നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

ഖുദ്ദകനികായേ

പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗ-അട്ഠകഥാ

(പഠമോ ഭാഗോ)

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

യോ സബ്ബലോകാതിഗസബ്ബസോഭാ-

യുത്തേഹി സബ്ബേഹി ഗുണേഹി യുത്തോ;

ദോസേഹി സബ്ബേഹി സവാസനേഹി,

മുത്തോ വിമുത്തിം പരമഞ്ച ദാതാ.

നിച്ചം ദയാചന്ദനസീതചിത്തോ,

പഞ്ഞാരവിജ്ജോതിതസബ്ബനേയ്യോ;

സബ്ബേസു ഭൂതേസു തമഗ്ഗഭൂതം,

ഭൂതത്ഥനാഥം സിരസാ നമിത്വാ.

യോ സബ്ബഭൂതേസു മുനീവ അഗ്ഗോ, അനന്തസങ്ഖേസു ജിനത്തജേസു;

അഹൂ ദയാഞാണഗുണേഹി സത്ഥുലീലാനുകാരീ ജനതാഹിതേസു.

തം സാരിപുത്തം മുനിരാജപുത്തം, ഥേരം ഥിരാനേകഗുണാഭിരാമം;

പഞ്ഞാപഭാവുഗ്ഗതചാരുകിത്തിം, സുസന്തവുത്തിഞ്ച അഥോ നമിത്വാ.

സദ്ധമ്മചക്കാനുപവത്തകേന, സദ്ധമ്മസേനാപതിസാവകേന;

സുത്തേസു വുത്തേസു തഥാഗതേന, ഭൂതത്ഥവേദിത്തമുപാഗതേന.

യോ ഭാസിതോ ഭാസിതകോവിദേന, ധമ്മപ്പദീപുജ്ജലനായകേന;

പാഠോ വിസിട്ഠോ പടിസമ്ഭിദാനം, മഗ്ഗോതി തന്നാമവിസേസിതോ ച.

വിചിത്തനാനത്തനയോപഗൂള്ഹോ, ഗമ്ഭീരപഞ്ഞേഹി സദാവഗാള്ഹോ;

അത്തത്ഥലോകത്ഥപരായണേഹി, സംസേവനീയോ സുജനേഹി നിച്ചം.

ഞാണപ്പഭേദാവഹനസ്സ തസ്സ, യോഗീഹിനേകേഹി നിസേവിതസ്സ;

അത്ഥം അപുബ്ബം അനുവണ്ണയന്തോ, സുത്തഞ്ച യുത്തിഞ്ച അനുക്കമന്തോ.

അവോക്കമന്തോ സമയാ സകാ ച, അനാമസന്തോ സമയം പരഞ്ച;

പുബ്ബോപദേസട്ഠകഥാനയഞ്ച, യഥാനുരൂപം ഉപസംഹരന്തോ.

വക്ഖാമഹം അട്ഠകഥം ജനസ്സ, ഹിതായ സദ്ധമ്മചിരട്ഠിതത്ഥം;

സക്കച്ച സദ്ധമ്മപകാസിനിം തം, സുണാഥ ധാരേഥ ച സാധു സന്തോതി.

തത്ഥ പടിസമ്ഭിദാനം മഗ്ഗോതി തന്നാമവിസേസിതോ ചാതി വുത്തത്താ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗസ്സ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗതാ താവ വത്തബ്ബാ. ചതസ്സോ ഹി പടിസമ്ഭിദാ – അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ, ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ, നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ, പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാതി. താസം പടിസമ്ഭിദാനം മഗ്ഗോ അധിഗമൂപായോതി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗോ, പടിസമ്ഭിദാപടിലാഭഹേതൂതി വുത്തം ഹോതി. കഥമയം താസം മഗ്ഗോ ഹോതീതി ചേ? പഭേദതോ ദേസിതായ ദേസനായ പടിസമ്ഭിദാഞാണാവഹത്താ. നാനാഭേദഭിന്നാനഞ്ഹി ധമ്മാനം നാനാഭേദഭിന്നാ ദേസനാ സോതൂനം അരിയപുഗ്ഗലാനം പടിസമ്ഭിദാഞാണപ്പഭേദഞ്ച സഞ്ജനേതി, പുഥുജ്ജനാനം ആയതിം പടിസമ്ഭിദാഞാണപ്പഭേദായ ച പച്ചയോ ഹോതി. വുത്തഞ്ച – ‘‘പഭേദതോ ഹി ദേസനാ ഘനവിനിബ്ഭോഗപടിസമ്ഭിദാഞാണാവഹാ ഹോതീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧.കാമാവചരകുസലപദഭാജനീയ). അയഞ്ച നാനാഭേദഭിന്നാ ദേസനാ, തേനസ്സാ പടിസമ്ഭിദാനം മഗ്ഗത്തസിദ്ധി.

തത്ഥ ചതസ്സോതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. പടിസമ്ഭിദാതി പഭേദാ. ‘‘അത്ഥേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ, ധമ്മേ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ, തത്ര ധമ്മനിരുത്താഭിലാപേ ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ, ഞാണേസു ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ’’തി (വിഭ. ൭൧൮) വുത്തത്താ ന അഞ്ഞസ്സ കസ്സചി പഭേദാ, ഞാണസ്സേവ പഭേദാ. തസ്മാ ‘‘ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ’’തി ചത്താരോ ഞാണപ്പഭേദാതി അത്ഥോ. അത്ഥപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം അത്ഥേ പഭേദഗതം ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ. ധമ്മപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം ധമ്മേ പഭേദഗതം ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ. നിരുത്തിപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം നിരുത്താഭിലാപേ പഭേദഗതം ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ. പടിഭാനപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം പടിഭാനേ പഭേദഗതം ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ.

തത്ഥ അത്ഥോതി സങ്ഖേപതോ ഹേതുഫലം. തഞ്ഹി യസ്മാ ഹേതുഅനുസാരേന അരീയതി അധിഗമീയതി പാപുണീയതി, തസ്മാ അത്ഥോതി വുച്ചതി. പഭേദതോ പന യംകിഞ്ചി പച്ചയസമുപ്പന്നം, നിബ്ബാനം, ഭാസിതത്ഥോ, വിപാകോ, കിരിയാതി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ അത്ഥോതി വേദിതബ്ബാ. തം അത്ഥം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തസ്മിം അത്ഥേ പഭേദഗതം ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ.

ധമ്മോതി സങ്ഖേപതോ പച്ചയോ. സോ ഹി യസ്മാ തം തം വിദഹതി പവത്തേതി ചേവ പാപേതി ച, തസ്മാ ധമ്മോതി വുച്ചതി. പഭേദതോ പന യോ കോചി ഫലനിബ്ബത്തകോ ഹേതു, അരിയമഗ്ഗോ, ഭാസിതം, കുസലം, അകുസലന്തി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ധമ്മോതി വേദിതബ്ബാ. തം ധമ്മം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തസ്മിം ധമ്മേ പഭേദഗതം ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ. അയമേവ ഹി അത്ഥോ അഭിധമ്മേ (വിഭ. ൭൧൯-൭൨൫) –

‘‘ദുക്ഖേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ, ദുക്ഖസമുദയേ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ, ദുക്ഖനിരോധേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ. ഹേതുമ്ഹി ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ, ഹേതുഫലേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ.

‘‘യേ ധമ്മാ ജാതാ ഭൂതാ സഞ്ജാതാ നിബ്ബത്താ അഭിനിബ്ബത്താ പാതുഭൂതാ, ഇമേസു ധമ്മേസു ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ, യമ്ഹാ ധമ്മാ തേ ധമ്മാ ജാതാ ഭൂതാ സഞ്ജാതാ നിബ്ബത്താ അഭിനിബ്ബത്താ പാതുഭൂതാ, തേസു ധമ്മേസു ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ.

‘‘ജരാമരണേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ, ജരാമരണസമുദയേ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ, ജരാമരണനിരോധേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ, ജരാമരണനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ.

‘‘ജാതിയാ ഞാണം…പേ… ഭവേ ഞാണം…പേ… ഉപാദാനേ ഞാണം…പേ… തണ്ഹായ ഞാണം…പേ… വേദനായ ഞാണം…പേ… ഫസ്സേ ഞാണം….പേ… സളായതനേ ഞാണം….പേ… നാമരൂപേ ഞാണം…പേ… വിഞ്ഞാണേ ഞാണം…പേ… സങ്ഖാരേസു ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ, സങ്ഖാരസമുദയേ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ, സങ്ഖാരനിരോധേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ, സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ.

‘‘ഇധ ഭിക്ഖു ധമ്മം ജാനാതി – സുത്തം ഗേയ്യം വേയ്യാകരണം ഗാഥം ഉദാനം ഇതിവുത്തകം ജാതകം അബ്ഭുതധമ്മം വേദല്ലം. അയം വുച്ചതി ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ. സോ തസ്സ തസ്സേവ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ജാനാതി ‘അയം ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ, അയം ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ’തി. അയം വുച്ചതി അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ.

‘‘കതമേ ധമ്മാ കുസലാ? യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം രൂപാരമ്മണം വാ…പേ… ധമ്മാരമ്മണം വാ യം യം വാ പനാരബ്ഭ തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതി. ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ. ഇമേസു ധമ്മേസു ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ, തേസം വിപാകേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദിനാ നയേന വിഭജിത്വാ വിഭജിത്വാ ദസ്സിതോ.

തത്ര ധമ്മനിരുത്താഭിലാപേ ഞാണന്തി തസ്മിം അത്ഥേ ച ധമ്മേ ച യാ സഭാവനിരുത്തി അബ്യഭിചാരിവോഹാരോ, തസ്സ അഭിലാപേ ഭാസനേ ഉദീരണേ തം ലപിതം ഭാസിതം ഉദീരിതം സഭാവനിരുത്തിസദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തസ്മിം സഭാവനിരുത്താഭിലാപേ ‘‘അയം സഭാവനിരുത്തി, അയം ന സഭാവനിരുത്തീ’’തി ഏവം തസ്സാ ധമ്മനിരുത്തിസഞ്ഞിതായ സഭാവനിരുത്തിയാ മാഗധികായ സബ്ബസത്താനം മൂലഭാസായ പഭേദഗതം ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ. ഏവമയം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ സദ്ദാരമ്മണാ നാമ ജാതാ, ന പഞ്ഞത്തിആരമ്മണാ. കസ്മാ? യസ്മാ സദ്ദം സുത്വാ ‘‘അയം സഭാവനിരുത്തി, അയം ന സഭാവനിരുത്തീ’’തി ജാനാതി. പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ ഹി ‘‘ഫസ്സോ’’തി വുത്തേ ‘‘അയം സഭാവനിരുത്തീ’’തി ജാനാതി, ‘‘ഫസ്സാ’’തി വാ ‘‘ഫസ്സ’’ന്തി വാ വുത്തേ പന ‘‘അയം ന സഭാവനിരുത്തീ’’തി ജാനാതി. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അഞ്ഞം പനേസ നാമാഖ്യാതഉപസഗ്ഗനിപാതബ്യഞ്ജനസദ്ദം ജാനാതി ന ജാനാതീതി? യദഗ്ഗേന സദ്ദം സുത്വാ ‘‘അയം സഭാവനിരുത്തി, അയം ന സഭാവനിരുത്തീ’’തി ജാനാതി, തദഗ്ഗേന തമ്പി ജാനിസ്സതി. തം പന നയിദം പടിസമ്ഭിദാകിച്ചന്തി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘ഭാസം നാമ സത്താ ഉഗ്ഗണ്ഹന്തീ’’തി വത്വാ ഇദം കഥിതം – മാതാപിതരോ ഹി ദഹരകാലേ കുമാരകേ മഞ്ചേ വാ പീഠേ വാ നിപജ്ജാപേത്വാ തം തം കഥയമാനാ താനി താനി കിച്ചാനി കരോന്തി, ദാരകാ തേസം തം തം ഭാസം വവത്ഥാപേന്തി ‘‘ഇമിനാ ഇദം വുത്തം, ഇമിനാ ഇദം വുത്ത’’ന്തി. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ സബ്ബമ്പി ഭാസം ജാനന്തി. മാതാ ദമിളീ, പിതാ അന്ധകോ. തേസം ജാതദാരകോ സചേ മാതു കഥം പഠമം സുണാതി, ദമിളഭാസം ഭാസിസ്സതി. സചേ പിതു കഥം പഠമം സുണാതി, അന്ധകഭാസം ഭാസിസ്സതി. ഉഭിന്നമ്പി പന കഥം അസുണന്തോ മാഗധികഭാസം ഭാസിസ്സതി.

യോപി അഗാമകേ മഹാഅരഞ്ഞേ നിബ്ബത്തോ, തത്ഥ അഞ്ഞോ കഥേന്തോ നാമ നത്ഥി, സോപി അത്തനോ ധമ്മതായ വചനം സമുട്ഠാപേന്തോ മാഗധികഭാസമേവ ഭാസിസ്സതി. നിരയേ തിരച്ഛാനയോനിയം പേത്തിവിസയേ മനുസ്സലോകേ ദേവലോകേതി സബ്ബത്ഥ മാഗധികഭാസാവ ഉസ്സന്നാ. തത്ഥ സേസാ ഓട്ടകിരാതഅന്ധകയോനകദമിളഭാസാദികാ ഭാസാ പരിവത്തന്തി. അയമേവേകാ യഥാഭുച്ചബ്രഹ്മവോഹാരഅരിയവോഹാരസങ്ഖാതാ മാഗധികഭാസാ ന പരിവത്തതി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോപി തേപിടകം ബുദ്ധവചനം തന്തിം ആരോപേന്തോ മാഗധികഭാസായ ഏവ ആരോപേസി. കസ്മാ? ഏവഞ്ഹി അത്ഥം ആഹരിതും സുഖം ഹോതി. മാഗധികഭാസായ ഹി തന്തിം ആരുള്ഹസ്സ ബുദ്ധവചനസ്സ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്താനം സോതപഥാഗമനമേവ പപഞ്ചോ. സോതേ പന സങ്ഘട്ടിതമത്തേയേവ നയസതേന നയസഹസ്സേന അത്ഥോ ഉപട്ഠാതി. അഞ്ഞായ പന ഭാസായ തന്തിം ആരുള്ഹകം പോഥേത്വാ പോഥേത്വാ ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം ഹോതി. ബഹുമ്പി ഉഗ്ഗഹേത്വാ പന പുഥുജ്ജനസ്സ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തി നാമ നത്ഥി, അരിയസാവകോ നോ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ നാമ നത്ഥി.

ഞാണേസു ഞാണന്തി സബ്ബത്ഥകഞാണമാരമ്മണം കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തസ്മിം ഞാണേ പഭേദഗതം ഞാണം, യഥാവുത്തേസു വാ തേസു തീസു ഞാണേസു ഗോചരകിച്ചാദിവസേന വിത്ഥാരഗതം ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ.

ഇമാ പന ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ ദ്വീസു ഠാനേസു പഭേദം ഗച്ഛന്തി, പഞ്ചഹി കാരണേഹി വിസദാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. കതമേസു ദ്വീസു ഠാനേസു പഭേദം ഗച്ഛന്തി? സേക്ഖഭൂമിയഞ്ച അസേക്ഖഭൂമിയഞ്ച. തത്ഥ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ മഹാകച്ചായനത്ഥേരസ്സ മഹാകോട്ഠിതത്ഥേരസ്സാതി ഏവമാദീനം അസീതിയാപി മഹാഥേരാനം പടിസമ്ഭിദാ അസേക്ഖഭൂമിയം പഭേദം ഗതാ, ആനന്ദത്ഥേരസ്സ, ചിത്തസ്സ ഗഹപതിനോ, ധമ്മികസ്സ ഉപാസകസ്സ, ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിനോ, ഖുജ്ജുത്തരായ ഉപാസികായാതിഏവമാദീനം പടിസമ്ഭിദാ സേക്ഖഭൂമിയം പഭേദം ഗതാതി ഇമാസു ദ്വീസു ഭൂമീസു പഭേദം ഗച്ഛന്തി.

കതമേഹി പഞ്ചഹി കാരണേഹി വിസദാ ഹോന്തി? അധിഗമേന, പരിയത്തിയാ, സവനേന, പരിപുച്ഛായ, പുബ്ബയോഗേന. തത്ഥ അധിഗമോ നാമ അരഹത്തപ്പത്തി. അരഹത്തഞ്ഹി പത്തസ്സ പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. പരിയത്തി നാമ ബുദ്ധവചനം. തഞ്ഹി ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. സവനം നാമ സദ്ധമ്മസ്സവനം. സക്കച്ചം അട്ഠിം കത്വാ ധമ്മം സുണന്തസ്സ ഹി പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. പരിപുച്ഛാ നാമ പാളിഅട്ഠകഥാദീസു ഗണ്ഠിപദഅത്ഥപദവിനിച്ഛയകഥാ. ഉഗ്ഗഹിതപാളിആദീസു ഹി അത്ഥം പരിപുച്ഛന്തസ്സ പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. പുബ്ബയോഗോ നാമ പുബ്ബബുദ്ധാനം സാസനേ യോഗാവചരതാ ഗതപച്ചാഗതികഭാവേന യാവ അനുലോമഗോത്രഭുസമീപം പത്തവിപസ്സനാനുയോഗോ. പുബ്ബയോഗാവചരസ്സ ഹി പടിസമ്ഭിദാ വിസദാ ഹോന്തി. ഇമേഹി പഞ്ചഹി കാരണേഹി വിസദാ ഹോന്തീതി.

ഏതേസു പന കാരണേസു പരിയത്തി സവനം പരിപുച്ഛാതി ഇമാനി തീണി പഭേദസ്സേവ ബലവകാരണാനി. പുബ്ബയോഗോ അധിഗമസ്സ ബലവപച്ചയോ, പഭേദസ്സ ഹോതി ന ഹോതീതി? ഹോതി, ന പന തഥാ. പരിയത്തിസവനപരിപുച്ഛാ ഹി പുബ്ബേ ഹോന്തു വാ മാ വാ, പുബ്ബയോഗേന പന പുബ്ബേ ചേവ ഏതരഹി ച സങ്ഖാരസമ്മസനം വിനാ പടിസമ്ഭിദാ നാമ നത്ഥി. ഇമേ പന ദ്വേപി ഏകതോ ഹുത്വാ പടിസമ്ഭിദാ ഉപത്ഥമ്ഭേത്വാ വിസദാ കരോന്തീതി. അപരേ ആഹു –

‘‘പുബ്ബയോഗോ ബാഹുസച്ചം, ദേസഭാസാ ച ആഗമോ;

പരിപുച്ഛാ അധിഗമോ, ഗരുസന്നിസ്സയോ തഥാ;

മിത്തസമ്പത്തി ചേവാതി, പടിസമ്ഭിദപച്ചയാ’’തി.

തത്ഥ പുബ്ബയോഗോ വുത്തനയോവ. ബാഹുസച്ചം നാമ തേസു തേസു സത്ഥേസു ച സിപ്പായതനേസു ച കുസലതാ. ദേസഭാസാ നാമ ഏകസതവോഹാരകുസലതാ, വിസേസേന പന മാഗധികേ കോസല്ലം. ആഗമോ നാമ അന്തമസോ ഓപമ്മവഗ്ഗമത്തസ്സപി ബുദ്ധവചനസ്സ പരിയാപുണനം. പരിപുച്ഛാ നാമ ഏകഗാഥായപി അത്ഥവിനിച്ഛയപുച്ഛനം. അധിഗമോ നാമ സോതാപന്നതാ വാ സകദാഗാമിതാ വാ അനാഗാമിതാ വാ അരഹത്തം വാ. ഗരുസന്നിസ്സയോ നാമ സുതപടിഭാനബഹുലാനം ഗരൂനം സന്തികേ വാസോ. മിത്തസമ്പത്തി നാമ തഥാരൂപാനംയേവ മിത്താനം പടിലാഭോതി.

തത്ഥ ബുദ്ധാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച പുബ്ബയോഗഞ്ചേവ അധിഗമഞ്ച നിസ്സായ പടിസമ്ഭിദാ പാപുണന്തി, സാവകാ സബ്ബാനിപി ഏതാനി കാരണാനി. പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തിയാ ച പാടിയേക്കോ കമ്മട്ഠാനഭാവനാനുയോഗോ നാമ നത്ഥി, സേക്ഖാനം പന സേക്ഖഫലവിമോക്ഖന്തികാ, അസേക്ഖാനം അസേക്ഖഫലവിമോക്ഖന്തികാ ച പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തി ഹോതി. തഥാഗതാനഞ്ഹി ദസ ബലാനി വിയ അരിയാനം അരിയഫലേഹേവ പടിസമ്ഭിദാ ഇജ്ഝന്തീതി. ഇമാസം ചതസ്സന്നം പടിസമ്ഭിദാനം മഗ്ഗോതി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗോ, പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗോ ഏവ പകരണം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപ്പകരണം, പകാരേന കരീയന്തേ വുച്ചന്തേ ഏത്ഥ നാനാഭേദഭിന്നാ ഗമ്ഭീരാ അത്ഥാ ഇതി പകരണം.

തദേതം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപ്പകരണം അത്ഥസമ്പന്നം ബ്യഞ്ജനസമ്പന്നം ഗമ്ഭീരം ഗമ്ഭീരത്ഥം ലോകുത്തരപ്പകാസനം സുഞ്ഞതാപടിസഞ്ഞുത്തം പടിപത്തിഫലവിസേസസാധനം പടിപത്തിപടിപക്ഖപടിസേധനം യോഗാവചരാനം ഞാണവരരതനാകരഭൂതം ധമ്മകഥികാനം ധമ്മകഥാവിലാസവിസേസഹേതുഭൂതം സംസാരഭീരുകാനം ദുക്ഖനിസ്സരണം തദുപായദസ്സനേന അസ്സാസജനനത്ഥം തപ്പടിപക്ഖനാസനത്ഥഞ്ച ഗമ്ഭീരത്ഥാനഞ്ച അനേകേസം സുത്തന്തപദാനം അത്ഥവിവരണേന സുജനഹദയപരിതോസജനനത്ഥം തഥാഗതേന അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമഹാപദീപാവഭാസേന സകലജനവിത്ഥതമഹാകരുണാസിനേഹസിനിദ്ധഹദയേന വേനേയ്യജനഹദയഗതകിലേസന്ധകാരവിധമനത്ഥമുജ്ജലിതസ്സ സദ്ധമ്മമഹാപദീപസ്സ തദധിപ്പായവികാസനസിനേഹപരിസേകേന പഞ്ചവസ്സസഹസ്സമവിരതമുജ്ജലനമിച്ഛതാ ലോകാനുകമ്പകേന സത്ഥുകപ്പേന ധമ്മരാജസ്സ ധമ്മസേനാപതിനാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തത്ഥേരേന ഭാസിതം സുത്വാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന പഠമമഹാസങ്ഗീതികാലേ യഥാസുതമേവ സങ്ഗീതിം ആരോപിതം.

തദേതം വിനയപിടകം സുത്തന്തപിടകം അഭിധമ്മപിടകന്തി തീസു പിടകേസു സുത്തന്തപിടകപരിയാപന്നം. ദീഘനികായോ മജ്ഝിമനികായോ സംയുത്തനികായോ അങ്ഗുത്തരനികായോ ഖുദ്ദകനികായോതി പഞ്ചസു മഹാനികായേസു ഖുദ്ദകമഹാനികായപരിയാപന്നം. സുത്തം ഗേയ്യം വേയ്യാകരണം ഗാഥാ ഉദാനം ഇതിവുത്തകം ജാതകം അബ്ഭുതധമ്മം വേദല്ലന്തി നവസു സത്ഥു സാസനങ്ഗേസു യഥാസമ്ഭവം ഗേയ്യവേയ്യാകരണങ്ഗദ്വയസങ്ഗഹിതം.

‘‘ദ്വാസീതി ബുദ്ധതോ ഗണ്ഹിം, ദ്വേ സഹസ്സാനി ഭിക്ഖുതോ;

ചതുരാസീതി സഹസ്സാനി, യേ മേ ധമ്മാ പവത്തിനോ’’തി. (ഥേരഗാ. ൧൦൨൭) –

ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികത്ഥേരേന പന പഞ്ചസു ഠാനേസു ഏതദഗ്ഗം ആരോപിതേന പടിഞ്ഞാതാനം ചതുരാസീതിയാ ധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സാനം ഭിക്ഖുതോ ഗഹിതേസു ദ്വീസു ധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സേസു അനേകസതധമ്മക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതം. തസ്സ തയോ വഗ്ഗാ – മഹാവഗ്ഗോ, മജ്ഝിമവഗ്ഗോ, ചൂളവഗ്ഗോതി. ഏകേകസ്മിം വഗ്ഗസ്മിം ദസദസകം കത്വാ ഞാണകഥാദികാ മാതികാകഥാപരിയോസാനാ സമതിംസ കഥാ. ഏവമനേകധാ വവത്ഥാപിതസ്സ ഇമസ്സ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപ്പകരണസ്സ അനുപുബ്ബം അപുബ്ബപദത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമ. ഇമഞ്ഹി പകരണം പാഠതോ അത്ഥതോ ഉദ്ദിസന്തേന ച നിദ്ദിസന്തേന ച സക്കച്ചം ഉദ്ദിസിതബ്ബം നിദ്ദിസിതബ്ബഞ്ച, ഉഗ്ഗണ്ഹന്തേനാപി സക്കച്ചം ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം ധാരേതബ്ബഞ്ച. തം കിസ്സഹേതു? ഗമ്ഭീരത്താ ഇമസ്സ പകരണസ്സ ലോകഹിതായ ലോകേ ചിരട്ഠിതത്ഥം.

തത്ഥ സമതിംസായ കഥാസു ഞാണകഥാ കസ്മാ ആദിതോ കഥിതാതി ചേ? ഞാണസ്സ പടിപത്തിമലവിസോധകത്തേന പടിപത്തിയാ ആദിഭൂതത്താ. വുത്തഞ്ഹി ഭഗവതാ –

‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം ഭിക്ഖു, ആദിമേവ വിസോധേഹി കുസലാനം ധമ്മാനം. കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം, സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം ദിട്ഠി ച ഉജുകാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൬൯)?

ഉജുകാ ദിട്ഠീതി ഹി സമ്മാദിട്ഠിസങ്ഖാതം ഞാണം വുത്തം. തസ്മാപി ഞാണകഥാ ആദിതോ കഥിതാ.

അപരമ്പി വുത്തം –

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാദിട്ഠി പുബ്ബങ്ഗമാ ഹോതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാദിട്ഠി പുബ്ബങ്ഗമാ ഹോതി? സമ്മാദിട്ഠിം ‘സമ്മാദിട്ഠീ’തി പജാനാതി, മിച്ഛാദിട്ഠിം ‘മിച്ഛാദിട്ഠീ’തി പജാനാതി. സാസ്സ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി. സമ്മാസങ്കപ്പം ‘സമ്മാസങ്കപ്പോ’തി പജാനാതി, മിച്ഛാസങ്കപ്പം ‘മിച്ഛാസങ്കപ്പോ’തി പജാനാതി. സമ്മാവാചം ‘സമ്മാവാചാ’തി പജാനാതി, മിച്ഛാവാചം ‘മിച്ഛാവാചാ’തി പജാനാതി. സമ്മാകമ്മന്തം ‘സമ്മാകമ്മന്തോ’തി പജാനാതി, മിച്ഛാകമ്മന്തം ‘മിച്ഛാകമ്മന്തോ’തി പജാനാതി. സമ്മാആജീവം ‘സമ്മാആജീവോ’തി പജാനാതി, മിച്ഛാആജീവം ‘മിച്ഛാആജീവോ’തി പജാനാതി. സമ്മാവായാമം ‘സമ്മാവായാമോ’തി പജാനാതി, മിച്ഛാവായാമം ‘മിച്ഛാവായാമോ’തി പജാനാതി. സമ്മാസതിം ‘സമ്മാസതീ’തി പജാനാതി, മിച്ഛാസതിം ‘മിച്ഛാസതീ’തി പജാനാതി. സമ്മാസമാധിം ‘സമ്മാസമാധീ’തി പജാനാതി, മിച്ഛാസമാധിം ‘മിച്ഛാസമാധീ’തി പജാനാതി. സാസ്സ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൩൬ ആദയോ).

പുബ്ബങ്ഗമഭൂതായ ഹി സമ്മാദിട്ഠിയാ സിദ്ധായ മിച്ഛാദിട്ഠീനമ്പി മിച്ഛാദിട്ഠിഭാവം ജാനിസ്സതീതി സമ്മാദിട്ഠിസങ്ഖാതം ഞാണം താവ സോധേതും ഞാണകഥാ ആദിതോ കഥിതാ.

‘‘അപിചുദായി, തിട്ഠതു പുബ്ബന്തോ, തിട്ഠതു അപരന്തോ, ധമ്മം തേ ദേസേസ്സാമി – ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതി, ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതീ’’തി (മ. നി. ൨.൨൭൧) ച –

പുബ്ബന്താപരന്തദിട്ഠിയോ ഠപേത്വാ ഞാണസ്സേവ വുത്തത്താ ഞാണകഥാ ആദിതോ കഥിതാ.

‘‘അലം, സുഭദ്ദ, തിട്ഠതേതം ‘സബ്ബേ തേ സകായ പടിഞ്ഞായ അബ്ഭഞ്ഞിംസു, സബ്ബേവ ന അബ്ഭഞ്ഞിംസു, ഉദാഹു ഏകച്ചേ അബ്ഭഞ്ഞിംസു, ഏകച്ചേ ന അബ്ഭഞ്ഞിംസൂ’തി. ധമ്മം തേ, സുഭദ്ദ, ദേസേസ്സാമി, തം സുണാഹി സാധുകം മനസികരോഹി, ഭാസിസ്സാമീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൩) ച –

പുഥുസമണബ്രാഹ്മണപരപ്പവാദാനം വാദേ ഠപേത്വാ അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ ദേസിതത്താ, അട്ഠങ്ഗികേ ച മഗ്ഗേ സമ്മാദിട്ഠിസങ്ഖാതസ്സ ഞാണസ്സ പധാനത്താ ഞാണകഥാ ആദിതോ കഥിതാ.

‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സോതാപത്തിയങ്ഗാനി സപ്പുരിസസംസേവോ, സദ്ധമ്മസ്സവനം, യോനിസോ മനസികാരോ, ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൪൬; ദീ. നി. ൩.൩൧൧) ച –

‘‘സദ്ധാജാതോ ഉപസങ്കമതി, ഉപസങ്കമന്തോ പയിരുപാസതി, പയിരുപാസന്തോ സോതം ഓദഹതി, ഓഹിതസോതോ ധമ്മം സുണാതി, സുത്വാ ധമ്മം ധാരേതി, ധാതാനം ധമ്മാനം പഞ്ഞായ അത്ഥം ഉപപരിക്ഖതി, അത്ഥം ഉപപരിക്ഖതോ ധമ്മാ നിജ്ഝാനം ഖമന്തി, ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ ഛന്ദോ ജായതി, ഛന്ദജാതോ ഉസ്സഹതി, ഉസ്സഹിത്വാ തുലേതി, തുലയിത്വാ പദഹതി, പഹിതത്തോ കായേന ചേവ പരമത്ഥസച്ചം സച്ഛികരോതി, പഞ്ഞായ ച നം പടിവിജ്ഝ പസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൨.൧൮൩, ൪൩൨) ച –

‘‘ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണ’’ന്തി ആദീനി (ദീ. നി. ൧.൧൯൦) ച –

അനേകാനി സുത്തന്തപദാനി അനുലോമേന്തേന സുതമയേ ഞാണം ആദിം കത്വാ യഥാക്കമേന ഞാണകഥാ ആദിതോ കഥിതാ.

സാ പനായം ഞാണകഥാ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസവസേന ദ്വിധാ ഠിതാ. ഉദ്ദേസേ ‘‘സോതാവധാനേ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണ’’ന്തിആദിനാ നയേന തേസത്തതി ഞാണാനി മാതികാവസേന ഉദ്ദിട്ഠാനി. നിദ്ദേസേ ‘‘കഥം സോതാവധാനേ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണം. ‘ഇമേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ’തി സോതാവധാനം, തംപജാനനാ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണ’’ന്തിആദിനാ നയേന താനിയേവ തേസത്തതി ഞാണാനി വിത്ഥാരവസേന നിദ്ദിട്ഠാനീതി.

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ നിട്ഠിതാ.

(൧) മഹാവഗ്ഗോ

൧. ഞാണകഥാ

മാതികാവണ്ണനാ

൧. തത്ഥ ഉദ്ദേസേ താവ സോതാവധാനേ പഞ്ഞാ സുതമയേ ഞാണന്തി ഏത്ഥ സോതസദ്ദോ അനേകത്ഥപ്പഭേദോ. തഥാ ഹേസ –

മംസവിഞ്ഞാണഞാണേസു, തണ്ഹാദീസു ച ദിസ്സതി;

ധാരായം അരിയമഗ്ഗേ, ചിത്തസന്തതിയമ്പി ച.

‘‘സോതായതനം സോതധാതു സോതിന്ദ്രിയ’’ന്തിആദീസു (വിഭ. ൧൫൭) ഹി അയം സോതസദ്ദോ മംസസോതേ ദിസ്സതി. ‘‘സോതേന സദ്ദം സുത്വാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൯൫) സോതവിഞ്ഞാണേ. ‘‘ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൫൬) ഞാണസോതേ. ‘‘യാനി സോതാനി ലോകസ്മിന്തി യാനി ഏതാനി സോതാനി മയാ കിത്തിതാനി പകിത്തിതാനി ആചിക്ഖിതാനി ദേസിതാനി പഞ്ഞപിതാനി പട്ഠപിതാനി വിവരിതാനി വിഭത്താനി ഉത്താനീകതാനി പകാസിതാനി. സേയ്യഥിദം – തണ്ഹാസോതോ ദിട്ഠിസോതോ കിലേസസോതോ ദുച്ചരിതസോതോ അവിജ്ജാസോതോ’’തിആദീസു (ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൪) തണ്ഹാദീസു പഞ്ചസു ധമ്മേസു. ‘‘അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ മഹന്തം ദാരുക്ഖന്ധം ഗങ്ഗായ നദിയാ സോതേന വുയ്ഹമാന’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൪.൨൪൧) ഉദകധാരായം. ‘‘അരിയസ്സേതം, ആവുസോ, അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിവചനം, യദിദം സോതോ’’തിആദീസു അരിയമഗ്ഗേ. ‘‘പുരിസസ്സ ച വിഞ്ഞാണസോതം പജാനാതി ഉഭയതോ അബ്ബോച്ഛിന്നം ഇധ ലോകേ പതിട്ഠിതഞ്ച പരലോകേ പതിട്ഠിതഞ്ചാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൧൪൯) ചിത്തസന്തതിയം. ഇധ പനായം മംസസോതേ ദട്ഠബ്ബോ. തേന സോതേന ഹേതുഭൂതേന, കരണഭൂതേന വാ അവധീയതി അവത്ഥാപീയതി അപ്പീയതീതി സോതാവധാനം. കിം തം? സുതം. സുതഞ്ച നാമ ‘‘ബഹുസ്സുതോ ഹോതി സുതധരോ സുതസന്നിചയോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൩൯) വിയ സോതദ്വാരാനുസാരേന വിഞ്ഞാതം അവധാരിതം ധമ്മജാതം, തം ഇധ സോതാവധാനന്തി വുത്തം. തസ്മിം സോതാവധാനസങ്ഖാതേ സുതേ പവത്താ പഞ്ഞാ സോതാവധാനേ പഞ്ഞാ. പഞ്ഞാതി ച തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ പാകടകരണസങ്ഖാതേന പഞ്ഞാപനട്ഠേന പഞ്ഞാ, തേന തേന വാ അനിച്ചാദിനാ പകാരേന ധമ്മേ ജാനാതീതിപി പഞ്ഞാ.

സുതമയേ ഞാണന്തി ഏത്ഥ സുതസദ്ദോ താവ സഉപസഗ്ഗോ അനുപസഗ്ഗോ ച –

ഗമനേ വിസ്സുതേ തിന്തേനുയോഗോപചിതേപി ച;

സദ്ദേ ച സോതദ്വാരാനുസാരഞാതേ ച ദിസ്സതി.

തഥാ ഹിസ്സ ‘‘സേനായ പസുതോ’’തിആദീസു ഗച്ഛന്തോതി അത്ഥോ. ‘‘സുതധമ്മസ്സ പസ്സതോ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൧൧; മഹാവ. ൫) വിസ്സുതധമ്മസ്സാതി അത്ഥോ. ‘‘അവസ്സുതാ അവസ്സുതസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സാ’’തിആദീസു (പാചി. ൬൫൭) തിന്താ തിന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ‘‘യേ ഝാനപസുതാ ധീരാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൮൧) അനുയുത്താതി അത്ഥോ. ‘‘തുമ്ഹേഹി പുഞ്ഞം പസുതം അനപ്പക’’ന്തിആദീസു (ഖു. പാ. ൭.൧൨; പേ. വ. ൨൫) ഉപചിതന്തി അത്ഥോ. ‘‘ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാത’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൪൧) സദ്ദോതി അത്ഥോ. ‘‘ബഹുസ്സുതോ ഹോതി സുതധരോ സുതസന്നിചയോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൩൯) സോതദ്വാരാനുസാരവിഞ്ഞാതധരോതി അത്ഥോ. ഇധ പനസ്സ സോതദ്വാരാനുസാരേന വിഞ്ഞാതം ഉപധാരിതന്തി അത്ഥോ. സുതമയേ ഞാണന്തി യാ ഏസാ ഏതം സുതം വിഞ്ഞാതം അവധാരിതം സദ്ധമ്മം ആരബ്ഭ ആരമ്മണം കത്വാ സബ്ബപഠമഞ്ച അപരാപരഞ്ച പവത്താ പഞ്ഞാ, തം ‘‘സുതമയേ ഞാണ’’ന്തി വുത്തം ഹോതി, സുതമയം ഞാണന്തി അത്ഥോ. സുതമയേതി ച പച്ചത്തവചനമേതം, യഥാ ‘‘ന ഹേവം വത്തബ്ബേ’’ (കഥാ. ൧, ൧൫-൧൮). ‘‘വനപ്പഗുമ്ബേ യഥാ ഫുസ്സിതഗ്ഗേ’’ (ഖു. പാ. ൬.൧൩; സു. നി. ൨൩൬). ‘‘നത്ഥി അത്തകാരേ നത്ഥി പരകാരേ നത്ഥി പുരിസകാരേ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൬൮) പച്ചത്തവചനം, ഏവമിധാപി ദട്ഠബ്ബം. തേന വുത്തം – ‘‘സുതമയം ഞാണന്തി അത്ഥോ’’തി.

അഥ വാ സുതേന പകതോ ഫസ്സാദികോ ധമ്മപുഞ്ജോ സുതമയോ, തസ്മിം സുതമയേ ധമ്മപുഞ്ജേ പവത്തം തംസമ്പയുത്തം ഞാണം സുതമയേ ഞാണം. സഭാവസാമഞ്ഞലക്ഖണവസേന ധമ്മേ ജാനാതീതി ഞാണം. തംയേവ ഞാണം പരിയായവചനേന അധിപ്പായപകാസനത്ഥം അനിയമേന ‘‘പഞ്ഞാ’’തി വത്വാ പച്ഛാ അധിപ്പേതം ‘‘ഞാണ’’ന്തി നിയമേത്വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഞാണഞ്ച നാമ സഭാവപടിവേധലക്ഖണം, അക്ഖലിതപടിവേധലക്ഖണം വാ കുസലിസ്സാസഖിത്തഉസുപടിവേധോ വിയ, വിസയോഭാസനരസം പദീപോ വിയ, അസമ്മോഹപച്ചുപട്ഠാനം അരഞ്ഞഗതസുദേസകോ വിയ. ‘‘സമാഹിതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൭൧) വചനതോ സമാധിപദട്ഠാനം. ലക്ഖണാദീസു ഹി സഭാവോ വാ സാമഞ്ഞം വാ ലക്ഖണം നാമ, കിച്ചം വാ സമ്പത്തി വാ രസോ നാമ, ഉപട്ഠാനാകാരോ വാ ഫലം വാ പച്ചുപട്ഠാനം നാമ, ആസന്നകാരണം പദട്ഠാനം നാമാതി വേദിതബ്ബം.

൨. സുത്വാന സംവരേ പഞ്ഞാതി –

പാതിമോക്ഖോ സതീ ചേവ, ഞാണം ഖന്തി തഥേവ ച;

വീരിയം പഞ്ചിമേ ധമ്മാ, സംവരാതി പകാസിതാ.

‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപാഗതോ സമുപാഗതോ ഉപപന്നോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧) ആഗതോ പാതിമോക്ഖസംവരോ. ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൧൩; മ. നി. ൧.൨൯൫; സം. നി. ൪.൨൩൯; അ. നി. ൩.൧൬) നയേന ആഗതോ സതിസംവരോ.

‘‘യാനി സോതാനി ലോകസ്മിം (അജിതാതി ഭഗവാ),

സതി തേസം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി, പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി . (ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാ ൬൦; സു. നി. ൧൦൪൧) –

ആഗതോ ഞാണസംവരോ. ‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ പടിസേവനാ പഹാതബ്ബാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചീവരം പടിസേവതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩; അ. നി. ൬.൫൮) നയേന ആഗതോ പച്ചയപടിസേവനാസംവരോ, സോപി ഞാണസംവരേനേവ സങ്ഗഹിതോ. ‘‘ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സ ജിഘച്ഛായ പിപാസായ ഡംസമകസവാതാതപസരിസപസമ്ഫസ്സാനം ദുരുത്താനം ദുരാഗതാനം വചനപഥാനം ഉപ്പന്നാനം സാരീരികാനം വേദനാനം ദുക്ഖാനം തിബ്ബാനം ഖരാനം കടുകാനം അസാതാനം അമനാപാനം പാണഹരാനം അധിവാസകജാതികോ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪; അ. നി. ൪.൧൧൪; ൬.൫൮) ആഗതോ ഖന്തിസംവരോ. ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൬; അ. നി. ൪.൧൧൪; ൬.൫൮) നയേന ആഗതോ വീരിയസംവരോ. ‘‘ഇധ അരിയസാവകോ മിച്ഛാആജീവം പഹായ സമ്മാആജീവേന ജീവികം കപ്പേതീ’’തി (സം. നി. ൫.൮) ആഗതോ ആജീവപാരിസുദ്ധിസംവരോ, സോപി വീരിയസംവരേനേവ സങ്ഗഹിതോ. തേസു സത്തസു സംവരേസു പാതിമോക്ഖസംവരഇന്ദ്രിയസംവരആജീവപാരിസുദ്ധിപച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതാ ചത്താരോ സംവരാ ഇധാധിപ്പേതാ, തേസു ച വിസേസേന പാതിമോക്ഖസംവരോ. സബ്ബോപി ചായം സംവരോ യഥാസകം സംവരിതബ്ബാനം കായദുച്ചരിതാദീനം സംവരണതോ സംവരോതി വുച്ചതി. സുതമയഞാണേ വുത്തം ധമ്മം സുത്വാ സംവരന്തസ്സ സംവരം കരോന്തസ്സ തസ്മിം സംവരേ പവത്താ തംസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ ‘‘സുത്വാന സംവരേ പഞ്ഞാ’’തി വുത്താ. അഥ വാ ഹേതുഅത്ഥേ സുത്വാതി വചനസ്സ സമ്ഭവതോ സുതഹേതുനാ സംവരേ പഞ്ഞാതിപി അത്ഥോ.

സീലമയേ ഞാണന്തി ഏത്ഥ സീലന്തി സീലനട്ഠേന സീലം. കിമിദം സീലനം നാമ? സമാധാനം വാ, കായകമ്മാദീനം സുസീല്യവസേന അവിപ്പകിണ്ണതാതി അത്ഥോ. ഉപധാരണം വാ, കുസലാനം ധമ്മാനം പതിട്ഠാവസേന ആധാരഭാവോതി അത്ഥോ. ഏതദേവ ഹി ഏത്ഥ അത്ഥദ്വയം സദ്ദലക്ഖണവിദൂ അനുജാനന്തി. അഞ്ഞേ പന ‘‘അധിസേവനട്ഠേന ആചാരട്ഠേന തസ്സീലട്ഠേന സിരട്ഠേന സീതലട്ഠേന സിവട്ഠേന സീല’’ന്തി വണ്ണയന്തി.

സീലനം ലക്ഖണം തസ്സ, ഭിന്നസ്സാപി അനേകധാ;

സനിദസ്സനത്തം രൂപസ്സ, യഥാ ഭിന്നസ്സ നേകധാ.

യഥാ ഹി നീലപീതാദിഭേദേന അനേകധാ ഭിന്നസ്സാപി രൂപായതനസ്സ സനിദസ്സനത്തം ലക്ഖണം നീലാദിഭേദേന ഭിന്നസ്സാപി സനിദസ്സനഭാവാനതിക്കമനതോ, തഥാ സീലസ്സ ചേതനാദിഭേദേന അനേകധാ ഭിന്നസ്സാപി യദേതം കായകമ്മാദീനം സമാധാനവസേന കുസലാനഞ്ച ധമ്മാനം പതിട്ഠാനവസേന വുത്തം സീലനം, തദേവ ലക്ഖണം ചേതനാദിഭേദേന ഭിന്നസ്സാപി സമാധാനപതിട്ഠാനഭാവാനതിക്കമനതോ. ഏവംലക്ഖണസ്സ പനസ്സ –

‘‘ദുസ്സീല്യവിദ്ധംസനതാ, അനവജ്ജഗുണോ തഥാ;

കിച്ചസമ്പത്തി അത്ഥേന, രസോ നാമ പവുച്ചതി’’.

തസ്മാ ഇദം സീലം നാമ കിച്ചട്ഠേന രസേന ദുസ്സീല്യവിദ്ധംസനരസം, സമ്പത്തിഅത്ഥേന രസേന അനവജ്ജരസന്തി വേദിതബ്ബം.

സോചേയ്യപച്ചുപട്ഠാനം, തയിദം തസ്സ വിഞ്ഞുഹി;

ഓത്തപ്പഞ്ച ഹിരീ ചേവ, പദട്ഠാനന്തി വണ്ണിതം. –

തയിദം സീലം ‘‘കായസോചേയ്യം വചീസോചേയ്യം മനോസോചേയ്യ’’ന്തി (ഇതിവു. ൬൬) ഏവം വുത്തസോചേയ്യപച്ചുപട്ഠാനം, സുചിഭാവേന പച്ചുപട്ഠാതി ഗഹണഭാവം ഗച്ഛതി. ഹിരോത്തപ്പഞ്ച പന തസ്സ വിഞ്ഞൂഹി പദട്ഠാനന്തി വണ്ണിതം, ആസന്നകാരണന്തി അത്ഥോ. ഹിരോത്തപ്പേ ഹി സതി സീലം ഉപ്പജ്ജതി ചേവ തിട്ഠതി ച, അസതി നേവ ഉപ്പജ്ജതി ന തിട്ഠതീതി ഏവംവിധേന സീലേന സഹഗതം തംസമ്പയുത്തം ഞാണം സീലമയേ ഞാണം. അഥ വാ സീലമേവ പകതം സീലമയം, തസ്മിം സീലമയേ തംസമ്പയുത്തം ഞാണം. അസംവരേ ആദീനവപച്ചവേക്ഖണാ ച, സംവരേ ആനിസംസപച്ചവേക്ഖണാ ച, സംവരപാരിസുദ്ധിപച്ചവേക്ഖണാ ച, സംവരസംകിലേസവോദാനപച്ചവേക്ഖണാ ച സീലമയഞാണേനേവ സങ്ഗഹിതാ.

൩. സംവരിത്വാ സമാദഹനേ പഞ്ഞാതി സീലമയഞാണേ വുത്തസീലസംവരേന സംവരിത്വാ സംവരം കത്വാ സീലേ പതിട്ഠായ സമാദഹന്തസ്സ ഉപചാരപ്പനാവസേന ചിത്തേകഗ്ഗതം കരോന്തസ്സ തസ്മിം സമാദഹനേ പവത്താ തംസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ. സമം സമ്മാ ച ആദഹനം ഠപനന്തി ച സമാദഹനം, സമാധിസ്സേവേതം പരിയായവചനം.

സമാധിഭാവനാമയേ ഞാണന്തി ഏത്ഥ കുസലചിത്തേകഗ്ഗതാ സമാധി. കേനട്ഠേന സമാധി? സമാധാനട്ഠേന സമാധി. കിമിദം സമാധാനം നാമ? ഏകാരമ്മണേ ചിത്തചേതസികാനം സമം സമ്മാ ച ആധാനം, ഠപനന്തി വുത്തം ഹോതി. തസ്മാ യസ്സ ധമ്മസ്സാനുഭാവേന ഏകാരമ്മണേ ചിത്തചേതസികാ സമം സമ്മാ ച അവിക്ഖിപമാനാ അവിപ്പകിണ്ണാ ച ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി, ഇദം സമാധാനന്തി വേദിതബ്ബം. തസ്സ ഖോ പന സമാധിസ്സ –

ലക്ഖണം തു അവിക്ഖേപോ, വിക്ഖേപവിദ്ധംസനം രസോ;

അകമ്പനമുപട്ഠാനം, പദട്ഠാനം സുഖം പന.

ഭാവീയതി വഡ്ഢീയതീതി ഭാവനാ, സമാധി ഏവ ഭാവനാ സമാധിഭാവനാ, സമാധിസ്സ വാ ഭാവനാ വഡ്ഢനാ സമാധിഭാവനാ. സമാധിഭാവനാവചനേന അഞ്ഞം ഭാവനം പടിക്ഖിപതി. പുബ്ബേ വിയ ഉപചാരപ്പനാവസേന സമാധിഭാവനാമയേ ഞാണം.

൪. പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ പഞ്ഞാതി ഏത്ഥ പടിച്ച ഫലമേതീതി പച്ചയോ. പടിച്ചാതി ന വിനാ തേന, അപച്ചക്ഖിത്വാതി അത്ഥോ. ഏതീതി ഉപ്പജ്ജതി ചേവ പവത്തതി ചാതി അത്ഥോ. അപിച ഉപകാരകത്ഥോ പച്ചയത്ഥോ, തസ്സ പച്ചയസ്സ ബഹുവിധത്താ പച്ചയാനം പരിഗ്ഗഹേ വവത്ഥാപനേ ച പഞ്ഞാ പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ പഞ്ഞാ.

ധമ്മട്ഠിതിഞാണന്തി ഏത്ഥ ധമ്മസദ്ദോ താവ സഭാവപഞ്ഞാപുഞ്ഞപഞ്ഞത്തിആപത്തിപരിയത്തിനിസ്സത്തതാവികാരഗുണപച്ചയപച്ചയുപ്പന്നാദീസു ദിസ്സതി. അയഞ്ഹി ‘‘കുസലാ ധമ്മാ അകുസലാ ധമ്മാ അബ്യാകതാ ധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. തികമാതികാ ൧) സഭാവേ ദിസ്സതി.

‘‘യസ്സേതേ ചതുരോ ധമ്മാ, സദ്ധസ്സ ഘരമേസിനോ;

സച്ചം ധമ്മോ ധിതി ചാഗോ, സ വേ പേച്ച ന സോചതീ’’തി. (സു. നി. ൧൯൦) –

ആദീസു പഞ്ഞായം.

‘‘ന ഹി ധമ്മോ അധമ്മോ ച, ഉഭോ സമവിപാകിനോ;

അധമ്മോ നിരയം നേതി, ധമ്മോ പാപേതി സുഗ്ഗതി’’ന്തി. (ഥേരഗാ. ൩൦൪) –

ആദീസു പുഞ്ഞേ. ‘‘പഞ്ഞത്തിധമ്മാ നിരുത്തിധമ്മാ അധിവചനധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧൦൬-൧൦൮) പഞ്ഞത്തിയം. ‘‘പാരാജികാ ധമ്മാ സങ്ഘാദിസേസാ ധമ്മാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൨൩൩-൨൩൪) ആപത്തിയം. ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു ധമ്മം ജാനാതി സുത്തം ഗേയ്യം വേയ്യാകരണ’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൫.൭൩) പരിയത്തിയം. ‘‘തസ്മിം ഖോ പന സമയേ ധമ്മാ ഹോന്തി (ധ. സ. ൧൨൧). ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൭൩; മ. നി. ൧.൧൧൫) നിസ്സത്തതായം. ‘‘ജാതിധമ്മാ ജരാധമ്മാ മരണധമ്മാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൧൦.൧൦൭) വികാരേ. ‘‘ഛന്നം ബുദ്ധധമ്മാന’’ന്തിആദീസു (മഹാനി. ൫൦) ഗുണേ. ‘‘ഹേതുമ്ഹി ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൨൦) പച്ചയേ. ‘‘ഠിതാവ സാ ധാതു ധമ്മട്ഠിതതാ ധമ്മനിയാമതാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൨൦; അ. നി. ൩.൧൩൭) പച്ചയുപ്പന്നേ. സ്വായമിധാപി പച്ചയുപ്പന്നേ ദട്ഠബ്ബോ. അത്ഥതോ പന അത്തനോ സഭാവം ധാരേന്തീതി വാ, പച്ചയേഹി ധാരീയന്തീതി വാ, അത്തനോ ഫലം ധാരേന്തീതി വാ, അത്തനോ പരിപൂരകം അപായേസു അപതമാനം ധാരേന്തീതി വാ, സകസകലക്ഖണേ ധാരേന്തീതി വാ, ചിത്തേന അവധാരീയന്തീതി വാ യഥായോഗം ധമ്മാതി വുച്ചന്തി. ഇധ പന അത്തനോ പച്ചയേഹി ധാരീയന്തീതി ധമ്മാ, പച്ചയസമുപ്പന്നാ ധമ്മാ തിട്ഠന്തി ഉപ്പജ്ജന്തി ചേവ പവത്തന്തി ച ഏതായാതി ധമ്മട്ഠിതി, പച്ചയധമ്മാനമേതം അധിവചനം. തസ്സം ധമ്മട്ഠിതിയം ഞാണം ധമ്മട്ഠിതിഞാണം. ഇദഞ്ഹി സമാധിഭാവനാമയഞാണേ വുത്തസമാധിനാ സമാഹിതേന ചിത്തേന യഥാഭൂതഞാണദസ്സനത്ഥായ യോഗമാരഭിത്വാ വവത്ഥാപിതനാമരൂപസ്സ തേസം നാമരൂപാനം പച്ചയപരിഗ്ഗഹപരിയായം ധമ്മട്ഠിതിഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. ‘‘നാമരൂപവവത്ഥാനേ ഞാണ’’ന്തി അവത്വാ ഏവ കസ്മാ ‘‘ധമ്മട്ഠിതിഞാണ’’ന്തി വുത്തന്തി ചേ? പച്ചയപരിഗ്ഗഹേനേവ പച്ചയസമുപ്പന്നപരിഗ്ഗഹസ്സ സിദ്ധത്താ. പച്ചയസമുപ്പന്നേ ഹി അപരിഗ്ഗഹിതേ പച്ചയപരിഗ്ഗഹോ ന സക്കാ ഹോതി കാതും. തസ്മാ ധമ്മട്ഠിതിഞാണഗഹണേനേവ തസ്സ ഹേതുഭൂതം പുബ്ബേ സിദ്ധം നാമരൂപവവത്ഥാനഞാണം വുത്തമേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. കസ്മാ ദുതിയതതിയഞാണം വിയ ‘‘സമാദഹിത്വാ പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ പഞ്ഞാ’’തി ന വുത്തന്തി ചേ? സമഥവിപസ്സനാനം യുഗനദ്ധത്താ.

‘‘സമാദഹിത്വാ യഥാ ചേ വിപസ്സതി, വിപസ്സമാനോ തഥാ ചേ സമാദഹേ;

വിപസ്സനാ ച സമഥോ തദാ അഹു, സമാനഭാഗാ യുഗനദ്ധാ വത്തരേ’’തി. –

ഹി വുത്തം. തസ്മാ സമാധിം അവിസ്സജ്ജേത്വാ സമാധിഞ്ച ഞാണഞ്ച യുഗനദ്ധം കത്വാ യാവ അരിയമഗ്ഗോ, താവ ഉസ്സുക്കാപേതബ്ബന്തി ഞാപനത്ഥം ‘‘പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ പഞ്ഞാ ധമ്മട്ഠിതിഞാണ’’മിച്ചേവ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൫. അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം ധമ്മാനം സങ്ഖിപിത്വാ വവത്ഥാനേ പഞ്ഞാതി ഏത്ഥ അത്തനോ സഭാവം, ഉപ്പാദാദിക്ഖണം വാ പത്വാ അതി ഇതാ അതിക്കന്താതി അതീതാ, തദുഭയമ്പി ന ആഗതാ ന സമ്പത്താതി അനാഗതാ, തം തം കാരണം പടിച്ച ഉപ്പാദാദിഉദ്ധം പന്നാ ഗതാ പവത്താതി പച്ചുപ്പന്നാ. അദ്ധാ സന്തതിഖണപച്ചുപ്പന്നേസു സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം ഇധാധിപ്പേതം. തേസം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മാനം ഏകേകക്ഖന്ധലക്ഖണേ സങ്ഖിപിത്വാ കലാപവസേന രാസിം കത്വാ വവത്ഥാനേ നിച്ഛയനേ സന്നിട്ഠാപനേ പഞ്ഞാ.

സമ്മസനേ ഞാണന്തി സമ്മാ ആമസനേ അനുമജ്ജനേ പേക്ഖണേ ഞാണം, കലാപസമ്മസനഞാണന്തി അത്ഥോ. ഇദഞ്ഹി നാമരൂപവവത്ഥാനഞാണാനന്തരം നാമരൂപപച്ചയപരിഗ്ഗഹേ ധമ്മട്ഠിതിഞാണേ ഠിതസ്സ ‘‘യംകിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം തം രൂപം അനിച്ചതോ വവത്ഥപേതി, ഏകം സമ്മസനം, ദുക്ഖതോ വവത്ഥപേതി, ഏകം സമ്മസനം, അനത്തതോ വവത്ഥപേതി, ഏകം സമ്മസന’’ന്തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൪൮) നയേന വുത്തസമ്മസനവസേന പുബ്ബേ വവത്ഥാപിതേ ഏകേകസ്മിം ഖന്ധേ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സന്തസ്സ കലാപസമ്മസനഞാണം ഉപ്പജ്ജതി.

൬. പച്ചുപ്പന്നാനം ധമ്മാനം വിപരിണാമാനുപസ്സനേ പഞ്ഞാതി സന്തതിവസേന പച്ചുപ്പന്നാനം അജ്ഝത്തം പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മാനം വിപരിണാമദസ്സനേ ഭങ്ഗദസ്സനേ പഞ്ഞാ. യസ്മാ ‘‘ഇമേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിജ്ജന്തീ’’തി ഉദയം ഗഹേത്വാപി ഭേദേയേവ ചിത്തം ഠപേതി, തസ്മാ അവുത്തോപി ഉദയോ വുത്തോയേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. പച്ചുപ്പന്നാനം ധമ്മാനം ദസ്സനേന വാ ഉദയദസ്സനസ്സ സിദ്ധത്താ ഉദയോ വുത്തോയേവ ഹോതി. ന ഹി ഉദയം വിനാ ധമ്മാനം ഉപ്പന്നത്തം സിജ്ഝതി, തസ്മാ ‘‘പച്ചുപ്പന്നാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദവിപരിണാമാനുപസ്സനേ പഞ്ഞാ’’തി അവുത്തേപി വുത്തമേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. ‘‘ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനേ ഞാണ’’ന്തി നിയമിതത്താ ച ഉദയദസ്സനം സിദ്ധമേവ ഹോതീതി അനന്തരം വുത്തസ്സ സമ്മസനഞാണസ്സ പാരം ഗന്ത്വാ തംസമ്മസനേയേവ പാകടീഭൂതേ ഉദയബ്ബയേ പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സങ്ഖാരാനം പരിച്ഛേദകരണത്ഥം ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനം ആരഭന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാഞാണം. തഞ്ഹി ഉദയബ്ബയേ അനുപസ്സനതോ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാതി വുച്ചതി.

൭. ആരമ്മണം പടിസങ്ഖാതി രൂപക്ഖന്ധാദിആരമ്മണം ഭങ്ഗതോ പടിസങ്ഖായ ജാനിത്വാ പസ്സിത്വാ. ഭങ്ഗാനുപസ്സനേ പഞ്ഞാ വിപസ്സനേ ഞാണന്തി തസ്സ ആരമ്മണം ഭങ്ഗതോ പടിസങ്ഖായ ഉപ്പന്നസ്സ ഞാണസ്സ ഭങ്ഗം അനുപസ്സനേ യാ പഞ്ഞാ, തം ‘‘വിപസ്സനേ ഞാണ’’ന്തി വുത്തം ഹോതി. വിപസ്സനാതി ച വിവിധാ പസ്സനാ വിപസ്സനാ. ആരമ്മണപടിസങ്ഖാതിപി പാഠോ. തസ്സത്ഥോ – ആരമ്മണസ്സ പടിസങ്ഖാ ജാനനാ പസ്സനാതി വുത്തനയേനേവ ആരമ്മണപടിസങ്ഖാ ‘‘ഭങ്ഗാനുപസ്സനേ പഞ്ഞാ വിപസ്സനേ ഞാണ’’ന്തി വുത്തം ഹോതി. യസ്മാ പന ഭങ്ഗാനുപസ്സനായ ഏവ വിപസ്സനാ സിഖം പാപുണാതി, തസ്മാ വിസേസേത്വാ ഇദമേവ ‘‘വിപസ്സനേ ഞാണ’’ന്തി വുത്തം. യസ്മാ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായ ഠിതസ്സ മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ തസ്സാ സിദ്ധായ തം സിദ്ധമേവ ഹോതീതി തം അവത്വാവ ഭങ്ഗാനുപസ്സനായ ഏവ വിപസ്സനാസിഖം ഞാണം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായ സുപരിദിട്ഠഉദയബ്ബയസ്സ സുപരിച്ഛിന്നേസു സങ്ഖാരേസു ലഹും ലഹും ഉപട്ഠഹന്തേസു ഞാണേ തിക്ഖേ വഹന്തേ ഉദയം പഹായ ഭങ്ഗേ ഏവ സതി സന്തിട്ഠതി, തസ്സ ‘‘ഏവം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഏവം നാമ സങ്ഖാരാ ഭിജ്ജന്തീ’’തി പസ്സതോ ഏതസ്മിം ഠാനേ ഭങ്ഗാനുപസ്സനാഞാണം ഉപ്പജ്ജതി.

൮. ഭയതുപട്ഠാനേ പഞ്ഞാതി ഉപ്പാദപവത്തനിമിത്തആയൂഹനാപടിസന്ധീനം ഭയതോ ഉപട്ഠാനേ പീളായോഗതോ സപ്പടിഭയവസേന ഗഹണൂപഗമനേ പഞ്ഞാതി അത്ഥോ. ഭയതോ ഉപട്ഠാതീതി ഭയതുപട്ഠാനം ആരമ്മണം, തസ്മിം ഭയതുപട്ഠാനേ. അഥ വാ ഭയതോ ഉപതിട്ഠതീതി ഭയതുപട്ഠാനം, പഞ്ഞാ, തം ‘‘ഭയതുപട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം ഹോതി.

ആദീനവേ ഞാണന്തി ഭുമ്മവചനമേവ. ‘‘യാ ച ഭയതുപട്ഠാനേ പഞ്ഞാ, യഞ്ച ആദീനവേ ഞാണം, യാ ച നിബ്ബിദാ, ഇമേ ധമ്മാ ഏകട്ഠാ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൨൨൭) വുത്തത്താ ഏകമിവ വുച്ചമാനമ്പി അവത്ഥാഭേദേന മുഞ്ചിതുകമ്യതാദി വിയ തിവിധമേവ ഹോതി. തസ്മാ ഭയതുപട്ഠാനആദീനവാനുപസ്സനാസു സിദ്ധാസു നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ സിദ്ധാ ഹോതീതി കത്വാ അവുത്താപി വുത്താവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ.

സബ്ബസങ്ഖാരാനം ഭങ്ഗാരമ്മണം ഭങ്ഗാനുപസ്സനം ആസേവന്തസ്സ ഭാവേന്തസ്സ ബഹുലീകരോന്തസ്സ തിഭവചതുയോനിപഞ്ചഗതിസത്തവിഞ്ഞാണട്ഠിതിനവസത്താവാസേസു പഭേദകാ സങ്ഖാരാ സുഖേന ജീവിതുകാമസ്സ ഭീരുകപുരിസസ്സ സീഹബ്യഗ്ഘദീപിഅച്ഛതരച്ഛയക്ഖരക്ഖസചണ്ഡഗോണചണ്ഡകുക്കുരപഭിന്ന- മദചണ്ഡഹത്ഥിഘോരആസിവിസഅസനിവിചക്കസുസാനരണഭൂമിജലിതഅങ്ഗാരകാസുആദയോ വിയ മഹാഭയം ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി, തസ്സ ‘‘അതീതാ സങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ, പച്ചുപ്പന്നാ നിരുജ്ഝന്തി, അനാഗതാപി ഏവമേവ നിരുജ്ഝിസ്സന്തീ’’തി പസ്സതോ ഏതസ്മിം ഠാനേ ഭയതുപട്ഠാനം ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. തസ്സ തം ഭയതുപട്ഠാനഞാണം ആസേവന്തസ്സ ഭാവേന്തസ്സ ബഹുലീകരോന്തസ്സ സബ്ബഭവയോനിഗതിഠിതിസത്താവാസേസു നേവ താണം ന ലേണം ന ഗതി ന പടിസരണം പഞ്ഞായതി, സബ്ബഭവയോനിഗതിഠിതിനിവാസഗതേസു സങ്ഖാരേസു ഏകസങ്ഖാരേപി പത്ഥനാ വാ പരാമാസോ വാ ന ഹോതി, തയോ ഭവാ വീതച്ചിതങ്ഗാരപുണ്ണാ അങ്ഗാരകാസുയോ വിയ, ചത്താരോ മഹാഭൂതാ ഘോരവിസാ ആസിവിസാ വിയ, പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഉക്ഖിത്താസികാ വധകാ വിയ, ഛ അജ്ഝത്തികായതനാനി സുഞ്ഞഗാമോ വിയ, ഛ ബാഹിരായതനാനി ഗാമഘാതകചോരാ വിയ, സത്തവിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ നവ ച സത്താവാസാ ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ആദിത്താ സമ്പജ്ജലിതാ സജോതിഭൂതാ വിയ ച, സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ഗണ്ഡഭൂതാ രോഗഭൂതാ സല്ലഭൂതാ അഘഭൂതാ ആബാധഭൂതാ വിയ ച നിരസ്സാദാ നിരസാ മഹാആദീനവരാസിഭൂതാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി, സുഖേന ജീവിതുകാമസ്സ ഭീരുകപുരിസസ്സ രമണീയാകാരസണ്ഠിതമ്പി സവാളകമിവ വനഗഹനം, സസദ്ദൂലാ വിയ ഗുഹാ, സഗാഹരക്ഖസം വിയ ഉദകം, സമുസ്സിതഖഗ്ഗാ വിയ പച്ചത്ഥികാ, സവിസം വിയ ഭോജനം, സചോരോ വിയ മഗ്ഗോ, ആദിത്തമിവ അഗാരം, ഉയ്യുത്തസേനാ വിയ രണഭൂമി. യഥാ ഹി സോ പുരിസോ ഏതാനി സവാളകവനഗഹനാദീനി ആഗമ്മ ഭീതോ സംവിഗ്ഗോ ലോമഹട്ഠജാതോ സമന്തതോ ആദീനവമേവ പസ്സതി, ഏവമേവ സോ യോഗാവചരോ ഭങ്ഗാനുപസ്സനാവസേന സബ്ബസങ്ഖാരേസു ഭയതോ ഉപട്ഠിതേസു സമന്തതോ നിരസം നിരസ്സാദം ആദീനവമേവ പസ്സതി. തസ്സേവം പസ്സതോ ആദീനവാനുപസ്സനാഞാണം ഉപ്പജ്ജതി.

സോ ഏവം സബ്ബസങ്ഖാരേ ആദീനവതോ സമ്പസ്സന്തോ സബ്ബഭവയോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസഗതേ സഭേദകേ സങ്ഖാരഗതേ നിബ്ബിന്ദതി ഉക്കണ്ഠതി നാഭിരമതി. സേയ്യഥാപി നാമ ചിത്തകൂടപബ്ബതപാദാഭിരതോ സുവണ്ണരാജഹംസോ അസുചിമ്ഹി ചണ്ഡാലഗാമദ്വാരആവാടേ നാഭിരമതി, സത്തസു മഹാസരേസുയേവ അഭിരമതി, ഏവമേവ അയം യോഗീരാജഹംസോ സുപരിദിട്ഠാദീനവേ സഭേദകേ സങ്ഖാരഗതേ നാഭിരമതി, ഭാവനാരാമതായ പന ഭാവനാരതിയാ സമന്നാഗതത്താ സത്തസു അനുപസ്സനാസുയേവ അഭിരമതി. യഥാ ച സുവണ്ണപഞ്ജരേപി പക്ഖിത്തോ സീഹോ മിഗരാജാ നാഭിരമതി, തിയോജനസഹസ്സവിത്ഥതേ പന ഹിമവന്തേയേവ രമതി, ഏവമയമ്പി യോഗീസീഹോ തിവിധേ സുഗതിഭവേപി നാഭിരമതി, തീസു അനുപസ്സനാസുയേവ രമതി. യഥാ ച സബ്ബസേതോ സത്തപ്പതിട്ഠോ ഇദ്ധിമാ വേഹാസങ്ഗമോ ഛദ്ദന്തോ നാഗരാജാ നഗരമജ്ഝേ നാഭിരമതി, ഹിമവതി ഛദ്ദന്തരഹദേയേവ രമതി, ഏവമയം യോഗീവരവാരണോ സബ്ബസ്മിമ്പി സങ്ഖാരഗതേ നാഭിരമതി, ‘‘അനുപ്പാദോ ഖേമ’’ന്തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൫൩) നയേന നിദ്ദിട്ഠേ സന്തിപദേയേവ രമതി, തന്നിന്നതപ്പോണതപ്പബ്ഭാരമാനസോ ഹോതി. ഏത്താവതാ തസ്സ നിബ്ബിദാനുപസ്സനാഞാണം ഉപ്പന്നം ഹോതീതി.

൯. മുഞ്ചിതുകമ്യതാപടിസങ്ഖാസന്തിട്ഠനാ പഞ്ഞാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാസു ഞാണന്തി മുഞ്ചിതും ചജിതും കാമേതി ഇച്ഛതീതി മുഞ്ചിതുകാമോ, മുഞ്ചിതുകാമസ്സ ഭാവോ മുഞ്ചിതുകമ്യതാ. പടിസങ്ഖാതി ഉപപരിക്ഖതീതി പടിസങ്ഖാ, പടിസങ്ഖാനം വാ പടിസങ്ഖാ. സന്തിട്ഠതി അജ്ഝുപേക്ഖതീതി സന്തിട്ഠനാ, സന്തിട്ഠനം വാ സന്തിട്ഠനാ. മുഞ്ചിതുകമ്യതാ ച സാ പടിസങ്ഖാ ച സന്തിട്ഠനാ ചാതി മുഞ്ചിതുകമ്യതാപടിസങ്ഖാസന്തിട്ഠനാ. ഇതി പുബ്ബഭാഗേ നിബ്ബിദാഞാണേന നിബ്ബിന്നസ്സ ഉപ്പാദാദീനി പരിച്ചജിതുകാമതാ മുഞ്ചിതുകമ്യതാ. മുഞ്ചനസ്സ ഉപായകരണത്ഥം മജ്ഝേ പടിസങ്ഖാനം പടിസങ്ഖാ. മുഞ്ചിത്വാ അവസാനേ അജ്ഝുപേക്ഖനം സന്തിട്ഠനാ. ഏവം അവത്ഥാഭേദേന തിപ്പകാരാ പഞ്ഞാ സങ്ഖാരാനം അജ്ഝുപേക്ഖനാസു ഞാണം, മുഞ്ചിതുകമ്യതാപടിസങ്ഖാസന്തിട്ഠനാസങ്ഖാതാനം അവത്ഥാഭേദേന ഭിന്നാനം തിസ്സന്നമ്പി പഞ്ഞാനം സങ്ഖാരുപേക്ഖതം ഇച്ഛന്തേന പന ‘‘പഞ്ഞാ’’തി ച ‘‘സങ്ഖാരുപേക്ഖാസൂ’’തി ച ബഹുവചനം കതം, അവത്ഥാഭേദേന ഭിന്നസ്സാപി ഏകത്താ ‘‘ഞാണ’’ന്തി ഏകവചനം കതന്തി വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ച – ‘‘യാ ച മുഞ്ചിതുകമ്യതാ യാ ച പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാ യാ ച സങ്ഖാരുപേക്ഖാ, ഇമേ ധമ്മാ ഏകട്ഠാ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൨൨൭). കേചി പന ‘‘സങ്ഖാരുപേക്ഖാസൂതി ബഹുവചനം സമഥവിപസ്സനാവസേന സങ്ഖാരുപേക്ഖാനം ബഹുത്താ’’തിപി വദന്തി. സങ്ഖാരുപേക്ഖാസൂതി ച കിരിയാപേക്ഖന്തി വേദിതബ്ബം. അവത്ഥാഭേദേന പന തേന നിബ്ബിദാഞാണേന നിബ്ബിന്ദന്തസ്സ ഉക്കണ്ഠന്തസ്സ സബ്ബഭവയോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസഗതേസു സഭേദകേസു സങ്ഖാരേസു ചിത്തം ന സജ്ജതി ന ലഗ്ഗതി ന ബജ്ഝതി, സബ്ബസങ്ഖാരഗതം മുഞ്ചിതുകാമം ഛഡ്ഡേതുകാമം ഹോതി.

അഥ വാ യഥാ ജാലബ്ഭന്തരഗതോ മച്ഛോ, സപ്പമുഖഗതോ മണ്ഡൂകോ, പഞ്ജരപക്ഖിത്തോ വനകുക്കുടോ, ദള്ഹപാസവസംഗതോ മിഗോ, അഹിതുണ്ഡികഹത്ഥഗതോ സപ്പോ, മഹാപങ്കപക്ഖന്ദോ കുഞ്ജരോ, സുപണ്ണമുഖഗതോ നാഗരാജാ, രാഹുമുഖപവിട്ഠോ ചന്ദോ, സപത്തപരിക്ഖിത്തോ പുരിസോതിഏവമാദയോ തതോ തതോ മുച്ചിതുകാമാ നിസ്സരിതുകാമാവ ഹോന്തി, ഏവം തസ്സ യോഗിനോ ചിത്തം സബ്ബസ്മാ സങ്ഖാരഗതാ മുച്ചിതുകാമം നിസ്സരിതുകാമം ഹോതി. ഏവഞ്ഹി വുച്ചമാനേ ‘‘മുച്ചിതുകാമസ്സ മുച്ചിതുകമ്യതാ’’തി പാഠോ യുജ്ജതി. ഏവഞ്ച സതി ‘‘ഉപ്പാദം മുഞ്ചിതുകമ്യതാ’’തിആദീസു ‘‘ഉപ്പാദാ മുച്ചിതുകമ്യതാ’’തിആദി വത്തബ്ബം ഹോതി, തസ്മാ പുരിമോ ഏവ അത്ഥോ സുന്ദരതരോ. അഥസ്സ സബ്ബസങ്ഖാരേസു വിഗതാലയസ്സ സബ്ബസങ്ഖാരഗതം മുഞ്ചിതുകാമസ്സ മുഞ്ചിതുകമ്യതാഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. സോ ഏവം സബ്ബഭവയോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസഗതേ സഭേദകേ സങ്ഖാരേ മുഞ്ചിതുകാമോ മുഞ്ചനസ്സ ഉപായസമ്പാദനത്ഥം പുന തേ ഏവ സങ്ഖാരേ പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണേന തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ വിപസ്സതി. ഏവഞ്ഹി വിപസ്സതോ ചസ്സ അനിച്ചവസേന നിമിത്തം പടിസങ്ഖാഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, ദുക്ഖവസേന പവത്തം പടിസങ്ഖാഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, അനത്തവസേന നിമിത്തഞ്ച പവത്തഞ്ച പടിസങ്ഖാഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. സോ പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണേന ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ സുഞ്ഞാ’’തി ദിസ്വാ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സങ്ഖാരേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഭയഞ്ച നന്ദിഞ്ച വിപ്പഹായ ഭരിയായ ദോസം ദിസ്വാ വിസ്സട്ഠഭരിയോ വിയ പുരിസോ തസ്സാ ഭരിയായ സങ്ഖാരേസു ഉദാസീനോ ഹോതി മജ്ഝത്തോ, ‘‘അഹ’’ന്തി വാ ‘‘മമ’’ന്തി വാ ന ഗണ്ഹാതി. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ തീസു ഭവേസു ചിത്തം പതിലീയതി പടികുടതി പടിവത്തതി ന സമ്പസാരിയതി. സേയ്യഥാപി നാമ പദുമപലാസേ ഈസകം പോണേ ഉദകഫുസിതാനി പതിലീയന്തി പടികുടന്തി പടിവത്തന്തി ന സമ്പസാരിയന്തി. സേയ്യഥാപി വാ പന കുക്കുടപത്തം വാ ന്ഹാരുദദ്ദുലം വാ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്തം പതിലീയതി പടികുടതി പടിവത്തതി ന സമ്പസാരിയതി, ഏവം തസ്സ തീസു ഭവേസു ചിത്തം പതിലീയതി പടികുടതി പടിവത്തതി ന സമ്പസാരിയതി, ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതി. ഏവമസ്സ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം ഉപ്പന്നം ഹോതി. ഇമിനാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണേന സദ്ധിം ഉപരി ഗോത്രഭുഞാണസ്സ സാധകം അനുലോമഞാണം പുബ്ബാപരഞാണേഹി അവുത്തമ്പി വുത്തമേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹി ഭഗവതാ –

‘‘സോ വത, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കഞ്ചി സങ്ഖാരം നിച്ചതോ സമനുപസ്സന്തോ അനുലോമികായ ഖന്തിയാ സമന്നാഗതോ ഭവിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി, അനുലോമികായ ഖന്തിയാ അസമന്നാഗതോ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി, സമ്മത്തനിയാമം അനോക്കമമാനോ സോതാപത്തിഫലം വാ സകദാഗാമിഫലം വാ അനാഗാമിഫലം വാ അരഹത്തഫലം വാ സച്ഛികരിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തിആദി (അ. നി. ൬.൯൮; പടി. മ. ൩.൩൬).

വുത്തഞ്ച ധമ്മസേനാപതിനാ –

‘‘കതിഹാകാരേഹി അനുലോമികം ഖന്തിം പടിലഭതി? കതിഹാകാരേഹി സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമതി? ചത്താലീസായ ആകാരേഹി അനുലോമികം ഖന്തിം പടിലഭതി, ചത്താലീസായ ആകാരേഹി സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമതീ’’തിആദി (പടി. മ. ൩.൩൭).

പട്ഠാനേ ചേതം വുത്തം ഭഗവതാ –

‘‘അനുലോമം ഗോത്രഭുസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ. അനുലോമം വോദാനസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൭).

തസ്സ ഹി തം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം ആസേവന്തസ്സ ഭാവേന്തസ്സ ബഹുലീകരോന്തസ്സ അധിമോക്ഖസദ്ധാ ബലവതരാ ഹോതി, വീരിയം സുപഗ്ഗഹിതം, സതി സൂപട്ഠിതാ, ചിത്തം സുസമാഹിതം, സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം തിക്ഖതരം പവത്തതി. തസ്സ ഇദാനി മഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി സങ്ഖാരുപേക്ഖായ സങ്ഖാരേ ‘‘അനിച്ചാ’’തി വാ ‘‘ദുക്ഖാ’’തി വാ ‘‘അനത്താ’’തി വാ സമ്മസിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി. ഭവങ്ഗാനന്തരം സങ്ഖാരുപേക്ഖായ കതനയേനേവ സങ്ഖാരേ ‘‘അനിച്ചാ’’തി വാ ‘‘ദുക്ഖാ’’തി വാ ‘‘അനത്താ’’തി വാ ആരമ്മണം കുരുമാനം ഉപ്പജ്ജതി മനോദ്വാരാവജ്ജനം. തദനന്തരം തഥേവ സങ്ഖാരേ ആരമ്മണം കത്വാ ദ്വേ തീണി ചത്താരി വാ ജവനചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. തംസമ്പയുത്തം ഞാണം അനുലോമഞാണം. തഞ്ഹി പുരിമാനഞ്ച അട്ഠന്നം വിപസ്സനാഞാണാനം തഥകിച്ചതായ അനുലോമേതി, ഉപരി ച പത്തബ്ബാനം സത്തതിംസായ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം അനുലോമേതി. യഥാ ഹി ധമ്മികോ രാജാ വിനിച്ഛയട്ഠാനേ നിസിന്നോ അട്ഠന്നം വോഹാരികമഹാമത്താനം വിനിച്ഛയം സുത്വാ അഗതിഗമനം പഹായ മജ്ഝത്തോ ഹുത്വാ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി അനുമോദമാനോ തേസഞ്ച വിനിച്ഛയസ്സ അനുലോമേതി, പോരാണസ്സ ച രാജധമ്മസ്സ. തത്ഥ രാജാ വിയ അനുലോമഞാണം, അട്ഠ വോഹാരികമഹാമത്താ വിയ അട്ഠ വിപസ്സനാഞാണാനി, പോരാണരാജധമ്മോ വിയ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ, യഥാ രാജാ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി അനുമോദമാനോ വോഹാരികാനഞ്ച വിനിച്ഛയസ്സ രാജധമ്മസ്സ ച അനുലോമേതി, ഏവമിദം അനിച്ചാദിവസേന സങ്ഖാരേ ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജമാനാനം അട്ഠന്നഞ്ച വിപസ്സനാഞാണാനം തഥകിച്ചതായ അനുലോമേതി, ഉപരി ച പത്തബ്ബാനം സത്തതിംസായ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം. തസ്മാ അനുലോമഞാണന്തി വുച്ചതി.

൧൦. ബഹിദ്ധാ വുട്ഠാനവിവട്ടനേ പഞ്ഞാ ഗോത്രഭുഞാണന്തി ഏത്ഥ ബഹിദ്ധാതി സങ്ഖാരനിമിത്തം. തഞ്ഹി അജ്ഝത്തചിത്തസന്താനേ അകുസലക്ഖന്ധേ ഉപാദായ ബഹിദ്ധാതി വുത്തം. തസ്മാ ബഹിദ്ധാ സങ്ഖാരനിമിത്തമ്ഹാ വുട്ഠാതി വിഗതം ഹുത്വാ ഉദ്ധം തിട്ഠതീതി വുട്ഠാനം, വിവട്ടതി പരാവട്ടതി പരമ്മുഖം ഹോതീതി വിവട്ടനം, വുട്ഠാനഞ്ച തം വിവട്ടനഞ്ചാതി വുട്ഠാനവിവട്ടനം. തേനേവാഹ –

‘‘ഗോത്രഭുഞാണം സമുദയസ്സ അസമുച്ഛിന്ദനതോ പവത്താ ന വുട്ഠാതി, നിബ്ബാനാരമ്മണതോ പന നിമിത്താ വുട്ഠാതീതി ഏകതോ വുട്ഠാനം ഹോതീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൮൨൭).

പുഥുജ്ജനഗോത്താഭിഭവനതോ അരിയഗോത്തഭാവനതോ ഗോത്രഭു. ഇദഞ്ഹി അനുലോമഞാണേഹി പദുമപലാസതോ ഉദകമിവ സബ്ബസങ്ഖാരതോ പതിലീയമാനചിത്തസ്സ അനുലോമഞാണസ്സ ആസേവനന്തേ അനിമിത്തം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കുരുമാനം പുഥുജ്ജനഗോത്തം പുഥുജ്ജനസങ്ഖം പുഥുജ്ജനഭൂമിം അതിക്കമമാനം അരിയഗോത്തം അരിയസങ്ഖം അരിയഭൂമിം ഓക്കമമാനം നിബ്ബാനാരമ്മണേ പഠമാവത്തനപഠമാഭോഗപഠമസമന്നാഹാരഭൂതം മഗ്ഗസ്സ അനന്തരസമനന്തരാസേവനഉപനിസ്സയനത്ഥിവിഗതവസേന ഛഹി ആകാരേഹി പച്ചയഭാവം സാധയമാനം സിഖാപ്പത്തം വിപസ്സനായ മുദ്ധഭൂതം അപുനരാവത്തകം ഉപ്പജ്ജതി.

൧൧. ദുഭതോ വുട്ഠാനവിവട്ടനേ പഞ്ഞാ മഗ്ഗേ ഞാണന്തി ഏത്ഥ ദുഭതോതി ഉഭതോ, ദ്വയതോതി വാ വുത്തം ഹോതി. കിലേസാനം സമുച്ഛിന്ദനതോ കിലേസേഹി ച തദനുവത്തകക്ഖന്ധേഹി ച നിബ്ബാനാരമ്മണകരണതോ ബഹിദ്ധാ സബ്ബസങ്ഖാരനിമിത്തേഹി ച വുട്ഠാതി വിവട്ടതീതി ദുഭതോ വുട്ഠാനവിവട്ടനേ പഞ്ഞാ. തേനേവാഹ –

‘‘ചത്താരിപി മഗ്ഗഞാണാനി അനിമിത്താരമ്മണത്താ നിമിത്തതോ വുട്ഠഹന്തി, സമുദയസ്സ സമുച്ഛിന്ദനതോ പവത്താ വുട്ഠഹന്തീതി ദുഭതോ വുട്ഠാനാനി ഹോന്തീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൮൨൭).

മഗ്ഗേ ഞാണന്തി നിബ്ബാനം മഗ്ഗതി പേക്ഖതി, നിബ്ബാനത്ഥികേഹി വാ മഗ്ഗീയതി അന്വേസീയതി, കിലേസേ വാ മാരേന്തോ ഗച്ഛതി പവത്തതീതി മഗ്ഗോ, തസ്മിം മഗ്ഗേ ഞാണം. ജാതിഗ്ഗഹണേന ഏകവചനം കതം. തഞ്ഹി ഗോത്രഭുഞാണസ്സ അനന്തരം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കുരുമാനം സയംവജ്ഝേ കിലേസേ നിരവസേസം സമുച്ഛിന്ദമാനം അനമതഗ്ഗസംസാരവട്ടദുക്ഖസമുദ്ദം സോസയമാനം സബ്ബാപായദ്വാരാനി പിദഹമാനം സത്തഅരിയധനസമ്മുഖീഭാവം കുരുമാനം അട്ഠങ്ഗികം മിച്ഛാമഗ്ഗം പജഹമാനം സബ്ബവേരഭയാനി വൂപസമയമാനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഓരസപുത്തഭാവമുപനയമാനം അഞ്ഞാനി ച അനേകാനി ആനിസംസസതാനി പടിലാഭയമാനം മഗ്ഗഞാണം ഉപ്പജ്ജതി.

ഠാതും ഇച്ഛം പുരിസോ, ലങ്ഘിത്വാ മാതികായ പരതീരേ;

വേഗേനാഗമ്മ യഥാ, ഗണ്ഹിത്വാ ഓരിമതിരതരുബദ്ധം.

രജ്ജും വാ ദണ്ഡം വാ, ഉല്ലങ്ഘിത്വാന പാരനിന്നതനു;

പാരാപന്നോ പന തം, മുഞ്ചിയ വേധം പതിട്ഠഹതി പാരേ.

ഏവം യോഗാവചരോ, സക്കായമയമ്ഹി ഓരിമേ തീരേ;

ദിട്ഠഭയോ അഭയേ പന, ഠാതും ഇച്ഛം അമതപാരേ.

ഉദയബ്ബയാനുപസ്സ, പഭുതികവേഗേന ആഗതോ രജ്ജും;

രൂപാവ്ഹം ദണ്ഡം വാ, തദിതരഖന്ധാവ്ഹയം സമ്മാ.

ഗണ്ഹിത്വാ ആവജ്ജന, ചിത്തേന ഹി പുബ്ബവുത്തനയതോവ;

അനുലോമേഹുല്ലങ്ഘിയ, നിബ്ബുതിനിന്നോ തദാസനോപഗതോ.

തം മുഞ്ചിയ ഗോത്രഭുനാ, അലദ്ധആസേവനേന തു പവേധം;