നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

ഖുദ്ദകനികായേ

നേത്തിപ്പകരണ-അട്ഠകഥാ

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

മഹാകാരുണികം നാഥം, ഞേയ്യസാഗരപാരഗും;

വന്ദേ നിപുണഗമ്ഭീര-വിചിത്രനയദേസനം.

വിജ്ജാചരണസമ്പന്നാ, യേന നിയ്യന്തി ലോകതോ;

വന്ദേ തമുത്തമം ധമ്മം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധപൂജിതം.

സീലാദിഗുണസമ്പന്നോ, ഠിതോ മഗ്ഗഫലേസു യോ;

വന്ദേ അരിയസങ്ഘം തം, പുഞ്ഞക്ഖേത്തം അനുത്തരം.

വന്ദനാജനിതം പുഞ്ഞം, ഇതി യം രതനത്തയേ;

ഹതന്തരായോ സബ്ബത്ഥ, ഹുത്വാഹം തസ്സ തേജസാ.

ഠിതിം ആകങ്ഖമാനേന, ചിരം സദ്ധമ്മനേത്തിയാ;

ധമ്മരക്ഖിതനാമേന, ഥേരേന അഭിയാചിതോ.

പദുമുത്തരനാഥസ്സ, പാദമൂലേ പവത്തിതം;

പസ്സതാ അഭിനീഹാരം, സമ്പത്തം യസ്സ മത്ഥകം.

സംഖിത്തം വിഭജന്താനം, ഏസോ അഗ്ഗോതി താദിനാ;

ഠപിതോ ഏതദഗ്ഗസ്മിം, യോ മഹാസാവകുത്തമോ.

ഛളഭിഞ്ഞോ വസിപ്പത്തോ, പഭിന്നപടിസമ്ഭിദോ;

മഹാകച്ചായനോ ഥേരോ, സമ്ബുദ്ധേന പസംസിതോ.

തേന യാ ഭാസിതാ നേത്തി, സത്ഥാരാ അനുമോദിതാ;

സാസനസ്സ സദായത്താ, നവങ്ഗസ്സത്ഥവണ്ണനാ.

തസ്സാ ഗമ്ഭീരഞാണേഹി, ഓഗാഹേതബ്ബഭാവതോ;

കിഞ്ചാപി ദുക്കരാ കാതും, അത്ഥസംവണ്ണനാ മയാ.

സഹ സംവണ്ണനം യസ്മാ, ധരതേ സത്ഥുസാസനം;

പുബ്ബാചരിയസീഹാനം, തിട്ഠതേവ വിനിച്ഛയോ.

തസ്മാ തമുപനിസ്സായ, ഓഗാഹേത്വാന പഞ്ചപി;

നികായേ പേടകേനാപി, സംസന്ദിത്വാ യഥാബലം.

സുവിസുദ്ധമസംകിണ്ണം, നിപുണത്ഥവിനിച്ഛയം;

മഹാവിഹാരവാസീനം, സമയം അവിലോമയം.

പമാദലേഖം വജ്ജേത്വാ, പാളിം സമ്മാ നിയോജയം;

ഉപദേസം വിഭാവേന്തോ, കരിസ്സാമത്ഥവണ്ണനം.

ഇതി അത്ഥം അസങ്കിണ്ണം, നേത്തിപ്പകരണസ്സ മേ;

വിഭജന്തസ്സ സക്കച്ചം, നിസാമയഥ സാധവോതി.

തത്ഥ കേനട്ഠേന നേത്തി? സദ്ധമ്മനയനട്ഠേന നേത്തി. യഥാ ഹി തണ്ഹാ സത്തേ കാമാദിഭവം നയതീതി ‘‘ഭവനേത്തീ’’തി വുച്ചതി, ഏവമയമ്പി വേനേയ്യസത്തേ അരിയധമ്മം നയതീതി സദ്ധമ്മനയനട്ഠേന ‘‘നേത്തീ’’തി വുച്ചതി. അഥ വാ നയന്തി തായാതി നേത്തി. നേത്തിപ്പകരണേന ഹി കരണഭൂതേന ധമ്മകഥികാ വേനേയ്യസത്തേ ദസ്സനമഗ്ഗം നയന്തി സമ്പാപേന്തീതി, നീയന്തി വാ ഏത്ഥ ഏതസ്മിം പകരണേ അധിട്ഠാനഭൂതേ പതിട്ഠാപേത്വാ വേനേയ്യാ നിബ്ബാനം സമ്പാപിയന്തീതി നേത്തി. ന ഹി നേത്തിഉപദേസസന്നിസ്സയേന വിനാ അവിപരീതസുത്തത്ഥാവബോധോ സമ്ഭവതി. തഥാ ഹി വുത്തം – ‘‘തസ്മാ നിബ്ബായിതുകാമേനാ’’തിആദി. സബ്ബാപി ഹി സുത്തസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാ നേത്തിഉപദേസായത്താ, നേത്തി ച സുത്തപ്പഭവാ, സുത്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പഭവന്തി.

സാ പനായം നേത്തി പകരണപരിച്ഛേദതോ തിപ്പഭേദാ ഹാരനയപട്ഠാനാനം വസേന. പഠമഞ്ഹി ഹാരവിചാരോ, തതോ നയവിചാരോ, പച്ഛാ പട്ഠാനവിചാരോതി. പാളിവവത്ഥാനതോ പന സങ്ഗഹവാരവിഭാഗവാരവസേന ദുവിധാ. സബ്ബാപി ഹി നേത്തി സങ്ഗഹവാരോ വിഭാഗവാരോതി വാരദ്വയമേവ ഹോതി.

തത്ഥ സങ്ഗഹവാരോ ആദിതോ പഞ്ചഹി ഗാഥാഹി പരിച്ഛിന്നോ. സബ്ബോ ഹി പകരണത്ഥോ ‘‘യം ലോകോ പൂജയതേ’’തിആദീഹി പഞ്ചഹി ഗാഥാഹി അപരിഗ്ഗഹിതോ നാമ നത്ഥി. നനു ചേത്ഥ പട്ഠാനം അസങ്ഗഹിതന്തി? നയിദമേവം ദട്ഠബ്ബം, മൂലപദഗ്ഗഹണേന പട്ഠാനസ്സ സങ്ഗഹിതത്താ. തഥാ ഹി വക്ഖതി – ‘‘അട്ഠാരസ മൂലപദാ കുഹിം ദട്ഠബ്ബാ സാസനപട്ഠാനേ’’തി. മൂലപദപട്ഠാനാനി ഹി അത്ഥനയസങ്ഖാരത്തികാ വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞം സങ്ഗഹിതാനി.

വിഭാഗവാരോ പന ഉദ്ദേസനിദ്ദേസപടിനിദ്ദേസവസേന തിവിധോ. തേസു ‘‘തത്ഥ കതമേ സോളസ ഹാരാ’’തി ആരഭിത്വാ യാവ ‘‘ഭവന്തി അട്ഠാരസ പദാനീ’’തി അയം ഉദ്ദേസവാരോ. ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’’തി ആരഭിത്വാ യാവ ‘‘തേത്തിംസാ ഏത്തികാ നേത്തീ’’തി അയം നിദ്ദേസവാരോ. പടിനിദ്ദേസവാരോ പന ഹാരവിഭങ്ഗവാരോ ഹാരസമ്പാതവാരോ നയസമുട്ഠാനവാരോ സാസനപട്ഠാനവാരോതി ചതുബ്ബിധോ. തേസു ‘‘തത്ഥ കതമോ ദേസനാഹാരോ’’തി ആരഭിത്വാ യാവ ‘‘അയം പഹാനേന സമാരോപനാ’’തി അയം ഹാരവിഭങ്ഗവാരോ. തത്ഥ ‘‘കതമോ ദേസനാഹാരസമ്പാതോ’’തി ആരഭിത്വാ യാവ ‘‘അനുപാദിസേസാ ച നിബ്ബാനധാതൂ’’തി അയം ഹാരസമ്പാതവാരോ. ഏത്ഥാഹ – ഹാരവിഭങ്ഗഹാരസമ്പാതവാരാനം കിം നാനാകരണന്തി? വുച്ചതേ – യത്ഥ അനേകേഹിപി ഉദാഹരണസുത്തേഹി ഏകോ ഹാരോ നിദ്ദിസീയതി, അയം ഹാരവിഭങ്ഗവാരോ. യത്ഥ പന ഏകസ്മിം സുത്തേ അനേകേ ഹാരാ സമ്പതന്തി, അയം ഹാരസമ്പാതവാരോ. വുത്തഞ്ഹേതം പേടകേ –

‘‘യത്ഥ ച സബ്ബേ ഹാരാ, സമ്പതമാനാ നയന്തി സുത്തത്ഥം;

ബ്യഞ്ജനവിധിപുഥുത്താ, സാ ഭൂമീ ഹാരസമ്പാതോ’’തി.

നയസമുട്ഠാനസാസനപട്ഠാനവാരവിഭാഗോ പാകടോ ഏവ. സാസനപട്ഠാനവാരോ പന സങ്ഗഹവാരേ വിയ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസവാരേസുപി ന സരൂപതോ ഉദ്ധടോതി. ഏത്ഥാഹ – ‘‘ഇദം നേത്തിപ്പകരണം മഹാസാവകഭാസിതം, ഭഗവതാ അനുമോദിത’’ന്തി ച കഥമേതം വിഞ്ഞായതീതി? പാളിതോ ഏവ. ന ഹി പാളിതോ അഞ്ഞം പമാണതരം അത്ഥി. യാ ഹി ചതൂഹി മഹാപദേസേഹി അവിരുദ്ധാ പാളി, സാ പമാണം. തഥാ ഹി അഗരഹിതായ ആചരിയപരമ്പരായ പേടകോപദേസോ വിയ ഇദം നേത്തിപ്പകരണം ആഭതം. യദി ഏവം കസ്മാസ്സ നിദാനം ന വുത്തം. സാവകഭാസിതാനമ്പി ഹി സുഭസുത്ത- (ദീ. നി. ൧.൪൪൪ ആദയോ) അനങ്ഗണസുത്ത- (മ. നി. ൧.൫൭ ആദയോ) കച്ചായനസംയുത്താദീനം നിദാനം ഭാസിതന്തി? നയിദം ഏകന്തികം. സാവകഭാസിതാനം ബുദ്ധഭാസിതാനമ്പി ഹി ഏകച്ചാനം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗനിദ്ദേസാദീനം ധമ്മപദബുദ്ധവംസാദീനഞ്ച നിദാനം ന ഭാസിതം, ന ച താവതാ താനി അപ്പമാണം, ഏവമിധാപി ദട്ഠബ്ബം.

നിദാനഞ്ച നാമ സുത്തവിനയാനം ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികഉപാലിത്ഥേരാദീഹി മഹാസാവകേഹേവ ഭാസിതം, ഇദഞ്ച മഹാസാവകഭാസിതം, ഥേരം മുഞ്ചിത്വാ അനഞ്ഞവിസയത്താ ഇമിസ്സാ വിചാരണായാതി കിമേതേന നിദാനഗവേസനേന, അത്ഥോയേവേത്ഥ ഗവേസിതബ്ബോ, യോ പാളിയാ അവിരുദ്ധോതി. അഥ വാ പാളിയാ അത്ഥസംവണ്ണനാഭാവതോ ന ഇമസ്സ പകരണസ്സ വിസും നിദാനവചനകിച്ചം അത്ഥി, പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗനിദ്ദേസാദീനം വിയാതി ദട്ഠബ്ബം.

ഇദാനി ഏതസ്മിം പകരണേ നാനപ്പകാരകോസല്ലത്ഥം അയം വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ – സബ്ബമേവ ചേതം പകരണം സാസനപരിയേട്ഠിഭാവതോ ഏകവിധം, തഥാ അരിയമഗ്ഗസമ്പാദനതോ വിമുത്തിരസതോ ച. ബ്യഞ്ജനത്ഥവിചാരഭാവതോ ദുവിധം, തഥാ സങ്ഗഹവിഭാഗഭാവതോ ധമ്മവിനയത്ഥസംവണ്ണനതോ ലോകിയലോകുത്തരത്ഥസങ്ഗഹണതോ രൂപാരൂപധമ്മപരിഗ്ഗാഹകതോ ലക്ഖണലക്ഖിയഭാവതോ പവത്തിനിവത്തിവചനതോ സഭാഗവിസഭാഗനിദ്ദേസതോ സാധാരണാസാധാരണധമ്മവിഭാഗതോ ച.

തിവിധം പുഗ്ഗലത്തയനിദ്ദേസതോ തിവിധകല്യാണവിഭാഗതോ പരിഞ്ഞത്തയകഥനതോ പഹാനത്തയൂപദേസതോ സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹണതോ തിവിധസംകിലേസവിസോധനതോ മൂലഗീതിഅനുഗീതിസങ്ഗീതിഭേദതോ പിടകത്തയത്ഥസംവണ്ണനതോ ഹാരനയപട്ഠാനപ്പഭേദതോ ച.

ചതുബ്ബിധം ചതുപ്പടിസമ്ഭിദാവിസയതോ ചതുനയദേസനതോ ധമ്മത്ഥദേസനാപടിവേധഗമ്ഭീരഭാവതോ ച. പഞ്ചവിധം അഭിഞ്ഞേയ്യാദിധമ്മവിഭാഗതോ പഞ്ചക്ഖന്ധനിദ്ദേസതോ പഞ്ചഗതിപരിച്ഛേദതോ പഞ്ചനികായത്ഥവിവരണതോ ച. ഛബ്ബിധം ഛളാരമ്മണവിഭാഗതോ ഛഅജ്ഝത്തികബാഹിരായതനവിഭാഗതോ ച. സത്തവിധം സത്തവിഞ്ഞാണട്ഠിതിപരിച്ഛേദതോ. നവവിധം സുത്താദിനവങ്ഗനിദ്ദേസതോ. ചുദ്ദസവിധം സുത്താധിട്ഠാനവിഭാഗതോ. സോളസവിധം അട്ഠവീസതിവിധഞ്ച സാസനപട്ഠാനപ്പഭേദതോ. ചതുരാസീതിസഹസ്സവിധം ചതുരാസീതിസഹസ്സധമ്മക്ഖന്ധവിചാരഭാവതോതിആദിനാ നയേന പകരണവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ സാസനപരിയേട്ഠിഭാവതോതി സകലം നേത്തിപ്പകരണം സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹസ്സ നവങ്ഗസ്സ സത്ഥുസാസനസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാഭാവതോ. അരിയമഗ്ഗസമ്പാദനതോതി ദസ്സനഭൂമിഭാവനാഭൂമിസമ്പാദനതോ. വിമുത്തിരസതോതി സാസനസ്സ അമതപരിയോസാനത്താ വുത്തം. ബ്യഞ്ജനത്ഥവിചാരഭാവതോതി ഹാരബ്യഞ്ജനപദകമ്മനയാനം ബ്യഞ്ജനവിചാരത്താ അത്ഥപദഅത്ഥനയാനം അത്ഥവിചാരത്താ വുത്തം. സങ്ഗഹവിഭാഗഭാവോ പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. ധമ്മവിനയത്ഥസംവണ്ണനതോതി സകലസ്സാപി പരിയത്തിസാസനസ്സ ധമ്മവിനയഭാവതോ വുത്തം. ലക്ഖണലക്ഖിയഭാവതോതി നേത്തിവചനസ്സ ലക്ഖണത്താ ഉദാഹരണസുത്താനഞ്ച ലക്ഖിയത്താ വുത്തം. സഭാഗവിസഭാഗനിദ്ദേസതോതി സമാനജാതിയാ ധമ്മാ സഭാഗാ, പടിപക്ഖാ വിസഭാഗാ, തംവിചാരഭാവതോതി അത്ഥോ. സാധാരണാസാധാരണധമ്മവിഭാഗതോതി പഹാനേകട്ഠസഹജേകട്ഠതാദിസാമഞ്ഞേന യേ ധമ്മാ യേസം ധമ്മാനം നാമവത്ഥാദിനാ സാധാരണാ തബ്ബിധുരതായ അസാധാരണാ ച, തംവിഭാഗതോ ദുവിധന്തി അത്ഥോ.

പുഗ്ഗലത്തയനിദ്ദേസതോതി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദി പുഗ്ഗലത്തയനിദ്ദേസതോ. തിവിധകല്യാണവിഭാഗതോതി ആദികല്യാണാദിവിഭാഗതോ. മൂലഗീതിഅനുഗീതിസങ്ഗീതിഭേദതോതി പഠമം വചനം മൂലഗീതി, വുത്തസ്സേവ അത്ഥസ്സ സങ്ഗഹഗാഥാ അനുഗീതി, തംതംസുത്തത്ഥയോജനവസേന വിപ്പകിണ്ണസ്സ പകരണസ്സ സങ്ഗായനം സങ്ഗീതി, സാ ഥേരസ്സ പരതോ പവത്തിതാതി വേദിതബ്ബാ, ഏതാസം തിസ്സന്നം ഭേദതോ തിവിധന്തി അത്ഥോ. പഞ്ചക്ഖന്ധനിദ്ദേസതോതി രൂപാദിപഞ്ചക്ഖന്ധസീലാദിപഞ്ചധമ്മക്ഖന്ധനിദ്ദേസതോ പഞ്ചവിധന്തി അത്ഥോ. സുത്താധിട്ഠാനവിഭാഗതോതി ലോഭദോസമോഹാനം അലോഭാദോസാമോഹാനം കായവചീമനോകമ്മാനം സദ്ധാദിപഞ്ചിന്ദ്രിയാനഞ്ച വസേന ചുദ്ദസവിധസ്സ സുത്താധിട്ഠാനസ്സ വിഭാഗവചനതോ ചുദ്ദസവിധന്തി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യന്തി ന പപഞ്ചിതം.

൧. സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ

ഏവം അനേകഭേദവിഭത്തേ നേത്തിപ്പകരണേ യദിദം വുത്തം ‘‘സങ്ഗഹവിഭാഗവാരവസേന ദുവിധ’’ന്തി, തത്ഥ സങ്ഗഹവാരോ ആദി. തസ്സാപി ‘‘യം ലോകോ പൂജയതേ’’തി അയം ഗാഥാ ആദി. തത്ഥ യന്തി അനിയമതോ ഉപയോഗനിദ്ദേസോ, തസ്സ ‘‘തസ്സാ’’തി ഇമിനാ നിയമനം വേദിതബ്ബം. ലോകോതി കത്തുനിദ്ദേസോ. പൂജയതേതി കിരിയാനിദ്ദേസോ. സലോകപാലോതി കത്തുവിസേസനം. സദാതി കാലനിദ്ദേസോ. നമസ്സതി ചാതി ഉപചയേന കിരിയാനിദ്ദേസോ. തസ്സാതി സാമിനിദ്ദേസോ. ഏതന്തി പച്ചത്തനിദ്ദേസോ. സാസനവരന്തി പച്ചത്തനിദ്ദേസേന നിദ്ദിട്ഠധമ്മനിദസ്സനം. വിദൂഹീതി കരണവചനേന കത്തുനിദ്ദേസോ. ഞേയ്യന്തി കമ്മവാചകകിരിയാനിദ്ദേസോ. നരവരസ്സാതി ‘‘തസ്സാ’’തി നിയമേത്വാ ദസ്സിതസ്സ സരൂപതോ ദസ്സനം.

തത്ഥ ലോകിയന്തി ഏത്ഥ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാനി തബ്ബിപാകോ ചാതി ലോകോ, പജാ, സത്തനികായോതി അത്ഥോ. ലോക-സദ്ദോ ഹി ജാതിസദ്ദതായ സാമഞ്ഞവസേന നിരവസേസതോ സത്തേ സങ്ഗണ്ഹാതി. കിഞ്ചാപി ഹി ലോകസദ്ദോ സങ്ഖാരഭാജനേസുപി ദിട്ഠപ്പയോഗോ, പൂജനകിരിയായോഗ്യഭൂതതാവസേന പന സത്തലോകവചനോ ഏവ ഇധ ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബം. പൂജയതേതി മാനയതി, അപചായതീതി അത്ഥോ.

ലോകം പാലേന്തീതി ലോകപാലാ, ചത്താരോ മഹാരാജാനോ. ലോകിയാ പന ഇന്ദയമവരുണകുവേരാ ലോകപാലാതി വദന്തി. സഹ ലോകപാലേഹീതി സലോകപാലോ, ‘‘ലോകോ’’തി ഇമിനാ തുല്യാധികരണം. അഥ വാ ഇസ്സരിയാധിപച്ചേന തംതംസത്തലോകസ്സ പാലനതോ രക്ഖണതോ ഖത്തിയചതുമഹാരാജസക്കസുയാമസന്തുസിതസുനിമ്മിതപരനിമ്മിതവസവത്തിമഹാബ്രഹ്മാദയോ ലോകപാലാ. തേഹി സഹ തംതംസത്തനികായോ സലോകപാലോ ലോകോതി വുത്തോ. അഥ വാ ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, സുക്കാ ധമ്മാ ലോകം പാലേന്തീ’’തി (അ. നി. ൨.൯; ഇതിവു. ൪൨) വചനതോ ഹിരോത്തപ്പധമ്മാ ലോകപാലാ. തേഹി സമന്നാഗതോ ലോകോ സലോകപാലോ. ഹിരോത്തപ്പസമ്പന്നാ ഹി പാപഗരഹിനോ സപ്പുരിസാ ധമ്മച്ഛന്ദവന്തതായ ഭഗവതി പൂജാനമക്കാരപരാ ഹോന്തീതി.

സദാതി സബ്ബകാലം രത്തിഞ്ചേവ ദിവാ ച, സദാതി വാ ഭഗവതോ ധരമാനകാലേ തതോ പരഞ്ച. അഥ വാ സദാതി അഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ യാവ സാസനന്തരധാനാ, തതോ പരമ്പി വാ. മഹാഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ ഹി മഹാബോധിസത്താ ബോധിയാ നിയതതായ ബുദ്ധങ്കുരഭൂതാ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ പൂജനീയാ ചേവ വന്ദനീയാ ച ഹോന്തി. യഥാഹ ഭഗവാ സുമേധഭൂതോ –

‘‘ദീപങ്കരോ ലോകവിദൂ, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹോ;

മമ കമ്മം പകിത്തേത്വാ, ദക്ഖിണം പാദമുദ്ധരി.

‘‘യേ തത്ഥാസും ജിനപുത്താ, പദക്ഖിണമകംസു മം;

ദേവാ മനുസ്സാ അസുരാ ച, അഭിവാദേത്വാന പക്കമു’’ന്തി. (ബു. വം. ൨.൭൫-൭൬);

നമസ്സതി ചാതി കേചി കേസഞ്ചി പൂജാസക്കാരാദീനി കരോന്താപി തേസം അപാകടഗുണതായ നമക്കാരം ന കരോന്തി, ന ഏവം ഭഗവതോ, യഥാഭൂതഅബ്ഭുഗ്ഗതകിത്തിസദ്ദതായ പന ഭഗവന്തം സദേവകോ ലോകോ പൂജയതി ചേവ നമസ്സതി ചാതി അത്ഥോ. ‘‘സദാ നരമനുസ്സോ’’തി കേചി പഠന്തി, തം ന സുന്ദരം. തസ്സാതി യം സദേവകോ ലോകോ പൂജയതി ചേവ നമസ്സതി ച, തസ്സ. ഏതന്തി ഇദാനി വത്തബ്ബം ബുദ്ധിയം വിപരിവത്തമാനം സാമഞ്ഞേന ദസ്സേതി. സാസനവരന്തി തം സരൂപതോ ദസ്സേതി. തത്ഥ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി യഥാരഹം സത്തേ സാസതി വിനേതി ഏതേനാതി സാസനം, തദേവ ഏകന്തനിയ്യാനട്ഠേന അനഞ്ഞസാധാരണഗുണതായ ച ഉത്തമട്ഠേന തംതംഅഭിപത്ഥിതസമിദ്ധിഹേതുതായ പണ്ഡിതേഹി വരിതബ്ബതോ വാ വരം, സാസനമേവ വരന്തി സാസനവരം. വിദൂഹീതി യഥാസഭാവതോ കമ്മകമ്മഫലാനി കുസലാദിഭേദേ ച ധമ്മേ വിദന്തീതി വിദൂ, പണ്ഡിതമനുസ്സാ, തേഹി. ഞാതബ്ബം, ഞാണമരഹതീതി വാ ഞേയ്യം. നരവരസ്സാതി പുരിസവരസ്സ, അഗ്ഗപുഗ്ഗലസ്സാതി അത്ഥോ.

ഇദം വുത്തം ഹോതി – യോ അനഞ്ഞസാധാരണമഹാകരുണാസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദിഗുണവിസേസയോഗേന സദേവകേന ലോകേന പൂജനീയോ നമസ്സനീയോ ച ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, തസ്സ ലോകേ ഉത്തമപുഗ്ഗലസ്സ ഏതം ഇദാനി അമ്ഹേഹി വിഭജിതബ്ബഹാരനയപട്ഠാനവിചാരണവിസയഭൂതം സാസനം ആദികല്യാണതാദിഗുണസമ്പത്തിയാ വരം അഗ്ഗം ഉത്തമം നിപുണഞാണഗോചരതായ പണ്ഡിതവേദനീയമേവാതി. ഭഗവതോ ഹി വചനം ഏകഗാഥാമത്തമ്പി സച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദഖന്ധായതനധാതിന്ദ്രിയസതിപട്ഠാനാദിസഭാവധമ്മനിദ്ധാരണക്ഖമതായ സോളസഹാരപഞ്ചനയസോളസഅട്ഠവീസതിവിധപട്ഠാനവിചാരയോഗ്യഭാവേന ച പരമഗമ്ഭീരം അത്ഥതോ അഗാധപാരം സണ്ഹസുഖുമഞാണവിസയമേവാതി. തേനേവാഹ – ‘‘പഞ്ഞവന്തസ്സായം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ ദുപ്പഞ്ഞസ്സാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൫൮; അ. നി. ൮.൩൦). അഥ വാ ഭഗവതോ സാസനം പരിഞ്ഞാക്കമേന ലക്ഖണാവബോധപ്പടിപത്തിയാ സുഞ്ഞതമുഖാദീഹി ഓഗാഹിതബ്ബത്താ അവിഞ്ഞൂനം സുപിനന്തേനപി ന വിസയോ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘വിദൂഹി ഞേയ്യ’’ന്തി. തഥാ ച വുത്തം – ‘‘ഏതു വിഞ്ഞൂ പുരിസോ’’തിആദി.

അപരേ പന ‘‘തം തസ്സ സാസനവര’’ന്തി പഠന്തി, തേസം മതേന യം-സദ്ദോ സാസന-സദ്ദേന സമാനാധികരണോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി യം സാസനവരം സലോകപാലോ ലോകോ പൂജയതി നമസ്സതി ച, തം സാസനവരം വിദൂഹി ഞാതബ്ബന്തി. ഇമസ്മിഞ്ച നയേ ലോകപാല-സദ്ദേന ഭഗവാപി വുച്ചതി. ഭഗവാ ഹി ലോകഗ്ഗതായകത്താ നിപ്പരിയായേന ലോകപാലോ, തസ്മാ ‘‘തസ്സാ’’തി ലോകപാലസ്സ സത്ഥുനോതി അത്ഥോ. സലോകപാലോതി ചേത്ഥ ലോകപാല-സദ്ദോ ഗുണീഭൂതോപി സത്ഥുവിസയത്താ സാസന-സദ്ദാപേക്ഖതായ സാമിഭാവേന സമ്ബന്ധീവിസേസഭൂതോ പധാനഭൂതോ വിയ പടിനിദ്ദേസം അരഹതീതി.

കഥം പന സയം ധമ്മസ്സാമീ ഭഗവാ ധമ്മം പൂജയതീതി? നായം വിരോധോ. ധമ്മഗരുനോ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ, തേ സബ്ബകാലം ധമ്മം അപചായമാനാവ വിഹരന്തീതി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘യംനൂനാഹം യ്വായം ധമ്മോ മയാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ, തമേവ ധമ്മം സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൧൭൩; അ. നി. ൪.൨൧).

അപി ച ഭഗവതോ ധമ്മപൂജനാ സത്തസത്താഹപ്പടിപത്തിആദീഹി ദീപേതബ്ബാ. ധമ്മസ്സാമീതി ച ധമ്മേന സദേവകസ്സ ലോകസ്സ സാമീതി അത്ഥോ, ന ധമ്മസ്സ സാമീതി. ഏവമ്പി നമസ്സതീതി വചനം ന യുജ്ജതി. ന ഹി ഭഗവാ കഞ്ചി നമസ്സതീതി, ഏസോപി നിദ്ദോസോ. ന ഹി നമസ്സതീതി പദസ്സ നമക്കാരം കരോതീതി അയമേവ അത്ഥോ, അഥ ഖോ ഗരുകരണേന തന്നിന്നോ തപ്പോണോ തപ്പബ്ഭാരോതി അയമ്പി അത്ഥോ ലബ്ഭതി. ഭഗവാ ച ധമ്മഗരുതായ സബ്ബകാലം ധമ്മനിന്നപോണപബ്ഭാരഭാവേന വിഹരതീതി. അയഞ്ച അത്ഥോ ‘‘യേന സുദം സ്വാഹം നിച്ചകപ്പം വിഹരാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൮൭) ഏവമാദീഹി സുത്തപദേഹി ദീപേതബ്ബോ. ‘‘വിദൂഹി നേയ്യ’’ന്തിപി പാഠോ, തസ്സ പണ്ഡിതേഹി സപരസന്താനേസു നേതബ്ബം പാപേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ അത്തസന്താനേ പാപനം ബുജ്ഝനം, പരസന്താനേ ബോധനന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഏവം ഭഗവതോ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ പൂജനീയവന്ദനീയഭാവോ അഗ്ഗപുഗ്ഗലഭാവോ ച വുച്ചമാനോ ഗുണവിസിട്ഠതം ദീപേതി, സാ ച ഗുണവിസിട്ഠതാ മഹാബോധിയാ വേദിതബ്ബാ. ആസവക്ഖയഞാണപദട്ഠാനഞ്ഹി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനഞ്ച ആസവക്ഖയഞാണം ‘‘മഹാബോധീ’’തി വുച്ചതി. സാ അവിപരീതധമ്മദേസനതോ തഥാഗതേ സുപ്പതിട്ഠിതാതി വിഞ്ഞായതി. ന ഹി സവാസനനിരവസേസകിലേസപ്പഹാനം അനാവരണഞാണഞ്ച വിനാ താദിസീ ധമ്മദേസനാ സമ്ഭവതി. ഇച്ചസ്സ ചതുവേസാരജ്ജയോഗോ. തേന ദസബലഛഅസാധാരണഞാണഅട്ഠാരസാവേണികബുദ്ധധമ്മാദിസകലസബ്ബഞ്ഞുഗുണപാരിപൂരീ പകാസിതാ ഹോതി. ഏതാദിസീ ച ഗുണവിഭൂതി മഹാകരുണാപുബ്ബങ്ഗമം അഭിനീഹാരസമ്പത്തിം പുരസ്സരം കത്വാ സമ്പാദിതം സമത്തിംസപാരമിസങ്ഖാതം പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭാരമന്തരേന ന ഉപലബ്ഭതീതി ഹേതുസമ്പദാപി അത്ഥതോ വിഭാവിതാ ഹോതീതി ഏവം ഭഗവതോ തീസുപി അവത്ഥാസു സബ്ബസത്താനം ഏകന്തഹിതപ്പടിലാഭഹേതുഭൂതാ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനകല്യാണാ നിരവസേസാ ബുദ്ധഗുണാ ഇമായ ഗാഥായ പകാസിതാതി വേദിതബ്ബം.

ദുതിയനയേ പന യസ്മാ സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം സഫലം അരിയമഗ്ഗസാസനം തസ്സ ആരമ്മണഭൂതഞ്ച അമതധാതും തദധിഗമൂപായഞ്ച പുബ്ബഭാഗപടിപത്തിസാസനം തദത്ഥപരിദീപനഞ്ച പരിയത്തിസാസനം യഥാരഹം സച്ചാഭിസമയവസേന അഭിസമേന്തോ സ്വാക്ഖാതതാദിഗുണവിസേസയുത്തതം മനസികരോന്തോ സക്കച്ചം സവനധാരണപരിപുച്ഛാദീഹി പരിചയം കരോന്തോ ച സദേവകോ ലോകോ പൂജയതി നാമ. ലോകനാഥോ ച സമ്മാസമ്ബോധിപ്പത്തിയാ വേനേയ്യാനം സക്കച്ചം ധമ്മദേസനേന ‘‘അരിയം വോ, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസമാധിം ദേസേസ്സാമി’’ (മ. നി. ൩.൧൩൬; സം. നി. ൫.൨൮; പേടകോ. ൨൪), ‘‘മഗ്ഗാനട്ഠങ്ഗികോ സേട്ഠോ’’ (ധ. പ. ൨൭൩; കഥാ. ൮൭൨; നേത്തി. ൧൨൫; പേടകോ. ൩൦), ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ വാ അസങ്ഖതാ വാ, വിരാഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി’’ (ഇതിവു. ൯൦; അ. നി. ൪.൩൪), ‘‘ഖയം വിരാഗം അമതം പണീതം’’ (ഖു. പാ. ൬.൪; സു. നി. ൨൨൭), ‘‘ഏകായനോ അയം, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ’’ (ദീ. നി. ൨.൩൭൩; മ. നി. ൧.൧൦൬; സം. നി. ൫.൩൬൭), ‘‘ധമ്മം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി ആദികല്യാണ’’ന്തിആദീഹി (മ. നി. ൩.൪൨൦; നേത്തി. ൫) വചനേഹി ഥോമനേന ച പൂജയതി നാമ. തസ്മാ സാസനവരസ്സ പൂജനീയഭാവോ ഇധ വുച്ചമാനോ അനവസേസതോ ധമ്മഗുണേ ദീപേതീതി യേ അരിയഭാവാദയോ നിയ്യാനാദയോ ഖയവിരാഗാദയോ മദനിമ്മദനാദയോ അസങ്ഖതാദയോ സ്വാക്ഖാതതാദയോ ആദികല്യാണതാദയോ ച അനേകേഹി സുത്തപദേഹി പവേദിതാ അനേകേ ധമ്മഗുണാ, തേ നിരവസേസതോ ഇമായ ഗാഥായ പകാസിതാതി വേദിതബ്ബാ.

യസ്മാ പന അരിയസച്ചപ്പടിവേധേന സമുഗ്ഘാടിതസമ്മോഹായേവ പരമത്ഥതോ പണ്ഡിതാ ബാല്യാദിസമതിക്കമനതോ, തസ്മാ ഭാവിതലോകുത്തരമഗ്ഗാ സച്ഛികതസാമഞ്ഞഫലാ ച അരിയപുഗ്ഗലാ വിസേസതോ വിദൂതി വുച്ചന്തി. തേ ഹി യഥാവുത്തസാസനവരം അവിപരീതതോ ഞാതും നേതുഞ്ച സപരസന്താനേ സക്കുണന്തീതി അട്ഠഅരിയപുഗ്ഗലസമൂഹസ്സ പരമത്ഥസങ്ഘസ്സാപി ഇധ ഗഹിതത്താ യേ സുപ്പടിപന്നതാദയോ അനേകേഹി സുത്തപദേഹി സംവണ്ണിതാ അരിയസങ്ഘഗുണാ, തേപി നിരവസേസതോ ഇധ പകാസിതാതി വേദിതബ്ബാ.

ഏവം പഠമഗാഥായ സാതിസയം രതനത്തയഗുണപരിദീപനം കത്വാ ഇദാനി –

‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണം, കുസലസ്സ ഉപസമ്പദാ;

സചിത്തപരിയോദപനം, ഏതം ബുദ്ധാന സാസന’’ന്തി. (ദീ. നി. ൨.൯൦; ധ. പ. ൧൮൩; നേത്തി. ൩൦, ൫൦, ൧൧൬, ൧൨൪) –

വചനതോ സങ്ഖേപതോ സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം സാസനം, തം പന സിക്ഖത്തയം ഞാണവിസേസവിസയഭാവഭേദതോ അവത്ഥാഭേദതോ ച തിവിധം ഹോതി. കഥം? സുതമയഞാണഗോചരോ ച യോ ‘‘പരിയത്തിസദ്ധമ്മോ’’തി വുച്ചതി. ചിന്താമയഞാണഗോചരോ ച യോ ആകാരപരിവിതക്കദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തീഹി ഗഹേതബ്ബാകാരോ വിമുത്തായതനവിസേസോ ‘‘പടിപത്തിസദ്ധമ്മോ’’തി വുച്ചതി. വിപസ്സനാഞാണാദിസഹഗതോ ഭാവനാമയഞാണഗോചരോ ച യോ ‘‘പടിവേധസദ്ധമ്മോ’’തി വുച്ചതി. ഏവം തിവിധമ്പി സാസനം സാസനവരന്തി പദേന സങ്ഗണ്ഹിത്വാ തത്ഥ യം പഠമം, തം ഇതരേസം അധിഗമൂപായോതി സബ്ബസാസനമൂലഭൂതം അത്തനോ പകരണസ്സ ച വിസയഭൂതം പരിയത്തിസാസനമേവ താവ സങ്ഖേപതോ വിഭജന്തോ ‘‘ദ്വാദസ പദാനീ’’തി ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ ദ്വാദസാതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. പദാനീതി പരിച്ഛിന്നധമ്മനിദസ്സനം. തേസു ബ്യഞ്ജനപദാനി പജ്ജതി അത്ഥോ ഏതേഹീതി പദാനി. അത്ഥപദാനി പന പജ്ജന്തി ഞായന്തീതി പദാനി. ഉഭയമ്പി വാ ഉഭയഥാ യോജേതബ്ബം ബ്യഞ്ജനപദാനമ്പി അവിപരീതം പടിപജ്ജിതബ്ബത്താ, അത്ഥപദാനം ഉത്തരിവിസേസാധിഗമസ്സ കാരണഭാവതോ, താനി പദാനി പരതോ പാളിയഞ്ഞേവ ആവി ഭവിസ്സന്തീതി തത്ഥേവ വണ്ണയിസ്സാമ. അത്ഥസൂചനാദിഅത്ഥതോ സുത്തം. വുത്തഞ്ഹേതം സങ്ഗഹേസു –

‘‘അത്ഥാനം സൂചനതോ, സുവുത്തതോ സവനതോഥ സൂദനതോ;

സുത്താണാ സുത്തസഭാഗതോ ച, ‘സുത്ത’ന്തി അക്ഖാത’’ന്തി. (പാരാ. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ; ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ; ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ);

തദേതം തത്ഥ സുത്തപിടകവസേന ആഗതം, ഇധ പന പിടകത്തയവസേന യോജേതബ്ബം. ‘‘ദ്വാദസ പദാനി സുത്ത’’ന്തി വുത്തം, യം പരിയത്തിസാസനന്തി അത്ഥോ. തം സബ്ബന്തി തം ‘‘സുത്ത’’ന്തി വുത്തം സകലം ബുദ്ധവചനം. ബ്യഞ്ജനഞ്ച അത്ഥോ ചാതി ബ്യഞ്ജനഞ്ചേവ തദത്ഥോ ച. യതോ ‘‘ദ്വാദസ പദാനി സുത്ത’’ന്തി വുത്തം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അത്ഥസൂചനാദിതോ സുത്തം പരിയത്തിധമ്മോ, തഞ്ച സബ്ബം അത്ഥതോ ദ്വാദസ പദാനി ഛ ബ്യഞ്ജനപദാനി ചേവ ഛ അത്ഥപദാനി ചാതി. അഥ വാ യദേതം ‘‘സാസനവര’’ന്തി വുത്തം, തം സബ്ബം സുത്തം, പരിയത്തിസാസനസ്സ അധിപ്പേതത്താ. അത്ഥതോ പന ദ്വാദസ പദാനി, ബ്യഞ്ജനത്ഥപദസമുദായഭാവതോ. യഥാഹ – ‘‘ബ്യഞ്ജനഞ്ച അത്ഥോ ചാ’’തി. തം വിഞ്ഞേയ്യം ഉഭയന്തി യസ്മിം ബ്യഞ്ജനേ അത്ഥേ ച വചനവചനീയഭാവേന സമ്ബന്ധേ സുത്തവോഹാരോ, തദുഭയം സരൂപതോ വിഞ്ഞാതബ്ബം തത്ഥ കതമം ബ്യഞ്ജനം കതമോ അത്ഥോതി? തേനേവാഹ – ‘‘കോ അത്ഥോ ബ്യഞ്ജനം കതമ’’ന്തി.

ഏവം ‘‘സാസനവര’’ന്തി വുത്തസ്സ സുത്തസ്സ പരിയത്തിഭാവം തസ്സ ച അത്ഥബ്യഞ്ജനപദഭാവേന വേദിതബ്ബതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തസ്സ പവിചയുപായം നേത്തിപ്പകരണം പദത്ഥവിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘സോളസഹാരാ’’തി ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ സോളസ ഹാരാ ഏതിസ്സാതി സോളസഹാരാ. പഞ്ചനയാ അട്ഠാരസമൂലപദാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അഥ വാ സോളസ ഹാരാ സോളസഹാരാ. ഏവം ഇതരത്ഥാപി. ഹാരനയമൂലപദാനി ഏവ ഹി സങ്ഖേപതോ വിത്ഥാരതോ ച ഭാസിതാനി നേത്തീതി. സാസനസ്സ പരിയേട്ഠീതി സാസനസ്സ അത്ഥപരിയേസനാ, പരിയത്തിസാസനസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാതി അത്ഥോ, സകലസ്സേവ വാ സാസനസ്സ അത്ഥവിചാരണാതി അത്ഥോ. പടിപത്തിപടിവേധേപി ഹി നേത്തിനയാനുസാരേന അധിഗച്ഛന്തീതി. മഹകച്ചാനേനാതി കച്ചോതി പുരാതനോ ഇസി, തസ്സ വംസാലങ്കാരഭൂതോയം മഹാഥേരോ ‘‘കച്ചാനോ’’തി വുച്ചതി. മഹകച്ചാനോതി പന പൂജാവചനം, യഥാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോതി, ‘‘കച്ചായനഗോത്തനിദ്ദിട്ഠാ’’തിപി പാഠോ. അയഞ്ച ഗാഥാ നേത്തിം സങ്ഗായന്തേഹി പകരണത്ഥസങ്ഗണ്ഹനവസേന ഠപിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. യഥാ ചായം, ഏവം ഹാരവിഭങ്ഗവാരേ തംതംഹാരനിദ്ദേസനിഗമനേ ‘‘തേനാഹ ആയസ്മാ’’തിആദിവചനം, ഹാരാദിസമുദായഭൂതായം നേത്തിയം ബ്യഞ്ജനത്ഥസമുദായേ ച സുത്തേ കിം കേന വിചിയതീതി വിചാരണായം ആഹ – ‘‘ഹാരാ ബ്യഞ്ജനവിചയോ’’തിആദി.

തത്ഥ സോളസപി ഹാരാ മൂലപദനിദ്ധാരണമന്തരേന ബ്യഞ്ജനമുഖേനേവ സുത്തസ്സ സംവണ്ണനാ ഹോന്തി, ന നയാ വിയ മൂലപദസങ്ഖാതസഭാവധമ്മനിദ്ധാരണമുഖേനാതി തേ ‘‘ബ്യഞ്ജനവിചയോ സുത്തസ്സാ’’തി വുത്താ. അത്ഥനയാ പന യഥാവുത്തഅത്ഥമുഖേനേവ സുത്തസ്സ അത്ഥസമ്പടിപത്തിയാ ഹോന്തീതി ആഹ – ‘‘നയാ തയോ ച സുത്തത്ഥോ’’തി. അയഞ്ച വിചാരണാ പരതോപി ആഗമിസ്സതി. കേചി ‘‘നയോ ചാ’’തി പഠന്തി, തം ന സുന്ദരം. ഉഭയം പരിഗ്ഗഹീതന്തി ഹാരാ നയാ ചാതി ഏതം ഉഭയം സുത്തസ്സ അത്ഥനിദ്ധാരണവസേന പരിസമന്തതോ ഗഹിതം സബ്ബഥാ സുത്തേ യോജിതം. വുച്ചതി സുത്തം വദതി സംവണ്ണേതി. കഥം? യഥാസുത്തം സുത്താനുരൂപം, യം സുത്തം യഥാ സംവണ്ണേതബ്ബം, തഥാ സംവണ്ണേതീതി അത്ഥോ. യം യം സുത്തന്തി വാ യഥാസുത്തം, സബ്ബം സുത്തന്തി അത്ഥോ. നേത്തിനയേന ഹി സംവണ്ണേതും അസക്കുണേയ്യം നാമ സുത്തം നത്ഥീതി.

ഇദാനി യം വുത്തം – ‘‘സാസനവരം വിദൂഹി ഞേയ്യ’’ന്തി, തത്ഥ നേത്തിസംവണ്ണനായ വിസയഭൂതം പരിയത്തിധമ്മമേവ പകാരന്തരേന നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യാ ചേവാ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ അത്ഥേസു കതപരിച്ഛേദോ ബ്യഞ്ജനപ്പബന്ധോ ദേസനാ, യോ പാഠോതി വുച്ചതി. തദത്ഥോ ദേസിതം തായ ദേസനായ പബോധിതത്താ. തദുഭയഞ്ച വിമുത്തായതനസീസേന പരിചയം കരോന്താനം അനുപാദാപരിനിബ്ബാനപരിയോസാനാനം സമ്പത്തീനം ഹേതുഭാവതോ ഏകന്തേന വിഞ്ഞേയ്യം, തദുഭയവിനിമുത്തസ്സ വാ ഞേയ്യസ്സ അഭാവതോ തദേവ ദ്വയം വിഞ്ഞേയ്യന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി യാ ചേവ…പേ… വിഞ്ഞേയ്യന്തി. തത്രാതി തസ്മിം വിജാനനേ സാധേതബ്ബേ, നിപ്ഫാദേതബ്ബേ ചേതം ഭുമ്മം. അയമാനുപുബ്ബീതി അയം വക്ഖമാനാ അനുപുബ്ബി ഹാരനയാനം അനുക്കമോ, അനുക്കമേന വക്ഖമാനാ ഹാരനയാതി അത്ഥോ. നവവിധസുത്തന്തപരിയേട്ഠീതി സുത്താദിവസേന നവങ്ഗസ്സ സാസനസ്സ പരിയേസനാ, അത്ഥവിചാരണാതി അത്ഥോ. സാമിഅത്ഥേ വാ ഏതം പച്ചത്തം നവവിധസുത്തന്തപരിയേട്ഠിയാ അനുപുബ്ബീതി. അഥ വാ അനുപുബ്ബീതി കരണത്ഥേ പച്ചത്തം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാവുത്തവിജാനനേ സാധേതബ്ബേ വക്ഖമാനായ ഹാരനയാനുപുബ്ബിയാ അയം നവവിധസുത്തന്തസ്സ അത്ഥപരിയേസനാതി.

ഏത്ഥാഹ – കഥം പനേത്ഥ ഗേയ്യങ്ഗാദീനം സുത്തഭാവോ, സുത്തഭാവേ ച തേസം കഥം സാസനസ്സ നവങ്ഗഭാവോ. യഞ്ച സങ്ഗഹേസു വുച്ചതി ‘‘സഗാഥകം സുത്തം ഗേയ്യം, നിഗ്ഗാഥകം സുത്തം വേയ്യാകരണ’’ന്തി, തഥാ ച സതി സുത്തങ്ഗമേവ ന സിയാ. അഥാപി വിസും സുത്തങ്ഗം സിയാ, മങ്ഗലസുത്താദീനം (ഖു. പാ. ൫.൧ ആദയോ; സു. നി. ൨൬൧ ആദയോ) സുത്തങ്ഗസങ്ഗഹോ ന സിയാ, ഗാഥാഭാവതോ ധമ്മപദാദീനം വിയ, ഗേയ്യങ്ഗസങ്ഗഹോ വാ സിയാ, സഗാഥകത്താ സഗാഥാവഗ്ഗസ്സ വിയ, തഥാ ഉഭതോവിഭങ്ഗാദീസു സഗാഥകപ്പദേസാനന്തി. വുച്ചതേ –

സുത്തന്തി സാമഞ്ഞവിധി, വിസേസവിധയോ പരേ;

സനിമിത്താ നിരുള്ഹത്താ, സഹതാഞ്ഞേന നാഞ്ഞതോ.

സബ്ബസ്സാപി ഹി ബുദ്ധവചനസ്സ സുത്തന്തി അയം സാമഞ്ഞവിധി. തഥാ ഹി ‘‘ഏത്തകം തസ്സ ഭഗവതോ സുത്താഗതം സുത്തപരിയാപന്നം (പാചി. ൧൨൪൨), സാവത്ഥിയാ സുത്തവിഭങ്ഗേ, സകവാദേ പഞ്ച സുത്തസതാനീ’’തിആദിവചനതോ വിനയാഭിധമ്മപരിയത്തിവിസേസേപി സുത്തവോഹാരോ ദിസ്സതി. തദേകദേസേസു പന ഗേയ്യാദയോ വിസേസവിധയോ തേന തേന നിമിത്തേന പതിട്ഠിതാ. തഥാ ഹി ഗേയ്യസ്സ സഗാഥകത്തം തബ്ഭാവനിമിത്തം. ലോകേപി ഹി സസിലോകം സഗാഥകം ചുണ്ണിയഗന്ഥം ഗേയ്യ’’ന്തി വദന്തി. ഗാഥാവിരഹേ പന സതി പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനഭാവോ വേയ്യാകരണസ്സ. പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനഞ്ഹി ‘‘ബ്യാകരണ’’ന്തി വുച്ചതി. ബ്യാകരണമേവ വേയ്യാകരണന്തി. ഏവം സന്തേ സഗാഥകാദീനമ്പി പഞ്ഹാവിസ്സജ്ജനവസേന പവത്താനം വേയ്യാകരണഭാവോ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, ഗേയ്യാദിസഞ്ഞാനം അനോകാസഭാവതോ ‘‘ഗാഥാവിരഹേ സതീ’’തി വിസേസിതത്താ ച. തഥാ ഹി ധമ്മപദാദീസു കേവലം ഗാഥാബന്ധേസു സഗാഥകത്തേപി സോമനസ്സഞാണമയികഗാഥായുത്തേസു ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദിവചനസമ്ബന്ധേസു അബ്ഭുതധമ്മപടിസംയുത്തേസു ച സുത്തവിസേസേസു യഥാക്കമം ഗാഥാഉദാനഇതിവുത്തകഅബ്ഭുതധമ്മസഞ്ഞാ പതിട്ഠിതാ, തഥാ സതിപി ഗാഥാബന്ധഭാവേ ഭഗവതോ അതീതാസു ജാതീസു ചരിയാനുഭാവപ്പകാസകേസു ജാതകസഞ്ഞാ. സതിപി പഞ്ഹാവിസ്സജ്ജനഭാവേ സഗാഥകത്തേ ച കേസുചി സുത്തന്തേസു വേദസ്സ ലഭാപനതോ വേദല്ലസഞ്ഞാ പതിട്ഠിതാതി ഏവം തേന തേന സഗാഥകത്താദിനാ നിമിത്തേന തേസു തേസു സുത്തവിസേസേസു ഗേയ്യങ്ഗാദിസഞ്ഞാ പതിട്ഠിതാതി വിസേസവിധയോ സുത്തങ്ഗതോ പരേ ഗേയ്യാദയോ.

യം പനേത്ഥ ഗേയ്യങ്ഗാദിനിമിത്തരഹിതം സുത്തം, തം സുത്തങ്ഗം വിസേസസഞ്ഞാപരിഹാരേന സാമഞ്ഞസഞ്ഞായ പവത്തനതോതി. നനു ച സഗാഥകം സുത്തം ഗേയ്യം, നിഗ്ഗാഥകം സുത്തം വേയ്യാകരണന്തി സുത്തങ്ഗം ന സമ്ഭവതീതി ചോദനാ തദവത്ഥാ ഏവാതി? ന തദവത്ഥാ, സോധിതത്താ. സോധിതഞ്ഹി പുബ്ബേ ഗാഥാവിരഹേ സതി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനഭാവോ വേയ്യാകരണസ്സ തബ്ഭാവനിമിത്തന്തി. യഞ്ച വുത്തം – ‘‘ഗാഥാഭാവതോ മങ്ഗലസുത്താദീനം സുത്തങ്ഗസങ്ഗഹോ ന സിയാ’’തി, തമ്പി ന, നിരുള്ഹത്താ. നിരുള്ഹോ ഹി മങ്ഗലസുത്താദീസു സുത്തഭാവോ, ന ഹി താനി ധമ്മപദബുദ്ധവംസാദയോ വിയ ഗാഥാഭാവേന പഞ്ഞാതാനി, കിന്തു സുത്തഭാവേനേവ. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘സുത്തനാമക’’ന്തി നാമഗ്ഗഹണം കതം.

യം പന വുത്തം ‘‘സഗാഥകത്താ ഗേയ്യങ്ഗസങ്ഗഹോ വാ സിയാ’’തി, തദപി നത്ഥി, യസ്മാ സഹതാഞ്ഞേന. സഹ ഗാഥാഹീതി ഹി സഗാഥകം. സഹഭാവോ ച നാമ അത്ഥതോ അഞ്ഞേന ഹോതി, ന ച മങ്ഗലസുത്താദീസു ഗാഥാവിനിമുത്തോ കോചി സുത്തപ്പദേസോ അത്ഥി. യോ സഹ ഗാഥാഹീതി വുച്ചേയ്യ, ന ച സമുദായോ നാമ കോചി അത്ഥി. യദപി വുത്തം – ‘‘ഉഭതോവിഭങ്ഗാദീസു സഗാഥകപ്പദേസാനം ഗേയ്യങ്ഗസങ്ഗഹോ സിയാ’’തി, തദപി ന അഞ്ഞതോ. അഞ്ഞാ ഏവ ഹി താ ഗാഥാ, ജാതകാദിപരിയാപന്നത്താ. അതോ ന താഹി ഉഭതോവിഭങ്ഗാദീനം ഗേയ്യങ്ഗഭാവോതി ഏവം സുത്താദീനം അങ്ഗാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്കരാഭാവോ വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ പന സബ്ബമ്പി ബുദ്ധവചനം യഥാവുത്തനയേന അത്ഥാനം സൂചനാദിഅത്ഥേന സുത്തന്ത്വേവ വുച്ചതി, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘നവവിധസുത്തന്തപരിയേട്ഠീ’’തി.

സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧. ഏവം സങ്ഗഹവാരേന സങ്ഖേപതോ ദസ്സിതേ ഹാരാദയോ ഇദാനി വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ കതമേ സോളസ ഹാരാ’’തിആദിദേസനാ ആരദ്ധാ. തത്ഥ തത്ഥാതി യം വുത്തം – ‘‘സോളസഹാരാ നേത്തീ’’തി, തസ്മിം വചനേ, തിസ്സം വാ ഗാഥായം, യാനി ഹാരനയമൂലപദാനി ഉദ്ധടാനി, തേസൂതി അത്ഥോ. കതമേതി പുച്ഛാവചനം. പുച്ഛാ ച നാമേസാ പഞ്ചവിധാ അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ അനുമതിപുച്ഛാ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാതി. താസു അയം കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. സോളസാതി ഗണനവസേന പരിച്ഛേദോ. തേന നേസം ന തതോ ഉദ്ധം അധോ ചാതി ഏതപരമതം ദസ്സേതി. സാ ചേതപരമതാ പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. ഹാരാതി ഗണനവസേന പരിച്ഛിന്നാനം സാമഞ്ഞതോ ദസ്സനം. ദേസനാ വിചയോതിആദി സരൂപദസ്സനം.

തത്ഥ കേനട്ഠേന ഹാരാ? ഹരീയന്തി ഏതേഹി, ഏത്ഥ വാ സുത്തഗേയ്യാദിവിസയാ അഞ്ഞാണസംസയവിപല്ലാസാതി ഹാരാ, ഹരന്തി വാ സയം താനി, ഹരണമത്തമേവ വാതി ഹാരാ ഫലൂപചാരേന. അഥ വാ ഹരീയന്തി വോഹരീയന്തി ധമ്മസംവണ്ണകധമ്മപടിഗ്ഗാഹകേഹി ധമ്മസ്സ ദാനഗ്ഗഹണവസേനാതി ഹാരാ. അഥ വാ ഹാരാ വിയാതി ഹാരാ. യഥാ ഹി അനേകരതനാവലിസമൂഹോ ഹാരസങ്ഖാതോ അത്തനോ അവയവഭൂതരതനസമ്ഫസ്സേഹി സമുപ്പജ്ജനീയമാനഹിലാദസുഖോ ഹുത്വാ തദുപഭോഗീജനസരീരസന്താപം നിദാഘപരിളാഹുപജനിതം വൂപസമേതി, ഏവമേതേപി നാനാവിധപരമത്ഥരതനപ്പബന്ധാ സംവണ്ണനാവിസേസാ അത്തനോ അവയവഭൂതപരമത്ഥരതനാധിഗമേന സമുപ്പാദിയമാനനിബ്ബുതിസുഖാ ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകജനഹദയപരിതാപം കാമരാഗാദികിലേസഹേതുകം വൂപസമേന്തീതി. അഥ വാ ഹാരയന്തി അഞ്ഞാണാദീനം ഹാരം അപഗമം കരോന്തി ആചിക്ഖന്തീതി വാ ഹാരാ. അഥ വാ സോതുജനചിത്തസ്സ ഹരണതോ രമണതോ ച ഹാരാ നിരുത്തിനയേന, യഥാ – ‘‘ഭവേസു വന്തഗമനോ ഭഗവാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൧൪൪; പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧ വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ). അയം താവ ഹാരാനം സാധാരണതോ അത്ഥോ.

അസാധാരണതോ പന ദേസീയതി സംവണ്ണീയതി ഏതായ സുത്തത്ഥോതി ദേസനാ, ദേസനാസഹചരണതോ വാ ദേസനാ. നനു ച അഞ്ഞേപി ഹാരാ ദേസനാസങ്ഖാതസ്സ സുത്തസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനതോ ദേസനാസഹചാരിനോവാതി? സച്ചമേതം, അയം പന ഹാരോ യേഭുയ്യേന യഥാരുതവസേനേവ വിഞ്ഞായമാനോ ദേസനായ സഹ ചരതീതി വത്തബ്ബതം അരഹതി, ന തഥാ പരേ. ന ഹി അസ്സാദാദീനവനിസ്സരണാദിസന്ദസ്സനരഹിതാ സുത്തദേസനാ അത്ഥി. അസ്സാദാദിസന്ദസ്സനവിഭാവനലക്ഖണോ ചായം ഹാരോതി.

വിചിയന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാ പദപഞ്ഹാദയോ, വിചിതി ഏവ വാ തേസന്തി വിചയോ. പാളിയം പന വിചിനതീതി വിചയോതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ.

യുത്തീതി ഉപപത്തിസാധനയുത്തി, ഇധ പന യുത്തിവിചാരണാ യുത്തി ഉത്തരപദലോപേന ‘‘രൂപഭവോ രൂപ’’ന്തി യഥാ, യുത്തിസഹചരണതോ വാ. ഇധാപി ദേസനാഹാരേ വുത്തനയേന അത്ഥോ വിത്ഥാരേതബ്ബോ.

പദട്ഠാനന്തി ആസന്നകാരണം, ഇധാപി പദട്ഠാനവിചാരണാതിആദി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ലക്ഖീയന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാ ഏകലക്ഖണാ ധമ്മാ അവുത്താപി ഏകവചനേനാതി ലക്ഖണം.

വിയൂഹീയന്തി വിഭാഗേന പിണ്ഡീയന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാതി ബ്യൂഹോ. നിബ്ബചനാദീനം സുത്തേ ദസ്സിയമാനാനം ചതുന്നം ബ്യൂഹോതി ചതുബ്യൂഹോ, ചതുന്നം വാ ബ്യൂഹോ ഏത്ഥാതി ചതുബ്യൂഹോ.

ആവട്ടീയന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാ സഭാഗാ വിസഭാഗാ ച ധമ്മാ, തേസം വാ ആവട്ടനന്തി ആവട്ടോ.

വിഭജീയന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാ സാധാരണാസാധാരണാനം സംകിലേസവോദാനധമ്മാനം ഭൂമിയോതി വിഭത്തി, വിഭജനം വാ ഏതേസം ഭൂമിയാതി വിഭത്തി.

പടിപക്ഖവസേന പരിവത്തീയന്തി ഇമിനാ, ഏത്ഥ വാ സുത്തേ വുത്തധമ്മാ, പരിവത്തനം വാ തേസന്തി പരിവത്തനോ.

വിവിധം വചനം ഏകസ്സേവത്ഥസ്സ വാചകമേത്ഥാതി വിവചനം, വിവചനമേവ വേവചനം, വിവിധം വുച്ചതി ഏതേന അത്ഥോതി വാ വിവചനം. സേസം വുത്തനയമേവ.

പകാരേഹി പഭേദതോ വാ ഞാപീയന്തി ഇമിനാ, ഏത്ഥ വാ അത്ഥാതി പഞ്ഞത്തി.

ഓതാരീയന്തി അനുപ്പവേസീയന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാ സുത്താഗതാ ധമ്മാ പടിച്ചസമുപ്പാദാദീസൂതി ഓതരണോ.

സോധീയന്തി സമാധീയന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാ സുത്തേ പദപദത്ഥപഞ്ഹാരമ്ഭാതി സോധനോ.

അധിട്ഠീയന്തി അനുപവത്തീയന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാ സാമഞ്ഞവിസേസഭൂതാ ധമ്മാ വിനാ വികപ്പേനാതി അധിട്ഠാനോ.

പരികരോതി അഭിസങ്ഖരോതി ഫലന്തി പരിക്ഖാരോ, ഹേതു പച്ചയോ ച, പരിക്ഖാരം ആചിക്ഖതീതി പരിക്ഖാരോ, ഹാരോ, പരിക്ഖാരവിസയത്താ പരിക്ഖാരസഹചരണതോ വാ പരിക്ഖാരോ.

സമാരോപീയന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാ പദട്ഠാനാദിമുഖേന ധമ്മാതി സമാരോപനോ. സബ്ബത്ഥ ച ഭാവസാധനവസേനാപി അത്ഥോ സമ്ഭവതീതി തസ്സാപി വസേന യോജേതബ്ബം.

തസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ ഹാരുദ്ദേസസ്സ. അനുഗീതീതി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം അനുപച്ഛാ ഗായനഗാഥാ, താസു ഓസാനഗാഥായ അത്ഥതോ അസംകിണ്ണാതി പദത്ഥേന സങ്കരരഹിതാ, തേന യദിപി കേചി ഹാരാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അവിസിട്ഠാ വിയ ദിസ്സന്തി, തഥാപി തേസം അത്ഥതോ സങ്കരോ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. സോ ച നേസം അസങ്കരോ ലക്ഖണനിദ്ദേസേ സുപാകടോ ഹോതി. ഏതേസഞ്ചേവാതി ഏതേസം സോളസന്നം ഹാരാനം. യഥാ അസങ്കരോ, തഥാ ചേവ ഭവതി. കിം ഭവതി? വിത്ഥാരതയാ വിത്ഥാരേന. നയവിഭത്തി നയേന ഉപായേന ഞായേന വിഭാഗോ. ഏതേന തം ഏവ അസങ്കിണ്ണതം വിഭാവേതി. കേചി ‘‘വിത്ഥാരനയാ’’തി പഠന്തി, തം ന സുന്ദരം, അയഞ്ച ഗാഥാ കേസുചി പോത്ഥകേസു നത്ഥി.

൨. ഏവം ഹാരേ ഉദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി നയേ ഉദ്ദിസിതും ‘‘തത്ഥ കതമേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ നയന്തി സംകിലേസേ വോദാനാനി ച വിഭാഗതോ ഞാപേന്തീതി നയാ, നീയന്തി വാ താനി ഏതേഹി, ഏത്ഥ വാതി നയാ, നയനമത്തമേവ വാതി നയാ, നീയന്തി വാ സയം ധമ്മകഥികേഹി ഉപനീയന്തി സുത്തസ്സ അത്ഥപവിചയത്ഥന്തി നയാ. അഥ വാ നയാ വിയാതി നയാ. യഥാ ഹി ഏകത്താദയോ നയാ സമ്മാ പടിവിജ്ഝിയമാനാ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നധമ്മാനം യഥാക്കമം സമ്ബന്ധവിഭാഗബ്യാപാരവിരഹാനുരൂപഫലഭാവദസ്സനേന അസങ്കരതോ സമ്മുതിസച്ചപരമത്ഥസച്ചാനം സഭാവം പവേദയന്താ പരമത്ഥസച്ചപ്പടിവേധായ സംവത്തന്തി, ഏവമേതേപി കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗധമ്മവിഭാഗദസ്സനേന അവിപരീതസുത്തത്ഥാവബോധായ അഭിസമ്ഭുണന്താ വേനേയ്യാനം ചതുസച്ചപ്പടിവേധായ സംവത്തന്തി. അഥ വാ പരിയത്തിഅത്ഥസ്സ നയനതോ സംകിലേസതോ യമനതോ ച നയാ നിരുത്തിനയേന.

നന്ദിയാവട്ടോതിആദീസു നന്ദിയാവട്ടസ്സ വിയ ആവട്ടോ ഏതസ്സാതി നന്ദിയാവട്ടോ, യഥാ ഹി നന്ദിയാവട്ടോ അന്തോഠിതേന പധാനാവയവേന ബഹിദ്ധാ ആവട്ടതി, ഏവമയമ്പി നയോതി അത്ഥോ. അഥ വാ നന്ദിയാ തണ്ഹായ പമോദസ്സ വാ ആവട്ടോ ഏത്ഥാതി നന്ദിയാവട്ടോ. തീഹി അവയവേഹി ലോഭാദീഹി സംകിലേസപക്ഖേ അലോഭാദീഹി ച വോദാനപക്ഖേ പുക്ഖലോ സോഭനോതി തിപുക്ഖലോ. അസന്താസനജവപരക്കമാദിവിസേസയോഗേന സീഹോ ഭഗവാ, തസ്സ വിക്കീളിതം ദേസനാവചീകമ്മഭൂതോ വിഹാരോതി കത്വാ വിപല്ലാസതപ്പടിപക്ഖപരിദീപനതോ സീഹസ്സ വിക്കീളിതം ഏത്ഥാതി സീഹവിക്കീളിതോ, നയോ. ബലവിസേസയോഗദീപനതോ വാ സീഹവിക്കീളിതസദിസത്താ നയോ സീഹവിക്കീളിതോ. ബലവിസേസോ ചേത്ഥ സദ്ധാദിബലം, ദസബലാനി ഏവ വാ. അത്ഥനയത്തയദിസാഭാവേന കുസലാദിധമ്മാനം ആലോചനം ദിസാലോചനം. തഥാ ആലോചിതാനം തേസം ധമ്മാനം അത്ഥനയത്തയയോജനേ സമാനയനതോ അങ്കുസോ വിയ അങ്കുസോ. ഗാഥാസു ലഞ്ജേതി പകാസേതി സുത്തത്ഥന്തി ലഞ്ജകോ, നയോ ച സോ ലഞ്ജകോ ചാതി നയലഞ്ജകോ. ഗതാതി ഞാതാ, മതാതി അത്ഥോ. സോ ഏവ വാ പാഠോ. സേസം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.

൩. ഏവം നയേപി ഉദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി മൂലപദാനി ഉദ്ദിസിതും ‘‘തത്ഥ കതമാനീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ മൂലാനി ച താനി നയാനം പട്ഠാനഭാഗാനഞ്ച പതിട്ഠാഭാവതോ പദാനി ച അധിഗമൂപായഭാവതോ കോട്ഠാസഭാവതോ ചാതി മൂലപദാനി. കോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന, കുച്ഛിതാനം വാ പാപധമ്മാനം സലനതോ വിദ്ധംസനതോ, കുസാനം വാ രാഗാദീനം ലവനതോ, കുസാ വിയ വാ ലവനതോ, കുസേന വാ ഞാണേന ലാതബ്ബതോ പവത്തേതബ്ബതോ കുസലാനി, തപ്പടിപക്ഖതോ അകുസലാനീതി പദത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏവം ഗണനപരിച്ഛേദതോ ജാതിഭേദതോ ച മൂലപദാനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സരൂപതോ ദസ്സേന്തോ സംകിലേസപക്ഖംയേവ പഠമം ഉദ്ദിസതി ‘‘തണ്ഹാ’’തിആദിനാ. തത്ഥ തസതി പരിതസതീതി തണ്ഹാ. അവിന്ദിയം വിന്ദതി, വിന്ദിയം ന വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ, വിജ്ജാപടിപക്ഖാതി വാ അവിജ്ജാ. ലുബ്ഭന്തി തേന, സയം വാ ലുബ്ഭതി, ലുബ്ഭനമത്തമേവ വാ സോതി ലോഭോ. ദോസമോഹേസുപി ഏസേവ നയോ. അസുഭേ ‘‘സുഭ’’ന്തി പവത്താ സഞ്ഞാ സുഭസഞ്ഞാ. സുഖസഞ്ഞാദീസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സങ്ഗഹന്തി ഗണനം. സമോസരണന്തി സമോരോപനം.

പച്ചനീകധമ്മേ സമേതീതി സമഥോ. അനിച്ചാദീഹി വിവിധേഹി ആകാരേഹി പസ്സതീതി വിപസ്സനാ. അലോഭാദയോ ലോഭാദിപടിപക്ഖതോ വേദിതബ്ബാ. അസുഭേ ‘‘അസുഭ’’ന്തി പവത്താ സഞ്ഞാ അസുഭസഞ്ഞാ, കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം. സഞ്ഞാസീസേന ഹി ദേസനാ. ദുക്ഖസഞ്ഞാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ഇദം ഉദ്ദാനന്തി ഇദം വുത്തസ്സേവ അത്ഥസ്സ വിപ്പകിണ്ണഭാവേന നസ്സിതും അദത്വാ ഉദ്ധം ദാനം രക്ഖണം ഉദ്ദാനം, സങ്ഗഹവചനന്തി അത്ഥോ. ‘‘ചത്താരോ വിപല്ലാസാ’’തിപി പാഠോ. കിലേസഭൂമീതി സംകിലേസഭൂമി സബ്ബേസം അകുസലധമ്മാനം സമോസരണട്ഠാനത്താ. കുസലാനം യാനി തീണി മൂലാനി. ‘‘കുസലാനീ’’തിപി പഠന്തി. സതിപട്ഠാനാതി അസുഭസഞ്ഞാദയോ സന്ധായാഹ. ഇന്ദ്രിയഭൂമീതി സദ്ധാദീനം വിമുത്തിപരിപാചനിന്ദ്രിയാനം സമോസരണട്ഠാനത്താ വുത്തം. യുജ്ജന്തീതി യോജീയന്തി. ഖോതി പദപൂരണേ, അവധാരണത്ഥേ വാ നിപാതോ. തേന ഏതേ ഏവാതി ദസ്സേതി. അട്ഠാരസേവാതി വാ. മൂലപദാതി മൂലപദാനി, ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ വാ.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൪. ഏവം ഉദ്ദിട്ഠേ ഹാരാദയോ നിദ്ദിസിതും ‘‘തത്ഥ സങ്ഖേപതോ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം ഉദ്ദേസപാഠേ. സങ്ഖേപതോ നേത്തി കിത്തിതാതി സമാസതോ നേത്തിപ്പകരണം കഥിതം. ഹാരനയമൂലപദാനഞ്ഹി സരൂപദസ്സനം ഉദ്ദേസപാഠേന കതന്തി. ഏത്ഥ ച ഹാരനയാനം –

സാമഞ്ഞതോ വിസേസേന, പദത്ഥോ ലക്ഖണം കമോ;

ഏത്താവതാ ച ഹേത്വാദീ, വേദിതബ്ബാ ഹി വിഞ്ഞുനാ.

തേസു അവിസേസതോ വിസേസതോ ച ഹാരനയാനം അത്ഥോ ദസ്സിതോ. ലക്ഖണാദീസു പന അവിസേസതോ സബ്ബേപി ഹാരാ നയാ ച യഥാക്കമം ബ്യഞ്ജനത്ഥമുഖേന നവങ്ഗസ്സ സാസനസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനലക്ഖണാ. വിസേസതോ പന തസ്സ തസ്സ ഹാരസ്സ നയസ്സ ച ലക്ഖണം നിദ്ദേസേ ഏവ കഥയിസ്സാമ. കമാദീനി ച യസ്മാ നേസം ലക്ഖണേസു ഞാതേസു വിഞ്ഞേയ്യാനി ഹോന്തി, തസ്മാ താനിപി നിദ്ദേസതോ പരതോ പകാസയിസ്സാമ.

ഹാരസങ്ഖേപോ

൧. യാ പന അസ്സാദാദീനവതാതിആദികാ നിദ്ദേസഗാഥാ, താസു അസ്സാദാദീനവതാതി അസ്സാദോ ആദീനവതാതി പദവിഭാഗോ. ആദീനവതാതി ച ആദീനവോ ഏവ. കേചി ‘‘അസ്സാദാദീനവതോ’’തി പഠന്തി, തം ന സുന്ദരം. തത്ഥ അസ്സാദീയതീതി അസ്സാദോ, സുഖം സോമനസ്സഞ്ച. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു അസ്സാദോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൬൬; സം. നി. ൩.൨൬). യഥാ ചേതം സുഖം സോമനസ്സം, ഏവം ഇട്ഠാരമ്മണമ്പി. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘സോ തദസ്സാദേതി തം നികാമേതീ’’തി ‘‘രൂപം അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതി, തം ആരബ്ഭ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൪), ‘‘സംയോജനീയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ’’തി (സം. നി. ൨.൫൩) ച. അസ്സാദേതി ഏതായാതി വാ അസ്സാദോ, തണ്ഹാ. തണ്ഹായ ഹി കാരണഭൂതായ പുഗ്ഗലോ സുഖമ്പി സുഖാരമ്മണമ്പി അസ്സാദേതി. യഥാ ച തണ്ഹാ, ഏവം വിപല്ലാസാപി. വിപല്ലാസവസേന ഹി സത്താ അനിട്ഠമ്പി ആരമ്മണം ഇട്ഠാകാരേന അസ്സാദേന്തി, ഏവം വേദനായ സബ്ബേസം തേഭൂമകസങ്ഖാരാനം തണ്ഹായ വിപല്ലാസാനഞ്ച അസ്സാദവിചാരോ വേദിതബ്ബോ.

കഥം പന ദുക്ഖാദുക്ഖമസുഖവേദനാനം അസ്സാദനീയതാതി? വിപല്ലാസതോ സുഖപരിയായസബ്ഭാവതോ ച. തഥാ ഹി വുത്തം – ‘‘സുഖാ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വേദനാ ഠിതിസുഖാ വിപരിണാമദുക്ഖാ. ദുക്ഖാ വേദനാ ഠിതിദുക്ഖാ വിപരിണാമസുഖാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ ഞാണസുഖാ അഞ്ഞാണദുക്ഖാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫). തത്ഥ വേദനായ അട്ഠസതപരിയായവസേന, തേഭൂമകസങ്ഖാരാനം നിക്ഖേപകണ്ഡരൂപകണ്ഡവസേന, തണ്ഹായ സംകിലേസവത്ഥുവിഭങ്ഗേ നിക്ഖേപകണ്ഡേ ച തണ്ഹാനിദ്ദേസവസേന, വിപല്ലാസാനം സുഖസഞ്ഞാദിവസേന ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതവസേന ച വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ.

ആദീനവോ ദുക്ഖാ വേദനാ തിസ്സോപി വാ ദുക്ഖതാ. അഥ വാ സബ്ബേപി തേഭൂമകാ സങ്ഖാരാ ആദീനവോ. ആദീനം അതിവിയ കപണം വാതി പവത്തതീതി ഹി ആദീനവോ, കപണമനുസ്സോ, ഏവംസഭാവാ ച തേഭൂമകാ ധമ്മാ അനിച്ചതാദിയോഗേന. യതോ തത്ഥ ആദീനവാനുപസ്സനാ ആരദ്ധവിപസ്സകാനം യഥാഭൂതനയോതി വുച്ചതി. തഥാ ച വുത്തം – ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ, അയം പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ആദീനവോ’’തി. തസ്മാ ആദീനവോ ദുക്ഖസച്ചനിദ്ദേസഭൂതാനം ജാതിയാദീനം അനിച്ചതാദീനം ദ്വാചത്താലീസായ ആകാരാനഞ്ച വസേന വിഭജിത്വാ നിദ്ദിസിതബ്ബോ.

നിസ്സരതി ഏതേനാതി നിസ്സരണം, അരിയമഗ്ഗോ. നിസ്സരതീതി വാ നിസ്സരണം നിബ്ബാനം. ഉഭയമ്പി സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേന ഏകസേസേന വാ ‘‘നിസ്സരണ’’ന്തി വുത്തം. പി-സദ്ദോ പുരിമാനം പച്ഛിമാനഞ്ച സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. തത്ഥ അരിയമഗ്ഗപക്ഖേ സതിപട്ഠാനാദീനം സത്തത്തിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം കായാനുപസ്സനാദീനഞ്ച തദന്തോഗധഭേദാനം വസേന നിസ്സരണം വിഭജിത്വാ നിദ്ദിസിതബ്ബം.

നിബ്ബാനപക്ഖേ പന കിഞ്ചാപി അസങ്ഖതായ ധാതുയാ നിപ്പരിയായേന വിഭാഗോ നത്ഥി. പരിയായേന പന സോപാദിസേസനിരുപാദിസേസഭേദേന. യതോ വാ തം നിസ്സടം, തേസം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൧.൩) ദസ്സിതപ്പഭേദാനം ചക്ഖാദീനം ഛന്നം ദ്വാരാനം രൂപാദീനം ഛന്നം ആരമ്മണാനം തംതംദ്വാരപ്പവത്താനം ഛന്നം ഛന്നം വിഞ്ഞാണഫസ്സവേദനാസഞ്ഞാചേതനാതണ്ഹാവിതക്കവിചാരാനം പഥവീധാതുആദീനം ഛന്നം ധാതൂനം ദസന്നം കസിണായതനാനം അസുഭാനം കേസാദീനം ദ്വത്തിംസായ ആകാരാനം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ദ്വാദസന്നം ആയതനാനം അട്ഠാരസന്നം ധാതൂനം ലോകിയാനം ഇന്ദ്രിയാനം കാമധാതുആദീനം തിസ്സന്നം ധാതൂനം കാമഭവാദീനം തിണ്ണം തിണ്ണം ഭവാനം ചതുന്നം ഝാനാനം അപ്പമഞ്ഞാനം ആരുപ്പാനം ദ്വാദസന്നം പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗാനഞ്ചാതി ഏവമാദീനം സങ്ഖതധമ്മാനം നിസ്സരണഭാവേന ച വിഭജിത്വാ നിദ്ദിസിതബ്ബം.

ഫലന്തി ദേസനാഫലം. കിം പന തന്തി? യം ദേസനായ നിപ്ഫാദീയതി. നനു ച നിബ്ബാനാധിഗമോ ഭഗവതോ ദേസനായ നിപ്ഫാദീയതി. നിബ്ബാനഞ്ച ‘‘നിസ്സരണ’’ന്തി ഇമിനാ വുത്തമേവാതി? സച്ചമേതം, തഞ്ച ഖോ പരമ്പരായ. ഇധ പന പച്ചക്ഖതോ ദേസനാഫലം അധിപ്പേതം. തം പന സുതമയഞാണം. അത്ഥധമ്മവേദാദിഅരിയമഗ്ഗസ്സ പുബ്ബഭാഗപ്പടിപത്തിഭൂതാ ഛബ്ബിസുദ്ധിയോ. യഞ്ച തസ്മിം ഖണേ മഗ്ഗം അനഭിസമ്ഭുണന്തസ്സ കാലന്തരേ തദധിഗമകാരണഭൂതം സമ്പത്തിഭവഹേതു ച സിയാ. തഥാ ഹി വക്ഖതി – ‘‘അത്താനുദിട്ഠിം ഊഹച്ച, ഏവം മച്ചുതരോ സിയാതി (സു. നി. ൧൧൨൫; കഥാ. ൨൨൬; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാ ൧൪൪, മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൮; നേത്തി. ൫; പേടകോ. ൨൨) ഇദം ഫല’’ന്തി, ‘‘ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരിന്തി ഇദം ഫല’’ന്തി (ജാ. ൧.൧൦.൧൦൨-൧൦൩; ൧.൧൫.൩൮൫) ച. ഏതേന നയേന ദേവേസു ച മാനുസേസു ച ആയുവണ്ണബലസുഖയസപരിവാരആധിപതേയ്യസമ്പത്തിയോ ഉപധിസമ്പത്തിയോ ചക്കവത്തിസിരീ ദേവരജ്ജസിരീ ചത്താരി സമ്പത്തിചക്കാനി സീലസമ്പദാ സമാധിസമ്പദാ തിസ്സോ വിജ്ജാ ഛ അഭിഞ്ഞാ ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ സാവകബോധി പച്ചേകബോധി സമ്മാസമ്ബോധീതി സബ്ബാപി സമ്പത്തിയോ പുഞ്ഞസമ്ഭാരഹേതുകാ ഭഗവതോ ദേസനായ സാധേതബ്ബതായ ഫലന്തി വേദിതബ്ബാ.

ഉപായോതി അരിയമഗ്ഗപദട്ഠാനഭൂതാ പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദാ. സാ ഹി പുരിമാ പുരിമാ പച്ഛിമായ പച്ഛിമായ അധിഗമൂപായഭാവതോ പരമ്പരായ മഗ്ഗനിബ്ബാനാധിഗമസ്സ ച ഹേതുഭാവതോ ഉപായോ. യാ ച പുബ്ബേ വുത്തഫലാധിഗമസ്സ ഉപായപടിപത്തി. കേചി പന ‘‘സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗോ ഉപായോ’’തി വദന്തി, തേസം മതേന നിസ്സരണന്തി നിബ്ബാനമേവ വുത്തം സിയാ. ഫലം വിയ ഉപായോപി പുബ്ബഭാഗോതി വുത്തം സിയാ, യം പന വക്ഖതി ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ…പേ… വിസുദ്ധിയാതി (ധ. പ. ൨൭൯; ഥേരഗാ. ൬൭൮) അയം ഉപായോ’’തി. ഏത്ഥാപി പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദാ ഏവ ഉദാഹടാതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. യസ്മാ പന ‘‘തേ പഹായ തരേ ഓഘന്തി ഇദം നിസ്സരണ’’ന്തി അരിയമഗ്ഗസ്സ നിസ്സരണഭാവം വക്ഖതി. അരിയമഗ്ഗോ ഹി ഓഘതരണന്തി.

ആണത്തീതി ആണാരഹസ്സ ഭഗവതോ വേനേയ്യജനസ്സ ഹിതസിദ്ധിയാ ‘‘ഏവം പടിപജ്ജാഹീ’’തി വിധാനം. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സു, മോഘരാജാതി (സു. നി. ൧൧൨൫; കഥാ. ൨൨൬; നേത്തി. ൫; പേടകോ. ൨൨; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാ ൧൪൪, മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൮) ആണത്തീ’’തി.

യോഗീനന്തി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനഭാവനായ യുത്തപ്പയുത്താനം വേനേയ്യാനം, അത്ഥായാതി വചനസേസോ. ദേസനാഹാരോതി ഏതേസം യഥാവുത്താനം അസ്സാദാദീനം വിഭജനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ദേസനാഹാരോ നാമാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥാഹ – കിം പനേതേസം അസ്സാദാദീനം അനവസേസാനം വചനം ദേസനാഹാരോ, ഉദാഹു ഏകച്ചാനന്തി? നിരവസേസാനംയേവ. യസ്മിഞ്ഹി സുത്തേ അസ്സാദാദീനവനിസ്സരണാനി സരൂപതോ ആഗതാനി, തത്ഥ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. യത്ഥ പന ഏകദേസേന ആഗതാനി, ന വാ സരൂപേന. തത്ഥ അനാഗതം അത്ഥവസേന നിദ്ധാരേത്വാ ഹാരോ യോജേതബ്ബോ. അയഞ്ച അത്ഥോ ദേസനാഹാരവിഭങ്ഗേ ആഗമിസ്സതീതി ഇധ ന പപഞ്ചിതോ.

൨. യം പുച്ഛിതന്തി യാ പുച്ഛാ, വിചിയമാനാതി വചനസേസോ. വിസ്സജ്ജിതം അനുഗീതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ വിസ്സജ്ജിതന്തി വിസ്സജ്ജനാ, സാ ഏകംസബ്യാകരണാദിവസേന ചതുബ്ബിധം ബ്യാകരണം. ച-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, തേന ഗാഥായം അവുത്തം പദാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. താ പന പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാ കസ്സാതി ആഹ ‘‘സുത്തസ്സാ’’തി. ഏതേന സുത്തേ ആഗതം പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനം വിചേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. യാ ച അനുഗീതിതി വുത്തസ്സേവ അത്ഥസ്സ യാ അനു പച്ഛാ ഗീതി അനുഗീതി, സങ്ഗഹഗാഥാ, പുച്ഛായ വാ അനുരൂപാ ഗീതി. ഏതേന പുബ്ബാപരം ഗഹിതം. ബ്യാകരണസ്സ ഹി പുച്ഛാനുരൂപതാ ഇധ പുബ്ബാപരം അധിപ്പേതം. യാ ‘‘പുച്ഛാനുസന്ധീ’’തി വുച്ചതി. പുരിമം ‘‘സുത്തസ്സാ’’തി പദം പുബ്ബാപേക്ഖന്തി പുന ‘‘സുത്തസ്സാ’’തി വുത്തം. തേന സുത്തസ്സ നിസ്സയഭൂതേ അസ്സാദാദികേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്താവതാ വിചയഹാരസ്സ വിസയോ നിരവസേസേന ദസ്സിതോ ഹോതി. തഥാ ച വക്ഖതി വിചയഹാരവിഭങ്ഗേ ‘‘പദം വിചിനതി…പേ… അനുഗീതിം വിചിനതീ’’തി.

തത്ഥ സുത്തേ സബ്ബേസം പദാനം അനുപുബ്ബേന അത്ഥസോ ബ്യഞ്ജനസോ ച വിചയോ പദവിചയോ. ‘‘അയം പുച്ഛാ അദിട്ഠജോതനാ ദിട്ഠസംസന്ദനാ വിമതിച്ഛേദനാ അനുമതിപുച്ഛാ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ സത്താധിട്ഠാനാ ധമ്മാധിട്ഠാനാ ഏകാധിട്ഠാനാ അനേകാധിട്ഠാനാ സമ്മുതിവിസയാ പരമത്ഥവിസയാ അതീതവിസയാ അനാഗതവിസയാ പച്ചുപ്പന്നവിസയാ’’തിആദിനാ പുച്ഛാവിചയോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘ഇദം വിസ്സജ്ജനം ഏകംസബ്യാകരണം വിഭജ്ജബ്യാകരണം പടിപുച്ഛാബ്യാകരണം ഠപനം സാവസേസം നിരവസേസം സഉത്തരം അനുത്തരം ലോകിയം ലോകുത്തര’’ന്തിആദിനാ വിസ്സജ്ജനവിചയോ.

‘‘അയം പുച്ഛാ ഇമിനാ സമേതി, ഏതേന ന സമേതീ’’തി പുച്ഛിതത്ഥം ആനേത്വാ വിചയോ പുബ്ബേനാപരം സംസന്ദിത്വാ ച വിചയോ പുബ്ബാപരവിചയോ. ‘‘അയം അനുഗീതി വുത്തത്ഥസങ്ഗഹാ അവുത്തത്ഥസങ്ഗഹാ തദുഭയത്ഥസങ്ഗഹാ കുസലത്ഥസങ്ഗഹാ അകുസലത്ഥസങ്ഗഹാ’’തിആദിനാ അനുഗീതിവിചയോ. അസ്സാദാദീസു സുഖവേദനായ ‘‘ഇട്ഠാരമ്മണാനുഭവനലക്ഖണാ’’തിആദിനാ, തണ്ഹായ ‘‘ആരമ്മണഗ്ഗഹണലക്ഖണാ’’തിആദിനാ, വിപല്ലാസാനം ‘‘വിപരീതഗ്ഗഹണലക്ഖണാ’’തിആദിനാ, അവസിട്ഠാനം തേഭൂമകധമ്മാനം ‘‘യഥാസകലക്ഖണാ’’തിആദിനാ സബ്ബേസഞ്ച ദ്വാവീസതിയാ തികേസു ദ്വാചത്താലീസാധികേ ച ദുകസതേ ലബ്ഭമാനപദവസേന തംതംഅസ്സാദത്ഥവിസേസനിദ്ധാരണം അസ്സാദവിചയോ.

ദുക്ഖവേദനായ ‘‘അനിട്ഠാനുഭവനലക്ഖണാ’’തിആദിനാ, ദുക്ഖസച്ചാനം ‘‘പടിസന്ധിലക്ഖണാ’’തിആദിനാ, അനിച്ചതാദീനം ആദിഅന്തവന്തതായ അനിച്ചന്തികതായ ച ‘‘അനിച്ചാ’’തിആദിനാ സബ്ബേസഞ്ച ലോകിയധമ്മാനം സംകിലേസഭാഗിയഹാനഭാഗിയതാദിവസേന ആദീനവവുത്തിയാ ഓകാരനിദ്ധാരണേന ആദീനവവിചയോ. നിസ്സരണപദേ അരിയമഗ്ഗസ്സ ആഗമനതോ കായാനുപസ്സനാദിപുബ്ബഭാഗപ്പടിപദാവിഭാഗവിസേസനിദ്ധാരണവസേന നിബ്ബാനസ്സ യഥാവുത്തപരിയായവിഭാഗവിസേസനിദ്ധാരണവസേനാതി ഏവം നിസ്സരണവിചയോ. ഫലാദീനം തംതംസുത്തദേസനായ സാധേതബ്ബഫലസ്സ തദുപായസ്സ തത്ഥ തത്ഥ സുത്തവിധിവചനസ്സ ച വിഭാഗനിദ്ധാരണവസേന വിചയോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം പദപുച്ഛാവിസ്സജ്ജനപുബ്ബാപരാനുഗീതീനം അസ്സാദാദീനഞ്ച വിസേസനിദ്ധാരണവസേനേവ വിചയലക്ഖണോ ‘‘വിചയോ ഹാരോ’’തി വേദിതബ്ബോ.

൩. സബ്ബേസന്തി സോളസന്നം. ഭൂമീതി ബ്യഞ്ജനം സന്ധായാഹ. ബ്യഞ്ജനഞ്ഹി മൂലപദാനി വിയ നയാനം ഹാരാനം ഭൂമി പവത്തിട്ഠാനം, തേസം ബ്യഞ്ജനവിചാരഭാവതോ. വുത്തഞ്ഹി – ‘‘ഹാരാ ബ്യഞ്ജനവിചയോ’’തി, പേടകേപി ഹി വുത്തം – ‘‘യത്ഥ ച സബ്ബേ ഹാരാ, സമ്പതമാനാ നയന്തി സുത്തത്ഥം. ബ്യഞ്ജനവിധിപുഥുത്താ’’തി. ഗോചരോതി സുത്തത്ഥോ. സുത്തസ്സ ഹി പദത്ഥുദ്ധാരണമുഖേന ഹാരയോജനാ. തേസം ബ്യഞ്ജനത്ഥാനം. യുത്തായുത്തപരിക്ഖാതി യുത്തസ്സ ച അയുത്തസ്സ ച ഉപപരിക്ഖാ. ‘‘യുത്തായുത്തിപരിക്ഖാ’’തിപി പാഠോ, യുത്തിഅയുത്തീനം വിചാരണാതി അത്ഥോ. കഥം പന തേസം യുത്തായുത്തജാനനാ? ചതൂഹി മഹാപദേസേഹി അവിരുജ്ഝനേന. തത്ഥ ബ്യഞ്ജനസ്സ താവ സഭാവനിരുത്തിഭാവോ അധിപ്പേതത്ഥവാചകഭാവോ ച യുത്തഭാവോ. അത്ഥസ്സ പന സുത്തവിനയധമ്മതാഹി അവിലോമനം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. ഹാരോ യുത്തീതി നിദ്ദിട്ഠോതി ഏവം സുത്തേ ബ്യഞ്ജനത്ഥാനം യുത്തായുത്തഭാവവിഭാവനലക്ഖണോ യുത്തിഹാരോതി വേദിതബ്ബോ.

൪. ധമ്മന്തി യം കിഞ്ചി സുത്താഗതം കുസലാദിധമ്മമാഹ. തസ്സ ധമ്മസ്സാതി തസ്സ യഥാവുത്തസ്സ കുസലാദിധമ്മസ്സ. യം പദട്ഠാനന്തി യം കാരണം, യോനിസോമനസികാരാദി സുത്തേ ആഗതം വാ അനാഗതം വാ സമ്ഭവതോ നിദ്ധാരേത്വാ കഥേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. ഇതീതി ഏവം, വുത്തനയേനാതി അത്ഥോ. യാവ സബ്ബധമ്മാതി യത്തകാ തസ്മിം സുത്തേ ആഗതാ ധമ്മാ, തേസം സബ്ബേസമ്പി യഥാനുരൂപം പദട്ഠാനം നിദ്ധാരേത്വാ കഥേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. അഥ വാ യാവ സബ്ബധമ്മാതി സുത്താഗതസ്സ ധമ്മസ്സ യം പദട്ഠാനം, തസ്സപി യം പദട്ഠാനന്തി സമ്ഭവതോ യാവ സബ്ബധമ്മാ പദട്ഠാനവിചാരണാ കാതബ്ബാതി അത്ഥോ. ഏസോ ഹാരോ പദട്ഠാനോതി ഏവം സുത്തേ ആഗതധമ്മാനം പദട്ഠാനഭൂതാ ധമ്മാ തേസഞ്ച പദട്ഠാനഭൂതാതി സമ്ഭവതോ പദട്ഠാനഭൂതധമ്മനിദ്ധാരണലക്ഖണോ പദട്ഠാനോ നാമ ഹാരോതി അത്ഥോ.

൫. വുത്തമ്ഹി ഏകധമ്മേതി കുസലാദീസു ഖന്ധാദീസു വാ യസ്മിം കിസ്മിഞ്ചി ഏകധമ്മേ, സുത്തേ സരൂപതോ നിദ്ധാരണവസേന വാ കഥിതേ. യേ ധമ്മാ ഏകലക്ഖണാ കേചീതി യേ കേചി ധമ്മാ കുസലാദിഭാവേന രൂപക്ഖന്ധാദിഭാവേന വാ തേന ധമ്മേന സമാനലക്ഖണാ. വുത്താ ഭവന്തി സബ്ബേതി തേ സബ്ബേപി കുസലാദിസഭാവാ, ഖന്ധാദിസഭാവാ വാ ധമ്മാ സുത്തേ അവുത്താപി തായ സമാനലക്ഖണതായ വുത്താ ഭവന്തി ആനേത്വാ സംവണ്ണനാവസേനാതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥ ച ഏകലക്ഖണാതി സമാനലക്ഖണാ വുത്താ. തേന സഹചാരിതാ സമാനകിച്ചതാ സമാനഹേതുതാ സമാനഫലതാ സമാനാരമ്മണതാതി ഏവമാദീഹി അവുത്താനമ്പി വുത്താനം വിയ നിദ്ധാരണം വേദിതബ്ബം. സോ ഹാരോ ലക്ഖണോ നാമാതി ഏവം സുത്തേ അനാഗതേപി ധമ്മേ വുത്തപ്പകാരേന ആഗതേ വിയ നിദ്ധാരേത്വാ യാ സംവണ്ണനാ, സോ ലക്ഖണോ നാമ ഹാരോതി അത്ഥോ.

൬. നേരുത്തന്തി നിരുത്തം, പദനിബ്ബചനന്തി അത്ഥോ. അധിപ്പായോതി ബുദ്ധാനം സാവകാനം വാ തസ്സ സുത്തസ്സ ദേസകാനം അധിപ്പായോ. ബ്യഞ്ജനന്തി ബ്യഞ്ജനേന, കരണേ ഹി ഏതം പച്ചത്തം. കാമഞ്ച സബ്ബേ ഹാരാ ബ്യഞ്ജനവിചയാ, അയം പന വിസേസതോ ബ്യഞ്ജനദ്വാരേനേവ അത്ഥപരിയേസനാതി കത്വാ ‘‘ബ്യഞ്ജന’’ന്തി വുത്തം. തഥാ ഹി വക്ഖതി – ‘‘ബ്യഞ്ജനേന സുത്തസ്സ നേരുത്തഞ്ച അധിപ്പായോ ച നിദാനഞ്ച പുബ്ബാപരാനുസന്ധി ച ഗവേസിതബ്ബാ’’തി. അഥാതി പദപൂരണമത്തം. ദേസനാനിദാനന്തി നിദദാതി ഫലന്തി നിദാനം, കാരണം, യേന കാരണേന ദേസനാ പവത്താ, തം ദേസനായ പവത്തിനിമിത്തന്തി അത്ഥോ. പുബ്ബാപരാനുസന്ധീതി പുബ്ബേന ച അപരേന ച അനുസന്ധി. ‘‘പുബ്ബാപരേന സന്ധീ’’തിപി പാഠോ, സുത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗേന അപരഭാഗം സംസന്ദിത്വാ കഥനന്തി അത്ഥോ. സങ്ഗീതിവസേന വാ പുബ്ബാപരഭൂതേഹി സുത്തന്തരേഹി സംവണ്ണിയമാനസ്സ സുത്തസ്സ സംസന്ദനം പുബ്ബാപരാനുസന്ധി. യഞ്ച പുബ്ബപദേന പരപദസ്സ സമ്ബന്ധനം, അയമ്പി പുബ്ബാപരാനുസന്ധി. ഏസോ ഹാരോ ചതുബ്യൂഹോതി ഏവം നിബ്ബചനാധിപ്പായാദീനം ചതുന്നം വിഭാവനലക്ഖണോ ചതുബ്യൂഹോ ഹാരോ നാമാതി അത്ഥോ.

൭. ഏകമ്ഹി പദട്ഠാനേതി ഏകസ്മിം ആരമ്ഭധാതുആദികേ പരക്കമധാതുആദീനം പദട്ഠാനഭൂതേ ധമ്മേ ദേസനാരുള്ഹേ സതി. പരിയേസതി സേസകം പദട്ഠാനന്തി തസ്സ വിസഭാഗതായ അഗ്ഗഹണേന വാ സേസകം പമാദാദീനം ആസന്നകാരണത്താ പദട്ഠാനഭൂതം കോസജ്ജാദികം ധമ്മന്തരം പരിയേസതി പഞ്ഞായ ഗവേസതി, പരിയേസിത്വാ ച സംവണ്ണനായ യോജേന്തോ ദേസനം ആവട്ടതി പടിപക്ഖേതി വീരിയാരമ്ഭാദിമുഖേന ആരദ്ധസുത്തം വുത്തനയേന പമാദാദിവസേന നിദ്ദിസന്തോ ദേസനം പടിപക്ഖതോ ആവട്ടേതി നാമ. ആവട്ടോ നാമ സോ ഹാരോതി ദേസനായ ഗഹിതധമ്മാനം സഭാഗവിസഭാഗധമ്മവസേന ആവട്ടനലക്ഖണോ ആവട്ടോ ഹാരോ നാമാതി അത്ഥോ.

൮. ധമ്മന്തി സഭാവധമ്മം, തം കുസലാദിവസേന അനേകവിധം. പദട്ഠാനന്തി യസ്മിം പതിട്ഠിതേ ഉത്തരി ഗുണവിസേസേ അധിഗച്ഛതി, തം വിസേസാധിഗമനകാരണം. ഭൂമിന്തി പുഥുജ്ജനഭൂമി ദസ്സനഭൂമീതി ഏവമാദികം ഭൂമിം. വിഭജ്ജതേതി വിഭാഗേന കഥേതി. സാധാരണേതി ദസ്സനപഹാതബ്ബാദിനാമവസേന വാ പുഥുജ്ജനസോതാപന്നാദിവത്ഥുവസേന വാ സാധാരണേ അവിസിട്ഠേ സമാനേതി അത്ഥോ. വുത്തവിപരിയായേന അസാധാരണാ വേദിതബ്ബാ. നേയ്യോ വിഭത്തീതി യഥാവുത്തധമ്മാദീനം വിഭജനോ അയം ഹാരോ വിഭത്തീതി ഞാതബ്ബോതി അത്ഥോ. തസ്മാ സംകിലേസധമ്മേ വോദാനധമ്മേ ച സാധാരണാസാധാരണതോ പദട്ഠാനതോ ഭൂമിതോ ച വിഭജനലക്ഖണോ ‘‘വിഭത്തിഹാരോ’’തി ദട്ഠബ്ബം.

൯. നിദ്ദിട്ഠേതി കഥിതേ സുത്തേ ആഗതേ, സംവണ്ണിതേ വാ. ഭാവിതേതി യഥാ ഉപ്പന്നസദിസാ ഉപ്പന്നാതി വുച്ചന്തി, ഏവം ഭാവിതസദിസേ ഭാവേതബ്ബേതി അത്ഥോ. പഹീനേതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പരിവത്തതി പടിപക്ഖേതി വുത്താനം ധമ്മാനം യേ പടിപക്ഖാ, തേസം വസേന പരിവത്തേതീതി അത്ഥോ. ഏവം നിദ്ദിട്ഠാനം ധമ്മാനം പടിപക്ഖതോ പരിവത്തനലക്ഖണോ ‘‘പരിവത്തനോ ഹാരോ’’തി വേദിതബ്ബോ.

൧൦. വിവിധാനി ഏകസ്മിംയേവ അത്ഥേ വചനാനി വിവചനാനി, വിവചനാനി ഏവ വേവചനാനി, പരിയായസദ്ദാതി അത്ഥോ. താനി വേവചനാനി. ബഹൂനീതി അനേകാനി. തു-സദ്ദോ അവധാരണേ. തേന ബഹൂ ഏവ പരിയായസദ്ദാ വേവചനഹാരയോജനായം കഥേതബ്ബാ, ന കതിപയാതി ദസ്സേതി. സുത്തേ വുത്താനീതി നവവിധസുത്തന്തസങ്ഖാതേ തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ ഭാസിതാനി. ഏത്ഥാപി തു-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ ആനേത്വാ യോജേതബ്ബോ, തേന പാളിയം ആഗതാനിയേവ വേവചനാനി ഗഹേതബ്ബാനീതി വുത്തം ഹോതി. ഏകധമ്മസ്സാതി ഏകസ്സ പദത്ഥസ്സ. യോ ജാനാതി സുത്തവിദൂതി യഥാ ‘‘സപ്പിസ്സ ജാനാഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘സപ്പിനാ വിചാരേഹി, സപ്പിം ദേഹി, ദേഥാ’’തി വാ ആണാപേതീതി അത്ഥോ, ഏവം യോ സുത്തകോവിദോ ധമ്മകഥികോ ഏകസ്സ അത്ഥസ്സ ബഹൂപി പരിയായസദ്ദേ വിചാരേതി വിഭാവേതി യോജേതീതി അത്ഥോ. വേവചനോ നാമ സോ ഹാരോതി തസ്സ അത്ഥസ്സ വുത്തപ്പകാരപരിയായസദ്ദയോജനാലക്ഖണോ വേവചനഹാരോ നാമ. തസ്മാ ഏകസ്മിം അത്ഥേ അനേകപരിയായസദ്ദയോജനാലക്ഖണോ ‘‘വേവചനഹാരോ’’തി വേദിതബ്ബം.

൧൧. ധമ്മന്തി ഖന്ധാദിധമ്മം. പഞ്ഞത്തീഹീതി പഞ്ഞാപനേഹി പകാരേഹി ഞാപനേഹി, അസങ്കരതോ വാ ഠപനേഹി. വിവിധാഹീതി നിക്ഖേപപ്പഭവാദിവസേന അനേകവിധാഹി. സോ ആകാരോതി യോ ഏകസ്സേവത്ഥസ്സ നിക്ഖേപപ്പഭവപഞ്ഞത്തിആദിവസേന അനേകാഹി പഞ്ഞത്തീഹി പഞ്ഞാപനാകാരോ. ഞേയ്യോ പഞ്ഞത്തി നാമ ഹാരോതി പഞ്ഞത്തിഹാരോ നാമാതി ഞാതബ്ബോ. തസ്മാ ഏകേകസ്സ ധമ്മസ്സ അനേകാഹി പഞ്ഞത്തീഹി പഞ്ഞാപേതബ്ബാകാരവിഭാവനലക്ഖണോ ‘‘പഞ്ഞത്തിഹാരോ’’തി വേദിതബ്ബം.

൧൨. പടിച്ചുപ്പാദോതി പടിച്ചസമുപ്പാദോ. ഇന്ദ്രിയഖന്ധാതി ഇന്ദ്രിയാനി ച ഖന്ധാ ച. ധാതുആയതനാതി ധാതുയോ ച ആയതനാനി ച. ഏതേഹീതി യോ ദ്വാദസപദികോ പച്ചയാകാരോ യാനി ച ദ്വാവീസതിന്ദ്രിയാനി യേ ച പഞ്ചക്ഖന്ധാ യാ ച അട്ഠാരസ ധാതുയോ യാനി ച ദ്വാദസായതനാനി, ഏതേഹി സുത്തേ ആഗതപദത്ഥമുഖേന നിദ്ധാരിയമാനേഹി. ഓതരതി യോതി യോ സംവണ്ണനാനയോ ഓഗാഹതി, പടിച്ചസമുപ്പാദാദികേ അനുപവിസതീതി അത്ഥോ. ഓതരണോ നാമ സോ ഹാരോതി യോ യഥാവുത്തോ സംവണ്ണനാവിസേസോ, സോ ഓതരണഹാരോ നാമ. ച-സദ്ദേന ചേത്ഥ സുഞ്ഞതമുഖാദീനം ഗാഥായം അവുത്താനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവം പടിച്ചസമുപ്പാദാദിമുഖേഹി സുത്തത്ഥസ്സ ഓതരണലക്ഖണോ ഓതരണോ ഹാരോ നാമാതി വേദിതബ്ബം.

൧൩. വിസ്സജ്ജിതമ്ഹീതി ബുദ്ധാദീഹി ബ്യാകതേ. പഞ്ഹേതി ഞാതും ഇച്ഛിതേ അത്ഥേ. ഗാഥായന്തി ഗാഥാരുള്ഹേ. ഇദഞ്ച പുച്ഛന്താ യേഭുയ്യേന ഗാഥാബന്ധവസേന പുച്ഛന്തീതി കത്വാ വുത്തം. യമാരബ്ഭാതി സാ പന ഗാഥാ യം അത്ഥം ആരബ്ഭ അധികിച്ച പുച്ഛിതാ, തസ്സ അത്ഥസ്സ. സുദ്ധാസുദ്ധപരിക്ഖാതി പദം സോധിതം, ആരമ്ഭോ ന സോധിതോ, പദഞ്ച സോധിതം ആരമ്ഭോ ച സോധിതോതി ഏവം പദാദീനം സോധിതാസോധിതഭാവവിചാരോ. ഹാരോ സോ സോധനോനാമാതി യഥാവുത്തവിചാരോ സോധനോ ഹാരോ നാമ. ഏവം സുത്തേ പദപദത്ഥപഞ്ഹാരമ്ഭാനം സോധനലക്ഖണോ ‘‘സോധനോ ഹാരോ’’തി വേദിതബ്ബം.

൧൪. ഏകത്തതായാതി ഏകസ്സ ഭാവോ ഏകത്തം, ഏകത്തമേവ ഏകത്തതാ, തായ ഏകത്തതായ. ഏക-സദ്ദോ ചേത്ഥ സമാനസദ്ദപരിയായോ, തസ്മാ സാമഞ്ഞേനാതി അത്ഥോ. വിസിട്ഠാ മത്താ വിമത്താ, വിമത്താവ വേമത്തം, തസ്സ ഭാവോ വേമത്തതാ, തായ വേമത്തതായ, വിസേസേനാതി അത്ഥോ. തേ ന വികപ്പയിതബ്ബാതി യേ ധമ്മാ ‘‘ദുക്ഖം സമുദയോ’’തിആദിനാ സാമഞ്ഞേന, ‘‘ജാതി ജരാ കാമതണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ’’തിആദിനാ വിസേസേന ച സുത്തേ ദേസിതാ, തേ ‘‘കിമേത്ഥ സാമഞ്ഞം, കോ വാ വിസേസോ’’തി ഏവം സാമഞ്ഞവിസേസവികപ്പനവസേന ന വികപ്പയിതബ്ബാ. കസ്മാ? സാമഞ്ഞവിസേസകപ്പനായ വോഹാരഭാവേന അനവട്ഠാനതോ കാലദിസാവിസേസാദീനം വിയ അപേക്ഖാസിദ്ധിതോ ച. യഥാ ഹി ‘‘അജ്ജ ഹിയ്യോ സ്വേ’’തി വുച്ചമാനാ കാലവിസേസാ അനവട്ഠിതസഭാവാ ‘‘പുരിമാ ദിസാ പച്ഛിമാ ദിസാ’’തി വുച്ചമാനാ ദിസാവിസേസാ ച, ഏവം സാമഞ്ഞവിസേസാപി. തഥാ ഹി ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി വുച്ചമാനം ജാതിആദിഅപേക്ഖായ സാമഞ്ഞമ്പി സമാനം സച്ചാപേക്ഖായ വിസേസോ ഹോതി. ഏസ നയോ സമുദയാദീസുപി. ഏസോ ഹാരോ അധിട്ഠാനോതി ഏവം സുത്താഗതാനം ധമ്മാനം അവികപ്പനവസേന സാമഞ്ഞവിസേസനിദ്ധാരണലക്ഖണോ അധിട്ഠാനോ ഹാരോ നാമാതി അത്ഥോ.

൧൫. യേ ധമ്മാതി യേ അവിജ്ജാദികാ പച്ചയധമ്മാ. യം ധമ്മന്തി യം സങ്ഖാരാദികം പച്ചയുപ്പന്നധമ്മം. ജനയന്തീതി നിബ്ബത്തേന്തി. പച്ചയാതി സഹജാതപച്ചയഭാവേന. പരമ്പരതോതി പരമ്പരപച്ചയഭാവേന, അനുരൂപസന്താനഘടനവസേന പച്ചയോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ഉപനിസ്സയകോടി ഹി ഇധാധിപ്പേതാ. പുരിമസ്മിം അവസിട്ഠോ പച്ചയഭാവോ. ഹേതുമവകഡ്ഢയിത്വാതി തം യഥാവുത്തപച്ചയസങ്ഖാതം ജനകാദിഭേദഭിന്നം ഹേതും ആകഡ്ഢിത്വാ സുത്തതോ നിദ്ധാരേത്വാ യോ സംവണ്ണനാസങ്ഖാതോ, ഏസോ ഹാരോ പരിക്ഖാരോതി ഏവം സുത്തേ ആഗതധമ്മാനം പരിക്ഖാരസങ്ഖാതേ ഹേതുപച്ചയേ നിദ്ധാരേത്വാ സംവണ്ണനലക്ഖണോ പരിക്ഖാരോ ഹാരോതി അത്ഥോ.

൧൬. യേ ധമ്മാതി യേ സീലാദിധമ്മാ. യംമൂലാതി യേസം സമാധിആദീനം മൂലഭൂതാ, തേ തേസം സമാധിആദീനം പദട്ഠാനഭാവേന സമാരോപയിതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. യേ ചേകത്ഥാ പകാസിതാ മുനിനാതി യേ ച രാഗവിരാഗാചേതോവിമുത്തിസേക്ഖഫലകാമധാതുസമതിക്കമനാദിസദ്ദാ അനാഗാമിഫലത്ഥതായ ഏകത്ഥാ ബുദ്ധമുനിനാ പരിദീപിതാ, തേ അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനഭാവേന സമാരോപയിതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. സമാരോപനഞ്ചേത്ഥ സുത്തേ യഥാരുതവസേന നിദ്ധാരണവസേന വാ ഗയ്ഹമാനസ്സ സിക്ഖത്തയസങ്ഖാതസ്സ സീലാദിക്ഖന്ധത്തയസ്സ പരിയായന്തരവിഭാവനമുഖേന ഭാവനാപാരിപൂരികഥനം, ഭാവനാപാരിപൂരീ ച പഹാതബ്ബസ്സ പഹാനേനാതി പഹാനസമാരോപനാപി അത്ഥതോ ദസ്സിതാ ഏവ ഹോതി. ഏസ സമാരോപനോ ഹാരോതി ഏസ സുത്തേ ആഗതധമ്മാനം പദട്ഠാനവേവചനഭാവനാപഹാനസമാരോപനവിചാരണലക്ഖണോ സമാരോപനോ നാമ ഹാരോതി അത്ഥോ.

നയസങ്ഖേപോ

൧൭. ഏവം ഗാഥാബന്ധവസേന സോളസപി ഹാരേ നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി നയേ നിദ്ദിസിതും ‘‘തണ്ഹഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തണ്ഹഞ്ച അവിജ്ജമ്പി ചാതി സുത്തേ ആഗതം അത്ഥതോ നിദ്ധാരണവസേന വാ ഗഹിതം തണ്ഹം അവിജ്ജഞ്ച യോ നേതീതി സമ്ബന്ധോ. യോ സംവണ്ണനാവിസേസോ തം നേതി സംകിലേസപക്ഖം പാപേതി സംകിലേസവസേന സുത്തത്ഥം യോജേതീതി അധിപ്പായോ. സമഥേനാതി സമാധിനാ. വിപസ്സനായാതി പഞ്ഞായ, യോ നേതി വോദാനപക്ഖം പാപേതി, തഥാ സുത്തത്ഥം യോജേതീതി അധിപ്പായോ. സച്ചേഹി യോജയിത്വാതി നയന്തോ ച തണ്ഹാ ച അവിജ്ജാ ച ഭവമൂലകത്താ സമുദയസച്ചം, അവസേസാ തേഭൂമകധമ്മാ ദുക്ഖസച്ചം, സമഥവിപസ്സനാ മഗ്ഗസച്ചം, തേന പത്തബ്ബാ അസങ്ഖതധാതു നിരോധസച്ചന്തി ഏവം ഇമേഹി ചതൂഹി സച്ചേഹി യോജേത്വാ. അയം നയോ നന്ദിയാവട്ടോതി യോ തണ്ഹാവിജ്ജാഹി സംകിലേസപക്ഖസ്സ സുത്തത്ഥസ്സ സമഥവിപസ്സനാഹി വോദാനപക്ഖസ്സ ചതുസച്ചയോജനമുഖേന നയനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ, അയം നന്ദിയാവട്ടോ നയോ നാമാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച നയസ്സ ഭൂമി ഗാഥായം ‘‘നയോ’’തി വുത്താ, തസ്മാ സംവണ്ണനാവിസേസോതി വുത്തം. ന ഹി അത്ഥനയോ സംവണ്ണനാ, ചതുസച്ചപടിവേധസ്സ അനുരൂപോ പുബ്ബഭാഗേ അനുഗാഹണനയോ അത്ഥനയോ. തസ്സ പന യാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദീനം വസേന തണ്ഹാദിമുഖേന നയഭൂമിരചനാ, തത്ഥ നയവോഹാരോ.

൧൮. അകുസലേതി ദ്വാദസചിത്തുപ്പാദസങ്ഗഹിതേ സബ്ബേപി അകുസലേ ധമ്മേ. സമൂലേഹീതി അത്തനോ മൂലേഹി, ലോഭദോസമോഹേഹീതി അത്ഥോ. കുസലേതി സബ്ബേപി ചതുഭൂമകേ കുസലേ ധമ്മേ. കുസലമൂലേഹീതി കുസലേഹി അലോഭാദിമൂലേഹി യോ നേതി. നയന്തോ ച കുസലാകുസലം മായാമരീചിആദയോ വിയ അഭൂതം ന ഹോതീതി ഭൂതം. പടഘടാദയോ വിയ ന സമ്മുതിസച്ചമത്തന്തി തഥം. അകുസലസ്സ ഇട്ഠവിപാകതാഭാവതോ കുസലസ്സ ച അനിട്ഠവിപാകതാഭാവതോ വിപാകേ സതി അവിസംവാദകത്താ അവിതഥം നേതി. ഏവമേതേസം തിണ്ണമ്പി പദാനം കുസലാകുസലവിസേസനതാ ദട്ഠബ്ബാ. അഥ വാ അകുസലമൂലേഹി അകുസലാനി കുസലമൂലേഹി ച കുസലാനി നയന്തോ അയം നയോ ഭൂതം തഥം അവിതഥം നേതി, ചത്താരി സച്ചാനി നിദ്ധാരേത്വാ യോജേതീതി അത്ഥോ. ദുക്ഖാദീനി ഹി ബാധകാദിഭാവതോ അഞ്ഞഥാഭാവാഭാവേന ഭൂതാനി, സച്ചസഭാവത്താ തഥാനി, അവിസംവാദനതോ അവിതഥാനി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, തഥാനി അവിതഥാനി അനഞ്ഞഥാനീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൦). തിപുക്ഖലം തം നയം ആഹൂതി യോ അകുസലമൂലേഹി സംകിലേസപക്ഖസ്സ കുസലമൂലേഹി വോദാനപക്ഖസ്സ സുത്തത്ഥസ്സ ചതുസച്ചയോജനമുഖേന നയനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ, തം തിപുക്ഖലം നയന്തി വദന്തീതി അത്ഥോ.

൧൯. വിപല്ലാസേഹീതി അസുഭേ സുഭന്തിആദിനയപ്പവത്തേഹി ചതൂഹി വിപല്ലാസേഹി. കിലേസേതി കിലിസ്സന്തി വിബാധിയന്തീതി കിലേസാ, സംകിലിട്ഠധമ്മാ, സംകിലേസപക്ഖന്തി അത്ഥോ. കേചി ‘‘സംകിലേസേ’’തിപി പഠന്തി, കിലേസസഹിതേതി അത്ഥോ. ഇന്ദ്രിയേഹീതി സദ്ധാദീഹി ഇന്ദ്രിയേഹി. സദ്ധമ്മേതി പടിപത്തിപടിവേധസദ്ധമ്മേ, വോദാനപക്ഖന്തി അത്ഥോ. ഏതം നയന്തി യോ സുഭസഞ്ഞാദീഹി വിപല്ലാസേഹി സകലസ്സ സംകിലേസപക്ഖസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയാദീഹി വോദാനപക്ഖസ്സ ചതുസച്ചയോജനവസേന നയനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ, ഏതം നയം നയവിദൂ സദ്ധമ്മനയകോവിദാ, അത്ഥനയകുസലാ ഏവ വാ സീഹവിക്കീളിതം നയന്തി വദന്തീതി അത്ഥോ.

൨൦. വേയ്യാകരണേസൂതി തസ്സ തസ്സ അത്ഥനയസ്സ യോജനത്ഥം കതേസു സുത്തസ്സ അത്ഥവിസ്സജ്ജനേസൂതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘തഹിം തഹി’’ന്തി. കുസലാകുസലാതി വോദാനിയാ സംകിലേസികാ ച തസ്സ തസ്സ നയസ്സ ദിസാഭൂതധമ്മാ. വുത്താതി സുത്തതോ നിദ്ധാരേത്വാ കഥിതാ. മനസാ വോലോകയതേതി തേ യഥാവുത്തധമ്മേ ചിത്തേനേവ ‘‘അയം പഠമാ ദിസാ അയം ദുതിയാ ദിസാ’’തിആദിനാ തസ്സ തസ്സ നയസ്സ ദിസാഭാവേന ഉപപരിക്ഖതി, വിചാരേതീതി അത്ഥോ. ‘‘ഓലോകയതേ തേ അബഹീ’’തിപി പാഠോ. തത്ഥ തേതി തേ യഥാവുത്തധമ്മേ. അബഹീതി അബ്ഭന്തരം, ചിത്തേ ഏവാതി അത്ഥോ. തം ഖു ദിസാലോചനം ആഹൂതി ഓലോകയതേതി ഏത്ഥ യദേതം ഓലോകനം, തം ദിസാലോചനം നാമ നയം വദന്തി. ഖു-തി ച നിപാതോ അവധാരണേ. തേന ഓലോകനമേവ അയം നയോ, ന കോചി അത്ഥവിസേസോതി ദസ്സേതി.

൨൧. ഓലോകേത്വാതി പഠമാദിദിസാഭാവേന ഉപപരിക്ഖിത്വാ. ദിസാലോചനേനാതി ദിസാലോചനനയേന കരണഭൂതേന. യേന ഹി വിധിനാ തസ്സ തസ്സ അത്ഥനയസ്സ യോജനായ ദിസാ ഓലോകീയന്തി, സോ വിധി ദിസാലോചനന്തി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഉക്ഖിപിയാതി ഉദ്ധരിത്വാ, ദിസാഭൂതധമ്മേ സുത്തതോ നിദ്ധാരേത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘ഉക്ഖിപിയ യോ സമാനേതീ’’തിപി പഠന്തി, തസ്സത്ഥോ – ‘‘യോ തേസം ദിസാഭൂതധമ്മാനം സമാനയനം കരോതീ’’തി. യന്തി വാ കിരിയാപരാമസനം. സമാനേതീതി സമം, സമ്മാ വാ ആനേതി തസ്സ തസ്സ നയസ്സ യോജനാവസേന. കേ പന ആനേതി? സബ്ബേ കുസലാകുസലേ തംതംനയദിസാഭൂതേ. അയം നയോതി സമാനേതീതി ഏത്ഥ യദേതം തംതംനയദിസാഭൂതധമ്മാനം സമാനയനം, അയം അങ്കുസോ നാമ നയോതി അത്ഥോ. ഏതഞ്ച ദ്വയം ‘‘വോഹാരനയോ, കമ്മനയോ’’തി ച വുച്ചതി.