഓകാസലോകോ, ദ്വീഹി പജാവസേന സത്തലോകോ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ.

അപരോ നയോ – സദേവകഗ്ഗഹണേന അരൂപാവചരലോകോ ഗഹിതോ, സമാരകഗ്ഗഹണേന ഛകാമാവചരദേവലോകോ, സബ്രഹ്മകഗ്ഗഹണേന രൂപാവചരബ്രഹ്മലോകോ, സസ്സമണബ്രാഹ്മണാദിഗ്ഗഹണേന ചതുപരിസവസേന, സമ്മുതിദേവേഹി വാ സഹ മനുസ്സലോകോ, അവസേസസത്തലോകോ വാ.

അപിചേത്ഥ സദേവകവചനേന ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദതോ സബ്ബസ്സപി ലോകസ്സ ദിട്ഠാദിജാനനഭാവം സാധേതി. തതോ യേസം സിയാ ‘‘മാരോ മഹാനുഭാവോ ഛകാമാവചരിസ്സരോ വസവത്തീ, കിം തസ്സാപി ദിട്ഠാദിം ജാനാതീ’’തി, തേസം വിമതിം വിധമന്തോ ‘‘സമാരകസ്സാ’’തി ആഹ. യേസം പന സിയാ ‘‘ബ്രഹ്മാ മഹാനുഭാവോ ഏകങ്ഗുലിയാ ഏകസ്മിം ചക്കവാളസഹസ്സേ ആലോകം ഫരതി, ദ്വീഹി…പേ… ദസഹി അങ്ഗുലീഹി ദസസു ചക്കവാളസഹസ്സേസു ആലോകം ഫരതി, അനുത്തരഞ്ച ഝാനസമാപത്തിസുഖം പടിസംവേദേതി, കിം തസ്സാപി ദിട്ഠാദിം ജാനാതീ’’തി, തേസം വിമതിം വിധമന്തോ ‘‘സബ്രഹ്മകസ്സാ’’തി ആഹ. തതോ യേസം സിയാ ‘‘പുഥൂ സമണബ്രാഹ്മണാ സാസനസ്സ പച്ചത്ഥികാ, കിം തേസമ്പി ദിട്ഠാദിം ജാനാതീ’’തി, തേസം വിമതിം വിധമന്തോ ‘‘സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായാ’’തി ആഹ. ഏവം ഉക്കട്ഠാനം ദിട്ഠാദിജാനനഭാവം പകാസേത്വാ അഥ സമ്മുതിദേവേ അവസേസമനുസ്സേ ച ഉപാദായ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേന സേസസത്തലോകസ്സ ദിട്ഠാദിജാനനഭാവം പകാസേതി. അയമേത്ഥ അനുസന്ധിക്കമോ. പോരാണാ പനാഹു – സദേവകസ്സാതി ദേവതാഹി സദ്ധിം അവസേസലോകസ്സ. സമാരകസ്സാതി മാരേന സദ്ധിം അവസേസലോകസ്സ. സബ്രഹ്മകസ്സാതി ബ്രഹ്മേഹി സദ്ധിം അവസേസലോകസ്സ. ഏവം സബ്ബേപി തിഭവൂപഗേ സത്തേ തീഹാകാരേഹി തീസു പദേസു പക്ഖിപിത്വാ പുന ദ്വീഹാകാരേഹി പരിയാദാതും സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായാതി വുത്തം. ഏവം പഞ്ചഹി പദേഹി തേന തേന ആകാരേന തേധാതുകമേവ പരിയാദിന്നം ഹോതീതി.

ദിട്ഠന്തി രൂപായതനം. സുതന്തി സദ്ദായതനം. മുതന്തി പത്വാ ഗഹേതബ്ബതോ ഗന്ധായതനം, രസായതനം, ഫോട്ഠബ്ബായതനം. വിഞ്ഞാതന്തി സുഖദുക്ഖാദിധമ്മാരമ്മണം. പത്തന്തി പരിയേസിത്വാ വാ അപരിയേസിത്വാ വാ പത്തം. പരിയേസിതന്തി പത്തം വാ അപ്പത്തം വാ പരിയേസിതം. അനുവിചരിതം മനസാതി ചിത്തേന അനുസഞ്ചരിതം. സബ്ബം ജാനാതീതി ഇമിനാ ഏതം ദസ്സേതി – യം അപരിമാനാസു ലോകധാതൂസു ഇമസ്സ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ‘‘നീലം പീത’’ന്തിആദി (ധ. സ. ൬൧൯) രൂപാരമ്മണം ചക്ഖുദ്വാരേ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, അയം സത്തോ ഇമസ്മിം ഖണേ ഇമം നാമ രൂപാരമ്മണം ദിസ്വാ സുമനോ വാ ദുമ്മനോ വാ മജ്ഝത്തോ വാ ജാതോതി തം സബ്ബം തഥാഗതസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ജാനാതി. തഥാ യം അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു ഇമസ്സ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ‘‘ഭേരിസദ്ദോ, മുദിങ്ഗസദ്ദോ’’തിആദി സദ്ദാരമ്മണം സോതദ്വാരേ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, ‘‘മൂലഗന്ധോ തചഗന്ധോ’’തിആദി (ധ. സ. ൬൨൪-൬൨൭) ഗന്ധാരമ്മണം ഘാനദ്വാരേ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, ‘‘മൂലരസോ, ഖന്ധരസോ’’തിആദി (ധ. സ. ൬൨൮-൬൩൧) രസാരമ്മണം ജിവ്ഹാദ്വാരേ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, ‘‘കക്ഖളം, മുദുക’’ന്തിആദി (ധ. സ. ൬൪൭-൬൫൦) പഥവീധാതുതേജോധാതുവായോധാതുഭേദം ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണം കായദ്വാരേ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, അയം സത്തോ ഇമസ്മിം ഖണേ ഇമം നാമ ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണം ഫുസിത്വാ സുമനോ വാ ദുമ്മനോ വാ മജ്ഝത്തോ വാ ജാതോതി തം സബ്ബം തഥാഗതസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ജാനാതി. തഥാ യം അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു ഇമസ്സ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ സുഖദുക്ഖാദിഭേദം ധമ്മാരമ്മണം മനോദ്വാരേ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, അയം സത്തോ ഇമസ്മിം ഖണേ ഇമം നാമ ധമ്മാരമ്മണം വിജാനിത്വാ സുമനോ വാ ദുമ്മനോ വാ മജ്ഝത്തോ വാ ജാതോതി തം സബ്ബം തഥാഗതസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ജാനാതി. ഇമസ്സ പന മഹാജനസ്സ പരിയേസിത്വാ അപ്പത്തമ്പി അത്ഥി, പരിയേസിത്വാ പത്തമ്പി അത്ഥി. അപരിയേസിത്വാ അപ്പത്തമ്പി അത്ഥി, അപരിയേസിത്വാ പത്തമ്പി അത്ഥി. സബ്ബം തഥാഗതസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന അപ്പത്തം നാമ നത്ഥീതി.

൧൨൧. പുന അപരേന പരിയായേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഭാവസാധനത്ഥം ന തസ്സാതി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ന തസ്സ അദ്ദിട്ഠമിധത്ഥി കിഞ്ചീതി തസ്സ തഥാഗതസ്സ ഇധ ഇമസ്മിം തേധാതുകേ ലോകേ, ഇമസ്മിം പച്ചുപ്പന്നകാലേ വാ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ അദ്ദിട്ഠം നാമ കിഞ്ചി അപ്പമത്തകമ്പി ന അത്ഥി ന സംവിജ്ജതി. അത്ഥീതി ഇദം വത്തമാനകാലികം ആഖ്യാതപദം. ഇമിനാ പച്ചുപ്പന്നകാലികസ്സ സബ്ബധമ്മസ്സ ഞാതഭാവം ദസ്സേതി. ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം പനേത്ഥ ദ-കാരോ സംയുത്തോ. അഥോ അവിഞ്ഞാതന്തി ഏത്ഥ അഥോഇതി വചനോപാദാനേ നിപാതോ. അവിഞ്ഞാതന്തി അതീതകാലികം അവിഞ്ഞാതം നാമ കിഞ്ചി ധമ്മജാതം. നാഹോസീതി പാഠസേസോ. അബ്യയഭൂതസ്സ അത്ഥിസദ്ദസ്സ ഗഹണേ പാഠസേസം വിനാപി യുജ്ജതിയേവ. ഇമിനാ അതീതകാലികസ്സ സബ്ബധമ്മസ്സ ഞാതഭാവം ദസ്സേതി. അജാനിതബ്ബന്തി അനാഗതകാലികം അജാനിതബ്ബം നാമ ധമ്മജാതം ന ഭവിസ്സതി, നത്ഥി വാ. ഇമിനാ അനാഗതകാലികസ്സ സബ്ബധമ്മസ്സ ഞാതഭാവം ദസ്സേതി. ജാനനകിരിയാവിസേസനമത്തമേവ വാ ഏത്ഥ അ-കാരോ. സബ്ബം അഭിഞ്ഞാസി യദത്ഥി നേയ്യന്തി ഏത്ഥ യം തേകാലികം വാ കാലവിമുത്തം വാ നേയ്യം ജാനിതബ്ബം കിഞ്ചി ധമ്മജാതം അത്ഥി, തം സബ്ബം തഥാഗതോ അഭിഞ്ഞാസി അധികേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ജാനി പടിവിജ്ഝി. ഏത്ഥ അത്ഥിസദ്ദേന തേകാലികസ്സ കാലവിമുത്തസ്സ ച ഗഹണാ അത്ഥി-സദ്ദോ അബ്യയഭൂതോയേവ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാഗതോ തേന സമന്തചക്ഖൂതി കാലവസേന ഓകാസവസേന ച നിപ്പദേസത്താ സമന്താ സബ്ബതോ പവത്തം ഞാണചക്ഖു അസ്സാതി സമന്തചക്ഖു. തേന യഥാവുത്തേന കാരണേന തഥാഗതോ സമന്തചക്ഖു, സബ്ബഞ്ഞൂതി വുത്തം ഹോതി. ഇമിസ്സാ ഗാഥായ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം സാധിതം.

പുന ബുദ്ധഞാണാനം വിസയവസേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ദസ്സേതുകാമോ സമന്തചക്ഖൂതി കേനട്ഠേന സമന്തചക്ഖൂതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഗാഥായ സമന്തചക്ഖൂതി വുത്തപദേ യം തം സമന്തചക്ഖു, തം കേനട്ഠേന സമന്തചക്ഖൂതി അത്ഥോ. അത്ഥോ പനസ്സ യാവതാ ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠോതിആദീഹി വുത്തോയേവ ഹോതി. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ഹി സമന്തചക്ഖു. യഥാഹ – ‘‘സമന്തചക്ഖു വുച്ചതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണ’’ന്തി (ചൂളനി. ധോതകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൩൨). തസ്മിം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണട്ഠേ വുത്തേ സമന്തചക്ഖുട്ഠോ വുത്തോയേവ ഹോതീതി. ബുദ്ധസ്സേവ ഞാണാനീതി ബുദ്ധഞാണാനി. ദുക്ഖേ ഞാണാദീനിപി ഹി സബ്ബാകാരേന ബുദ്ധസ്സേവ ഭഗവതോ പവത്തന്തി, ഇതരേസം പന ഏകദേസമത്തേനേവ പവത്തന്തി. സാവകസാധാരണാനീതി പന ഏകദേസേനാപി അത്ഥിതം സന്ധായ വുത്തം. സബ്ബോ ഞാതോതി സബ്ബോ ഞാണേന ഞാതോ. അഞ്ഞാതോ ദുക്ഖട്ഠോ നത്ഥീതി വുത്തമേവ അത്ഥം പടിസേധേന വിഭാവേതി. സബ്ബോ ദിട്ഠോതി ന കേവലം ഞാതമത്തോയേവ, അഥ ഖോ ചക്ഖുനാ ദിട്ഠോ വിയ കതോ. സബ്ബോ വിദിതോതി ന കേവലം ദിട്ഠമത്തോയേവ, അഥ ഖോ പാകടോ. സബ്ബോ സച്ഛികതോതി ന കേവലം വിദിതോയേവ, അഥ ഖോ തത്ഥ ഞാണപടിലാഭവസേന പച്ചക്ഖീകതോ. സബ്ബോ ഫസ്സിതോതി ന കേവലം സച്ഛികതോയേവ, അഥ ഖോ പുനപ്പുനം യഥാരുചി സമുദാചാരവസേന ഫുട്ഠോതി. അഥ വാ ഞാതോ സഭാവലക്ഖണവസേന. ദിട്ഠോ സാമഞ്ഞലക്ഖണവസേന. വിദിതോ രസവസേന. സച്ഛികതോ പച്ചുപട്ഠാനവസേന. ഫസ്സിതോ പദട്ഠാനവസേന. അഥ വാ ഞാതോ ഞാണുപ്പാദവസേന. ദിട്ഠോ ചക്ഖുപ്പാദവസേന. വിദിതോ പഞ്ഞുപ്പാദവസേന. സച്ഛികതോ വിജ്ജുപ്പാദവസേന. ഫസ്സിതോ ആലോകുപ്പാദവസേന. ‘‘യാവതാ ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ, സബ്ബോ ദിട്ഠോ, അദിട്ഠോ ദുക്ഖട്ഠോ നത്ഥീ’’തിആദിനാ നയേന ച ‘‘യാവതാ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ…പേ… അനുവിചരിതം മനസാ, സബ്ബം ഞാതം, അഞ്ഞാതം നത്ഥീ’’തിആദിനാ നയേന ച വിത്ഥാരോ വേദിതബ്ബോ. പഠമം വുത്തഗാഥാ നിഗമനവസേന പുന വുത്താ. തംനിഗമനേയേവ ഹി കതേ ഞാണനിഗമനമ്പി കതമേവ ഹോതീതി.

സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സദ്ധമ്മപ്പകാസിനിയാ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗ-അട്ഠകഥായ

ഞാണകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദിട്ഠികഥാ

൧. അസ്സാദദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൨൨. ഇദാനി ഞാണകഥാനന്തരം കഥിതായ ദിട്ഠികഥായ അനുപുബ്ബഅനുവണ്ണനാ അനുപ്പത്താ. അയഞ്ഹി ദിട്ഠികഥാ ഞാണകഥായ കതഞാണപരിചയസ്സ സമധിഗതസമ്മാദിട്ഠിസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠിമലവിസോധനാ സുകരാ ഹോതി, സമ്മാദിട്ഠി ച സുപരിസുദ്ധാ ഹോതീതി ഞാണകഥാനന്തരം കഥിതാ. തത്ഥ കാ ദിട്ഠീതിആദികാ പുച്ഛാ. കാ ദിട്ഠീതി അഭിനിവേസപരാമാസോ ദിട്ഠീതിആദികം പുച്ഛിതപുച്ഛായ വിസ്സജ്ജനം. കഥം അഭിനിവേസപരാമാസോ ദിട്ഠീതിആദികോ വിസ്സജ്ജിതവിസ്സജ്ജനസ്സ വിത്ഥാരനിദ്ദേസോ, സബ്ബാവ താ ദിട്ഠിയോ അസ്സാദദിട്ഠിയോതിആദികാ ദിട്ഠിസുത്തസംസന്ദനാതി ഏവമിമേ ചത്താരോ പരിച്ഛേദാ. തത്ഥ പുച്ഛാപരിച്ഛേദേ താവ കാ ദിട്ഠീതി ധമ്മപുച്ഛാ, സഭാവപുച്ഛാ. കതി ദിട്ഠിട്ഠാനാനീതി ഹേതുപുച്ഛാ പച്ചയപുച്ഛാ, കിത്തകാനി ദിട്ഠീനം കാരണാനീതി അത്ഥോ. കതി ദിട്ഠിപരിയുട്ഠാനാനീതി സമുദാചാരപുച്ഛാ വികാരപുച്ഛാ. ദിട്ഠിയോ ഏവ ഹി സമുദാചാരവസേന ചിത്തം പരിയോനന്ധന്തിയോ ഉട്ഠഹന്തീതി ദിട്ഠിപരിയുട്ഠാനാനി നാമ ഹോന്തി. കതി ദിട്ഠിയോതി ദിട്ഠീനം സങ്ഖാപുച്ഛാ ഗണനാപുച്ഛാ. കതി ദിട്ഠാഭിനിവേസാതി വത്ഥുപ്പഭേദവസേന ആരമ്മണനാനത്തവസേന ദിട്ഠിപ്പഭേദപുച്ഛാ. ദിട്ഠിയോ ഏവ ഹി തം തം വത്ഥും തം തം ആരമ്മണം അഭിനിവിസന്തി പരാമസന്തീതി ദിട്ഠിപരാമാസാതി വുച്ചന്തി. കതമോ ദിട്ഠിട്ഠാനസമുഗ്ഘാതോതി ദിട്ഠീനം പടിപക്ഖപുച്ഛാ പഹാനൂപായപുച്ഛാ. ദിട്ഠികാരണാനി ഹി ഖന്ധാദീനി ദിട്ഠിസമുഗ്ഘാതേന താസം കാരണാനി ന ഹോന്തീതി താനി ച കാരണാനി സമുഗ്ഘാതിതാനി നാമ ഹോന്തി. തസ്മാ ദിട്ഠിട്ഠാനാനി സമ്മാ ഭുസം ഹഞ്ഞന്തി ഏതേനാതി ദിട്ഠിട്ഠാനസമുഗ്ഘാതോതി വുച്ചതി.

ഇദാനി ഏതാസം ഛന്നം പുച്ഛാനം കാ ദിട്ഠീതിആദീനി ഛ വിസ്സജ്ജനാനി. തത്ഥ കാ ദിട്ഠീതി വിസ്സജ്ജേതബ്ബപുച്ഛാ. അഭിനിവേസപരാമാസോ ദിട്ഠീതി വിസ്സജ്ജനം. സാ പന അനിച്ചാദികേ വത്ഥുസ്മിം നിച്ചാദിവസേന അഭിനിവിസതി പതിട്ഠഹതി ദള്ഹം ഗണ്ഹാതീതി അഭിനിവേസോ. അനിച്ചാദിആകാരം അതിക്കമിത്വാ നിച്ചന്തിആദിവസേന വത്തമാനോ പരതോ ആമസതി ഗണ്ഹാതീതി പരാമാസോ. അഥ വാ നിച്ചന്തിആദികം പരം ഉത്തമം സച്ചന്തി ആമസതി ഗണ്ഹാതീതി പരാമാസോ, അഭിനിവേസോ ച സോ പരാമാസോ ചാതി അഭിനിവേസപരാമാസോ. ഏവംപകാരോ ദിട്ഠീതി കിച്ചതോ ദിട്ഠിസഭാവം വിസ്സജ്ജേതി. തീണി സതന്തി തീണി സതാനി, വചനവിപല്ലാസോ കതോ. കതമോ ദിട്ഠിട്ഠാനസമുഗ്ഘാതോതി പുച്ഛം അനുദ്ധരിത്വാവ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ദിട്ഠിട്ഠാനസമുഗ്ഘാതോതി വിസ്സജ്ജനം കതം.

൧൨൩. ഇദാനി കഥം അഭിനിവേസപരാമാസോതിആദി വിത്ഥാരനിദ്ദേസോ. തത്ഥ രൂപന്തി ഉപയോഗവചനം. രൂപം അഭിനിവേസപരാമാസോതി സമ്ബന്ധോ. രൂപന്തി ചേത്ഥ രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ കസിണരൂപഞ്ച. ‘‘ഏതം മമാ’’തി അഭിനിവേസപരാമാസോ ദിട്ഠി, ‘‘ഏസോഹമസ്മീ’’തി അഭിനിവേസപരാമാസോ ദിട്ഠി, ‘‘ഏസോ മേ അത്താ’’തി അഭിനിവേസപരാമാസോ ദിട്ഠീതി പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. ഏതന്തി സാമഞ്ഞവചനം. തേനേവ ‘‘വേദനം ഏതം മമ, സങ്ഖാരേ ഏതം മമാ’’തി നപുംസകവചനം ഏകവചനഞ്ച കതം. ഏസോതി പന വത്തബ്ബമപേക്ഖിത്വാ പുല്ലിങ്ഗേകവചനം കതം. ഏതം മമാതി തണ്ഹാമഞ്ഞനാമൂലികാ ദിട്ഠി. ഏസോഹമസ്മീതി മാനമഞ്ഞനാമൂലികാ ദിട്ഠി. ഏസോ മേ അത്താതി ദിട്ഠിമഞ്ഞനാ ഏവ. കേചി പന ‘‘ഏതം മമാതി മമംകാരകപ്പനാ, ഏസോഹമസ്മീതി അഹംകാരകപ്പനാ, ഏസോ മേ അത്താതി അഹംകാരമമംകാരകപ്പിതോ അത്താഭിനിവേസോതി ച, തഥാ യഥാക്കമേനേവ തണ്ഹാമൂലനിവേസോ മാനപഗ്ഗാഹോ, തണ്ഹാമൂലനിവിട്ഠോ മാനപഗ്ഗഹിതോ, അത്താഭിനിവേസോതി ച, സങ്ഖാരാനം ദുക്ഖലക്ഖണാദസ്സനം, സങ്ഖാരാനം അനിച്ചലക്ഖണാദസ്സനം, സങ്ഖാരാനം തിലക്ഖണാദസ്സനഹേതുകോ അത്താഭിനിവേസോതി ച, ദുക്ഖേ അസുഭേ ച സുഖം സുഭന്തി വിപല്ലാസഗതസ്സ, അനിച്ചേ നിച്ചന്തി വിപല്ലാസഗതസ്സ, ചതുബ്ബിധവിപല്ലാസഗതസ്സ ച അത്താഭിനിവേസോതി ച, പുബ്ബേനിവാസഞാണസ്സ ആകാരകപ്പനാ, ദിബ്ബചക്ഖുഞാണസ്സ അനാഗതപടിലാഭകപ്പനാ, പുബ്ബന്താപരന്തഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു കപ്പനിസ്സിതസ്സ അത്താഭിനിവേസോതി ച, നന്ദിയാ അതീതമന്വാഗമേതി, നന്ദിയാ അനാഗതം പടികങ്ഖതി, പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു സംഹീരതി അത്താഭിനിവേസോതി ച, പുബ്ബന്തേ അഞ്ഞാണഹേതുകാ ദിട്ഠി, അപരന്തേ അഞ്ഞാണഹേതുകാ ദിട്ഠി, പുബ്ബന്താപരന്തേ ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു അഞ്ഞാണഹേതുകോ അത്താഭിനിവേസോ’’തി ച ഏതേസം തിണ്ണം വചനാനം അത്ഥം വണ്ണയന്തി.

ദിട്ഠിയോ പനേത്ഥ പഠമം പഞ്ചക്ഖന്ധവത്ഥുകാ. തതോ ഛഅജ്ഝത്തികബാഹിരായതനവിഞ്ഞാണ- കായസമ്ഫസ്സകായവേദനാകായസഞ്ഞാകായചേതനാകായതണ്ഹാകായവിതക്കവിചാരധാതുദസകസിണ- ദ്വത്തിംസാകാരവത്ഥുകാ ദിട്ഠിയോ വുത്താ. ദ്വത്തിംസാകാരേസു ച യത്ഥ വിസും അഭിനിവേസോ ന യുജ്ജതി, തത്ഥ സകലസരീരാഭിനിവേസവസേനേവ വിസും അഭിനിവേസോ വിയ കതോതി വേദിതബ്ബം. തതോ ദ്വാദസായതനഅട്ഠാരസധാതുഏകൂനവീസതിഇന്ദ്രിയവസേന യോജനാ കതാ. തീണി ഏകന്തലോകുത്തരിന്ദ്രിയാനി ന യോജിതാനി. ന ഹി ലോകുത്തരവത്ഥുകാ ദിട്ഠിയോ ഹോന്തി. സബ്ബത്ഥാപി ച ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സേസു ധമ്മേസു ലോകുത്തരേ ഠപേത്വാ ലോകിയാ ഏവ ഗഹേതബ്ബാ. അനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപഞ്ച ന ഗഹേതബ്ബമേവ. തതോ തേധാതുകവസേന നവവിധഭവവസേന ഝാനബ്രഹ്മവിഹാരസമാപത്തിവസേന പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗവസേന ച യോജനാ കതാ. ജാതിജരാമരണാനം വിസും ഗഹണേ പരിഹാരോ വുത്തനയോ ഏവ. സബ്ബാനി ചേതാനി രൂപാദികാനി ജരാമരണന്താനി അട്ഠനവുതിസതം പദാനി ഭവന്തി.

൧൨൪. ദിട്ഠിട്ഠാനേസു ഖന്ധാപി ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി വീസതിവത്ഥുകായപി സക്കായദിട്ഠിയാ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനംയേവ വത്ഥുത്താ ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ അത്താനം സമനുപസ്സമാനാ സമനുപസ്സന്തി, സബ്ബേ തേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേസുയേവ സമനുപസ്സന്തി, ഏതേസം വാ അഞ്ഞതര’’ന്തി (സം. നി. ൩.൪൭) വുത്തത്താ ച പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദിട്ഠീനം കാരണം. അവിജ്ജാപി ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി അവിജ്ജായ അന്ധീകതാനം ദിട്ഠിഉപ്പത്തിതോ ‘‘യായം, ഭന്തേ, ദിട്ഠി ‘അസമ്മാസമ്ബുദ്ധേസു സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ’തി, അയം നു ഖോ, ഭന്തേ, ദിട്ഠി കിം പടിച്ച പഞ്ഞായതീതി? മഹതീ ഖോ ഏസാ, കച്ചാന, ധാതു, യദിദം അവിജ്ജാധാതു. ഹീനം, കച്ചാന, ധാതും പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഹീനാ സഞ്ഞാ ഹീനാ ദിട്ഠീ’’തി (സം. നി. ൨.൯൭) വചനതോ ച അവിജ്ജാ ദിട്ഠീനം കാരണം. ഫസ്സോപി ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി തേന ഫസ്സേന ഫുട്ഠസ്സ ദിട്ഠിഉപ്പത്തിതോ ‘‘യേ തേ, ഭിക്ഖവേ, സമണബ്രാഹ്മണാ പുബ്ബന്തകപ്പികാ പുബ്ബന്താനുദിട്ഠിനോ പുബ്ബന്തം ആരബ്ഭ അനേകവിഹിതാനി അധിവുത്തിപദാനി അഭിവദന്തി, തദപി ഫസ്സപച്ചയാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൨൩) വചനതോ ച ഫസ്സോ ദിട്ഠീനം കാരണം. സഞ്ഞാപി ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി ആകാരമത്തഗ്ഗഹണേന അയാഥാവസഭാവഗാഹഹേതുത്താ സഞ്ഞായ –

‘‘യാനി ച തീണി യാനി ച സട്ഠി, സമണപ്പവാദസിതാനി ഭൂരിപഞ്ഞ;

സഞ്ഞക്ഖരസഞ്ഞനിസ്സിതാനി, ഓസരണാനി വിനേയ്യ ഓഘതമഗാ’’തി. (സു. നി. ൫൪൩) –

വചനതോ ‘‘സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാ’’തി (സു. നി. ൮൮൦; മഹാനി. ൧൦൯) വചനതോ ച സഞ്ഞാ ദിട്ഠീനം കാരണം. വിതക്കോപി ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി ആകാരപരിവിതക്കേന ദിട്ഠിഉപ്പത്തിതോ –

‘‘നഹേവ സച്ചാനി ബഹൂനി നാനാ, അഞ്ഞത്ര സഞ്ഞായ നിച്ചാനി ലോകേ;

തക്കഞ്ച ദിട്ഠീസു പകപ്പയിത്വാ, സച്ചം മുസാതി ദ്വയധമ്മമാഹൂ’’തി. (സു. നി. ൮൯൨) –

വചനതോ ച വിതക്കോ ദിട്ഠീനം കാരണം. അയോനിസോമനസികാരോപി ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി അയോനിസോ മനസികാരസ്സ അകുസലാനം അസാധാരണഹേതുത്താ ‘‘തസ്സേവം അയോനിസോ മനസികരോതോ ഛന്നം ദിട്ഠീനം അഞ്ഞതരാ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൯) വചനതോ ച അയോനിസോ മനസികാരോ ദിട്ഠീനം കാരണം. പാപമിത്തോപി ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി പാപമിത്തസ്സ ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനേന ദിട്ഠിഉപ്പത്തിതോ ‘‘ബാഹിരം, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗന്തി കരിത്വാ ന അഞ്ഞം ഏകങ്ഗമ്പി സമനുപസ്സാമി, യം ഏവം മഹതോ അനത്ഥായ സംവത്തതി. യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, പാപമിത്തതാ’’തി (അ. നി. ൧.൧൧൦) വചനതോ ച പാപമിത്തോ ദിട്ഠീനം കാരണം. പരതോപി ഘോസോ ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി ദുരക്ഖാതധമ്മസ്സവനേന ദിട്ഠിഉപ്പത്തിതോ ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ഹേതൂ ദ്വേ പച്ചയാ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ ഉപ്പാദായ പരതോ ച ഘോസോ അയോനിസോ ച മനസികാരോ’’തി (അ. നി. ൨.൧൨൬) വചനതോ ച പരതോ ഘോസോ മിച്ഛാദിട്ഠികതോ മിച്ഛാദിട്ഠിപടിസഞ്ഞുത്തകഥാ ദിട്ഠീനം കാരണം.

ഇദാനി ദിട്ഠിട്ഠാനന്തി പദസ്സ അത്ഥം വിവരന്തോ ഖന്ധാ ഹേതു ഖന്ധാ പച്ചയോതിആദിമാഹ. ഖന്ധാ ഏവ ദിട്ഠീനം ഉപാദായ, ജനകഹേതു ചേവ ഉപത്ഥമ്ഭകപച്ചയോ ചാതി അത്ഥോ. സമുട്ഠാനട്ഠേനാതി സമുട്ഠഹന്തി ഉപ്പജ്ജന്തി ഏതേനാതി സമുട്ഠാനം, കാരണന്തി അത്ഥോ. തേന സമുട്ഠാനട്ഠേന, ദിട്ഠികാരണഭാവേനാതി അത്ഥോ.

൧൨൫. ഇദാനി കിച്ചഭേദേന ദിട്ഠിഭേദം ദസ്സേന്തോ കതമാനി അട്ഠാരസ ദിട്ഠിപരിയുട്ഠാനാനീതിആദിമാഹ. തത്ഥ യാ ദിട്ഠീതി ഇദാനി വുച്ചമാനാനം അട്ഠാരസന്നം പദാനം സാധാരണം മൂലപദം. യാ ദിട്ഠി, തദേവ ദിട്ഠിഗതം, യാ ദിട്ഠി, തദേവ ദിട്ഠിഗഹനന്തി സബ്ബേഹി സമ്ബന്ധോ കാതബ്ബോ. അയാഥാവദസ്സനട്ഠേന ദിട്ഠി, തദേവ ദിട്ഠീസു ഗതം ദസ്സനം ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഅന്തോഗധത്താതി ദിട്ഠിഗതം. ഹേട്ഠാപിസ്സ അത്ഥോ വുത്തോയേവ. ദ്വിന്നം അന്താനം ഏകന്തഗതത്താപി ദിട്ഠിഗതം. സാ ഏവ ദിട്ഠി ദുരതിക്കമനട്ഠേന ദിട്ഠിഗഹനം തിണഗഹനവനഗഹനപബ്ബതഗഹനാനി വിയ. സാസങ്കസപ്പടിഭയട്ഠേന ദിട്ഠികന്താരം ചോരകന്താരവാളകന്താരനിരുദകകന്താരദുബ്ഭിക്ഖകന്താരാ വിയ. ധമ്മസങ്ഗണിയം ‘‘ദിട്ഠികന്താരോ’’തി സകലിങ്ഗേനേവ ആഗതം. സമ്മാദിട്ഠിയാ വിനിവിജ്ഝനട്ഠേന പടിലോമട്ഠേന ച ദിട്ഠിവിസൂകം. മിച്ഛാദസ്സനഞ്ഹി ഉപ്പജ്ജമാനം സമ്മാദസ്സനം വിനിവിജ്ഝതി ചേവ വിലോമേതി ച. ധമ്മസങ്ഗണിയം (ധ. സ. ൩൯൨, ൧൧൦൫) ‘‘ദിട്ഠിവിസൂകായിക’’ന്തി ആഗതം. കദാചി സസ്സതസ്സ, കദാചി ഉച്ഛേദസ്സ ഗഹണതോ ദിട്ഠിയാ വിരൂപം ഫന്ദിതന്തി ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം. ദിട്ഠിഗതികോ ഹി ഏകസ്മിം പതിട്ഠാതും ന സക്കോതി, കദാചി സസ്സതം അനുസ്സരതി, കദാചി ഉച്ഛേദം. ദിട്ഠിയേവ അനത്ഥേ സംയോജേതീതി ദിട്ഠിസഞ്ഞോജനം. ദിട്ഠിയേവ അന്തോതുദനട്ഠേന ദുന്നീഹരണീയട്ഠേന ച സല്ലന്തി ദിട്ഠിസല്ലം. ദിട്ഠിയേവ പീളാകരണട്ഠേന സമ്ബാധോതി ദിട്ഠിസമ്ബാധോ. ദിട്ഠിയേവ മോക്ഖാവരണട്ഠേന പലിബോധോതി ദിട്ഠിപലിബോധോ. ദിട്ഠിയേവ ദുമ്മോചനീയട്ഠേന ബന്ധനന്തി ദിട്ഠിബന്ധനം. ദിട്ഠിയേവ ദുരുത്തരട്ഠേന പപാതോതി ദിട്ഠിപപാതോ. ദിട്ഠിയേവ ഥാമഗതട്ഠേന അനുസയോതി ദിട്ഠാനുസയോ. ദിട്ഠിയേവ അത്താനം സന്താപേതീതി ദിട്ഠിസന്താപോ. ദിട്ഠിയേവ അത്താനം അനുദഹതീതി ദിട്ഠിപരിളാഹോ. ദിട്ഠിയേവ കിലേസകായം ഗന്ഥേതീതി ദിട്ഠിഗന്ഥോ. ദിട്ഠിയേവ ഭുസം ആദിയതീതി ദിട്ഠുപാദാനം. ദിട്ഠിയേവ ‘‘സച്ച’’ന്തിആദിവസേന അഭിനിവിസതീതി ദിട്ഠാഭിനിവേസോ. ദിട്ഠിയേവ ഇദം പരന്തി ആമസതി, പരതോ വാ ആമസതീതി ദിട്ഠിപരാമാസോ.

൧൨൬. ഇദാനി രാസിവസേന സോളസ ദിട്ഠിയോ ഉദ്ദിസന്തോ കതമാ സോളസ ദിട്ഠിയോതിആദിമാഹ. തത്ഥ സുഖസോമനസ്സസങ്ഖാതേ അസ്സാദേ ദിട്ഠി അസ്സാദദിട്ഠി. അത്താനം അനുഗതാ ദിട്ഠി അത്താനുദിട്ഠി. നത്ഥീതി പവത്തത്താ വിപരീതാ ദിട്ഠി മിച്ഛാദിട്ഠി. സതി കായേ ദിട്ഠി, സന്തീ വാ കായേ ദിട്ഠി സക്കായദിട്ഠി. കായോതി ചേത്ഥ ഖന്ധപഞ്ചകം, ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതോ സക്കായോ വത്ഥു പതിട്ഠാ ഏതിസ്സാതി സക്കായവത്ഥുകാ. സസ്സതന്തി പവത്താ ദിട്ഠി സസ്സതദിട്ഠി. ഉച്ഛേദോതി പവത്താ ദിട്ഠി ഉച്ഛേദദിട്ഠി. സസ്സതാദിഅന്തം ഗണ്ഹാതീതി അന്തഗ്ഗാഹികാ, അന്തഗ്ഗാഹോ വാ അസ്സാ അത്ഥീതി അന്തഗ്ഗാഹികാ. അതീതസങ്ഖാതം പുബ്ബന്തം അനുഗതാ ദിട്ഠി പുബ്ബന്താനുദിട്ഠി. അനാഗതസങ്ഖാതം അപരന്തം അനുഗതാ ദിട്ഠി അപരന്താനുദിട്ഠി. അനത്ഥേ സംയോജേതീതി സഞ്ഞോജനികാ. അഹങ്കാരവസേന അഹന്തി ഉപ്പന്നേന മാനേന ദിട്ഠിയാ മൂലഭൂതേന വിനിബന്ധാ ഘടിതാ ഉപ്പാദിതാ ദിട്ഠി അഹന്തി മാനവിനിബന്ധാ ദിട്ഠി. തഥാ മമങ്കാരവസേന മമന്തി ഉപ്പന്നേന മാനേന വിനിബന്ധാ ദിട്ഠി മമന്തി മാനവിനിബന്ധാ ദിട്ഠി. അത്തനോ വദനം കഥനം അത്തവാദോ, തേന പടിസഞ്ഞുത്താ ബദ്ധാ ദിട്ഠി അത്തവാദപടിസംയുത്താ ദിട്ഠി. അത്താനം ലോകോതി വദനം കഥനം ലോകവാദോ, തേന പടിസഞ്ഞുത്താ ദിട്ഠി ലോകവാദപടിസംയുത്താ ദിട്ഠി. ഭവോ വുച്ചതി സസ്സതം, സസ്സതവസേന ഉപ്പജ്ജനദിട്ഠി ഭവദിട്ഠി. വിഭവോ വുച്ചതി ഉച്ഛേദോ, ഉച്ഛേദവസേന ഉപ്പജ്ജനദിട്ഠി വിഭവദിട്ഠി.

൧൨൭-൧൨൮. ഇദാനി തീണി സതം ദിട്ഠാഭിനിവേസേ നിദ്ദിസിതുകാമോ കതമേ തീണി സതം ദിട്ഠാഭിനിവേസാതി പുച്ഛിത്വാ തേ അവിസ്സജ്ജേത്വാവ വിസും വിസും അഭിനിവേസവിസ്സജ്ജനേനേവ തേ വിസ്സജ്ജേതുകാമോ അസ്സാദദിട്ഠിയാ, കതിഹാകാരേഹി അഭിനിവേസോ ഹോതീതിആദിനാ നയേന സോളസന്നം ദിട്ഠീനം അഭിനിവേസാകാരഗണനം പുച്ഛിത്വാ പുന അസ്സാദദിട്ഠിയാ പഞ്ചതിംസായ ആകാരേഹി അഭിനിവേസോ ഹോതീതി താസം സോളസന്നം ദിട്ഠീനം അഭിനിവേസാകാരഗണനം വിസ്സജ്ജേത്വാ പുന താനി ഗണനാനി വിസ്സജ്ജേന്തോ അസ്സാദദിട്ഠിയാ കതമേഹി പഞ്ചതിംസായ ആകാരേഹി അഭിനിവേസോ ഹോതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ രൂപം പടിച്ചാതി രൂപക്ഖന്ധം പടിച്ച. ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സന്തി ‘‘അയം മേ കായോ ഈദിസോ’’തി രൂപസമ്പദം നിസ്സായ ഗേഹസിതം രാഗസമ്പയുത്തം സുഖം സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. ഹേട്ഠാ വുത്തേനട്ഠേന സുഖഞ്ച സോമനസ്സഞ്ച. തംയേവ രൂപസ്സ അസ്സാദോതി രൂപനിസ്സയോ അസ്സാദോ. തഞ്ഹി സുഖം തണ്ഹാവസേന അസ്സാദീയതി ഉപഭുഞ്ജീയതീതി അസ്സാദോ. അഭിനിവേസപരാമാസോ ദിട്ഠീതി സോ അസ്സാദോ സസ്സതോതി വാ ഉച്ഛിജ്ജിസ്സതീതി വാ സസ്സതം വാ ഉച്ഛിജ്ജമാനം വാ അത്താനം സുഖിതം കരോതീതി വാ അഭിനിവേസപരാമാസോ ഹോതി. തസ്മാ യാ ച ദിട്ഠി യോ ച അസ്സാദോതി അസ്സാദസ്സ ദിട്ഠിഭാവാഭാവേപി അസ്സാദം വിനാ സാ ദിട്ഠി ന ഹോതീതി കത്വാ ഉഭയമ്പി സമുച്ചിതം. അസ്സാദദിട്ഠീതി അസ്സാദേ പവത്താ ദിട്ഠീതി വുത്തം ഹോതി.

ഇദാനി നാനാസുത്തേഹി സംസന്ദേത്വാ മിച്ഛാദിട്ഠിം മിച്ഛാദിട്ഠികഞ്ച ഗരഹിതുകാമോ അസ്സാദദിട്ഠി മിച്ഛാദിട്ഠീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദിട്ഠിവിപത്തീതി സമ്മാദിട്ഠിവിനാസകമിച്ഛാദിട്ഠിസങ്ഖാതദിട്ഠിയാ വിപത്തി. ദിട്ഠിവിപന്നോതി വിപന്നാ വിനട്ഠാ സമ്മാദിട്ഠി അസ്സാതി ദിട്ഠിവിപന്നോ, വിപന്നദിട്ഠീതി വുത്തം ഹോതി. മിച്ഛാദിട്ഠിയാ വാ വിപന്നോ വിനട്ഠോതി ദിട്ഠിവിപന്നോ. ന സേവിതബ്ബോ ഉപസങ്കമനേന. ന ഭജിതബ്ബോ ചിത്തേന. ന പയിരുപാസിതബ്ബോ ഉപസങ്കമിത്വാ നിസീദനേന. തം കിസ്സ ഹേതൂതി ‘‘തം സേവനാദികം കേന കാരണേന ന കാതബ്ബ’’ന്തി തസ്സ കാരണപുച്ഛാ. ദിട്ഠി ഹിസ്സ പാപികാതി കാരണവിസ്സജ്ജനം. യസ്മാ അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദിട്ഠി പാപികാ, തസ്മാ തം സേവനാദികം ന കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ദിട്ഠിയാ രാഗോതി ‘‘സുന്ദരാ മേ ദിട്ഠീ’’തി ദിട്ഠിം ആരബ്ഭ ദിട്ഠിയാ ഉപ്പജ്ജനരാഗോ. ദിട്ഠിരാഗരത്തോതി തേന ദിട്ഠിരാഗേന രങ്ഗേന രത്തം വത്ഥം വിയ രത്തോ. ന മഹപ്ഫലന്തി വിപാകഫലേന. ന മഹാനിസംസന്തി നിസ്സന്ദഫലേന.

പുരിസപുഗ്ഗലസ്സാതി പുരിസസങ്ഖാതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. ലോകിയവോഹാരേന ഹി പുരി വുച്ചതി സരീരം, തസ്മിം പുരിസ്മിം സേതി പവത്തതീതി പുരിസോ, പും വുച്ചതി നിരയോ, തം പും ഗലതി ഗച്ഛതീതി പുഗ്ഗലോ. യേഭുയ്യേന ഹി സത്താ സുഗതിതോ ചുതാ ദുഗ്ഗതിയംയേവ നിബ്ബത്തന്തി. തം കിസ്സ ഹേതൂതി തം ന മഹപ്ഫലത്തം കേന കാരണേന ഹോതി. ദിട്ഠി ഹിസ്സ പാപികാതി യസ്മാ അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദിട്ഠി പാപികാ, തസ്മാ ന മഹപ്ഫലം ഹോതീതി അത്ഥോ. ദ്വേവ ഗതിയോതി പഞ്ചസു ഗതീസു ദ്വേവ ഗതിയോ. വിപജ്ജമാനായ ദിട്ഠിയാ നിരയോ. സമ്പജ്ജമാനായ തിരച്ഛാനയോനി. യഞ്ചേവ കായകമ്മന്തി സകലിങ്ഗധാരണപടിപദാനുയോഗഅഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഅഞ്ജലികമ്മാദി കായകമ്മം. യഞ്ച വചീകമ്മന്തി സകസമയപരിയാപുണനസജ്ഝായനദേസനാസമാദപനാദി വചീകമ്മം. യഞ്ച മനോകമ്മന്തി ഇധലോകചിന്താപടിസംയുത്തഞ്ച പരലോകചിന്താപടിസംയുത്തഞ്ച കതാകതചിന്താപടിസംയുത്തഞ്ച മനോകമ്മം. തിണകട്ഠധഞ്ഞബീജേസു സത്തദിട്ഠിസ്സ ദാനാനുപ്പദാനപടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗേസു ച കായവചീമനോകമ്മാനി. യഥാദിട്ഠീതി യാ അയം ദിട്ഠി, തസ്സാനുരൂപം. സമത്തന്തി പരിപുണ്ണം. സമാദിന്നന്തി ഗഹിതം.

അട്ഠകഥായം പന വുത്തം – തദേതം യഥാദിട്ഠിയം ഠിതകായകമ്മം, ദിട്ഠിസഹജാതകായകമ്മം, ദിട്ഠാനുലോമികകായകമ്മന്തി തിവിധം ഹോതി. തത്ഥ ‘‘പാണം ഹനതോ അദിന്നം ആദിയതോ മിച്ഛാചരതോ നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ’’തി യം ഏവം ദിട്ഠികസ്സ സതോ പാണാതിപാതഅദിന്നാദാനമിച്ഛാചാരസങ്ഖാതം കായകമ്മം, ഇദം യഥാദിട്ഠിയം ഠിതകായകമ്മം നാമ. ‘‘പാണം ഹനതോ അദിന്നം ആദിയതോ മിച്ഛാചരതോ നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ’’തി യം ഇമായ ദിട്ഠിയാ ഇമിനാ ദസ്സനേന സഹജാതം കായകമ്മം, ഇദം ദിട്ഠിസഹജാതകായകമ്മം നാമ. തദേവ പന സമത്തം സമാദിന്നം ഗഹിതം പരാമട്ഠം ദിട്ഠാനുലോമികകായകമ്മം നാമ. വചീകമ്മമനോകമ്മേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ പന മുസാ ഭണതോ പിസുണം ഭണതോ ഫരുസം ഭണതോ സമ്ഫം പലപതോ അഭിജ്ഝാലുനോ ബ്യാപന്നചിത്തസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ സതോ നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോതി യോജനാ കാതബ്ബാ. ലിങ്ഗധാരണാദിപരിയാപുണനാദിലോകചിന്താദിവസേന വുത്തനയോ ചേത്ഥ സുന്ദരോ.

ചേതനാദീസു ദിട്ഠിസഹജാതാ ചേതനാ ചേതനാ നാമ. ദിട്ഠിസഹജാതാ പത്ഥനാ പത്ഥനാ നാമ. ചേതനാപത്ഥനാനം വസേന ചിത്തട്ഠപനാ പണിധി നാമ. തേഹി പന ചേതനാദീഹി സമ്പയുത്താ ഫസ്സാദയോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നാ ധമ്മാ സങ്ഖാരാ നാമ. അനിട്ഠായാതിആദീഹി ദുക്ഖമേവ വുത്തം. ദുക്ഖഞ്ഹി സുഖകാമേഹി സത്തേഹി ന ഏസിതത്താ അനിട്ഠം. അപ്പിയത്താ അകന്തം. മനസ്സ അവഡ്ഢനതോ, മനസി അവിസപ്പനതോ ച അമനാപം. ആയതിം അഭദ്ദതായ അഹിതം. പീളനതോ ദുക്ഖന്തി. തം കിസ്സ ഹേതൂതി തം ഏവം സംവത്തനം കേന കാരണേന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇദാനിസ്സ കാരണം ദിട്ഠി ഹിസ്സ പാപികാതി. യസ്മാ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദിട്ഠി പാപികാ ലാമകാ, തസ്മാ ഏവം സംവത്തതീതി അത്ഥോ. അല്ലായ പഥവിയാ നിക്ഖിത്തന്തി ഉദകേന തിന്തായ ഭൂമിയാ രോപിതം. പഥവീരസം ആപോരസന്തി തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ പഥവിയാ ച സമ്പദം ആപസ്സ ച സമ്പദം. ബീജനിക്ഖിത്തട്ഠാനേ ഹി ന സബ്ബാ പഥവീ ന സബ്ബോ ആപോ ച ബീജം ഫലം ഗണ്ഹാപേതി. യോ പന തേസം പദേസോ ബീജം ഫുസതി, സോയേവ ബീജം ഫലം ഗണ്ഹാപേതി. തസ്മാ ബീജപോസനായ പച്ചയഭൂതോയേവ സോ പദേസോ പഥവീരസോ ആപോരസോതി വേദിതബ്ബോ. രസസദ്ദസ്സ ഹി സമ്പത്തി ച അത്ഥോ. യഥാഹ ‘‘കിച്ചസമ്പത്തിഅത്ഥേന രസോ നാമ പവുച്ചതീ’’തി. ലോകേ ച ‘‘സുരസോ ഗന്ധബ്ബോ’’തി വുത്തേ സുസമ്പന്നോ ഗന്ധബ്ബോതി അത്ഥോ ഞായതി. ഉപാദിയതീതി ഗണ്ഹാതി. യോ ഹി പദേസോ പച്ചയോ ഹോതി, തം പച്ചയം ലഭമാനം ബീജം തം ഗണ്ഹാതി നാമ. സബ്ബം തന്തി സബ്ബം തം രസജാതം. തിത്തകത്തായാതി സോ പഥവീരസോ ആപോരസോ ച അതിത്തകോ സമാനോപി തിത്തകം ബീജം നിസ്സായ നിമ്ബരുക്ഖാദീനം തേസം ഫലാനഞ്ച തിത്തകഭാവായ സംവത്തതി. കടുകത്തായാതി ഇദം പുരിമസ്സേവ വേവചനം.

‘‘വണ്ണഗന്ധരസൂപേതോ, അമ്ബോയം അഹുവാ പുരേ;

തമേവ പൂജം ലഭമാനോ, കേനമ്ബോ കടുകപ്ഫലോ’’തി. (ജാ. ൧.൨.൭൧) –

ആഗതട്ഠാനേ വിയ ഹി ഇധാപി തിത്തകമേവ അപ്പിയട്ഠേന കടുകന്തി വേദിതബ്ബം. അസാതത്തായാതി അമധുരഭാവായ. അസാദുത്തായാതിപി പാഠോ, അസാദുഭാവായാതി അത്ഥോ. സാദൂതി ഹി മധുരം. ബീജം ഹിസ്സാതി അസ്സ നിമ്ബാദികസ്സ ബീജം. ഏവമേവന്തി ഏവം ഏവം. യസ്മാ സുഖാ വേദനാ പരമോ അസ്സാദോ, തസ്മാ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ ദുക്ഖവേദനാവസേന ആദീനവോ ദസ്സിതോതി. പുന അട്ഠാരസഭേദേന ദിട്ഠിയാ ആദീനവം ദസ്സേതും അസ്സാദദിട്ഠി മിച്ഛാദിട്ഠീതിആദിമാഹ. തം വുത്തത്ഥമേവ. ഇമേഹി അട്ഠാരസഹി ആകാരേഹി പരിയുട്ഠിതചിത്തസ്സ സഞ്ഞോഗോതി ദിട്ഠിയാ ഏവ സംസാരേ ബന്ധനം ദസ്സേതി.

൧൨൯. യസ്മാ പന ദിട്ഠിഭൂതാനിപി സഞ്ഞോജനാനി അത്ഥി അദിട്ഠിഭൂതാനിപി, തസ്മാ തം പഭേദം ദസ്സേന്തോ അത്ഥി സഞ്ഞോജനാനി ചേവാതിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ കാമരാഗസഞ്ഞോജനസ്സേവ അനുനയസഞ്ഞോജനന്തി ആഗതട്ഠാനമ്പി അത്ഥി, തസ്മാ അനുനയസഞ്ഞോജനന്തി വുത്തം. കാമരാഗഭാവം അപ്പത്വാ പവത്തം ലോഭം സന്ധായ ഏതം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സേസഖന്ധായതനാദിമൂലകേസുപി വാരേസു ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വേദനാപരമത്താ ച അസ്സാദസ്സ വേദനാപരിയോസാനാ ഏവ ദേസനാ കതാ. സഞ്ഞാദയോ ന ഗഹിതാ. ഇമേഹി പഞ്ചതിംസായ ആകാരേഹീതി പഞ്ചക്ഖന്ധാ അജ്ഝത്തികായതനാദീനി പഞ്ച ഛക്കാനി ചാതി ഇമാനി പഞ്ചതിംസ വത്ഥൂനി നിസ്സായ ഉപ്പന്നഅസ്സാദാരമ്മണവസേന പഞ്ചതിംസായ ആകാരേഹി.

അസ്സാദദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അത്താനുദിട്ഠിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൩൦. അത്താനുദിട്ഠിയം അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോതി ആഗമാധിഗമാഭാവാ ഞേയ്യോ അസ്സുതവാ ഇതി. യസ്സ ഹി ഖന്ധധാതുആയതനസച്ചപച്ചയാകാരസതിപട്ഠാനാദീസു ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാവിനിച്ഛയവിരഹിതത്താ അത്താനുദിട്ഠിപടിസേധകരോ നേവ ആഗമോ, പടിപത്തിയാ അധിഗന്തബ്ബസ്സ അനധിഗതത്താ ന ച അധിഗമോ അത്ഥി, സോ ആഗമാധിഗമാനം അഭാവാ ഞേയ്യോ അസ്സുതവാ ഇതി. സുതന്തി ഹി ബുദ്ധവചനാഗമോ ച സുതഫലത്താ ഹേതുവോഹാരവസേന അധിഗമോ ച, തം സുതം അസ്സ അത്ഥീതി സുതവാ, ന സുതവാ അസ്സുതവാ. സ്വായം –

പുഥൂനം ജനനാദീഹി, കാരണേഹി പുഥുജ്ജനോ;

പുഥുജ്ജനന്തോഗധത്താ, പുഥുവായം ജനോ ഇതി.

സോ ഹി പുഥൂനം നാനപ്പകാരാനം കിലേസാദീനം ജനനാദീഹി കാരണേഹി പുഥുജ്ജനോ. യഥാഹ – ‘‘പുഥു കിലേസേ ജനേന്തീതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു അവിഹതസക്കായദിട്ഠികാതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു സത്ഥാരാനം മുഖുല്ലോകികാതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു സബ്ബഗതീഹി അവുട്ഠിതാതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു നാനാഭിസങ്ഖാരേ അഭിസങ്ഖരോന്തീതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു നാനാഓഘേഹി വുയ്ഹന്തീതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു നാനാസന്താപേഹി സന്തപ്പേന്തീതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു നാനാപരിളാഹേഹി പരിദയ്ഹന്തീതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു രത്താ ഗിദ്ധാ ഗധിതാ മുച്ഛിതാ അജ്ഝോസന്നാ ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ പലിബുദ്ധാതി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു പഞ്ചഹി നീവരണേഹി ആവുതാ നിവുതാ ഓവുതാ പിഹിതാ പടിച്ഛന്നാ പടികുജ്ജിതാതി പുഥുജ്ജനാ’’തി (മഹാനി. ൯൪). പുഥൂനം വാ ഗണനപഥമതീതാനം അരിയധമ്മപരമ്മുഖാനം നീചധമ്മസമുദാചാരാനം ജനാനം അന്തോഗധത്താപി പുഥുജ്ജനാ, പുഥു വാ അയം, വിസുംയേവ സങ്ഖം ഗതോ വിസംസട്ഠോ സീലസുതാദിഗുണയുത്തേഹി അരിയേഹി ജനോതിപി പുഥുജ്ജനോ. ഏവമേതേഹി ‘‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ’’തി ദ്വീഹി പദേഹി യേ തേ –

‘‘ദുവേ പുഥുജ്ജനാ വുത്താ, ബുദ്ധേനാദിച്ചബന്ധുനാ;

അന്ധോ പുഥുജ്ജനോ ഏകോ, കല്യാണേകോ പുഥുജ്ജനോ’’തി. –

ദ്വേ പുഥുജ്ജനാ വുത്താ, തേസു അന്ധപുഥുജ്ജനോ വുത്തോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

അരിയാനം അദസ്സാവീതിആദീസു അരിയാതി ആരകത്താ കിലേസേഹി, അനയേ ന ഇരിയനതോ, അയേ ച ഇരിയനതോ, സദേവകേന ച ലോകേന അരണീയതോ ബുദ്ധാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച ബുദ്ധസാവകാ ച വുച്ചന്തി, ബുദ്ധാ ഏവ വാ ഇധ അരിയാ. യഥാഹ – ‘‘സദേവകേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ…പേ… തഥാഗതോ അരിയോതി വുച്ചതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൮).

സപ്പുരിസാതി ഏത്ഥ പന പച്ചേകബുദ്ധാ തഥാഗതസാവകാ ച ‘‘സപ്പുരിസാ’’തി വേദിതബ്ബാ. തേ ഹി ലോകുത്തരഗുണയോഗേന സോഭനാ പുരിസാതി സപ്പുരിസാ. സബ്ബേയേവ വാ ഏതേ ദ്വേധാപി വുത്താ. ബുദ്ധാപി ഹി അരിയാ ച സപ്പുരിസാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ബുദ്ധസാവകാപി. യഥാഹ –

‘‘യോ വേ കതഞ്ഞൂ കതവേദി ധീരോ, കല്യാണമിത്തോ ദള്ഹഭത്തി ച ഹോതി;