(൨) യുഗനദ്ധവഗ്ഗോ

൧. യുഗനദ്ധകഥാ

യുഗനദ്ധകഥാവണ്ണനാ

൧. ഇദാനി മണ്ഡപേയ്യഗുണസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ യുഗനദ്ധഗുണം ദസ്സേന്തേന കഥിതായ സുത്തന്തപുബ്ബങ്ഗമായ യുഗനദ്ധകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. യസ്മാ പന ധമ്മസേനാപതി ധമ്മരാജേ ധരമാനേയേവ ധമ്മരാജസ്സ പരിനിബ്ബാനസംവച്ഛരേ പരിനിബ്ബുതോ, തസ്മാ ധമ്മരാജേ ധരമാനേയേവ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികേന ദേസിതം ഇദം സുത്തന്തം തസ്സേവ സമ്മുഖാ സുത്വാ ഏവം മേ സുതന്തിആദിമാഹാതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ആയസ്മാതി പിയവചനം ഗരുവചനം സഗാരവസപ്പതിസ്സവചനം, ആയുമാതി അത്ഥോ. ആനന്ദോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. സോ ഹി ജായമാനോയേവ കുലേ ആനന്ദം ഭുസം തുട്ഠിം അകാസി. തസ്മാസ്സ ‘‘ആനന്ദോ’’തി നാമം കതന്തി വേദിതബ്ബം. കോസമ്ബിയന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. തസ്സ ഹി നഗരസ്സ ആരാമപോക്ഖരണീആദീസു തേസു തേസു ഠാനേസു കോസമ്ബരുക്ഖാ ഉസ്സന്നാ അഹേസും, തസ്മാ തം കോസമ്ബീതി സങ്ഖം അഗമാസി. ‘‘കുസമ്ബസ്സ ഇസിനോ അസ്സമതോ അവിദൂരേ മാപിതത്താ’’തി ഏകേ.

ഘോസിതാരാമേതി ഘോസിതസേട്ഠിനാ കാരിതേ ആരാമേ. കോസമ്ബിയഞ്ഹി തയോ സേട്ഠിനോ അഹേസും ഘോസിതസേട്ഠി കുക്കുടസേട്ഠി പാവാരികസേട്ഠീതി. തേ തയോപി ‘‘ലോകേ ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ’’തി സുത്വാ പഞ്ചഹി പഞ്ചഹി സകടസതേഹി ദാനൂപകരണാനി ഗാഹാപേത്വാ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ജേതവനസമീപേ ഖന്ധാവാരം ബന്ധിത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ നിസിന്നാ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിത്വാ സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അഡ്ഢമാസമത്തം മഹാദാനം ദത്വാ ഭഗവതോ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ സകജനപദഗമനത്ഥം ഭഗവന്തം യാചിത്വാ ‘‘സുഞ്ഞാഗാരേ ഖോ ഗഹപതയോ തഥാഗതാ അഭിരമന്തീ’’തി ഭഗവതാ വുത്തേ ‘‘ദിന്നാ നോ ഭഗവതാ പടിഞ്ഞാ’’തി ഞത്വാ അതിവിയ തുട്ഠാ ദസബലം വന്ദിത്വാ നിക്ഖന്താ അന്തരാമഗ്ഗേ യോജനേ യോജനേ ഭഗവതോ നിവാസത്ഥം വിഹാരം കാരേന്താ അനുപുബ്ബേന കോസമ്ബിം പത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ആരാമേ മഹന്തം ധനപരിച്ചാഗം കത്വാ ഭഗവതോ വിഹാരേ കാരാപയിംസു. തത്ഥ ഘോസിതസേട്ഠിനാ കാരിതോ ഘോസിതാരാമോ നാമ അഹോസി, കുക്കുടസേട്ഠിനാ കാരിതോ കുക്കുടാരാമോ നാമ, പാവാരികസേട്ഠിനാ അമ്ബവനേ കാരിതോ പാവാരികമ്ബവനം നാമ. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഘോസിതസേട്ഠിനാ കാരിതേ ആരാമേ’’തി.

ആവുസോ ഭിക്ഖവോതി ഏത്ഥ ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ സാവകേ ആലപന്താ ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി ആലപന്തി. സാവകാ പന ‘‘ബുദ്ധേഹി സദിസാ മാ ഹോമാ’’തി ‘‘ആവുസോ’’തി പഠമം വത്വാ പച്ഛാ ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി വദന്തി. ബുദ്ധേഹി ച ആലപിതേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ‘‘ഭദന്തേ’’തി പടിവചനം ദേതി, സാവകേഹി ആലപിതേ ‘‘ആവുസോ’’തി.

യോ ഹി കോചീതി അനിയമവചനം. ഏതേന താദിസാനം സബ്ബഭിക്ഖൂനം പരിയാദാനം. മമ സന്തികേതി മമ സമീപേ. അരഹത്തപ്പത്തന്തി അത്തനാ അരഹത്തസ്സ പത്തം. നപുംസകേ ഭാവേ സിദ്ധവചനം. അരഹത്തം പത്തന്തി വാ പദച്ഛേദോ, അത്തനാ പത്തം അരഹത്തന്തി അത്ഥോ. അരഹത്തപ്പത്തം അത്താനന്തി വാ പാഠസേസോ. ചതൂഹി മഗ്ഗേഹീതി ഉപരി വുച്ചമാനേഹി ചതൂഹി പടിപദാമഗ്ഗേഹി, ന അരിയമഗ്ഗേഹി. ‘‘ചതൂഹി മഗ്ഗേഹീ’’തി വിസുഞ്ച വുത്തത്താ കസ്സചി അരഹതോ പഠമസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ധമ്മുദ്ധച്ചപുബ്ബങ്ഗമോ മഗ്ഗോ, ഏകസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ സമഥപുബ്ബങ്ഗമോ, ഏകസ്സ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമോ, ഏകസ്സ യുഗനദ്ധപുബ്ബങ്ഗമോതി ഏവം ചത്താരോപി പടിപദാ മഗ്ഗാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബം. ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേനാതി ഏതേസം ചതുന്നം പടിപദാനം മഗ്ഗാനം ഏകേന വാ, പടിപദാമഗ്ഗേന അരഹത്തപ്പത്തം ബ്യാകരോതീതി അത്ഥോ. സുക്ഖവിപസ്സകസ്സ ഹി അരഹതോ ധമ്മുദ്ധച്ചപുബ്ബങ്ഗമം സോതാപത്തിമഗ്ഗം പത്വാ സേസമഗ്ഗത്തയമ്പി സുദ്ധവിപസ്സനാഹിയേവ പത്തസ്സ അരഹത്തപ്പത്തി ധമ്മുദ്ധച്ചപുബ്ബങ്ഗമമഗ്ഗാ ഹോതി. ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹം പത്വാ വാ അപ്പത്വാ വാ സമഥപുബ്ബങ്ഗമാദീനം തിണ്ണം പടിപദാനം മഗ്ഗാനം ഏകേകസ്സ വസേന പത്തചതുമഗ്ഗസ്സ അരഹതോ അരഹത്തപ്പത്തി ഇതരഏകേകമഗ്ഗപുബ്ബങ്ഗമാ ഹോതി. തസ്മാ ആഹ – ‘‘ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേനാ’’തി.

സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവേതീതി സമഥം പുബ്ബങ്ഗമം പുരേചാരികം കത്വാ വിപസ്സനം ഭാവേതി, പഠമം സമാധിം ഉപ്പാദേത്വാ പച്ഛാ വിപസ്സനം ഭാവേതീതി അത്ഥോ. മഗ്ഗോ സഞ്ജായതീതി പഠമോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ നിബ്ബത്തതി. സോ തം മഗ്ഗന്തിആദീസു ഏകചിത്തക്ഖണികസ്സ മഗ്ഗസ്സ ആസേവനാദീനി നാമ നത്ഥി, ദുതിയമഗ്ഗാദയോ പന ഉപ്പാദേന്തോ തമേവ മഗ്ഗം ‘‘ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതീ’’തി വുച്ചതി. സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തീതി യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ കമേന സബ്ബേ സഞ്ഞോജനാ പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി. അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തീതി ച പുന അനുപ്പത്തിയാ വിഗതന്താ ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

പുന ചപരന്തി പുന ച അപരം കാരണം. വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം സമഥം ഭാവേതീതി വിപസ്സനം പുബ്ബങ്ഗമം പുരേചാരികം കത്വാ സമഥം ഭാവേതി, പഠമം വിപസ്സനം ഉപ്പാദേത്വാ പച്ഛാ സമാധിം ഭാവേതീതി അത്ഥോ. യുഗനദ്ധം ഭാവേതീതി യുഗനദ്ധം കത്വാ ഭാവേതി. ഏത്ഥ തേനേവ ചിത്തേന സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ തേനേവ സങ്ഖാരേ സമ്മസിതും ന സക്കാ. അയം പന യാവതാ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജതി, താവതാ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി. യാവതാ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി, താവതാ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജതി. കഥം? പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജതി, തതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി. സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ ദുതിയജ്ഝാനം സമാപജ്ജതി, തതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി. സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ തതിയജ്ഝാനം…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, തതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി. ഏവം സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി നാമ.

ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതം മാനസം ഹോതീതി ഏത്ഥ മന്ദപഞ്ഞാനം വിപസ്സകാനം ഉപക്കിലേസവത്ഥുത്താ വിപസ്സനുപക്കിലേസസഞ്ഞിതേസു ഓഭാസാദീസു ദസസു ധമ്മേസു ഭന്തതാവസേന ഉദ്ധച്ചസഹഗതചിത്തുപ്പത്തിയാ വിക്ഖേപസങ്ഖാതം ഉദ്ധച്ചം ധമ്മുദ്ധച്ചം, തേന ധമ്മുദ്ധച്ചേന വിഗ്ഗഹിതം വിരൂപഗ്ഗഹിതം വിരോധമാപാദിതം മാനസം ചിത്തം ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതം മാനസം ഹോതി, തേന വാ ധമ്മുദ്ധച്ചേന കാരണഭൂതേന തമ്മൂലകതണ്ഹാമാനദിട്ഠുപ്പത്തിയാ വിഗ്ഗഹിതം മാനസം ഹോതി. ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതമാനസന്തി വാ പാഠോ. ഹോതി സോ ആവുസോ സമയോതി ഇമിനാ മഗ്ഗാമഗ്ഗവവത്ഥാനേന തം ധമ്മുദ്ധച്ചം പടിബാഹിത്വാ പുന വിപസ്സനാവീഥിം പടിപന്നകാലം ദസ്സേതി. യം തം ചിത്തന്തി യസ്മിം സമയേ തം വിപസ്സനാവീഥിം ഓക്കമിത്വാ പവത്തം ചിത്തം. അജ്ഝത്തമേവ സന്തിട്ഠതീതി വിപസ്സനാവീഥിം പച്ചോതരിത്വാ തസ്മിം സമയേ ഗോചരജ്ഝത്തസങ്ഖാതേ ആരമ്മണേ സന്തിട്ഠതി പതിട്ഠാതി. സന്നിസീദതീതി തത്ഥേവ പവത്തിവസേന സമ്മാ നിസീദതി. ഏകോദി ഹോതീതി ഏകഗ്ഗം ഹോതി. സമാധിയതീതി സമ്മാ ആധിയതി സുട്ഠു ഠിതം ഹോതീതി.

അയം സുത്തന്തവണ്ണനാ.

൧. സുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨. തസ്സ സുത്തന്തസ്സ നിദ്ദേസകഥായ തത്ഥ ജാതേ ധമ്മേതി തസ്മിം സമാധിസ്മിം ജാതേ ചിത്തചേതസികേ ധമ്മേ. അനിച്ചതോ അനുപസ്സനട്ഠേനാതിആദിനാ വിപസ്സനായ ഭേദം ദസ്സേതി. സമ്മാദിട്ഠി മഗ്ഗോതി സമ്മാദിട്ഠിസങ്ഖാതോ മഗ്ഗോ. അട്ഠസു മഗ്ഗങ്ഗേസു ഏകേകോപി ഹി മഗ്ഗോതി വുച്ചതി.ആസേവതീതി സോതാപത്തിമഗ്ഗവസേന. ഭാവേതീതി സകദാഗാമിമഗ്ഗുപ്പാദനേന. ബഹുലീകരോതീതി അനാഗാമിഅരഹത്തമഗ്ഗുപ്പാദനേന. ഇമേസം തിണ്ണം അവത്ഥാഭേദേപി സതി ആവജ്ജനാദീനം സാധാരണത്താ സദിസമേവ വിസ്സജ്ജനം കതം.

൩. ആലോകസഞ്ഞാപടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാനം അന്തരാപേയ്യാലേ അവിക്ഖേപാദീനി ച ഝാന സമാപത്തികസിണാനുസ്സതിഅസുഭാ ച ദീഘം അസ്സാസാദീനി ച ആനന്തരികസമാധിഞാണനിദ്ദേസേ (പടി. മ. ൧.൮൦-൮൧) നിദ്ദിട്ഠത്താ സങ്ഖിത്താനി. തത്ഥ ച അവിക്ഖേപവസേനാതി പുബ്ബഭാഗാവിക്ഖേപവസേന ഗഹേതബ്ബം. അനിച്ചാനുപസ്സീ അസ്സാസവസേനാതിആദികേ സുദ്ധവിപസ്സനാവസേന വുത്തചതുക്കേ പന തരുണവിപസ്സനാകാലേ വിപസ്സനാസമ്പയുത്തസമാധിപുബ്ബങ്ഗമാ ബലവവിപസ്സനാ വേദിതബ്ബാ.

൪. വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമവാരേ പഠമം അനിച്ചതോതിആദിനാ ആരമ്മണം അനിയമേത്വാ വിപസ്സനാ വുത്താ, പച്ഛാ രൂപം അനിച്ചതോതിആദിനാ ആരമ്മണം നിയമേത്വാ വുത്താ. തത്ഥ ജാതാനന്തി തസ്സാ വിപസ്സനായ ജാതാനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം. വോസഗ്ഗാരമ്മണതാതി ഏത്ഥ വോസഗ്ഗോ നിബ്ബാനം. നിബ്ബാനഞ്ഹി സങ്ഖതവോസഗ്ഗതോ പരിച്ചാഗതോ ‘‘വോസഗ്ഗോ’’തി വുത്തോ. വിപസ്സനാ ച തംസമ്പയുത്തധമ്മാ ച നിബ്ബാനനിന്നതായ അജ്ഝാസയവസേന നിബ്ബാനേ പതിട്ഠിതത്താ നിബ്ബാനപതിട്ഠാ നിബ്ബാനാരമ്മണാ. പതിട്ഠാപി ഹി ആലമ്ബീയതീതി ആരമ്മണം നാമ ഹോതി, നിബ്ബാനേ പതിട്ഠട്ഠേനേവ നിബ്ബാനാരമ്മണാ. അഞ്ഞത്ഥ പാളിയമ്പി ഹി പതിട്ഠാ ‘‘ആരമ്മണ’’ന്തി വുച്ചന്തി. യഥാഹ – ‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, നളാഗാരം വാ തിണാഗാരം വാ സുക്ഖം കോളാപം തേരോവസ്സികം പുരത്ഥിമായ ചേപി ദിസായ പുരിസോ ആദിത്തായ തിണുക്കായ ഉപസങ്കമേയ്യ, ലഭേഥ അഗ്ഗി ഓതാരം, ലഭേഥ അഗ്ഗി ആരമ്മണ’’ന്തിആദി (സം. നി. ൪.൨൪൩). തസ്മാ തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം വോസഗ്ഗാരമ്മണതായ നിബ്ബാനപതിട്ഠാഭാവേന ഹേതുഭൂതേന ഉപ്പാദിതോ യോ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാസങ്ഖാതോ ഉപചാരപ്പനാഭേദോ അവിക്ഖേപോ, സോ സമാധീതി വിപസ്സനാതോ പച്ഛാ ഉപ്പാദിതോ നിബ്ബേധഭാഗിയോ സമാധി നിദ്ദിട്ഠോ ഹോതി. തസ്മായേവ ഹി ഇതി പഠമം വിപസ്സനാ, പച്ഛാ സമഥോതി വുത്തം.

൫. യുഗനദ്ധനിദ്ദേസേ യസ്മാ ഹേട്ഠാ സുത്തന്തവണ്ണനായം വുത്തോ യുഗനദ്ധക്കമോ പുരിമദ്വയനിദ്ദേസനയേനേവ പാകടോ, മഗ്ഗക്ഖണേ യുഗനദ്ധക്കമോ പന ന പാകടോ, തസ്മാ പുബ്ബഭാഗേ അനേകന്തികം യുഗനദ്ധഭാവനം അവത്വാ മഗ്ഗക്ഖണേ ഏകന്തേന ലബ്ഭമാനയുഗനദ്ധഭാവനമേവ ദസ്സേന്തോ സോളസഹി ആകാരേഹീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ആരമ്മണട്ഠേനാതിആദീസു സത്തരസസു ആകാരേസു അന്തേ ഉദ്ദിട്ഠം യുഗനദ്ധം മൂലപദേന ഏകട്ഠത്താ തം വിപ്പഹായ സേസാനം വസേന ‘‘സോളസഹീ’’തി വുത്തം. ആരമ്മണട്ഠേനാതി ആലമ്ബനട്ഠേന, ആരമ്മണവസേനാതി അത്ഥോ. ഏവം സേസേസുപി. ഗോചരട്ഠേനാതി ആരമ്മണട്ഠേപി സതി നിസ്സയിതബ്ബട്ഠാനട്ഠേന. പഹാനട്ഠേനാതി പജഹനട്ഠേന. പരിച്ചാഗട്ഠേനാതി പഹാനേപി സതി പുന അനാദിയനേന പരിച്ചാഗട്ഠേന. വുട്ഠാനട്ഠേനാതി ഉഗ്ഗമനട്ഠേന. വിവട്ടനട്ഠേനാതി ഉഗ്ഗമനേപി സതി അപുനരാവട്ടനേന നിവത്തനട്ഠേന. സന്തട്ഠേനാതി നിബ്ബുതട്ഠേന. പണീതട്ഠേനാതി നിബ്ബുതട്ഠേപി സതി ഉത്തമട്ഠേന, അതപ്പകട്ഠേന വാ. വിമുത്തട്ഠേനാതി ബന്ധനാപഗതട്ഠേന. അനാസവട്ഠേനാതി ബന്ധനമോക്ഖേപി സതി ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തമാനാസവവിരഹിതട്ഠേന. തരണട്ഠേനാതി അനോസീദിത്വാ പിലവനട്ഠേന, അതിക്കമനട്ഠേന വാ. അനിമിത്തട്ഠേനാതി സങ്ഖാരനിമിത്തവിരഹിതട്ഠേന. അപ്പണിഹിതട്ഠേനാതി പണിധിവിരഹിതട്ഠേന. സുഞ്ഞതട്ഠേനാതി അഭിനിവേസവിരഹിതട്ഠേന. ഏകരസട്ഠേനാതി ഏകകിച്ചട്ഠേന. അനതിവത്തനട്ഠേനാതി അഞ്ഞമഞ്ഞം അനതിക്കമനട്ഠേന. യുഗനദ്ധട്ഠേനാതി യുഗലകട്ഠേന.

ഉദ്ധച്ചം പജഹതോ, അവിജ്ജം പജഹതോതി യോഗിനോ തസ്സ തസ്സ പടിപക്ഖപ്പഹാനവസേന വുത്തം. നിരോധോ ചേത്ഥ നിബ്ബാനമേവ. അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി സമഥോ ചേ വിപസ്സനം അതിവത്തേയ്യ, ലീനപക്ഖികത്താ സമഥസ്സ ചിത്തം കോസജ്ജായ സംവത്തേയ്യ. വിപസ്സനാ ചേ സമഥം അതിവത്തേയ്യ, ഉദ്ധച്ചപക്ഖികത്താ വിപസ്സനായ ചിത്തം ഉദ്ധച്ചായ സംവത്തേയ്യ. തസ്മാ സമഥോ ച വിപസ്സനം അനതിവത്തമാനോ കോസജ്ജപാതം ന കരോതി, വിപസ്സനാ സമഥം അനതിവത്തമാനാ ഉദ്ധച്ചപാതം ന കരോതി. സമഥോ സമം പവത്തമാനോ വിപസ്സനം ഉദ്ധച്ചപാതതോ രക്ഖതി, വിപസ്സനാ സമം പവത്തമാനാ സമഥം കോസജ്ജപാതതോ രക്ഖതി. ഏവമിമേ ഉഭോ അഞ്ഞമഞ്ഞം അനതിവത്തനകിച്ചേന ഏകകിച്ചാ, സമാ ഹുത്വാ പവത്തമാനേന അഞ്ഞമഞ്ഞം അനതിവത്തമാനാ അത്ഥസിദ്ധികരാ ഹോന്തി. തേസം മഗ്ഗക്ഖണേ യുഗനദ്ധത്തം വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാക്ഖണേ യുഗനദ്ധത്തായേവ ഹോതി. പഹാനപരിച്ചാഗവുട്ഠാനവിവട്ടനകരണാനം മഗ്ഗകിച്ചവസേന വുത്തത്താ സകലസ്സ മഗ്ഗകിച്ചസ്സ ദസ്സനത്ഥം ഉദ്ധച്ചസഹഗതകിലേസാ ച ഖന്ധാ ച അവിജ്ജാസഹഗതകിലേസാ ച ഖന്ധാ ച നിദ്ദിട്ഠാ. സേസാനം ന തഥാ വുത്തത്താ പടിപക്ഖധമ്മമത്തദസ്സനവസേന ഉദ്ധച്ചാവിജ്ജാ ഏവ നിദ്ദിട്ഠാ. വിവട്ടതോതി നിവത്തന്തസ്സ.

സമാധി കാമാസവാ വിമുത്തോ ഹോതീതി സമാധിസ്സ കാമച്ഛന്ദപടിപക്ഖത്താ വുത്തം. രാഗവിരാഗാതി രാഗസ്സ വിരാഗോ സമതിക്കമോ ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി രാഗവിരാഗാ, ‘‘രാഗവിരാഗതോ’’തി നിസ്സക്കവചനം വാ. തഥാ അവിജ്ജാവിരാഗാ. ചേതോവിമുത്തീതി മഗ്ഗസമ്പയുത്തോ സമാധി. പഞ്ഞാവിമുത്തീതി മഗ്ഗസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ. തരതോതി തരന്തസ്സ. സബ്ബപണിധീഹീതി രാഗദോസമോഹപണിധീഹി, സബ്ബപത്ഥനാഹി വാ. ഏവം ചുദ്ദസ ആകാരേ വിസ്സജ്ജിത്വാ ഏകരസട്ഠഞ്ച അനതിവത്തനട്ഠഞ്ച അവിഭജിത്വാവ ഇമേഹി സോളസഹി ആകാരേഹീതി ആഹ. കസ്മാ? തേസം ചുദ്ദസന്നം ആകാരാനം ഏകേകസ്സ അവസാനേ ‘‘ഏകരസാ ഹോന്തി, യുഗനദ്ധാ ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീ’’തി നിദ്ദിട്ഠത്താ തേ ദ്വേപി ആകാരാ നിദ്ദിട്ഠാവ ഹോന്തി. തസ്മാ ‘‘സോളസഹീ’’തി ആഹ. യുഗനദ്ധട്ഠോ പന ഉദ്ദേസേപി ന ഭണിതോയേവാതി.

൨. ധമ്മുദ്ധച്ചവാരനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൬. ധമ്മുദ്ധച്ചവാരേ അനിച്ചതോ മനസികരോതോ ഓഭാസോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായ ഠിതസ്സ തീഹി അനുപസ്സനാഹി പുനപ്പുനം സങ്ഖാരേ വിപസ്സന്തസ്സ വിപസ്സന്തസ്സ വിപസ്സനാഞാണേസു പരിപാകഗതേസു തദങ്ഗവസേന കിലേസപ്പഹാനേന പരിസുദ്ധചിത്തസ്സ അനിച്ചതോ വാ ദുക്ഖതോ വാ അനത്തതോ വാ മനസികാരക്ഖണേ വിപസ്സനാഞാണാനുഭാവേന പകതിയാവ ഓഭാസോ ഉപ്പജ്ജതീതി പഠമം താവ അനിച്ചതോ മനസികരോതോ ഓഭാസോ കഥിതോ. അകുസലോ വിപസ്സകോ തസ്മിം ഓഭാസേ ഉപ്പന്നേ ‘‘ന ച വത മേ ഇതോ പുബ്ബേ ഏവരൂപോ ഓഭാസോ ഉപ്പന്നപുബ്ബോ, അദ്ധാ മഗ്ഗം പത്തോമ്ഹി, ഫലം പത്തോമ്ഹീ’’തി അമഗ്ഗംയേവ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി, അഫലമേവ ‘‘ഫല’’ന്തി ഗണ്ഹാതി. തസ്സ അമഗ്ഗം ‘‘മഗ്ഗോ’’തി, അഫലം ‘‘ഫല’’ന്തി ഗണ്ഹതോ വിപസ്സനാവീഥി ഉക്കന്താ ഹോതി. സോ അത്തനോ വിപസ്സനാവീഥിം വിസ്സജ്ജേത്വാ വിക്ഖേപമാപന്നോ വാ ഓഭാസമേവ തണ്ഹാദിട്ഠിമഞ്ഞനാഹി മഞ്ഞമാനോ വാ നിസീദതി. സോ ഖോ പനായം ഓഭാസോ കസ്സചി ഭിക്ഖുനോ പല്ലങ്കട്ഠാനമത്തമേവ ഓഭാസേന്തോ ഉപ്പജ്ജതി, കസ്സചി അന്തോഗബ്ഭം, കസ്സചി ബഹിഗബ്ഭമ്പി, കസ്സചി സകലവിഹാരം, ഗാവുതം അഡ്ഢയോജനം യോജനം ദ്വിയോജനം…പേ… കസ്സചി പഥവിതലതോ യാവ അകനിട്ഠബ്രഹ്മലോകാ ഏകാലോകം കുരുമാനോ. ഭഗവതോ പന ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഓഭാസേന്തോ ഉദപാദി. അയഞ്ഹി ഓഭാസോ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേപി അന്ധകാരേ തം തം ഠാനം ഓഭാസേന്തോ ഉപ്പജ്ജതി.

ഓഭാസോ ധമ്മോതി ഓഭാസം ആവജ്ജതീതി അയം ഓഭാസോ മഗ്ഗധമ്മോ ഫലധമ്മോതി വാ തം തം ഓഭാസം മനസി കരോതി. തതോ വിക്ഖേപോ ഉദ്ധച്ചന്തി തതോ ഓഭാസതോ ധമ്മോതി ആവജ്ജനകരണതോ വാ യോ ഉപ്പജ്ജതി വിക്ഖേപോ, സോ ഉദ്ധച്ചം നാമാതി അത്ഥോ. തേന ഉദ്ധച്ചേന വിഗ്ഗഹിതമാനസോതി തേന ഏവം ഉപ്പജ്ജമാനേന ഉദ്ധച്ചേന വിരോധിതചിത്തോ, തേന വാ ഉദ്ധച്ചേന കാരണഭൂതേന തമ്മൂലകകിലേസുപ്പത്തിയാ വിരോധിതചിത്തോ വിപസ്സകോ വിപസ്സനാവീഥിം ഓക്കമിത്വാ വിക്ഖേപം വാ തമ്മൂലകകിലേസേസു വാ ഠിതത്താ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ ഉപട്ഠാനാനി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ‘‘തേന വുച്ചതി ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതമാനസോ’’തി ഏവം ഇതി-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. ഹോതി സോ സമയോതി ഏവം അസ്സാദവസേന ഉപക്കിലിട്ഠചിത്തസ്സാപി യോഗിനോ സചേ ഉപപരിക്ഖാ ഉപ്പജ്ജതി, സോ ഏവം പജാനാതി – ‘‘വിപസ്സനാ നാമ സങ്ഖാരാരമ്മണാ, മഗ്ഗഫലാനി നിബ്ബാനാരമ്മണാനി, ഇമാനി ച ചിത്താനി സങ്ഖാരാരമ്മണാനി, തസ്മാ നായമോഭാസോ മഗ്ഗോ, ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായേവ നിബ്ബാനസ്സ ലോകികോ മഗ്ഗോ’’തി മഗ്ഗാമഗ്ഗം വവത്ഥപേത്വാ തം വിക്ഖേപം പരിവജ്ജയിത്വാ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായ ഠത്വാ സാധുകം സങ്ഖാരേ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സതി. ഏവം ഉപപരിക്ഖന്തസ്സ സോ സമയോ ഹോതി. ഏവം അപസ്സന്തോ പന ‘‘മഗ്ഗഫലപ്പത്തോമ്ഹീ’’തി അധിമാനികോ ഹോതി.

യം തം ചിത്തന്തി യം തം വിപസ്സനാചിത്തം. അജ്ഝത്തമേവാതി അനിച്ചാനുപസ്സനായ ആരമ്മണേ ഗോചരജ്ഝത്തേയേവ. ഞാണം ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ യോഗാവചരസ്സ രൂപാരൂപധമ്മേ തുലയന്തസ്സ തീരയന്തസ്സ വിസ്സട്ഠഇന്ദവജിരമിവ അവിഹതവേഗം തിഖിണം സൂരമതിവിസദം വിപസ്സനാഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. പീതി ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ തസ്മിം സമയേ ഖുദ്ദികാ പീതി, ഖണികാ പീതി, ഓക്കന്തികാ പീതി, ഉബ്ബേഗാ പീതി, ഫരണാ പീതീതി അയം പഞ്ചവിധാ വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ പീതി സകലസരീരം പൂരയമാനാ ഉപ്പജ്ജതി. പസ്സദ്ധി ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ തസ്മിം സമയേ കായചിത്താനം നേവ ദരഥോ, ന ഗാരവതാ, ന കക്ഖളതാ, ന അകമ്മഞ്ഞതാ, ന ഗേലഞ്ഞതാ, ന വങ്കതാ ഹോതി. അഥ ഖോ പനസ്സ കായചിത്താനി പസ്സദ്ധാനി ലഹൂനി മുദൂനി കമ്മഞ്ഞാനി പഗുണാനി സുവിസദാനി ഉജുകാനിയേവ ഹോന്തി. സോ ഇമേഹി പസ്സദ്ധാദീഹി അനുഗ്ഗഹിതകായചിത്തോ തസ്മിം സമയേ അമാനുസിം നാമ രതിം അനുഭവതി. യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘സുഞ്ഞാഗാരം പവിട്ഠസ്സ, സന്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

അമാനുസീ രതീ ഹോതി, സമ്മാ ധമ്മം വിപസ്സതോ.

‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൩-൪) –

ഏവമസ്സ ഇമം അമാനുസിം രതിം സാധയമാനാ ലഹുതാദീഹി സഹിതാ വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ കായചിത്തപസ്സദ്ധി ഉപ്പജ്ജതി. സുഖം ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ തസ്മിം സമയേ സകലസരീരം അഭിസന്ദയമാനം വിപസ്സനാസമ്പയുത്തം സുഖം ഉപ്പജ്ജതി. അധിമോക്ഖോ ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ തസ്മിം സമയേ ചിത്തചേതസികാനം അതിസയപസാദഭൂതാ വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ സദ്ധാ ഉപ്പജ്ജതി. പഗ്ഗഹോ ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ തസ്മിം സമയേ അസിഥിലമനച്ചാരദ്ധം സുപഗ്ഗഹിതം വിപസ്സനാസമ്പയുത്തം വീരിയം ഉപ്പജ്ജതി. ഉപട്ഠാനം ഉപ്പജ്ജതീതി തസ്സേവ തസ്മിം സമയേ സൂപട്ഠിതാ സുപ്പതിട്ഠിതാ നിഖാതാ അചലാ പബ്ബതരാജസദിസാ വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ സതി ഉപ്പജ്ജതി. സോ യം യം ഠാനം ആവജ്ജതി സമന്നാഹരതി മനസി കരോതി പച്ചവേക്ഖതി, തം തം ഠാനമസ്സ ഓക്കന്തിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുനോ പരലോകോ വിയ സതിയാ ഉപട്ഠാതി (വിസുദ്ധി. ൨.൭൩൪).

ഉപേക്ഖാതി വിപസ്സനുപേക്ഖാ ചേവ ആവജ്ജനുപേക്ഖാ ച. തസ്മിഞ്ഹി സമയേ സബ്ബസങ്ഖാരേസു മജ്ഝത്തഭൂതാ വിപസ്സനുപേക്ഖാപി ബലവതീ ഉപ്പജ്ജതി, മനോദ്വാരേ ആവജ്ജനുപേക്ഖാപി. സാ ഹിസ്സ തം തം ഠാനം ആവജ്ജന്തസ്സ വിസ്സട്ഠഇന്ദവജിരമിവ പത്തപുടേ പക്ഖന്ദതത്തനാരാചോ വിയ ച സൂരാ തിഖിണാ ഹുത്വാ വഹതി. ഏവഞ്ഹി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൭൩൪) വുത്തം. വിപസ്സനുപേക്ഖാതി ചേത്ഥ ‘‘വിപസ്സനാസമ്പയുത്താ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ’’തി ആചരിയാ വദന്തി. വിപസ്സനാഞാണേ ഹി ഗയ്ഹമാനേ ‘‘ഞാണം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വിപസ്സനാഞാണസ്സ ആഗതത്താ പുനരുത്തിദോസോ ഹോതി. തതിയജ്ഝാനവണ്ണനായഞ്ച ‘‘സങ്ഖാരുപേക്ഖാവിപസ്സനുപേക്ഖാനമ്പി അത്ഥതോ ഏകീഭാവോ. പഞ്ഞാ ഏവ ഹി സാ, കിച്ചവസേന ദ്വിധാ ഭിന്നാ’’തി വുത്തം. തസ്മാ വിപസ്സനാസമ്പയുത്തായ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ വുച്ചമാനായ പുനരുത്തിദോസോ ച ന ഹോതി, തതിയജ്ഝാനവണ്ണനായ ച സമേതി. യസ്മാ ച പഞ്ചസു ഇന്ദ്രിയേസു ‘‘ഞാണം അധിമോക്ഖോ പഗ്ഗഹോ ഉപട്ഠാന’’ന്തി പഞ്ഞിന്ദ്രിയസദ്ധിന്ദ്രിയവീരിയിന്ദ്രിയസതിന്ദ്രിയാനി നിദ്ദിട്ഠാനി, സമാധിന്ദ്രിയം പന അനിദ്ദിട്ഠം ഹോതി, യുഗനദ്ധവസേനാപി ച സമാധിന്ദ്രിയം നിദ്ദിസിതബ്ബമേവ ഹോതി, തസ്മാ സമപ്പവത്തോ സമാധി പുന സമാധാനേ ബ്യാപാരപ്പഹാനകരണേന ‘‘ഉപേക്ഖാ’’തി വുത്തോതി വേദിതബ്ബം.

നികന്തി ഉപ്പജ്ജതീതി ഏവം ഓഭാസാദിപടിമണ്ഡിതായ വിപസ്സനായ ആലയം കുരുമാനാ സുഖുമാ സന്താകാരാ നികന്തി ഉപ്പജ്ജതി, യാ കിലേസോതി പരിഗ്ഗഹേതുമ്പി ന സക്കാ ഹോതി. യഥാ ച ഓഭാസേ, ഏവം ഏതേസുപി അഞ്ഞതരസ്മിം ഉപ്പന്നേ യോഗാവചരോ ‘‘ന ച വത മേ ഇതോ പുബ്ബേ ഏവരൂപം ഞാണം ഉപ്പന്നപുബ്ബം, ഏവരൂപാ പീതി പസ്സദ്ധി സുഖം അധിമോക്ഖോ പഗ്ഗഹോ ഉപട്ഠാനം ഉപേക്ഖാ നികന്തി ഉപ്പന്നപുബ്ബാ, അദ്ധാ മഗ്ഗം പത്തോമ്ഹി, ഫലം പത്തോമ്ഹീ’’തി അമഗ്ഗമേവ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി, അഫലമേവ ‘‘ഫല’’ന്തി ഗണ്ഹാതി. തസ്സ അമഗ്ഗം ‘‘മഗ്ഗോ’’തി, അഫലഞ്ച ‘‘ഫല’’ന്തി ഗണ്ഹതോ വിപസ്സനാവീഥി ഉക്കന്താ ഹോതി. സോ അത്തനോ മൂലകമ്മട്ഠാനം വിസ്സജ്ജേത്വാ നികന്തിമേവ അസ്സാദേന്തോ നിസീദതി. ഏത്ഥ ച ഓഭാസാദയോ ഉപക്കിലേസവത്ഥുതായ ഉപക്കിലേസാതി വുത്താ, ന അകുസലത്താ. നികന്തി പന ഉപക്കിലേസോ ചേവ ഉപക്കിലേസവത്ഥു ച. വത്ഥുവസേനേവ ചേതേ ദസ, ഗാഹവസേന പന സമതിംസ ഹോന്തി. കഥം? ‘‘മമ ഓഭാസോ ഉപ്പന്നോ’’തി ഗണ്ഹതോ ഹി ദിട്ഠിഗ്ഗാഹോ ഹോതി, ‘‘മനാപോ വത ഓഭാസോ ഉപ്പന്നോ’’തി ഗണ്ഹതോ മാനഗ്ഗാഹോ, ഓഭാസം അസ്സാദയതോ തണ്ഹാഗ്ഗാഹോ. ഇതി ഓഭാസേ ദിട്ഠിമാനതണ്ഹാവസേന തയോ ഗാഹാ. തഥാ സേസേസുപീതി ഏവം ഗാഹവസേന സമതിംസ ഉപക്കിലേസാ ഹോന്തി. ദുക്ഖതോ മനസികരോതോ, അനത്തതോ മനസികരോതോതി വാരേസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏകേകഅനുപസ്സനാവസേന ഹേത്ഥ ഏകേകസ്സ വിപസ്സനുപക്കിലേസുപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ, ന ഏകസ്സേവ.

തീസു അനുപസ്സനാസു. ഏവം അഭേദതോ വിപസ്സനാവസേന ഉപക്കിലേസേ ദസ്സേത്വാ പുന ഭേദവസേന ദസ്സേന്തോ രൂപം അനിച്ചതോ മനസികരോതോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ജരാമരണം അനിച്ചതോ ഉപട്ഠാനന്തി ജരാമരണസ്സ അനിച്ചതോ ഉപട്ഠാനം.

൭. യസ്മാ പുബ്ബേ വുത്താനം സമതിംസായ ഉപക്കിലേസാനം വസേന അകുസലോ അബ്യത്തോ യോഗാവചരോ ഓഭാസാദീസു വികമ്പതി, ഓഭാസാദീസു ഏകേകം ‘‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’തി സമനുപസ്സതി, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ഓഭാസേ ചേവ ഞാണേ ചാതിആദിഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ വികമ്പതീതി ഓഭാസാദികേ ആരമ്മണേ നാനാകിലേസവസേന വിവിധാ കമ്പതി വേധതി. യേഹി ചിത്തം പവേധതീതി യേഹി പസ്സദ്ധിസുഖേഹി ചിത്തം നാനാകിലേസവസേന നാനപ്പകാരേന വേധതി കമ്പതി. തസ്മാ പസ്സദ്ധിയാ സുഖേ ചേവ യോഗാവചരോ വികമ്പതീതി സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഉപേക്ഖാവജ്ജനായ ചേവാതി ഉപേക്ഖാസങ്ഖാതായ ആവജ്ജനായ ചേവ വികമ്പതി, ആവജ്ജനുപേക്ഖായ ചേവ വികമ്പതീതി അത്ഥോ. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൭൩൬) പന ‘‘ഉപേക്ഖാവജ്ജനായഞ്ചാ’’തി വുത്തം. ഉപേക്ഖായ ചാതി ഹേട്ഠാ വുത്തപ്പകാരായ ഉപേക്ഖായ ച വികമ്പതി, നികന്തിയാ ച വികമ്പതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ദ്വിന്നം ഉപേക്ഖാനം നിദ്ദിട്ഠത്താ ഹേട്ഠാ ‘‘ഉപേക്ഖാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തട്ഠാനേ ച ഉഭയഥാ അത്ഥോ വുത്തോ. അനിച്ചാനുപസ്സനാദീസു ച ഏകേകിസ്സായേവ ആവജ്ജനുപേക്ഖായ സബ്ഭാവതോ ഏകേകായേവ അനുപസ്സനാ അനിച്ചം അനിച്ചം, ദുക്ഖം ദുക്ഖം, അനത്താ അനത്താതി പുനപ്പുനം ഭാവീയതീതി വുത്തം ഹോതി. യസ്മാ പന കുസലോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ ബുദ്ധിസമ്പന്നോ യോഗാവചരോ ഓഭാസാദീസു ഉപ്പന്നേസു ‘‘അയം ഖോ മേ ഓഭാസോ ഉപ്പന്നോ, സോ ഖോ പനായം അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ ഖയധമ്മോ വയധമ്മോ വിരാഗധമ്മോ നിരോധധമ്മോ’’തി ഇതി വാ നം പഞ്ഞായ പരിച്ഛിന്ദതി ഉപപരിക്ഖതി. അഥ വാ പനസ്സ ഏവം ഹോതി – സചേ ഓഭാസോ അത്താ ഭവേയ്യ, ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേതും വട്ടേയ്യ. അനത്താവ പനായം ‘‘അത്താ’’തി ഗഹിതോ. തസ്മായം അവസവത്തനട്ഠേന അനത്താതി പസ്സന്തോ ദിട്ഠിം ഉഗ്ഘാടേതി. സചേ ഓഭാസോ നിച്ചോ ഭവേയ്യ, ‘‘നിച്ചോ’’തി ഗഹേതും വട്ടേയ്യ. അനിച്ചോവ പനായം ‘‘നിച്ചോ’’തി ഗഹിതോ. തസ്മായം ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചോതി പസ്സന്തോ മാനം സമുഗ്ഘാടേതി. സചേ ഓഭാസോ സുഖോ ഭവേയ്യ, ‘‘സുഖോ’’തി ഗഹേതും വട്ടേയ്യ. ദുക്ഖോവ പനായം ‘‘സുഖോ’’തി ഗഹിതോ. തസ്മായം ഉപ്പാദവയപടിപീളനട്ഠേന ദുക്ഖോതി പസ്സന്തോ നികന്തിം പരിയാദിയതി. യഥാ ച ഓഭാസേ, ഏവം സേസേസുപി.

ഏവം ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഓഭാസം ‘‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’’തി സമനുപസ്സതി. ഞാണം…പേ… നികന്തിം ‘‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’’തി സമനുപസ്സതി. ഏവം സമനുപസ്സന്തോ ഓഭാസാദീസു ന കമ്പതി ന വേധതി. തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ഇമാനി ദസ ഠാനാനീതി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ദസ ഠാനാനീതി ഓഭാസാദീനി. പഞ്ഞാ യസ്സ പരിച്ചിതാതി യസ്സ ഉപക്കിലേസവിമുത്തായ പഞ്ഞായ പരിചിതാനി പുനപ്പുനം ഫുട്ഠാനി പരിഭാവിതാനി. ധമ്മുദ്ധച്ചകുസലോ ഹോതീതി സോ പഞ്ഞായ പരിചിതദസട്ഠാനോ യോഗാവചരോ പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരസ്സ ധമ്മുദ്ധച്ചസ്സ യഥാസഭാവപടിവേധേന ഛേകോ ഹോതി. ന ച സമ്മോഹ ഗച്ഛതീതി ധമ്മുദ്ധച്ചകുസലത്തായേവ തണ്ഹാമാനദിട്ഠുഗ്ഘാടവസേന സമ്മോഹഞ്ച ന ഗച്ഛതി.

ഇദാനി പുബ്ബേ വുത്തമേവ വിധിം അപരേന പരിയായേന വിഭാവേത്വാ ദസ്സേന്തോ വിക്ഖിപതി ചേവ കിലിസ്സതി ചാതിആദിഗാഥമാഹ. തത്ഥ മന്ദപഞ്ഞോ യോഗാവചരോ ഓഭാസാദീസു വിക്ഖേപഞ്ച അവസേസകിലേസുപ്പത്തിഞ്ച പാപുണാതി. മജ്ഝിമപഞ്ഞോ വിക്ഖേപമേവ പാപുണാതി, നാവസേസകിലേസുപ്പത്തിം, സോ അധിമാനികോ ഹോതി. തിക്ഖപഞ്ഞോ വിക്ഖേപം പാപുണിത്വാപി തം അധിമാനം പഹായ വിപസ്സനം ആരഭതി. അതിതിക്ഖപഞ്ഞോ ന വിക്ഖേപം പാപുണാതി, ന ചാവസേസകിലേസുപ്പത്തിം. വിക്ഖിപ്പതി ചേവാതി തേസു മന്ദപഞ്ഞോ ധമ്മുദ്ധച്ചസങ്ഖാതം വിക്ഖേപഞ്ചേവ പാപുണീയതി. കിലിസ്സതി ചാതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠികിലേസേഹി കിലേസീയതി ച, ഉപതാപീയതി വിബാധീയതീതി അത്ഥോ. ചവതി ചിത്തഭാവനാതി തസ്സ മന്ദപഞ്ഞസ്സ വിപസ്സനാചിത്തഭാവനാ കിലേസേസുയേവ ഠാനതോ പടിപക്ഖാവിഹതത്താ ചവതി, പരിപതതീതി അത്ഥോ. വിക്ഖിപതി ന കിലിസ്സതീതി മജ്ഝിമപഞ്ഞോ വിക്ഖേപേന വിക്ഖിപതി, കിലേസേഹി ന കിലിസ്സതി. ഭാവനാ പരിഹായതീതി തസ്സ മജ്ഝിമപഞ്ഞസ്സ അധിമാനികത്താ വിപസ്സനാരമ്ഭാഭാവേന വിപസ്സനാ പരിഹായതി, നപ്പവത്തതീതി അത്ഥോ. വിക്ഖിപതി ന കിലിസ്സതീതി തിക്ഖപഞ്ഞോപി വിക്ഖേപേന വിക്ഖിപതി, കിലേസേഹി ന കിലിസ്സതി. ഭാവനാ ന പരിഹായതീതി തസ്സ തിക്ഖപഞ്ഞസ്സ സന്തേപി വിക്ഖേപേ തം അധിമാനവിക്ഖേപം പഹായ വിപസ്സനാരമ്ഭസബ്ഭാവേന വിപസ്സനാഭാവനാ ന പരിഹായതി, പവത്തതീതി അത്ഥോ. ന ച വിക്ഖിപതേ ചിത്തം ന കിലിസ്സതീതി അതിതിക്ഖപഞ്ഞസ്സ ചിത്തം ന വിക്ഖേപേന വിക്ഖിപതി, ന ച കിലേസേഹി കിലിസ്സതി. ന ചവതി ചിത്തഭാവനാതി തസ്സ വിപസ്സനാചിത്തഭാവനാ ന ചവതി, വിക്ഖേപകിലേസാഭാവേന യഥാഠാനേ തിട്ഠതീതി അത്ഥോ.

ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹീതിആദീസു ഇദാനി വുത്തേഹി ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി ഹേതുഭൂതേഹി, കരണഭൂതേഹി വാ ഓഭാസാദികേ ദസ ഠാനേ ചിത്തസ്സ സങ്ഖേപേന ച വിക്ഖേപേന ച വിഗ്ഗഹിതം മാനസം വിക്ഖേപകിലേസുപ്പത്തിവിരഹിതോ ചതുത്ഥോ കുസലോ മഹാപഞ്ഞോ യോഗാവചരോ മന്ദപഞ്ഞാദീനം തിണ്ണം യോഗാവചരാനം മാനസം ഏവഞ്ച ഏവഞ്ച ഹോതീതി നാനപ്പകാരതോ ജാനാതീതി സമ്ബന്ധതോ അത്ഥവണ്ണനാ വേദിതബ്ബാ. സങ്ഖേപോതി ചേത്ഥ വിക്ഖേപസ്സ ചേവ കിലേസാനഞ്ച ഉപ്പത്തിവസേന ചിത്തസ്സ ലീനഭാവോ വേദിതബ്ബോ. വിക്ഖേപോതി ‘‘വിക്ഖിപതി ന കിലിസ്സതീ’’തി ദ്വീസു ഠാനേസു വുത്തവിക്ഖേപവസേന ചിത്തസ്സ ഉദ്ധതഭാവോ വേദിതബ്ബോതി.

യുഗനദ്ധകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സച്ചകഥാ

സച്ചകഥാവണ്ണനാ

൮. ഇദാനി യുഗനദ്ധഗുണസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ വസേന സച്ചട്ഠം സച്ചപടിവേധവിസേസം സച്ചലക്ഖണാദിവിധാനഞ്ച ദസ്സേന്തേന കഥിതായ സുത്തന്തപുബ്ബങ്ഗമായ സച്ചകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. തത്ഥ സുത്തന്തേ താവ തഥാനീതി യഥാസഭാവവസേന തച്ഛാനി. യഥാസഭാവഭൂതാനേവ ഹി ധമ്മജാതാനി സച്ചട്ഠേന സച്ചാനി. സച്ചട്ഠോ പഠമഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനായം വുത്തോ. അവിതഥാനീതി വുത്തസഭാവേ വിപരിയായവിരഹിതാനി. ന ഹി സച്ചാനി അസച്ചാനി നാമ ഹോന്തി. അനഞ്ഞഥാനീതി അഞ്ഞസഭാവവിരഹിതാനി. ന ഹി അസച്ചാനി സച്ചാനി നാമ ഹോന്തി. ഇദം ദുക്ഖന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥമേതന്തി ഭിക്ഖവേ, ഇദം ദുക്ഖന്തി യം വുച്ചതി, ഏതം യഥാസഭാവത്താ തഥം. ദുക്ഖമേവ ഹി ദുക്ഖം. വുത്തസഭാവേ വിപരിയായാഭാവതോ അവിതഥം. ന ഹി ദുക്ഖം അദുക്ഖം നാമ ഹോതി. അഞ്ഞസഭാവവിരഹിതത്താ അനഞ്ഞഥം. ന ഹി ദുക്ഖം സമുദയാദിസഭാവം ഹോതി. സമുദയാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൧. പഠമസുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

തഥട്ഠേനാതി യഥാസഭാവട്ഠേന. പീളനട്ഠാദയോ ഞാണകഥായം വുത്തത്ഥായേവ.

൯. ഏകപ്പടിവേധാനീതി ഏകേന മഗ്ഗഞാണേന പടിവേധോ, ഏകതോ വാ പടിവേധോ ഏതേസന്തി ഏകപ്പടിവേധാനി. അനത്തട്ഠേനാതി ചതുന്നമ്പി സച്ചാനം അത്തവിരഹിതത്താ അനത്തട്ഠേന. വുത്തഞ്ഹേതം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൫൬൭) – പരമത്ഥതോ ഹി സബ്ബാനേവ സച്ചാനി വേദകകാരകനിബ്ബുതഗമകാഭാവതോ സുഞ്ഞാനീതി വേദിതബ്ബാനി. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘ദുക്ഖമേവ ഹി, ന കോചി ദുക്ഖിതോ, കാരകോ ന, കിരിയാവ വിജ്ജതി;

അത്ഥി നിബ്ബുതി, ന നിബ്ബുതോ പുമാ, മഗ്ഗമത്ഥി, ഗമകോ ന വിജ്ജതീ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൨.൫൬൭);

അഥ വാ –

‘‘ധുവസുഭസുഖത്തസുഞ്ഞം, പുരിമദ്വയമത്തസുഞ്ഞമമതപദം;

ധുവസുഖഅത്തവിരഹിതോ, മഗ്ഗോ ഇതി സുഞ്ഞതാ തേസൂ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൨.൫൬൭);

സച്ചട്ഠേനാതി അവിസംവാദകട്ഠേന. പടിവേധട്ഠേനാതി മഗ്ഗക്ഖണേ പടിവിജ്ഝിതബ്ബട്ഠേന. ഏകസങ്ഗഹിതാനീതി തഥട്ഠാദിനാ ഏകേകേനേവ അത്ഥേന സങ്ഗഹിതാനി, ഏകഗണനം ഗതാനീതി അത്ഥോ. യം ഏകസങ്ഗഹിതം, തം ഏകത്തന്തി യസ്മാ ഏകേന സങ്ഗഹിതം, തസ്മാ ഏകത്തന്തി അത്ഥോ. സച്ചാനം ബഹുത്തേപി ഏകത്തമപേക്ഖിത്വാ ഏകവചനം കതം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി പുബ്ബഭാഗേ ചതുന്നം സച്ചാനം നാനത്തേകത്തം സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേത്വാ ഠിതോ മഗ്ഗക്ഖണേ ഏകേന മഗ്ഗഞാണേന തഥട്ഠാദിതംതംഏകത്തം പടിവിജ്ഝതി. കഥം? നിരോധസച്ചസ്സ തഥട്ഠാദികേ ഏകത്തേ പടിവിദ്ധേ സേസസച്ചാനമ്പി തഥട്ഠാദികം ഏകത്തം പടിവിദ്ധമേവ ഹോതി. യഥാ പുബ്ബഭാഗേ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം നാനത്തേകത്തം സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേത്വാ ഠിതസ്സ മഗ്ഗവുട്ഠാനകാലേ അനിച്ചതോ വാ ദുക്ഖതോ വാ അനത്തതോ വാ വുട്ഠഹന്തസ്സ ഏകസ്മിമ്പി ഖന്ധേ അനിച്ചാദിതോ ദിട്ഠേ സേസഖന്ധാപി അനിച്ചാദിതോ ദിട്ഠാവ ഹോന്തി, ഏവമിദന്തി ദട്ഠബ്ബം. ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ തഥട്ഠോതി ദുക്ഖസച്ചസ്സ പീളനട്ഠാദികോ ചതുബ്ബിധോ അത്ഥോ സഭാവട്ഠേന തഥട്ഠോ. സേസസച്ചേസുപി ഏസേവ നയോ. സോയേവ ചതുബ്ബിധോ അത്ഥോ അത്താഭാവതോ അനത്തട്ഠോ. വുത്തസഭാവേ അവിസംവാദകതോ സച്ചട്ഠോ. മഗ്ഗക്ഖണേ പടിവിജ്ഝിതബ്ബതോ പടിവേധട്ഠോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബം.

൧൦. യം അനിച്ചന്തിആദി സാമഞ്ഞലക്ഖണപുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ ദസ്സിതം. തത്ഥ യം അനിച്ചം, തം ദുക്ഖം. യം ദുക്ഖം, തം അനിച്ചന്തി ദുക്ഖസമുദയമഗ്ഗാ ഗഹിതാ. താനി ഹി തീണി സച്ചാനി അനിച്ചാനി ചേവ അനിച്ചത്താ ദുക്ഖാനി ച. യം അനിച്ചഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച, തം അനത്താതി താനിയേവ തീണി ഗഹിതാനി. യം അനിച്ചഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച അനത്താ ചാതി തേഹി തീഹി സഹ നിരോധസച്ചഞ്ച സങ്ഗഹിതം. ചത്താരിപി ഹി അനത്തായേവ. തം തഥന്തി തം സച്ചചതുക്കം സഭാവഭൂതം. തം സച്ചന്തി തദേവ സച്ചചതുക്കം യഥാസഭാവേ അവിസംവാദകം. നവഹാകാരേഹീതിആദീസു ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൩; സം. നി. ൪.൪൬) വചനതോ അഭിഞ്ഞട്ഠേന, ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞട്ഠേ, സമുദയസ്സ പഹാനട്ഠേ, മഗ്ഗസ്സ ഭാവനട്ഠേ, നിരോധസ്സ സച്ഛികിരിയട്ഠേ ആവേനികേപി ഇധ ചതൂസുപി സച്ചേസു ഞാതപരിഞ്ഞാസബ്ഭാവതോ പരിഞ്ഞട്ഠേന, ചതുസച്ചദസ്സനേന പഹാനസബ്ഭാവതോ പഹാനട്ഠേന, ചതുസച്ചഭാവനാസബ്ഭാവതോ ഭാവനട്ഠേന, ചതുന്നം സച്ചാനം സച്ഛികിരിയസബ്ഭാവതോ സച്ഛികിരിയട്ഠേനാതി നിദ്ദിട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം. നവഹാകാരേഹി തഥട്ഠേനാതിആദീസു പഠമം വുത്തനയേനേവ യോജനാ കാതബ്ബാ.

൧൧. ദ്വാദസഹി ആകാരേഹീതിആദീസു തഥട്ഠാദയോ ഞാണകഥായം വുത്തത്ഥാ. ഏതേസം നിദ്ദേസേപി വുത്തനയേനേവ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

൧൨. സച്ചാനം കതി ലക്ഖണാനീതിആദീസു ഉപരി വത്തബ്ബാനി ഛ ലക്ഖണാനി സങ്ഖതാസങ്ഖതവസേന ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ ദ്വേ ലക്ഖണാനീതി ആഹ. തത്ഥ സങ്ഖതലക്ഖണഞ്ച അസങ്ഖതലക്ഖണഞ്ചാതി ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖതസ്സ സങ്ഖതലക്ഖണാനി ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി. തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അസങ്ഖതസ്സ അസങ്ഖതലക്ഖണാനി ന ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, ന വയോ പഞ്ഞായതി, ന ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീ’’തി (അ. നി. ൩.൪൭-൪൮) ഏവം വുത്തം സങ്ഖതസ്സ സങ്ഖതമിതി ലക്ഖണഞ്ച അസങ്ഖതസ്സ അസങ്ഖതമിതി ലക്ഖണഞ്ച. സങ്ഖതം പന ന ലക്ഖണം, ലക്ഖണം ന സങ്ഖതം. ന ച സങ്ഖതം വിനാ ലക്ഖണം പഞ്ഞാപേതും സക്കാ, നപി ലക്ഖണം വിനാ സങ്ഖതം. ലക്ഖണേന പന സങ്ഖതം പാകടം ഹോതി.

പുന തദേവ ലക്ഖണദ്വയം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ ഛ ലക്ഖണാനീതി ആഹ. സങ്ഖതാനം സച്ചാനന്തി ദുക്ഖസമുദയമഗ്ഗസച്ചാനം. താനി ഹി പച്ചയേഹി സങ്ഗമ്മ കതത്താ സങ്ഖതാനി. ഉപ്പാദോതി ജാതി. പഞ്ഞായതീതി ജാനീയതി. വയോതി ഭങ്ഗോ. ഠിതാനം അഞ്ഞഥത്തന്തി ഠിതിപ്പത്താനം അഞ്ഞഥാഭാവോ ജരാ. തിണ്ണം സങ്ഖതസച്ചാനം നിപ്ഫന്നത്താ ഉപ്പാദവയഞ്ഞഥത്തം വുത്തം, തേസംയേവ പന ഉപ്പാദസ്സ, ജരായ ഭങ്ഗസ്സ ച അനിപ്ഫന്നത്താ ഉപ്പാദവയഞ്ഞഥത്തം ന വത്തബ്ബം. സങ്ഖതനിസ്സിതത്താ ഉപ്പാദവയഞ്ഞഥത്തം ന പഞ്ഞായതീതി ന വത്തബ്ബം. സങ്ഖതവികാരത്താ പന സങ്ഖതന്തി വത്തബ്ബം. ദുക്ഖസമുദയാനം ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗാ സച്ചപരിയാപന്നാ, മഗ്ഗസച്ചസ്സ ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗാ ന സച്ചപരിയാപന്നാതി വദന്തി. തത്ഥ ‘‘സങ്ഖതാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ സങ്ഖതാപി ഉപ്പാദലക്ഖണമ്പി കാലസങ്ഖാതോ തസ്സ ഖണോപി പഞ്ഞായതി, ഉപ്പാദേ വീതിവത്തേ സങ്ഖതാപി ജരാലക്ഖണമ്പി കാലസങ്ഖാതോ തസ്സ ഖണോപി പഞ്ഞായതി, ഭങ്ഗക്ഖണേ സങ്ഖതാപി ജരാപി ഭങ്ഗലക്ഖണമ്പി കാലസങ്ഖാതോ തസ്സ ഖണോപി പഞ്ഞായതീ’’തി ഖന്ധകവഗ്ഗട്ഠകഥായം (സം. നി. അട്ഠ. ൨.൩.൩൭-൩൮) വുത്തം. അസങ്ഖതസ്സ സച്ചസ്സാതി നിരോധസച്ചസ്സ. തഞ്ഹി പച്ചയേഹി സമാഗമ്മ അകതത്താ സയമേവ നിപ്ഫന്നന്തി അസങ്ഖതം. ഠിതസ്സാതി നിച്ചത്താ ഠിതസ്സ, ന ഠാനപ്പത്തത്താ. പുന തദേവ ലക്ഖണദ്വയം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ ദ്വാദസ ലക്ഖണാനീതി ആഹ.

ചതുന്നം സച്ചാനം കതി കുസലാതിആദീസു അബ്യാകതന്തി വിപാകാബ്യാകതം കിരിയാബ്യാകതം രൂപാബ്യാകതം നിബ്ബാനാബ്യാകതന്തി ചതൂസു അബ്യാകതേസു നിബ്ബാനാബ്യാകതം. ചത്താരിപി ഹി കുസലാകുസലലക്ഖണേന ന ബ്യാകതത്താ അബ്യാകതാനി. സിയാ കുസലന്തി കാമാവചരരൂപാവചരാരൂപാവചരകുസലാനം വസേന കുസലമ്പി ഭവേയ്യ. സിയാ അകുസലന്തി തണ്ഹം ഠപേത്വാ സേസാകുസലവസേന. സിയാ അബ്യാകതന്തി കാമാവചരരൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകകിരിയാനം രൂപാനഞ്ച വസേന. സിയാ തീണി സച്ചാനീതിആദീസു സങ്ഗഹിതാനീതി ഗണിതാനി. വത്ഥുവസേനാതി അകുസലകുസലാബ്യാകതദുക്ഖസമുദയനിരോധമഗ്ഗസങ്ഖാതവത്ഥുവസേന. യം ദുക്ഖസച്ചം അകുസലന്തി ഠപേത്വാ തണ്ഹം അവസേസം അകുസലം. അകുസലട്ഠേന ദ്വേ സച്ചാനി ഏകസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനീതി ഇമാനി ദ്വേ ദുക്ഖസമുദയസച്ചാനി അകുസലട്ഠേന ഏകസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, അകുസലസച്ചം നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏകസച്ചം ദ്വീഹി സച്ചേഹി സങ്ഗഹിതന്തി ഏകം അകുസലസച്ചം ദ്വീഹി ദുക്ഖസമുദയസച്ചേഹി സങ്ഗഹിതം. യം ദുക്ഖസച്ചം കുസലന്തി തേഭൂമകം കുസലം. ഇമാനി ദ്വേ ദുക്ഖമഗ്ഗസച്ചാനി കുസലട്ഠേന ഏകസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, കുസലസച്ചം നാമ ഹോതി. ഏകം കുസലസച്ചം ദ്വീഹി ദുക്ഖമഗ്ഗസച്ചേഹി സങ്ഗഹിതം. യം ദുക്ഖസച്ചം അബ്യാകതന്തി തേഭൂമകവിപാകകിരിയാ രൂപഞ്ച. ഇമാനി ദ്വേ ദുക്ഖനിരോധസച്ചാനി അബ്യാകതട്ഠേന ഏകസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, ഏകം അബ്യാകതസച്ചം നാമ ഹോതി. ഏകം അബ്യാകതസച്ചം ദ്വീഹി ദുക്ഖനിരോധസച്ചേഹി സങ്ഗഹിതം. തീണി സച്ചാനി ഏകസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനീതി സമുദയമഗ്ഗനിരോധസച്ചാനി ഏകേന അകുസലകുസലാബ്യാകതഭൂതേന ദുക്ഖസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി. ഏകം സച്ചം തീഹി സച്ചേഹി സങ്ഗഹിതന്തി ഏകം ദുക്ഖസച്ചം വിസും അകുസലകുസലഅബ്യാകതഭൂതേഹി സമുദയമഗ്ഗനിരോധസച്ചേഹി സങ്ഗഹിതം. കേചി പന ‘‘ദുക്ഖസമുദയസച്ചാനി അകുസലട്ഠേന സമുദയസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, ദുക്ഖമഗ്ഗസച്ചാനി കുസലട്ഠേന മഗ്ഗസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, ന ദസ്സനട്ഠേന. ദുക്ഖനിരോധസച്ചാനി അബ്യാകതട്ഠേന നിരോധസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, ന അസങ്ഖതട്ഠേനാ’’തി വണ്ണയന്തി.

൨. ദുതിയസുത്തന്തപാളിവണ്ണനാ

൧൩. പുന അഞ്ഞസ്സ സുത്തന്തസ്സ അത്ഥവസേന സച്ചപ്പടിവേധം നിദ്ദിസിതുകാമോ പുബ്ബേ മേ, ഭിക്ഖവേതിആദികം സുത്തന്തം ആഹരിത്വാ ദസ്സേസി. തത്ഥ പുബ്ബേ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബോധാതി ഭിക്ഖവേ, മമ സമ്ബോധിതോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണതോ പുബ്ബേ. അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സാതി സബ്ബധമ്മേ അപ്പടിവിദ്ധസ്സ. ബോധിസത്തസ്സേവ സതോതി ബോധിസത്തഭൂതസ്സേവ. ഏതദഹോസീതി ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നസ്സ ഏതം പരിവിതക്കിതം അഹോസി. അസ്സാദോതി അസ്സാദീയതീതി അസ്സാദോ. ആദീനവോതി ദോസോ. നിസ്സരണന്തി അപഗമനം. സുഖന്തി സുഖയതീതി സുഖം, യസ്സുപ്പജ്ജതി, തം സുഖിതം കരോതീതി അത്ഥോ. സോമനസ്സന്തി പീതിസോമനസ്സയോഗതോ സോഭനം മനോ അസ്സാതി സുമനോ, സുമനസ്സ ഭാവോ സോമനസ്സം, സുഖമേവ പീതിയോഗതോ വിസേസിതം. അനിച്ചന്തി അദ്ധുവം. ദുക്ഖന്തി ദുക്ഖവത്ഥുത്താ സങ്ഖാരദുക്ഖത്താ ച ദുക്ഖം. വിപരിണാമധമ്മന്തി അവസീ ഹുത്വാ ജരാഭങ്ഗവസേന പരിവത്തനപകതികം. ഏതേന അനത്തഭാവോ വുത്തോ ഹോതി. ഛന്ദരാഗവിനയോതി ഛന്ദസങ്ഖാതസ്സ രാഗസ്സ സംവരണം, ന വണ്ണരാഗസ്സ. ഛന്ദരാഗപ്പഹാനന്തി തസ്സേവ ഛന്ദരാഗസ്സ പജഹനം.

യാവകീവഞ്ചാതിആദീസു യാവ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം…പേ… യഥാഭൂതം നാബ്ഭഞ്ഞാസിം ന അധികേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝിം, താവ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അനുത്തരം സബ്ബഞ്ഞുഭാവം അഭിസമ്ബുദ്ധോ അഭിസമേതാവീ അരഹന്തി നേവാഹം പച്ചഞ്ഞാസിം നേവ പടിഞ്ഞം അകാസിന്തി സമ്ബന്ധതോ അത്ഥോ. കീവഞ്ചാതി നിപാതമത്തം. യതോതി യസ്മാ, യദാ വാ. അഥാതി അനന്തരം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദീതി ദസ്സനകിച്ചകരണേന ദസ്സനസങ്ഖാതം പച്ചവേക്ഖണഞാണഞ്ച മേ ഉപ്പജ്ജി. അകുപ്പാതി കോപേതും ചാലേതും അസക്കുണേയ്യാ. വിമുത്തീതി അരഹത്തഫലവിമുത്തി. ഏതായ ഏവ ഫലപച്ചവേക്ഖണായ മഗ്ഗനിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണാപി വുത്താവ ഹോന്തി. അയമന്തിമാ ജാതീതി അയം പച്ഛിമാ ഖന്ധപ്പവത്തി. നത്ഥിദാനി പുനബ്ഭവോതി ഇദാനി പുന ഉപ്പത്തി നത്ഥി. ഏതേന പഹീനകിലേസപച്ചവേക്ഖണാ വുത്താ. അരഹതോ ഹി അവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണാ ന ഹോതി.

൩. ദുതിയസുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൪. സച്ചപ്പടിവേധഞാണയോജനക്കമേ ച അയം രൂപസ്സ അസ്സാദോതി പഹാനപ്പടിവേധോതി പുബ്ബഭാഗേ ‘‘അയം തണ്ഹാസമ്പയുത്തോ രൂപസ്സ അസ്സാദോ’’തി ഞത്വാ മഗ്ഗക്ഖണേ സമുദയപ്പഹാനസങ്ഖാതോ സമുദയസച്ചപ്പടിവേധോ. സമുദയസച്ചന്തി സമുദയസച്ചപ്പടിവേധഞാണം. അരിയസച്ചാരമ്മണഞാണമ്പി ഹി ‘‘യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ ചതൂസു അരിയസച്ചേസു സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൦൦) വിയ ‘‘സച്ച’’ന്തി വുച്ചതി. അയം രൂപസ്സ ആദീനവോതി പരിഞ്ഞാപടിവേധോതി പുബ്ബഭാഗേ ‘‘അയം രൂപസ്സ ആദീനവോ’’തി ഞത്വാ മഗ്ഗക്ഖണേ ദുക്ഖപരിഞ്ഞാസങ്ഖാതോ ദുക്ഖസച്ചപ്പടിവേധോ. ദുക്ഖസച്ചന്തി ദുക്ഖസച്ചപ്പടിവേധഞാണം. ഇദം രൂപസ്സ നിസ്സരണന്തി സച്ഛികിരിയാപടിവേധോതി പുബ്ബഭാഗേ ‘‘ഇദം രൂപസ്സ നിസ്സരണ’’ന്തി ഞത്വാ മഗ്ഗക്ഖണേ നിരോധസച്ഛികിരിയാസങ്ഖാതോ നിരോധസച്ചപ്പടിവേധോ. നിരോധസച്ചന്തി നിരോധസച്ചാരമ്മണം നിരോധസച്ചപ്പടിവേധഞാണം. യാ ഇമേസു തീസു ഠാനേസൂതി ഇമേസു യഥാവുത്തേസു തീസു സമുദയദുക്ഖനിരോധേസു പടിവേധവസേന പവത്താ യാ ദിട്ഠി യോ സങ്കപ്പോതി യോജനാ. ഭാവനാപടിവേധോതി അയം മഗ്ഗഭാവനാസങ്ഖാതോ മഗ്ഗസച്ചപ്പടിവേധോ. മഗ്ഗസച്ചന്തി മഗ്ഗസച്ചപ്പടിവേധഞാണം.

൧൫. പുന അപരേന പരിയായേന സച്ചാനി ച സച്ചപ്പടിവേധഞ്ച ദസ്സേന്തോ സച്ചന്തി കതിഹാകാരേഹി സച്ചന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ സബ്ബേപി സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താ ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നാ ജരാമരണാദികസ്സ ദുക്ഖസച്ചസ്സ ജാതിആദികം സമുദയസച്ചം ‘‘കിം നു ഖോ’’തി ഏസന്തി, തഥാ ഏസന്താ ച ജരാമരണാദികസ്സ ദുക്ഖസച്ചസ്സ ജാതിആദികം സമുദയസച്ചം ‘‘പച്ചയോ’’തി വവത്ഥപേന്തോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി, തസ്മാ സാ ച ഏസനാ സോ ച പരിഗ്ഗഹോ സച്ചാനം ഏസനത്താ പരിഗ്ഗഹത്താ ച ‘‘സച്ച’’ന്തി കത്വാ ഏസനട്ഠേന പരിഗ്ഗഹട്ഠേനാതി വുത്തം. അയഞ്ച വിധി പച്ചേകബുദ്ധാനമ്പി പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ ലബ്ഭതിയേവ, സാവകാനം പന അനുസ്സവവസേന പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ ലബ്ഭതി. പടിവേധട്ഠേനാതി പുബ്ബഭാഗേ തഥാ ഏസിതാനം പരിഗ്ഗഹിതാനഞ്ച മഗ്ഗക്ഖണേ ഏകപടിവേധട്ഠേന.

കിംനിദാനന്തിആദീസു നിദാനാദീനി സബ്ബാനി കാരണവേവചനാനി. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ ഫലം നിദേതി ‘‘ഹന്ദ നം ഗണ്ഹഥാ’’തി അപ്പേതി വിയ, തസ്മാ ‘‘നിദാന’’ന്തി വുച്ചതി. യസ്മാ ഫലം തതോ സമുദേതി, ജായതി, പഭവതി; തസ്മാ സമുദയോ, ജാതി, പഭവോതി വുച്ചതി. അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ – കിം നിദാനം ഏതസ്സാതി കിംനിദാനം. കോ സമുദയോ ഏതസ്സാതി കിംസമുദയം. കാ ജാതി ഏതസ്സാതി കിംജാതികം. കോ പഭവോ ഏതസ്സാതി കിംപഭവം. യസ്മാ പന തസ്സ ജാതി യഥാവുത്തേന അത്ഥേന നിദാനഞ്ചേവ സമുദയോ ച ജാതി ച പഭവോ ച, തസ്മാ ജാതിനിദാനന്തിആദിമാഹ. ജരാമരണന്തി ദുക്ഖസച്ചം. ജരാമരണസമുദയന്തി തസ്സ പച്ചയം സമുദയസച്ചം. ജരാമരണനിരോധന്തി നിരോധസച്ചം. ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദന്തി മഗ്ഗസച്ചം. ഇമിനാവ നയേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൧൬. നിരോധപ്പജാനനാതി ആരമ്മണകരണേന നിരോധസ്സ പജാനനാ. ജാതി സിയാ ദുക്ഖസച്ചം, സിയാ സമുദയസച്ചന്തി ഭവപച്ചയാ പഞ്ഞായനട്ഠേന ദുക്ഖസച്ചം, ജരാമരണസ്സ പച്ചയട്ഠേന സമുദയസച്ചം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. അവിജ്ജാ സിയാ ദുക്ഖസച്ചന്തി പന ആസവസമുദയാ അവിജ്ജാസമുദയട്ഠേനാതി.

സച്ചകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ബോജ്ഝങ്ഗകഥാ

ബോജ്ഝങ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൧൭. ഇദാനി സച്ചപ്പടിവേധസിദ്ധം ബോജ്ഝങ്ഗവിസേസം ദസ്സേന്തേന കഥിതായ സുത്തന്തപുബ്ബങ്ഗമായ ബോജ്ഝങ്ഗകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. തത്ഥ സുത്തന്തേ താവ ബോജ്ഝങ്ഗാതി ബോധിയാ, ബോധിസ്സ വാ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ. കിം വുത്തം ഹോതി (സം. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൧൮൨) – യാ ഹി അയം ധമ്മസാമഗ്ഗീ, യായ ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനായ ലീനുദ്ധച്ചപതിട്ഠാനായൂഹനകാമസുഖത്തകിലമഥാനുയോഗഉച്ഛേദസസ്സതാഭിനിവേസാദീനം അനേകേസം ഉപദ്ദവാനം പടിപക്ഖഭൂതായ സതിധമ്മവിചയവീരിയപീതിപസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസങ്ഖാതായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ അരിയസാവകോ ബുജ്ഝതീതി കത്വാ ബോധീതി വുച്ചതി, ബുജ്ഝതീതി കിലേസസന്താനനിദ്ദായ വുട്ഠഹതി, ചത്താരി വാ അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി, നിബ്ബാനമേവ വാ സച്ഛികരോതീതി വുത്തം ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി (സം. നി. ൫.൩൭൮; ദീ. നി. ൩.൧൪൩). തസ്സാ ധമ്മസാമഗ്ഗീസങ്ഖാതായ ബോധിയാ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാദയോ വിയ. യോപേസ യഥാവുത്തപ്പകാരായ ഏതായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ ബുജ്ഝതീതി കത്വാ അരിയസാവകോ ബോധീതി വുച്ചതി, തസ്സ ബോധിസ്സ അങ്ഗാതിപി ബോജ്ഝങ്ഗാ സേനങ്ഗരഥങ്ഗാദയോ വിയ. തേനാഹു അട്ഠകഥാചരിയാ ‘‘ബുജ്ഝനകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി. സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദീനം അത്ഥോ അഭിഞ്ഞേയ്യനിദ്ദേസേ വുത്തോ.

ബോജ്ഝങ്ഗത്ഥനിദ്ദേസേ ബോധായ സംവത്തന്തീതി ബുജ്ഝനത്ഥായ സംവത്തന്തി. കസ്സ ബുജ്ഝനത്ഥായ? മഗ്ഗഫലേഹി നിബ്ബാനസ്സ പച്ചവേക്ഖണായ കതകിച്ചസ്സ ബുജ്ഝനത്ഥായ, മഗ്ഗേന വാ കിലേസനിദ്ദാതോ പബുജ്ഝനത്ഥായ ഫലേന പബുദ്ധഭാവത്ഥായാപീതി വുത്തം ഹോതി. ബലവവിപസ്സനായപി ബോജ്ഝങ്ഗാ ബോധായ സംവത്തന്തി. തസ്മാ അയം വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലബോജ്ഝങ്ഗാനം സാധാരണത്ഥോ. തീസുപി ഹി ഠാനേസു ബോധായ നിബ്ബാനപടിവേധായ സംവത്തന്തി. ഏതേന ബോധിയാ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാതി വുത്തം ഹോതി. ബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാതിആദീഹി പഞ്ചഹി ചതുക്കേഹി വുത്താനം ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനം അഭിഞ്ഞേയ്യനിദ്ദേസേ വുത്തം. അപി ച ബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാനം സകിച്ചകരണേ സമത്ഥഭാവദസ്സനത്ഥം കത്തുനിദ്ദേസോ. ബുജ്ഝനട്ഠേനാതി സകിച്ചകരണസമത്ഥത്തേപി സതി കത്തുനോ അഭാവദസ്സനത്ഥം ഭാവനിദ്ദേസോ. ബോധേന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനായ ബുജ്ഝന്താനം യോഗീനം പയോജകത്താ ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഹേതുകത്തുനിദ്ദേസോ. ബോധനട്ഠേനാതി പഠമം വുത്തനയേനേവ പയോജകഹേതുകത്തുനാ ഭാവനിദ്ദേസോ. ഏതേഹി ബോധിയാ അങ്ഗാ ബോജ്ഝങ്ഗാതി വുത്തം ഹോതി. ബോധിപക്ഖിയട്ഠേനാതി ബുജ്ഝനട്ഠേന ബോധീതി ലദ്ധനാമസ്സ യോഗിസ്സ പക്ഖേ ഭവത്താ. അയമേതേസം യോഗിനോ ഉപകാരകത്തനിദ്ദേസോ. ഏതേഹി ബോധിസ്സ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാതി വുത്തം ഹോതി. ബുദ്ധിലഭനട്ഠേനാതിആദികേ ഛക്കേ ബുദ്ധിലഭനട്ഠേനാതി യോഗാവചരേന ബുദ്ധിയാ പാപുണനട്ഠേന. രോപനട്ഠേനാതി സത്താനം പതിട്ഠാപനട്ഠേന. പാപനട്ഠേനാതി പതിട്ഠാപിതായ നിട്ഠാപനട്ഠേന. ഇമേ വിപസ്സനാബോജ്ഝങ്ഗാ പതി-അഭി-സം-ഇതി തീഹി ഉപസഗ്ഗേഹി വിസേസിതാ മഗ്ഗഫലബോജ്ഝങ്ഗാതി വദന്തി. സബ്ബേസമ്പി ധമ്മവോഹാരേന നിദ്ദിട്ഠാനം ബോജ്ഝങ്ഗാനം ബോധിയാ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാതി വുത്തം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

മൂലമൂലകാദിദസകവണ്ണനാ

൧൮. മൂലട്ഠേനാതിആദികേ മൂലമൂലകേ ദസകേ മൂലട്ഠേനാതി വിപസ്സനാദീസു പുരിമാ പുരിമാ ബോജ്ഝങ്ഗാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം ബോജ്ഝങ്ഗാനഞ്ച സഹജാതധമ്മാനഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച മൂലട്ഠേന. മൂലചരിയട്ഠേനാതി മൂലം ഹുത്വാ ചരിയാ പവത്തി മൂലചരിയാ. തേന മൂലചരിയട്ഠേന, മൂലം ഹുത്വാ പവത്തനട്ഠേനാതി അത്ഥോ. മൂലപരിഗ്ഗഹട്ഠേനാതി തേ ഏവ ബോജ്ഝങ്ഗാ ആദിതോ പഭുതി ഉപ്പാദനത്ഥായ പരിഗയ്ഹമാനത്താ പരിഗ്ഗഹാ, മൂലാനിയേവ പരിഗ്ഗഹാ മൂലപരിഗ്ഗഹാ. തേന മൂലപരിഗ്ഗഹട്ഠേന. തേ ഏവ അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിവാരവസേന പരിവാരട്ഠേന. ഭാവനാപാരിപൂരിവസേന പരിപൂരണട്ഠേന. നിട്ഠം പാപുണനവസേന പരിപാകട്ഠേന. തേ ഏവ മൂലാനി ച ഛബ്ബിധാ പഭേദഭിന്നത്താ പടിസമ്ഭിദാ ചാതി മൂലപടിസമ്ഭിദാ. തേന മൂലപടിസമ്ഭിദട്ഠേന. മൂലപടിസമ്ഭിദാപാപനട്ഠേനാതി ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാനുയുത്തസ്സ യോഗിനോ തം മൂലപടിസമ്ഭിദം പാപനട്ഠേന. തസ്സേവ യോഗിനോ തസ്സാ മൂലപടിസമ്ഭിദായ വസീഭാവട്ഠേന. സേസേസുപി ഈദിസേസു പുഗ്ഗലവോഹാരേസു ബോധിസ്സ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാതി വുത്തം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. മൂലപടിസമ്ഭിദായ വസീഭാവപ്പത്താനമ്പീതി ഈദിസേസുപി നിട്ഠാവചനേസു ഫലബോജ്ഝങ്ഗാതി വേദിതബ്ബം. വസീഭാവം പത്താനന്തിപി പാഠോ.

മൂലമൂലകദസകം നിട്ഠിതം.

സേസേസുപി ഹേതുമൂലകാദീസു നവസു ദസകേസു ഇമിനാവ നയേന സാധാരണവചനാനം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അസാധാരണേസു പന യഥാവുത്താ ഏവ ബോജ്ഝങ്ഗാ യഥാവുത്താനം ധമ്മാനം ജനകത്താ ഹേതൂ നാമ ഹോന്തി. ഉപത്ഥമ്ഭകത്താ പച്ചയാ നാമ. തേ ഏവ തദങ്ഗസമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധിവിസുദ്ധിഭൂതത്താ വിസുദ്ധി നാമ. വജ്ജവിരഹിതത്താ അനവജ്ജാ നാമ. ‘‘സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ നേക്ഖമ്മ’’ന്തി വചനതോ നേക്ഖമ്മം നാമ. കിലേസേഹി വിമുത്തത്താ തദങ്ഗവിമുത്തിആദിവസേന വിമുത്തി നാമ. മഗ്ഗഫലബോജ്ഝങ്ഗാ വിസയീഭൂതേഹി ആസവേഹി വിരഹിതത്താ അനാസവാ. തിവിധാപി ബോജ്ഝങ്ഗാ കിലേസേഹി സുഞ്ഞത്താ തദങ്ഗവിവേകാദിവസേന വിവേകാ. വിപസ്സനാമഗ്ഗബോജ്ഝങ്ഗാ പരിച്ചാഗവോസഗ്ഗത്താ പക്ഖന്ദനവോസഗ്ഗത്താ ച വോസഗ്ഗാ. ഫലബോജ്ഝങ്ഗാ പക്ഖന്ദനവോസഗ്ഗത്താ വോസഗ്ഗാ.

൧൯. മൂലട്ഠം ബുജ്ഝന്തീതിആദയോ ഏകേകപദവസേന നിദ്ദിട്ഠാ നവ ദസകാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. വസീഭാവപ്പത്താനന്തി പദം പന വത്തമാനവചനാഭാവേന ന യോജിതം. പരിഗ്ഗഹട്ഠാദയോ അഭിഞ്ഞേയ്യനിദ്ദേസേ വുത്തത്ഥാ.

൨൦. പുന ഥേരോ അത്തനാ ദേസിതം സുത്തന്തം ഉദ്ദിസിത്വാ തസ്സ നിദ്ദേസവസേന ബോജ്ഝങ്ഗവിധിം ദസ്സേതുകാമോ ഏകം സമയന്തിആദികം നിദാനം വത്വാ സുത്തന്തം താവ ഉദ്ദിസി. അത്തനാ ദേസിതസുത്തത്താ ഏവ ചേത്ഥ ഏവം മേ സുതന്തി ന വുത്തം. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോതി പനേത്ഥ ദേസകബ്യത്തിഭാവത്ഥം അത്താനം പരം വിയ കത്വാ വുത്തം. ഈദിസഞ്ഹി വചനം ലോകേ ഗന്ഥേസു പയുജ്ജന്തി. പുബ്ബണ്ഹസമയന്തി സകലം പുബ്ബണ്ഹസമയം. അച്ചന്തസംയോഗത്ഥേ ഉപയോഗവചനം. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഇതി ചേ മേ ഹോതീതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി ഏവഞ്ചേ മയ്ഹം ഹോതി. അപ്പമാണോതി മേ ഹോതീതി അപ്പമാണോതി ഏവം മേ ഹോതി. സുസമാരദ്ധോതി മേ ഹോതീതി സുട്ഠു പരിപുണ്ണോതി ഏവം മേ ഹോതി. തിട്ഠന്തന്തി നിബ്ബാനാരമ്മണേ പവത്തിവസേന തിട്ഠന്തം. ചവതീതി നിബ്ബാനാരമ്മണതോ അപഗച്ഛതി. സേസബോജ്ഝങ്ഗേസുപി ഏസേവ നയോ.

രാജമഹാമത്തസ്സാതി രഞ്ഞോ മഹാഅമച്ചസ്സ, മഹതിയാ വാ ഭോഗമത്തായ ഭോഗപ്പമാണേന സമന്നാഗതസ്സ. നാനാരത്താനന്തി നാനാരങ്ഗരത്താനം, പൂരണത്ഥേ സാമിവചനം, നാനാരത്തേഹീതി അത്ഥോ. ദുസ്സകരണ്ഡകോതി ദുസ്സപേളാ. ദുസ്സയുഗന്തി വത്ഥയുഗലം. പാരുപിതുന്തി അച്ഛാദേതും. ഇമസ്മിം സുത്തന്തേ ഥേരസ്സ ഫലബോജ്ഝങ്ഗാ കഥിതാ. യദാ ഹി ഥേരോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സീസം കത്വാ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, തദാ ഇതരേ തദന്വയാ ഹോന്തി. യദാ ധമ്മവിചയാദീസു അഞ്ഞതരം, തദാ സേസാപി തദന്വയാ ഹോന്തീതി ഏവം ഫലസമാപത്തിയാ അത്തനോ ചിണ്ണവസീഭാവം ദസ്സേന്തോ ഥേരോ ഇമം സുത്തന്തം കഥേസീതി.

സുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൧. കഥം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഇതി ചേ ഹോതീതി ബോജ്ഝങ്ഗോതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സീസം കത്വാ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തസ്സ അഞ്ഞേസു ബോജ്ഝങ്ഗേസു വിജ്ജമാനേസു ഏവം അയം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഹോതീതി ഇതി ചേ പവത്തസ്സ കഥം സോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഹോതീതി അത്ഥോ. യാവതാ നിരോധൂപട്ഠാതീതി യത്തകേന കാലേന നിരോധോ ഉപട്ഠാതി, യത്തകേ കാലേ ആരമ്മണതോ നിബ്ബാനം ഉപട്ഠാതീതി അത്ഥോ. യാവതാ അച്ചീതി യത്തകേന പരിമാണേന ജാലാ. കഥം അപ്പമാണോ ഇതി ചേ ഹോതീതി ബോജ്ഝങ്ഗോതി ന അപ്പമാണേപി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗേ വിജ്ജമാനേ ഏവം അയം അപ്പമാണോ ഹോതീതി ഇതി ചേ പവത്തസ്സ സോ അപ്പമാണോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ കഥം ഹോതീതി അത്ഥോ. പമാണബദ്ധാതി കിലേസാ ച പരിയുട്ഠാനാ ച പോനോഭവികസങ്ഖാരാ ച പമാണബദ്ധാ നാമ ഹോന്തി. ‘‘രാഗോപമാണകരണോ, ദോസോ പമാണകരണോ, മോഹോ പമാണകരണോ’’തി (മ. നി. ൧.൪൫൯) വചനതോ രാഗാദയോ യസ്സ ഉപ്പജ്ജന്തി, ‘‘അയം ഏത്തകോ’’തി തസ്സ പമാണകരണതോ പമാണം നാമ. തസ്മിം പമാണേ ബദ്ധാ പടിബദ്ധാ ആയത്താതി കിലേസാദയോ പമാണബദ്ധാ നാമ ഹോന്തി. കിലേസാതി അനുസയഭൂതാ, പരിയുട്ഠാനാതി സമുദാചാരപ്പത്തകിലേസാ. സങ്ഖാരാ പോനോഭവികാതി പുനപ്പുനം ഭവകരണം പുനഭവോ, പുനഭവോ സീലമേതേസന്തി പോനഭവികാ, പോനഭവികാ ഏവ പോനോഭവികാ. കുസലാകുസലകമ്മസങ്ഖാതാ സങ്ഖാരാ. അപ്പമാണോതി വുത്തപ്പകാരസ്സ പമാണസ്സ അഭാവേന അപ്പമാണോ. മഗ്ഗഫലാനമ്പി അപ്പമാണത്താ തതോ വിസേസനത്ഥം അചലട്ഠേന അസങ്ഖതട്ഠേനാതി വുത്തം. ഭങ്ഗാഭാവതോ അചലോ, പച്ചയാഭാവതോ അസങ്ഖതോ. യോ ഹി അചലോ അസങ്ഖതോ ച, സോ അതിവിയ പമാണവിരഹിതോ ഹോതി.

കഥം സുസമാരദ്ധോ ഇതി ചേ ഹോതീതി ബോജ്ഝങ്ഗോതി അനന്തരം വുത്തനയേന യോജേതബ്ബം. വിസമാതി സയഞ്ച വിസമത്താ, വിസമസ്സ ച ഭാവസ്സ ഹേതുത്താ വിസമാ. സമധമ്മോതി സന്തട്ഠേന പണീതട്ഠേന സമോ ധമ്മോ. പമാണാഭാവതോ സന്തോ. ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ വാ അസങ്ഖതാ വാ, വിരാഗോ തേസം ധമ്മാനം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦) വചനതോ സബ്ബധമ്മുത്തമട്ഠേന പണീതോ. തസ്മിം സമധമ്മോതി വുത്തേ സുസമേ ആരദ്ധോ സുസമാരദ്ധോ. ആവജ്ജിതത്താതി ഫലസമാപത്തിയാ പവത്തകാലം സന്ധായ വുത്തം. അനുപ്പാദാദിസങ്ഖാതേ നിബ്ബാനേ മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സ ഉപ്പന്നത്താതി വുത്തം ഹോതി. തിട്ഠതീതി പവത്തതി. ഉപ്പാദാദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാനി. സേസബോജ്ഝങ്ഗമൂലകേസുപി വാരേസു ഏസേവ നയോ.

ബോജ്ഝങ്ഗകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. മേത്താകഥാ

മേത്താകഥാവണ്ണനാ

൨൨. ഇദാനി ബോജ്ഝങ്ഗകഥാനന്തരം കഥിതായ ബോജ്ഝങ്ഗകഥാഗതിയാ സുത്തന്തപുബ്ബങ്ഗമായ മേത്താകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. തത്ഥ സുത്തന്തേ താവ ആസേവിതായാതി ആദരേന സേവിതായ. ഭാവിതായാതി വഡ്ഢിതായ. ബഹുലീകതായാതി പുനപ്പുനം കതായ. യാനീകതായാതി യുത്തയാനസദിസായ കതായ. വത്ഥുകതായാതി പതിട്ഠാനട്ഠേന വത്ഥു വിയ കതായ. അനുട്ഠിതായാതി പച്ചുപട്ഠിതായ. പരിചിതായാതി സമന്തതോ ചിതായ ഉപചിതായ. സുസമാരദ്ധായാതി സുട്ഠു സമാരദ്ധായ സുകതായ. ആനിസംസാതി ഗുണാ. പാടികങ്ഖാതി പടികങ്ഖിതബ്ബാ ഇച്ഛിതബ്ബാ. സുഖം സുപതീതി യഥാ സേസജനാ സമ്പരിവത്തമാനാ കാകച്ഛമാനാ ദുക്ഖം സുപന്തി, ഏവം അസുപിത്വാ സുഖം സുപതി. നിദ്ദം ഓക്കന്തോപി സമാപത്തിം സമാപന്നോ വിയ ഹോതി. സുഖം പടിബുജ്ഝതീതി യഥാ അഞ്ഞേ നിത്ഥുനന്താ വിജമ്ഭന്താ സമ്പരിവത്തന്താ ദുക്ഖം പടിബുജ്ഝന്തി, ഏവം അപടിബുജ്ഝിത്വാ വികസമാനമിവ പദുമം സുഖം നിബ്ബികാരം പടിബുജ്ഝതി. ന പാപകം സുപിനം പസ്സതീതി സുപിനം പസ്സന്തോപി ഭദ്ദകമേവ സുപിനം പസ്സതി. ചേതിയം വന്ദന്തോ വിയ പൂജം കരോന്തോ വിയ ധമ്മം സുണന്തോ വിയ ച ഹോതി. യഥാ പനഞ്ഞേ അത്താനം ചോരേഹി പരിവാരിതം വിയ വാളേഹി ഉപദ്ദുതം വിയ പപാതേ പതന്തം വിയ ച പസ്സന്തി, ന ഏവം പാപകം സുപിനം പസ്സതി. മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതീതി ഉരേ ആമുത്തമുത്താഹാരോ വിയ സീസേ പിളന്ധമാലാ വിയ ച മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി മനാപോ. അമനുസ്സാനം പിയോ ഹോതീതി യഥേവ ച മനുസ്സാനം, ഏവം അമനുസ്സാനമ്പി പിയോ ഹോതി. ദേവതാ രക്ഖന്തീതി പുത്തമിവ മാതാപിതരോ ദേവതാ രക്ഖന്തി. നാസ്സ അഗ്ഗി വാ വിസം വാ സത്ഥം വാ കമതീതി മേത്താവിഹാരിസ്സ കായേ അഗ്ഗി വാ വിസം വാ സത്ഥം വാ ന കമതി ന പവിസതി, നാസ്സ കായം വികോപേതീതി വുത്തം ഹോതി. തുവടം ചിത്തം സമാധിയതീതി മേത്താവിഹാരിനോ ഖിപ്പമേവ ചിത്തം സമാധിയതി, നത്ഥി തസ്സ ദന്ധായിതത്തം. മുഖവണ്ണോ വിപ്പസീദതീതി ബന്ധനാ പമുത്തതാലപക്കം വിയ ചസ്സ വിപ്പസന്നവണ്ണം മുഖം ഹോതി. അസമ്മൂള്ഹോ കാലം കരോതീതി മേത്താവിഹാരിനോ സമ്മോഹമരണം നാമ നത്ഥി, അസമ്മൂള്ഹോ നിദ്ദം ഓക്കമന്തോ വിയ കാലം കരോതി. ഉത്തരി അപ്പടിവിജ്ഝന്തോതി മേത്താസമാപത്തിതോ ഉത്തരിം അരഹത്തം അധിഗന്തും അസക്കോന്തോ ഇതോ ചവിത്വാ സുത്തപ്പബുദ്ധോ വിയ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ ഹോതീതി ബ്രഹ്മലോകം ഉപപജ്ജതീതി അത്ഥോ.

മേത്താനിദ്ദേസേ അനോധിസോ ഫരണാതി ഓധി മരിയാദാ, ന ഓധി അനോധി. തതോ അനോധിസോ, അനോധിതോതി അത്ഥോ, നിപ്പദേസതോ ഫുസനാതി വുത്തം ഹോതി. ഓധിസോതി പദേസവസേന. ദിസാഫരണാതി ദിസാസു ഫരണാ. സബ്ബേതി അനവസേസപരിയാദാനം. സത്താതിപദസ്സ അത്ഥോ ഞാണകഥാമാതികാവണ്ണനായം വുത്തോ, രുള്ഹീസദ്ദേന പന വീതരാഗേസുപി അയം വോഹാരോ വത്തതി വിലീവമയേപി ബീജനിവിസേസേ താലവണ്ടവോഹാരോ വിയ. അവേരാതി വേരരഹിതാ. അബ്യാപജ്ജാതി ബ്യാപാദരഹിതാ. അനീഘാതി നിദ്ദുക്ഖാ. അനിഗ്ഘാതിപി പാഠോ. സുഖീ അത്താനംപരിഹരന്തൂതി സുഖിതാ ഹുത്വാ അത്തഭാവം വത്തയന്തു. ‘‘അവേരാ’’തി ച സകസന്താനേ ച പരേ പടിച്ച, പരസന്താനേ ച ഇതരേ പടിച്ച വേരാഭാവോ ദസ്സിതോ, ‘‘അബ്യാപജ്ജാ’’തിആദീസു വേരാഭാവാ തമ്മൂലകബ്യാപാദാഭാവോ, ‘‘അനീഘാ’’തി ബ്യാപാദാഭാവാ തമ്മൂലകദുക്ഖാഭാവോ, ‘‘സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂ’’തി ദുക്ഖാഭാവാസുഖേന അത്തഭാവപരിഹരണം ദസ്സിതന്തി ഏവമേത്ഥ വചനസമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോതി. ഇമേസു ച ‘‘അവേരാ ഹോന്തൂ’’തിആദീസു ചതൂസുപി വചനേസു യം യം പാകടം ഹോതി, തസ്സ തസ്സ വസേന മേത്തായ ഫരതി.

പാണാതിആദീസു പാണനതായ പാണാ, അസ്സാസപസ്സാസായത്തവുത്തിതായാതി അത്ഥോ. ഭൂതത്താ ഭൂതാ, അഭിനിബ്ബത്താതി അത്ഥോ. പും വുച്ചതി നിരയോ, തം പും ഗലന്തി ഗച്ഛന്തീതി പുഗ്ഗലാ. അത്തഭാവോ വുച്ചതി സരീരം, ഖന്ധപഞ്ചകമേവ വാ, തം ഉപാദായ പഞ്ഞത്തിമത്തസബ്ഭാവതോ, തസ്മിം അത്തഭാവേ പരിയാപന്നാ പരിച്ഛിന്നാ അന്തോഗധാതി അത്തഭാവപരിയാപന്നാ. യഥാ ച സത്താതി വചനം, ഏവം സേസാനിപി രുള്ഹീവസേന ആരോപേത്വാ സബ്ബാനേതാനി സബ്ബസത്തവേവചനാനീതി വേദിതബ്ബാനി. കാമഞ്ച അഞ്ഞാനിപി ‘‘സബ്ബേ ജന്തൂ സബ്ബേ ജീവാ’’തിആദീനി സബ്ബസത്തവേവചനാനി അത്ഥി, പാകടവസേന പന ഇമാനേവ പഞ്ച ഗഹേത്വാ ‘‘പഞ്ചഹാകാരേഹി അനോധിസോ ഫരണാ മേത്താചേതോവിമുത്തീ’’തി വുച്ചതി. യേ പന ‘‘സത്താ പാണാ’’തിആദീനം ന കേവലം വചനമത്തതോവ, അഥ ഖോ അത്ഥതോപി നാനത്തമേവ ഇച്ഛേയ്യും, തേസം അനോധിസോ ഫരണാ വിരുജ്ഝതി. തസ്മാ തഥാ അത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാ ഇമേസു പഞ്ചസു ആകാരേസു അഞ്ഞതരവസേന അനോധിസോ മേത്തായ ഫരതി.

ഓധിസോ ഫരണേ പന ഇത്ഥിയോ പുരിസാതി ലിങ്ഗവസേന വുത്തം, അരിയാ അനരിയാതി അരിയപുഥുജ്ജനവസേന, ദേവാമനുസ്സാ വിനിപാതികാതി ഉപപത്തിവസേന. ദിസാഫരണേപി ദിസാവിഭാഗം അകത്വാ സബ്ബദിസാസു ‘‘സബ്ബേ സത്താ’’തിആദിനാ നയേന ഫരണതോ അനോധിസോ ഫരണാ ഹോതി, സബ്ബദിസാസു ‘‘സബ്ബാ ഇത്ഥിയോ’’തിആദിനാ നയേന ഫരണതോ ഓധിസോ ഫരണാ.

യസ്മാ പന അയം തിവിധാപി മേത്താഫരണാ അപ്പനാപത്തചിത്തസ്സ വസേന വുത്താ, തസ്മാ തീസു വാരേസു അപ്പനാ ഗഹേതബ്ബാ. അനോധിസോ ഫരണേ താവ ‘‘സബ്ബേ സത്താ അവേരാ ഹോന്തൂ’’തി ഏകാ, ‘‘അബ്യാപജ്ജാ ഹോന്തൂ’’തി ഏകാ ‘‘അനീഘാ ഹോന്തൂ’’തി ഏകാ, ‘‘സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂ’’തി ഏകാ. താനിപി ഹി ചത്താരി ഹിതോപസംഹാരവസേനേവ വുത്താനി. ഹിതോപസംഹാരലക്ഖണാ ഹി മേത്താ. ഇതി ‘‘സത്താ’’തിആദീസു പഞ്ചസു ആകാരേസു ചതസ്സന്നം ചതസ്സന്നം അപ്പനാനം വസേന വീസതി അപ്പനാ ഹോന്തി, ഓധിസോ ഫരണേ ‘‘സബ്ബാ ഇത്ഥിയോ’’തിആദീസു സത്തസു ആകാരേസു ചതസ്സന്നം ചതസ്സന്നം വസേന അട്ഠവീസതി അപ്പനാ. ദിസാഫരണേ പന ‘‘സബ്ബേ പുരത്ഥിമായ ദിസായ സത്താ’’തിആദിനാ നയേന ഏകമേകിസ്സാ ദിസായ വീസതി വീസതി കത്വാ ദ്വേ സതാനി, ‘‘സബ്ബാ പുരത്ഥിമായ ദിസായ ഇത്ഥിയോ’’തിആദിനാ നയേന ഏകമേകിസ്സാ ദിസായ അട്ഠവീസതി അട്ഠവീസതി കത്വാ അസീതി ദ്വേ സതാനീതി ചത്താരി സതാനി അസീതി ച അപ്പനാ. ഇതി സബ്ബാനിപി ഇധ വുത്താനി അട്ഠവീസാധികാനി പഞ്ച അപ്പനാസതാനി ഹോന്തി. യഥാ ച മേത്തായ തിവിധേന ഫരണാ വുത്താ, തഥാ കരുണാമുദിതാഉപേക്ഖാനമ്പി വുത്താവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

൧. ഇന്ദ്രിയവാരവണ്ണനാ

൨൩. അഥ മേത്തൂപസംഹാരാകാരം ഇന്ദ്രിയാദിപരിഭാവനഞ്ച ദസ്സേതും സബ്ബേസം സത്താനം പീളനം വജ്ജേത്വാതിആദിമാഹ. തത്ഥ പീളനന്തി അബ്ഭന്തരതോ സരീരപീളനം. ഉപഘാതന്തി ബാഹിരതോ സരീരോപഘാതം. സന്താപന്തി യഥാ തഥാ വാ ചിത്തസന്താപനം. പരിയാദാനന്തി പകതിയാ ജീവിതാദിപരിക്ഖയം. വിഹേസന്തി പരതോ ജീവിതവിഹേഠനം. വജ്ജേത്വാതി പീളനാദീസു ഏകേകം അത്തനോ ചിത്തേനേവ അപനേത്വാ. ഇമാനി പീളനാദീനി പഞ്ച പദാനി മേത്തോപസംഹാരസ്സ പടിപക്ഖവിവജ്ജനവസേന വുത്താനി, അപീളനായാതിആദീനി മേത്തോപസംഹാരവസേന. അപീളനായാതി അപീളനാകാരേന, സബ്ബേ സത്തേ മേത്തായതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏവം സേസേസുപി. മാ വേരിനോ മാ ദുക്ഖിനോ മാ ദുക്ഖിതത്താതി ഇമാനിപി തീണി മേത്തോപസംഹാരസ്സ പടിപക്ഖപടിക്ഖേപവചനാനി. മാ-വചനസ്സ മാ ഹോന്തൂതി അത്ഥോ. അവേരിനോ സുഖിനോ സുഖിതത്താതി ഇമാനി തീണി മേത്തോപസംഹാരവചനാനി. ‘‘അബ്യാപജ്ജാ അനീഘാ’’തി ഇദം ദ്വയം ‘‘സുഖിനോ’’തി വചനേന സങ്ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. സുഖിതത്താതി തസ്സേവ സുഖസ്സ നിച്ചപ്പവത്തിദസ്സനം. ‘‘സുഖിതത്താ’’തി ച ‘‘സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂ’’തി ച അത്ഥതോ ഏകം. ‘‘അപീളനായാ’’തിആദീഹി വാ അബ്യാപജ്ജാനീഘവചനാനി സങ്ഗഹിതാനി. അട്ഠഹാകാരേഹീതി ‘‘അപീളനായാ’’തിആദയോ പഞ്ച മേത്തോപസംഹാരാകാരാ ‘‘അവേരിനോ ഹോന്തൂ’’തിആദയോ തയോ മേത്തോപസംഹാരാകാരാതി ഇമേഹി അട്ഠഹാകാരേഹി. മേത്തായതീതി സിനിയ്ഹതി. തം ധമ്മം ചേതയതീതി തം ഹിതോപസംഹാരം ചേതയതി അഭിസന്ദഹതി, പവത്തേതീതി അത്ഥോ. സബ്ബബ്യാപാദപരിയുട്ഠാനേഹി വിമുച്ചതീതി മേത്തായ പടിപക്ഖഭൂതേഹി സബ്ബേഹി ബ്യാപാദസമുദാചാരേഹി വിക്ഖമ്ഭനതോ വിമുച്ചതി. മേത്താ ച ചേതോ ച വിമുത്തി ചാതി ഏകായേവ മേത്താ തിധാ വണ്ണിതാ.

അവേരിനോ ഖേമിനോ സുഖിനോതി ഇമാനി തീണി പദാനി പുബ്ബേ വുത്തേ ആകാരേ സങ്ഖേപേന സങ്ഗഹേത്വാ വുത്താനി. സദ്ധായ അധിമുച്ചതീതിആദിനാ നയേന വുത്താനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി മേത്തായ സമ്പയുത്താനിയേവ. ആസേവനാതിആദീസു ഛസു വാരേസു ആസേവീയതി ഏതേഹി മേത്താതി ആസേവനാ. തഥാ ഭാവനാ ബഹുലീകമ്മം. അലങ്കാരാതി വിഭൂസനാ. സ്വാലങ്കതാതി സുട്ഠു അലങ്കതാ ഭൂസിതാ. പരിക്ഖാരാതി സമ്ഭാരാ. സുപരിക്ഖതാതി സുട്ഠു സമ്ഭതാ. പരിവാരാതി രക്ഖനട്ഠേന. പുന ആസേവനാദീനി അട്ഠവീസതി പദാനി മേത്തായ വണ്ണഭണനത്ഥം വുത്താനി. തത്ഥ പാരിപൂരീതി പരിപുണ്ണഭാവാ. സഹഗതാതി മേത്തായ സഹഗതാ. തഥാ സഹജാതാദയോ. പക്ഖന്ദനാതി മേത്തായ പവിസനാ, പക്ഖന്ദതി ഏതേഹി മേത്താതി വാ പക്ഖന്ദനാ. തഥാ സംസീദനാദയോ. ഏതം സന്തന്തി ഫസ്സനാതി ഏസാ മേത്താ സന്താതി ഏതേഹി ഫസ്സനാ ഹോതീതി ഏതം സന്തന്തി ഫസ്സനാ ‘‘ഏതദഗ്ഗ’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൧.൧൮൮ ആദയോ) വിയ നപുംസകവചനം. സ്വാധിട്ഠിതാതി സുട്ഠു പതിട്ഠിതാ. സുസമുഗ്ഗതാതി സുട്ഠു സമുസ്സിതാ. സുവിമുത്താതി അത്തനോ അത്തനോ പച്ചനീകേഹി സുട്ഠു വിമുത്താ. നിബ്ബത്തേന്തീതി മേത്താസമ്പയുത്താ ഹുത്വാ മേത്തം നിബ്ബത്തേന്തി. ജോതേന്തീതി പാകടം കരോന്തി. പതാപേന്തീതി വിരോചേന്തി.

൨-൪. ബലാദിവാരത്തയവണ്ണനാ

൨൪-൨൭. ഇന്ദ്രിയവാരേ വുത്തനയേനേവ ബലവാരോപി വേദിതബ്ബോ. ബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗവാരാ പരിയായേന വുത്താ, ന യഥാലക്ഖണവസേന. മഗ്ഗങ്ഗവാരേ സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാ മേത്തായ പുബ്ബഭാഗവസേന വുത്താ, ന അപ്പനാവസേന. ന ഹി ഏതേ മേത്തായ സഹ ഭവന്തി. സബ്ബേസം പാണാനന്തിആദീനം സേസവാരാനമ്പി സത്തവാരേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. മേത്താഭാവനാവിധാനം പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൪൦ ആദയോ) ഗഹേതബ്ബന്തി.

മേത്താകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. വിരാഗകഥാ

വിരാഗകഥാവണ്ണനാ

൨൮. ഇദാനി മഗ്ഗപയോജനപരിയോസാനായ മേത്താകഥായ അനന്തരം കഥിതായ വിരാഗസങ്ഖാതമഗ്ഗപുബ്ബങ്ഗമായ വിരാഗകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. തത്ഥ പഠമം താവ ‘‘നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി വിരാഗാ വിമുച്ചതീ’’തി (മഹാവ ൨൩) വുത്താനം ദ്വിന്നം സുത്തന്തപദാനം അത്ഥം നിദ്ദിസിതുകാമേന വിരാഗോ മഗ്ഗോ, വിമുത്തി ഫലന്തി ഉദ്ദേസോ ഠപിതോ. തത്ഥ പഠമം വചനത്ഥം താവ നിദ്ദിസിതുകാമോ കഥം വിരാഗോ മഗ്ഗോതിആദിമാഹ. തത്ഥ വിരജ്ജതീതി വിരത്താ ഹോതി. സേസാനി മഗ്ഗഞാണനിദ്ദേസേ വുത്തത്ഥാനി. വിരാഗോതി യസ്മാ സമ്മാദിട്ഠി വിരജ്ജതി, തസ്മാ വിരാഗോ നാമാതി അത്ഥോ. സോ ച വിരാഗോ യസ്മാ വിരാഗാരമ്മണോ…പേ… വിരാഗേ പതിട്ഠിതോ, തസ്മാ ച വിരാഗോതി ഏവം ‘‘വിരാഗാരമ്മണോ’’തിആദീനം പഞ്ചന്നം വചനാനം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ വിരാഗാരമ്മണോതി നിബ്ബാനാരമ്മണോ. വിരാഗഗോചരോതി നിബ്ബാനവിസയോ. വിരാഗേ സമുദാഗതോതി നിബ്ബാനേ സമുപ്പന്നോ. വിരാഗേ ഠിതോതി പവത്തിവസേന നിബ്ബാനേ ഠിതോ. വിരാഗേ പതിട്ഠിതോതി അനിവത്തനവസേന നിബ്ബാനേ പതിട്ഠിതോ.

നിബ്ബാനഞ്ച വിരാഗോതി നിബ്ബാനം വിരാഗഹേതുത്താ വിരാഗോ. നിബ്ബാനാരമ്മണതാജാതാതി നിബ്ബാനാരമ്മണേ ജാതാ, നിബ്ബാനാരമ്മണഭാവേന വാ ജാതാ. തേ മഗ്ഗസമ്പയുത്താ സബ്ബേവ ഫസ്സാദയോ ധമ്മാ വിരജ്ജനട്ഠേന വിരാഗാ ഹോന്തീതി വിരാഗാ നാമ ഹോന്തി. സഹജാതാനീതി സമ്മാദിട്ഠിസഹജാതാനി സമ്മാസങ്കപ്പാദീനി സത്ത മഗ്ഗങ്ഗാനി. വിരാഗം ഗച്ഛന്തീതി വിരാഗോ മഗ്ഗോതി വിരാഗം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ ഗച്ഛന്തീതി വിരാഗാരമ്മണത്താ വിരാഗോ നാമ, മഗ്ഗനട്ഠേന മഗ്ഗോ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏകേകമ്പി മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗോതി നാമം ലഭതി. ഇതി ഏകേകസ്സ അങ്ഗസ്സ മഗ്ഗത്തേ വുത്തേ സമ്മാദിട്ഠിയാപി മഗ്ഗത്തം വുത്തമേവ ഹോതി. തസ്മായേവ ച ഏതേന മഗ്ഗേനാതി അട്ഠ മഗ്ഗങ്ഗാനി ഗഹേത്വാ വുത്തം. ബുദ്ധാ ചാതി പച്ചേകബുദ്ധാപി സങ്ഗഹിതാ. തേപി ഹി ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ബുദ്ധാ തഥാഗതോ ച അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പച്ചേകബുദ്ധോ ചാ’’തി (അ. നി. ൨.൫൭) വുത്തത്താ ബുദ്ധായേവ. അഗതന്തി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അഗതപുബ്ബം. ദിസന്തി സകലായപടിപത്തിയാ ദിസ്സതി അപദിസ്സതി അഭിസന്ദഹീയതീതി ദിസാ, സബ്ബബുദ്ധേഹി വാ പരമം സുഖന്തി ദിസ്സതി അപദിസ്സതി കഥീയതീതി ദിസാ, സബ്ബദുക്ഖം വാ ദിസ്സന്തി വിസ്സജ്ജേന്തി ഉജ്ഝന്തി ഏതായാതി ദിസാ. തം ദിസം. അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി കിം വുത്തം ഹോതി? യോ സോ അട്ഠങ്ഗികോ ധമ്മസമൂഹോ, സോ ഏതേന നിബ്ബാനം ഗച്ഛന്തീതി ഗമനട്ഠേന മഗ്ഗോ നാമാതി വുത്തം ഹോതി. പുഥുസമണബ്രാഹ്മണാനം പരപ്പവാദാനന്തി വിസും വിസും സമണാനം ബ്രാഹ്മണാനഞ്ച ഇതോ അഞ്ഞലദ്ധികാനം. അഗ്ഗോതി തേസം സേസമഗ്ഗാനം വിസിട്ഠോ. സേട്ഠോതി സേസമഗ്ഗതോ അതിവിയ പസംസനീയോ. മോക്ഖോതി മുഖേ സാധു, സേസമഗ്ഗാനം അഭിമുഖേ അയമേവ സാധൂതി അത്ഥോ. ഉത്തമോതി സേസമഗ്ഗേ അതിവിയ ഉത്തിണ്ണോ. പവരോതി സേസമഗ്ഗതോ നാനപ്പകാരേഹി സംഭജനീയോ. ഇതീതി കാരണത്ഥേ നിപാതോ. തസ്മാ ഭഗവതാ ‘‘മഗ്ഗാനം അട്ഠങ്ഗികോ സേട്ഠോ’’തി വുത്തോതി അധിപ്പായോ. വുത്തഞ്ഹി ഭഗവതാ –

‘‘മഗ്ഗാനട്ഠങ്ഗികോ സേട്ഠോ, സച്ചാനം ചതുരോ പദാ;

വിരാഗോ സേട്ഠോ ധമ്മാനം, ദ്വിപദാനഞ്ച ചക്ഖുമാ’’തി. (ധ. പ. ൨൭൩);

തം ഇധ വിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘മഗ്ഗാനം അട്ഠങ്ഗികോ സേട്ഠോ’’തി വുത്തം. സേസവാരേസുപി ഇമിനാ ച നയേന ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ച അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ദസ്സനവിരാഗോതിആദീസു ദസ്സനസങ്ഖാതോ വിരാഗോ ദസ്സനവിരാഗോ. ഇന്ദ്രിയട്ഠതോ ബലസ്സ വിസിട്ഠത്താ ഇധ ഇന്ദ്രിയതോ ബലം പഠമം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ആധിപതേയ്യട്ഠേന ഇന്ദ്രിയാനീതിആദി ഇന്ദ്രിയാദീനം അത്ഥവിഭാവനാ, ന വിരാഗസ്സ. തഥട്ഠേന സച്ചാതി സച്ചഞാണം വേദിതബ്ബം. സീലവിസുദ്ധീതി സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാ. ചിത്തവിസുദ്ധീതി സമ്മാസമാധി. ദിട്ഠിവിസുദ്ധീതി സമ്മാദിട്ഠിസങ്കപ്പാ. വിമുത്തട്ഠേനാതി തംതംമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസേഹി മുത്തട്ഠേന. വിജ്ജാതി സമ്മാദിട്ഠി. വിമുത്തീതി സമുച്ഛേദവിമുത്തി. അമതോഗധം നിബ്ബാനം പരിയോസാനട്ഠേന മഗ്ഗോതി മഗ്ഗഫലപച്ചവേക്ഖണാഹി മഗ്ഗീയതീതി മഗ്ഗോ.

ഇമസ്മിം വിരാഗനിദ്ദേസേ വുത്താ ധമ്മാ സബ്ബേപി മഗ്ഗക്ഖണേയേവ. വിമുത്തിനിദ്ദേസേ ഫലക്ഖണേ. തസ്മാ ഛന്ദമനസികാരാപി മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്താ.

൨൯. വിരാഗനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ വിമുത്തിനിദ്ദേസേപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഫലം പനേത്ഥ പടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തത്താ വിമുത്തി, നിബ്ബാനം നിസ്സരണവിമുത്തത്താ വിമുത്തി. ‘‘സഹജാതാനി സത്തങ്ഗാനീ’’തിആദീനി വചനാനി ഇധ ന ലബ്ഭന്തീതി ന വുത്താനി. സയം ഫലവിമുത്തത്താ പരിച്ചാഗട്ഠേന വിമുത്തീതി ഏത്തകമേവ വുത്തം. സേസം വുത്തനയമേവാതി.

വിരാഗകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. പടിസമ്ഭിദാകഥാ

൧. ധമ്മചക്കപവത്തനവാരവണ്ണനാ

൩൦. ഇദാനി വിരാഗസങ്ഖാതമഗ്ഗവസേന സിദ്ധം പടിസമ്ഭിദാപഭേദം ദസ്സേന്തേന കഥിതായ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തന്തപുബ്ബങ്ഗമായ പടിസമ്ഭിദാകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. സുത്തന്തേ താവ ബാരാണസിയന്തി ബാരാണസാ നാമ നദീ, ബാരാണസായ അവിദൂരേ ഭവാ നഗരീ ബാരാണസീ. തസ്സം ബാരാണസിയം. ഇസിപതനേ മിഗദായേതി ഇസീനം പതനുപ്പതനവസേന ഏവംലദ്ധനാമേ മിഗാനം അഭയദാനദിന്നട്ഠാനത്താ മിഗദായസങ്ഖാതേ ആരാമേ. തത്ഥ ഹി ഉപ്പന്നുപ്പന്നാ സബ്ബഞ്ഞുഇസയോ പതന്തി, ധമ്മചക്കപ്പവത്തനത്ഥം നിസീദന്തീതി അത്ഥോ. നന്ദമൂലകപബ്ഭാരതോ സത്താഹച്ചയേന നിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠിതാ അനോതത്തദഹേ കതമുഖധോവനകിച്ചാ ആകാസേന ആഗന്ത്വാ പച്ചേകബുദ്ധഇസയോപേത്ഥ സമോസരണവസേന പതന്തി, ഉപോസഥത്ഥഞ്ച അനുപോസഥത്ഥഞ്ച സന്നിപതന്തി, ഗന്ധമാദനം പടിഗച്ഛന്താ ച തതോ ച ഉപ്പതന്തീതിപി ഇമിനാ ഇസീനം പതനുപ്പതനവസേന തം ‘‘ഇസിപതന’’ന്തി വുച്ചതി. ‘‘ഇസിപദന’’ന്തിപി പാഠോ. പഞ്ചവഗ്ഗിയേതി –

‘‘കോണ്ഡഞ്ഞോ ഭദ്ദിയോ വപ്പോ, മഹാനാമോ ച അസ്സജി;

ഏതേ പഞ്ച മഹാഥേരാ, പഞ്ചവഗ്ഗാതി വുച്ചരേ’’തി. –

ഏവം വുത്താനം പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖൂനം വഗ്ഗോ പഞ്ചവഗ്ഗോ. തസ്മിം പഞ്ചവഗ്ഗേ ഭവാ തംപരിയാപന്നത്താതി പഞ്ചവഗ്ഗിയാ, തേ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ. ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി ദീപങ്കരദസബലസ്സ പാദമൂലേ കതാഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ പാരമിയോ പൂരേന്തോ അനുപുബ്ബേന പച്ഛിമഭവം പത്വാ പച്ഛിമഭവേ ച കതാഭിനിക്ഖമനോ അനുപുബ്ബേന ബോധിമണ്ഡം പത്വാ തത്ഥ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ മാരബലം ഭിന്ദിത്വാ പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരിത്വാ മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും വിസോധേത്വാ പച്ഛിമയാമാവസാനേ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഉന്നാദേന്തോ സമ്പകമ്പേന്തോ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ സത്ത സത്താഹാനി ബോധിമണ്ഡേ വീതിനാമേത്വാ മഹാബ്രഹ്മുനാ ആയാചിതധമ്മദേസനാ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേത്വാ ലോകാനുഗ്ഗഹേന ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ സഞ്ഞാപേത്വാ ധമ്മചക്കം പവത്തേതുകാമോ ആമന്തേസി.

ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താതി ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, കോട്ഠാസാ. ഇമസ്സ പന വചനസ്സ സമുദാഹാരേന സമുദാഹാരനിഗ്ഘോസോ ഹേട്ഠാ അവീചിം ഉപരി ഭവഗ്ഗം പത്വാ ദസസഹസ്സിം ലോകധാതും പത്ഥരിത്വാ അട്ഠാസി, തസ്മിംയേവ സമയേ അട്ഠാരസകോടിസങ്ഖാ ബ്രഹ്മാനോ സമാഗച്ഛിംസു. പച്ഛിമദിസായ സൂരിയോ അത്ഥങ്ഗമേതി, പുരത്ഥിമായ ദിസായ ഉത്തരാസാള്ഹനക്ഖത്തേന യുത്തോ പുണ്ണചന്ദോ ഉഗ്ഗച്ഛതി. തസ്മിം സമയേ ഭഗവാ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തന്തം ആരഭന്തോ ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ പബ്ബജിതേനാതി ഗിഹിസംയോജനം വത്ഥുകാമം ഛേത്വാ പബ്ബജിതേന. ന സേവിതബ്ബാതി ന വലഞ്ജേതബ്ബാ. പബ്ബജിതാനംയേവ വിസേസതോ പടിപത്തിയാ ഭാജനഭൂതത്താ ‘‘പബ്ബജിതേന ന സേവിതബ്ബാ’’തി വുത്തം. യോ ചായം കാമേസു കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോതി യോ ച അയം വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമസുഖസ്സ, കിലേസകാമസുഖനിസ്സയസ്സ വാ അനുയോഗോ. ഹീനോതി ലാമകോ. ഗമ്മോതി ഗാമവാസീനം സന്തകോ. പോഥുജ്ജനികോതി പുഥുജ്ജനേന അന്ധബാലജനേന ആചിണ്ണോ. അനരിയോതി ന അരിയോ. അഥ വാ ന വിസുദ്ധാനം ഉത്തമാനം അരിയാനം സന്തകോ. അനത്ഥസംഹിതോതി ന അത്ഥസംഹിതോ, സുഖാവഹകാരണം അനിസ്സിതോതി അത്ഥോ. അത്തകിലമഥാനുയോഗോതി അത്തനോ കിലമഥസ്സ അനുയോഗോ, അത്തനോ ദുക്ഖകരണന്തി അത്ഥോ. ദുക്ഖോതി കണ്ടകാപസ്സയസേയ്യാദീഹി അത്തമാരണേഹി ദുക്ഖാവഹോ. തപസ്സീഹി ‘‘ഉത്തമം തപോ’’തി ഗഹിതത്താ തേസം ചിത്താനുരക്ഖനത്ഥം ഇധ ‘‘ഹീനോ’’തി ന വുത്തം, പബ്ബജിതാനം ധമ്മത്താ ‘‘ഗമ്മോ’’തി ച, ഗിഹീഹി അസാധാരണത്താ ‘‘പോഥുജ്ജനികോ’’തി ച ന വുത്തം. തത്ഥ പന കേഹിചി പബ്ബജിതപടിഞ്ഞേഹി ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദേഹി ‘‘യതോ ഖോ, ഭോ, അയം അത്താ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗിഭൂതോ പരിചാരേതി, ഏത്താവതാ ഖോ, ഭോ, അയം അത്താ ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനപ്പത്തോ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൯൪) ഗഹിതത്താ തേസം ചിത്താനുരക്ഖനത്ഥഞ്ച പച്ചുപ്പന്നേ സുഖത്താ ച തസ്സ ധമ്മസമാദാനസ്സ ‘‘ദുക്ഖോ’’തി ന വുത്തം. കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ പച്ചുപ്പന്നേ തണ്ഹാദിട്ഠിസംകിലിട്ഠസുഖത്താ ആയതിഞ്ച ദുക്ഖവിപാകത്താ തദനുയുത്താനം തണ്ഹാദിട്ഠിബന്ധനബദ്ധത്താ ച ന സേവിതബ്ബോ, അത്തകിലമഥാനുയോഗോ പച്ചുപ്പന്നേ ദിട്ഠിസംകിലിട്ഠദുക്ഖത്താ ആയതിഞ്ച ദുക്ഖവിപാകത്താ തദനുയുത്താനം ദിട്ഠിബന്ധനബദ്ധത്താ ച ന സേവിതബ്ബോ, ഏതേ ഖോതി തേ ഏതേ. അനുപഗമ്മാതി ന ഉപഗന്ത്വാ. മജ്ഝിമാതി സംകിലിട്ഠസുഖദുക്ഖാനം അഭാവാ മജ്ഝേ ഭവാതി മജ്ഝിമാ. സാ ഏവ നിബ്ബാനം പടിപജ്ജന്തി ഏതായാതി പടിപദാ. അഭിസമ്ബുദ്ധാതി പടിവിദ്ധാ. ചക്ഖുകരണീതിആദീസു പഞ്ഞാചക്ഖും കരോതീതി ചക്ഖുകരണീ. ഞാണകരണീതി തസ്സേവ വേവചനം. ഉപസമായാതി കിലേസൂപസമായ. അഭിഞ്ഞായാതി ചതുന്നം സച്ചാനം അഭിജാനനത്ഥായ. സമ്ബോധായാതി തേസംയേവ സമ്ബുജ്ഝനത്ഥായ. നിബ്ബാനായാതി നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയത്ഥായ. അഥ വാ ദസ്സനമഗ്ഗഞാണം കരോതീതി ചക്ഖുകരണീ. ഭാവനാമഗ്ഗഞാണം കരോതീതി ഞാണകരണീ. സബ്ബകിലേസാനം ഉപസമായ. സബ്ബധമ്മാനം അഭിഞ്ഞായ. അരഹത്തഫലസമ്ബോധായ. കിലേസാനഞ്ച ഖന്ധാനഞ്ച നിബ്ബാനായ. സച്ചകഥാ അഭിഞ്ഞേയ്യനിദ്ദേസേ വുത്താ.

ഏവം ഭഗവാ സച്ചാനി പകാസേത്വാ അത്തനി കതബഹുമാനാനം തേസം അത്തനോ പടിവേധക്കമം സുത്വാ പടിപത്തിയാ ബഹുമാനാരോപനേന പടിപത്തിയം ഠത്വാ സച്ചപ്പടിവേധം പസ്സന്തോ ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചന്തി മേ, ഭിക്ഖവേതിആദിനാ അത്തനോ പടിവേധക്കമം ദസ്സേസി. തത്ഥ അനനുസ്സുതേസൂതി ന അനുസ്സുതേസു, പരം അനുഗന്ത്വാ അസ്സുതേസൂതി അത്ഥോ. ചക്ഖൂതിആദീനം അത്ഥോ പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം, ഇദം ദുക്ഖസമുദയം, ഇദം ദുക്ഖനിരോധം, ഇദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചന്തി ചതുന്നം സച്ചാനം ദസ്സനപടിവേധോ സേഖഭൂമിയം. പരിഞ്ഞേയ്യം പഹാതബ്ബം സച്ഛികാതബ്ബം ഭാവേതബ്ബന്തി ചതുന്നം സച്ചാനം ഭാവനാപടിവേധോ സേഖഭൂമിയംയേവ. പരിഞ്ഞാതം പഹീനം സച്ഛികതം ഭാവിതന്തി ചതുന്നം സച്ചാനം പച്ചവേക്ഖണാ അസേഖഭൂമിയം.

തിപരിവട്ടന്തി സച്ചഞാണകിച്ചഞാണകതഞാണസങ്ഖാതാനം തിണ്ണം പരിവട്ടാനം വസേന തയോ പരിവട്ടാ അസ്സാതി തിപരിവട്ടം. ഏത്ഥ ഹി ‘‘ഇദം ദുക്ഖം, ഇദം ദുക്ഖസമുദയം, ഇദം ദുക്ഖനിരോധം, ഇദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ച’’ന്തി ഏവം ചതൂസു സച്ചേസു യഥാഭൂതഞാണം സച്ചഞാണം നാമ. തേസുയേവ ‘‘പരിഞ്ഞേയ്യം പഹാതബ്ബം സച്ഛികാതബ്ബം ഭാവേതബ്ബ’’ന്തി ഏവം കത്തബ്ബകിച്ചജാനനഞാണം കിച്ചഞാണം നാമ. ‘‘പരിഞ്ഞാതം പഹീനം സച്ഛികതം ഭാവിത’’ന്തി ഏവം തസ്സ കിച്ചസ്സ കതഭാവജാനനഞാണം കതഞാണം നാമ. ദ്വാദസാകാരന്തി തേസംയേവ ഏകേകസ്മിം സച്ചേ തിണ്ണം തിണ്ണം ആകാരാനം വസേന ദ്വാദസ ആകാരാ അസ്സാതി ദ്വാദസാകാരം. ഞാണദസ്സനന്തി ഏതേസം തിപരിവട്ടാനം ദ്വാദസന്നം ആകാരാനം വസേന ഉപ്പന്നം ഞാണസങ്ഖാതം ദസ്സനം. അത്തമനാതി സകമനാ. സത്താനഞ്ഹി സുഖകാമത്താ ദുക്ഖപടികൂലത്താ പീതിസോമനസ്സയുത്തമനോ സകമനോ നാമ, പീതിസോമനസ്സേഹി അത്തമനാ ഗഹിതമനാ ബ്യാപിതമനാതി വാ അത്ഥോ. അഭിനന്ദുന്തി അഭിമുഖാ ഹുത്വാ നന്ദിംസു. വേയ്യാകരണേതി സുത്തന്തേ. നിഗ്ഗാഥകോ ഹി സുത്തന്തോ കേവലം അത്ഥസ്സ ബ്യാകരണതോ വേയ്യാകരണം നാമ. ഭഞ്ഞമാനേതി കഥിയമാനേ. വത്തമാനസമീപേ വത്തമാനവചനം കതം, ഭണിതേതി അത്ഥോ. വിരജന്തി വിഗതരാഗാദിരജം. വീതമലന്തി വിഗതരാഗാദിമലം. രാഗാദയോ ഹി അജ്ഝോത്ഥരണട്ഠേന രജോ നാമ, ദൂസനട്ഠേന മലം നാമ. ധമ്മചക്ഖുന്തി കത്ഥചി പഠമമഗ്ഗഞാണം, കത്ഥചി ആദീനി തീണി മഗ്ഗഞാണാനി, കത്ഥചി ചതുത്ഥമഗ്ഗഞാണമ്പി. ഇധ പന പഠമമഗ്ഗഞാണമേവ. യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മന്തി വിപസ്സനാവസേന ഏവം പവത്തസ്സ ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദീതി അത്ഥോ.

ധമ്മചക്കേതി പടിവേധഞാണേ ച ദേസനാഞാണേ ച. ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നസ്സ ഹി ഭഗവതോ ചതൂസു സച്ചേസു ദ്വാദസാകാരം പടിവേധഞാണമ്പി ഇസിപതനേ നിസിന്നസ്സ ദ്വാദസാകാരമേവ സച്ചദേസനായ പവത്തകദേസനാഞാണമ്പി ധമ്മചക്കം നാമ. ഉഭയമ്പി ഹേതം ദസബലസ്സ പവത്തഞാണമേവ. തം ഇമായ ദേസനായ പകാസേന്തേന ഭഗവതാ ധമ്മചക്കം പവത്തിതം നാമ. തം പനേതം ധമ്മചക്കം യാവ അഞ്ഞാതകോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരോ അട്ഠാരസഹി ബ്രഹ്മകോടീഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ ന പതിട്ഠാതി, താവ ഭഗവാ പവത്തേതി നാമ, പതിട്ഠിതേ പന പവത്തിതം നാമ. തം സന്ധായ ‘‘പവത്തിതേ ച ഭഗവതാ ധമ്മചക്കേ’’തി വുത്തം.

ഭുമ്മാ ദേവാതി ഭൂമട്ഠകാ ദേവാ. സദ്ദമനുസ്സാവേസുന്തി ഏകപ്പഹാരേനേവ സാധുകാരം ദത്വാ ഏതം ഭഗവതാതിആദീനി വദന്താ സദ്ദം അനുസ്സാവയിംസു. അപ്പടിവത്തിയന്തി ‘‘നയിദം തഥാ’’തി പടിലോമം വത്തേതും അസക്കുണേയ്യം. സന്നിപതിതാ ചേത്ഥ ദേവബ്രഹ്മാനോ ദേസനാപരിയോസാനേ ഏകപ്പഹാരേനേവ സാധുകാരം അദംസു, സന്നിപാതം അനാഗതാ പന ഭുമ്മദേവാദയോ തേസം തേസം സദ്ദം സുത്വാ സാധുകാരമദംസൂതി വേദിതബ്ബം. തേസു പന പബ്ബതരുക്ഖാദീസു നിബ്ബത്താ ഭുമ്മദേവാ. തേ ചാതുമഹാരാജികപരിയാപന്നാ ഹോന്താപി ഇധ വിസും കത്വാ വുത്താ. ചാതുമഹാരാജികാതി ച ധതരട്ഠവിരൂള്ഹകവിരൂപക്ഖകുവേരസങ്ഖാതാ ചതുമഹാരാജാ ദേവതാ ഏതേസന്തി ചാതുമഹാരാജികാ. തേ സിനേരുവേമജ്ഝേ ഹോന്തി. തേസു പബ്ബതട്ഠകാപി അത്ഥി ആകാസട്ഠകാപി. തേസം പരമ്പരാ ചക്കവാളപബ്ബതം പത്താ. ഖിഡ്ഡാപദോസികാ മനോപദോസികാ സീതവലാഹകാ ഉണ്ഹവലാഹകാ ചന്ദിമാ ദേവപുത്തോ സൂരിയോ ദേവപുത്തോതി ഏതേ സബ്ബേപി ചാതുമഹാരാജികദേവലോകട്ഠാ ഏവ. തേത്തിംസ ജനാ തത്ഥ ഉപ്പന്നാതി താവതിംസാ. അപിച ‘‘താവതിംസാ’’തി തേസം ദേവാനം നാമമേവാതിപി വുത്തം. തേപി അത്ഥി പബ്ബതട്ഠകാ അത്ഥി ആകാസട്ഠകാ. തേസം പരമ്പരാ ചക്കവാളപബ്ബതം പത്താ, തഥാ യാമാദീനം. ഏകദേവലോകേപി ഹി ദേവാനം പരമ്പരാ ചക്കവാളപബ്ബതം അപ്പത്താ നാമ നത്ഥി. ദിബ്ബം സുഖം യാതാ പയാതാ സമ്പത്താതി യാമാ. തുട്ഠാ പഹട്ഠാതി തുസിതാ. പകതിപടിയത്താരമ്മണതോ അതിരേകേന രമിതുകാമകാലേ യഥാരുചിതേ ഭോഗേ നിമ്മിനിത്വാ നിമ്മിനിത്വാ രമന്തീതി നിമ്മാനരതീ. ചിത്താചാരം ഞത്വാ പരനിമ്മിതേസു ഭോഗേസു വസം വത്തേന്തീതി പരനിമ്മിതവസവത്തീ. ബ്രഹ്മകായേ ബ്രഹ്മഘടായ നിയുത്താതി ബ്രഹ്മകായികാ. സബ്ബേപി പഞ്ചവോകാരബ്രഹ്മാനോ ഗഹിതാ.

തേന ഖണേനാതി വചനം വിസേസേത്വാ തേന മുഹുത്തേനാതി വുത്തം. മുഹുത്തസങ്ഖാതേന ഖണേന, ന പരമത്ഥഖണേനാതി വുത്തം ഹോതി. യാവ ബ്രഹ്മലോകാതി ബ്രഹ്മലോകം അന്തോകത്വാ. സദ്ദോതി സാധുകാരസദ്ദോ. ദസസഹസ്സീതി ദസസഹസ്സചക്കവാളവതീ. സങ്കമ്പീതി ഉദ്ധം ഉഗ്ഗച്ഛന്തീ സുട്ഠു കമ്പി. സമ്പകമ്പീതി ഉദ്ധം ഉഗ്ഗച്ഛന്തീ അധോ ഓക്കമന്തീ സുട്ഠു പകമ്പി. സമ്പവേധീതി ചതുദിസാ ഗച്ഛന്തീ സുട്ഠു പവേധി. സമ്ബുദ്ധഭാവായ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമന്തേ ച ബോധിസത്തേ തതോ നിക്ഖമന്തേ ച മഹാപഥവീ പുഞ്ഞതേജേന അകമ്പിത്ഥ, അഭിസമ്ബോധിയം പടിവേധഞാണതേജേന. ധമ്മചക്കപ്പവത്തനേ ദേസനാഞാണതേജേന സാധുകാരം ദാതുകാമാ വിയ പഥവീ ദേവതാനുഭാവേന അകമ്പിത്ഥ, ആയുസങ്ഖാരോസ്സജ്ജനേ മഹാപരിനിബ്ബാനേ ച കാരുഞ്ഞേന ചിത്തസങ്ഖോഭം അസഹമാനാ വിയ പഥവീ ദേവതാനുഭാവേന അകമ്പിത്ഥ. അപ്പമാണോതി വുദ്ധപ്പമാണോ. ഉളാരോതി ഏത്ഥ ‘‘ഉളാരാനി ഉളാരാനി ഖാദനീയാനി ഖാദന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൬൬) മധുരം ഉളാരന്തി വുത്തം. ‘‘ഉളാരായ വത്ഥഭോഗായ ചിത്തം ന നമതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൯.൨൦) പണീതം ഉളാരന്തി വുത്തം. ‘‘ഉളാരായ ഖലു ഭവം വച്ഛായനോ സമണം ഗോതമം പസംസായ പസംസതീ’’തിആദീസു സേട്ഠം ഉളാരന്തി വുത്തം. ഇധ പന ‘‘വിപുലോ ഉളാരോ’’തി വുത്തോ. ഓഭാസോതി ദേസനാഞാണാനുഭാവേന ച ദേവതാനുഭാവേന ച ജാതഓഭാസോ. ലോകേതി ചക്കവാളസ്സ ദസസഹസ്സിയംയേവ. അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവന്തി ദേവാനം അയമാനുഭാവോ – നിവത്ഥവത്ഥപ്പഭാ ദ്വാദസ യോജനാനി ഫരതി, തഥാ സരീരസ്സ അലങ്കാരസ്സ വിമാനസ്സ ച. തം ദേവാനം ദേവാനുഭാവം അതിക്കമിത്വായേവാതി അത്ഥോ. ഉദാനന്തി സോമനസ്സഞാണമയികം ഉദാഹാരം. ഉദാനേസീതി ഉദാഹരി. അഞ്ഞാസി വത, ഭോ കോണ്ഡഞ്ഞോതി ഇമസ്സപി ഉദാനസ്സ ഉദാഹരണഘോസോ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഫരിത്വാ അട്ഠാസി. അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞോതി ഭുസം ഞാതകോണ്ഡഞ്ഞോതി അത്ഥോ.

ചക്ഖുആദീനം നിദ്ദേസേ ദസ്സനട്ഠേനാതിആദീസു ഏകമേവ ഞാണം യഥാവുത്തസ്സ നേയ്യസ്സ ചക്ഖു വിയ ദസ്സനകിച്ചകരണേന ചക്ഖു. ഞാണകിച്ചകരണേന ഞാണം. നാനപ്പകാരതോ ജാനനകിച്ചകരണേന പഞ്ഞാ. അനവസേസപടിവേധകരണേന വിജ്ജാ. സബ്ബഥാ ഓഭാസകിച്ചകരണേന ആലോകോ നാമാതി അത്ഥോ. ചക്ഖും ധമ്മോതിആദീസുപി ഏകംയേവ ഞാണം കിച്ചനാനത്തേന പഞ്ചധാ വണ്ണിതം. ആരമ്മണാതി ഉപത്ഥമ്ഭനട്ഠേന. ഗോചരാതി വിസയട്ഠേന. ദസ്സനട്ഠേനാതിആദീസു ഞാണകിച്ചം പഞ്ചധാ വുത്തം. ഇമിനാ നയേന തീസു വാരേസു ഏകേകസ്മിം പഞ്ച പഞ്ച കത്വാ പന്നരസ ധമ്മാ, പന്നരസ അത്ഥാ, ദ്വീസു പന്നരസകേസു തിംസ നിരുത്തിയോ, പന്നരസസു ധമ്മേസു പന്നരസസു അത്ഥേസു തിംസായ നിരുത്തീസൂതി സട്ഠി ഞാണാനി വേദിതബ്ബാനി. സേസഅരിയസച്ചേസുപി ഏസേവ നയോ. ചതൂസു അരിയസച്ചേസു ഏകേകസ്മിം അരിയസച്ചേ പന്നരസന്നം പന്നരസന്നം ധമ്മാനം അത്ഥാനഞ്ച വസേന സട്ഠി ധമ്മാ, സട്ഠി അത്ഥാ, സട്ഠിയാ ധമ്മേസു സട്ഠിയാ അത്ഥേസു ച വീസസതം നിരുത്തിയോ, വീസാധികം സതന്തി അത്ഥോ. സട്ഠിയാ ധമ്മേസു സട്ഠിയാ അത്ഥേസു വീസുത്തരസതേ നിരുത്തീസൂതി ഏവം ചത്താരീസഞ്ച ദ്വേ ച ഞാണസതാനി.

൨-൩. സതിപട്ഠാനവാരാദിവണ്ണനാ

൩൧-൩൨. സതിപട്ഠാനസുത്തന്തപുബ്ബങ്ഗമേ ഇദ്ധിപാദസുത്തന്തപുബ്ബങ്ഗമേ ച പടിസമ്ഭിദാനിദ്ദേസേ ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ ച ഗണനാ ച വേദിതബ്ബാ.

൪-൮. സത്തബോധിസത്തവാരാദിവണ്ണനാ

൩൩-൩൭. സത്തന്നം ബോധിസത്താനം സുത്തന്തേസു ഏകേകസ്മിംയേവ സമുദയേ ചക്ഖാദയോ പഞ്ച, നിരോധേ പഞ്ചാതി ദസ ധമ്മാ, സമുദയേ ദസ്സനട്ഠാദയോ പഞ്ച, നിരോധേ പഞ്ചാതി ദസ അത്ഥാ, തേസം വസേന വീസതി നിരുത്തിയോ ചത്താരീസം ഞാണാനി. സത്ത ഏകതോ കത്വാ വുത്തഗണനാ സുവിഞ്ഞേയ്യാ ഏവ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണവസേന വുത്തപടിസമ്ഭിദാനിദ്ദേസേ ഏകേകമൂലകേസു ‘‘ഞാതോ ദിട്ഠോ വിദിതോ സച്ഛികതോ ഫസ്സിതോ പഞ്ഞായാ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൨൧) ഇമേസു പഞ്ചസു വചനേസു ഏകേകസ്മിംയേവ ചക്ഖാദയോ പഞ്ച, ദസ്സനട്ഠാദയോ പഞ്ചാതി പഞ്ചപഞ്ചകാനം വസേന പഞ്ചവീസതി ധമ്മാ, പഞ്ചവീസതി അത്ഥാ, തദ്ദിഗുണാ നിരുത്തിയോ, തദ്ദിഗുണാനി ഞാണാനി ഞേയ്യാനി. പഞ്ച ഏകതോ കത്വാ വുത്തവാരേപി പഞ്ചക്ഖത്തും പഞ്ച പഞ്ചവീസതി കത്വാ പഞ്ചവീസസതം ധമ്മാ, പഞ്ചവീസസതം അത്ഥാ, തദ്ദിഗുണാ നിരുത്തിയോ, തദ്ദിഗുണാനി ഞാണാനി ഞേയ്യാനി. അഡ്ഢതേയ്യാനീതി ചേത്ഥ ദ്വേ സതാനി ച പഞ്ഞാസഞ്ച. ഖന്ധാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമിനാവ നയേന സച്ചവാരപടിസമ്ഭിദാവാരേ ച ധമ്മാദിഗണനാ വേദിതബ്ബാ.

൯. ഛബുദ്ധധമ്മവാരവണ്ണനാ

൩൮. ബുദ്ധധമ്മവാരേ ദിയഡ്ഢസതന്തി ഛക്ഖത്തും പഞ്ചവീസതി സതഞ്ച പഞ്ഞാസഞ്ച ഹോന്തി, തദ്ദിഗുണാ നിരുത്തിയോ തദ്ദിഗുണാനി ഞാണാനി. പടിസമ്ഭിദാധികരണേതി പടിസമ്ഭിദാധികാരേ. അഡ്ഢനവധമ്മസതാനീതി പഠമം വുത്തേസു ചതൂസു സച്ചേസു സട്ഠി, ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സട്ഠി, ചതൂസു സമ്മപ്പധാനേസു സട്ഠി, സത്തബോധിസത്തവേയ്യാകരണേസു സത്തതി, അഭിഞ്ഞട്ഠാദീസു പഞ്ചസു പഞ്ചവീസസതം, ഖന്ധട്ഠാദീസു പഞ്ചസു പഞ്ചവീസസതം, പുന ചതൂസു അരിയസച്ചേസു സതം, ചതൂസു പടിസമ്ഭിദാസു സതം, ഛസു ബുദ്ധധമ്മേസു ദിയഡ്ഢസതന്തി ഏവം അട്ഠസതാനി ച പഞ്ഞാസഞ്ച ധമ്മാ ഹോന്തി. ഏവം അത്ഥാപി തത്തകാ ഏവ ഹോന്തി. ഏവമേവ സച്ചാദീസു തീസു ഠാനേസു വീസസതം നിരുത്തിയോ, സത്തസു വേയ്യാകരണേസു ചത്താരീസസതം നിരുത്തിയോ, അഭിഞ്ഞട്ഠാദീസു ഖന്ധട്ഠാദീസു ച അഡ്ഢതേയ്യാനി അഡ്ഢതേയ്യാനി നിരുത്തിസതാനി, അരിയസച്ചേസു പടിസമ്ഭിദാസു ച ദ്വേ ദ്വേ നിരുത്തിസതാനി, ബുദ്ധധമ്മേസു തീണി നിരുത്തിസതാനീതി ഏവം നിരുത്തിസഹസ്സഞ്ച സത്തനിരുത്തിസതാനി ച ഹോന്തി. ഏവമേവ സച്ചാദീസു തീസു ഠാനേസു ചത്താരീസാധികാനി ദ്വേ ദ്വേ ഞാണസതാനി, സത്തസു വേയ്യാകരണേസു അസീതിഅധികാനി ദ്വേ ഞാണസതാനി, അഭിഞ്ഞട്ഠാദീസു ഖന്ധട്ഠാദീസു ച പഞ്ചപഞ്ചഞാണസതാനി, സച്ചേസു പടിസമ്ഭിദാസു ച ചത്താരി ചത്താരി ഞാണസതാനി, ബുദ്ധധമ്മേസു ഛ ഞാണസതാനീതി ഏവം തീണി ച ഞാണസഹസ്സാനി ചത്താരി ച ഞാണസതാനി ഹോന്തീതി.

പടിസമ്ഭിദാകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ധമ്മചക്കകഥാ

൧. സച്ചവാരവണ്ണനാ

൩൯. പുന ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തന്തമേവ പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ കഥിതായ ധമ്മചക്കകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. തത്ഥ ദുക്ഖവത്ഥുകാതി ഏകാഭിസമയവസേന ദുക്ഖം വത്ഥു ഏതേസന്തി ദുക്ഖവത്ഥുകാ. തദേവ ദുക്ഖം വിസേസേത്വാ സച്ചവത്ഥുകാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സച്ചം ആരമ്മണം ഉപത്ഥമ്ഭോ ഏതേസന്തി സച്ചാരമ്മണാ. സച്ചം ഗോചരോ വിസയോ ഏതേസന്തി സച്ചഗോചരാ. സച്ചസങ്ഗഹിതാതി മഗ്ഗസച്ചേന സങ്ഗഹിതാ. സച്ചപരിയാപന്നാതി മഗ്ഗസച്ചായത്താ. സച്ചേ സമുദാഗതാതി ദുക്ഖപരിജാനനേന ദുക്ഖസച്ചേ സമുപ്പന്നാ. തഥാ തത്ഥേവ ഠിതാ പതിട്ഠിതാ ച.

൪൦. ഇദാനി ‘‘പവത്തിതേ ച ഭഗവതാ ധമ്മചക്കേ’’തി വുത്തം ധമ്മചക്കം നിദ്ദിസിതുകാമോ ധമ്മചക്കന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ദുവിധം ധമ്മചക്കം പടിവേധധമ്മചക്കം ദേസനാധമ്മചക്കഞ്ച. പടിവേധധമ്മചക്കം ബോധിപല്ലങ്കേ, ദേസനാധമ്മചക്കം ഇസിപതനേ. ധമ്മഞ്ച പവത്തേതി ചക്കഞ്ചാതി പടിവേധധമ്മചക്കം വുത്തം, ചക്കഞ്ച പവത്തേതി ധമ്മഞ്ചാതി ദേസനാധമ്മചക്കം. കഥം? ഭഗവാ ഹി ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ മഗ്ഗക്ഖണേ ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാദിഭേദം ധമ്മഞ്ച പവത്തേതി, സോയേവ ച ധമ്മോ കിലേസസത്തുഘാതായ പവത്തനതോ പഹരണചക്കം വിയാതി ചക്കഞ്ച. ധമ്മം പവത്തേന്തോയേവ ഭഗവാ തം ചക്കം പവത്തേതി നാമ. ഏതേന ധമ്മോയേവ ചക്കന്തി കമ്മധാരയസമാസതാ വുത്താ ഹോതി. ഇസിപതനേ നിസിന്നോ ഭഗവാ ധമ്മദേസനക്ഖണേ വേനേയ്യസന്താനേ കിലേസസത്തുഘാതായ പവത്തനതോ പഹരണചക്കസദിസം ദേസനാചക്കഞ്ച പവത്തേതി, വേനേയ്യസന്താനേ ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാദിഭേദം ധമ്മചക്കഞ്ച പവത്തേതി. ഏതേന ധമ്മോ ച ചക്കഞ്ച ധമ്മചക്കന്തി ദ്വന്ദസമാസതാ വുത്താ ഹോതി. യസ്മാ പന പവത്തകേ സതി പവത്തനാ നാമ ഹോതി, തസ്മാ സബ്ബത്ഥാപി ‘‘പവത്തേതീ’’തി വുത്തം, പവത്തനട്ഠേന പന ‘‘ചക്ക’’ന്തി വുത്തം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. ധമ്മേന പവത്തേതീതി ധമ്മചക്കന്തിആദീനി ദേസനാധമ്മചക്കമേവ സന്ധായ വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി.

തത്ഥ ധമ്മേന പവത്തേതീതി യഥാസഭാവത്താ ധമ്മേന പവത്തം ചക്കന്തി ധമ്മചക്കന്തി വുത്തം ഹോതി. ധമ്മചരിയായ പവത്തേതീതി വേനേയ്യസന്താനേ ധമ്മത്ഥായ പവത്തം ചക്കന്തി ധമ്മചക്കന്തി വുത്തം ഹോതി. ധമ്മേ ഠിതോതിആദീഹി ഭഗവതോ ധമ്മഭൂതതാ ധമ്മസ്സാമിതാ ച വുത്താ ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘സോ ഹാവുസോ, ഭഗവാ ജാനം ജാനാതി പസ്സം പസ്സതി ചക്ഖുഭൂതോ ഞാണഭൂതോ ധമ്മഭൂതോ ബ്രഹ്മഭൂതോ വത്താ പവത്താ അത്ഥസ്സ നിന്നേതാ അമതസ്സ ദാതാ ധമ്മസ്സാമീ തഥാഗതോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൦൩). തസ്മാ തേഹി ധമ്മസ്സ ചക്കന്തി ധമ്മചക്കന്തി വുത്തം ഹോതി. ഠിതോതി വിസയീഭാവേന ഠിതോ. പതിട്ഠിതോതി അചലഭാവേന പതിട്ഠിതോ. വസിപ്പത്തോതി ഇസ്സരഭാവം പത്തോ. പാരമിപ്പത്തോതി കോടിപ്പത്തോ. വേസാരജ്ജപ്പത്തോതി വിസാരദഭാവം പത്തോ. ധമ്മേ പതിട്ഠാപേന്തോതിആദീഹി വേനേയ്യസന്താനമപേക്ഖിത്വാ വുത്തേഹി പന വചനേഹി ധമ്മസ്സാമിതായ ച ധമ്മത്ഥായ ചക്കന്തി വുത്തം ഹോതി. ധമ്മം സക്കരോന്തോതിഹആദീഹി ധമ്മത്ഥായ ചക്കന്തി വുത്തം ഹോതി. യോ ഹി ധമ്മം സക്കാരാദിവസേന പവത്തേതി, സോ ധമ്മത്ഥം പവത്തേതി. ധമ്മം സക്കരോന്തോതി യഥാ കതോ സോ ധമ്മോ സുകതോ ഹോതി, ഏവമേവ നം കരോന്തോ. ധമ്മം ഗരും കരോന്തോതി തസ്മിം ഗാരവുപ്പത്തിയാ തം ഗരും കരോന്തോ. ധമ്മം മാനേന്തോതി ധമ്മം പിയഞ്ച ഭാവനീയഞ്ച കത്വാ വിഹരന്തോ. ധമ്മം പൂജേന്തോതി തം അപദിസിത്വാ ദേസനാപടിപത്തിപൂജായ പൂജം കരോന്തോ. ധമ്മം അപചായമാനോതി തസ്സേവ ധമ്മസ്സ സക്കാരഗരുകാരേഹി നീചവുത്തിതം കരോന്തോ. ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതൂതി തം ധമ്മം ധജമിവ പുരക്ഖത്വാ കേതുമിവ ച ഉക്ഖിപിത്വാ പവത്തിയാ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ച ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ധമ്മാധിപതേയ്യോതി ധമ്മാധിപതിതോ ആഗതോ ഭാവനാധമ്മവസേനേവ ച സബ്ബകിരിയാനം കരണേന ധമ്മാധിപതേയ്യോ ഹുത്വാ. തം ഖോ പന ധമ്മചക്കം അപ്പടിവത്തിയന്തി കേനചി നിവത്തേതും അസക്കുണേയ്യതായ അപ്പടിഹതപവത്തിതാ വുത്താ. തസ്മാ സോ ധമ്മോ പവത്തനട്ഠേന ചക്കന്തി വുത്തം ഹോതി.

സദ്ധിന്ദ്രിയം ധമ്മോ, തം ധമ്മം പവത്തേതീതി വേനേയ്യസന്താനേ മഗ്ഗസമ്പയുത്തസദ്ധിന്ദ്രിയുപ്പാദനേന തം സദ്ധിന്ദ്രിയം ധമ്മം പവത്തേതീതി അത്ഥോ. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. സച്ചാതി സച്ചഞാണാനി. വിപസ്സനാ ച വിജ്ജാ ച മഗ്ഗഞാണമേവ. അനുപ്പാദേ ഞാണന്തി അരഹത്തഫലേ ഞാണം. തമ്പി വേനേയ്യസന്താനേ പവത്തേതിയേവ, നിബ്ബാനഞ്ച പടിവേധം കരോന്തോ പവത്തേതിയേവ നാമ.

സമുദയവാരാദീസു സമുദയവത്ഥുകാ നിരോധവത്ഥുകാ മഗ്ഗവത്ഥുകാതി വിസേസപദം ദസ്സേത്വാ സങ്ഖിത്താ. ഏത്ഥാപി വുത്തസദിസം പഠമം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൨-൩. സതിപട്ഠാനവാരാദിവണ്ണനാ

൪൧-൪൨. സതിപട്ഠാനഇദ്ധിപാദപുബ്ബങ്ഗമവാരാപി മഗ്ഗക്ഖണവസേന വുത്താ. തേപി തത്ഥ തത്ഥ വിസേസപദം ദസ്സേത്വാ സങ്ഖിത്താതി.

ധമ്മചക്കകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ലോകുത്തരകഥാ

ലോകുത്തരകഥാവണ്ണനാ

൪൩. ഇദാനി ലോകുത്തരധമ്മവതിയാ ധമ്മചക്കകഥായ അനന്തരം കഥിതായ ലോകുത്തരകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. തത്ഥ ലോകുത്തരപദസ്സ അത്ഥോ നിദ്ദേസവാരേ ആവി ഭവിസ്സതി. ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാതിആദയോ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ യഥായോഗം മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്താ. തേ ബുജ്ഝനട്ഠേന ബോധീതി ഏവംലദ്ധനാമസ്സ അരിയസ്സ പക്ഖേ ഭവത്താ ബോധിപക്ഖിയാ നാമ. പക്ഖേ ഭവത്താതി ഉപകാരഭാവേ ഠിതത്താ. തേസു ആരമ്മണേസു ഓക്കന്തിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ ഉപട്ഠാനതോ ഉപട്ഠാനം, സതിയേവ ഉപട്ഠാനം സതിപട്ഠാനം. കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു പനസ്സ അസുഭദുക്ഖാനിച്ചാനത്താകാരഗഹണവസേന സുഭസുഖനിച്ചഅത്തസഞ്ഞാപഹാനകിച്ചസാധനവസേന ച പവത്തിതോ ചതുധാ ഭേദോ ഹോതി. തസ്മാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാതി വുച്ചതി. പദഹന്തി ഏതേനാതി പധാനം, സോഭനം പധാനം സമ്മപ്പധാനം, സമ്മാ വാ പദഹന്തി ഏതേനാതി സമ്മപ്പധാനം, സോഭനം വാ തം കിലേസവിരൂപപവത്തവിരഹിതതോ പധാനഞ്ച ഹിതസുഖനിപ്ഫാദകട്ഠേന സേട്ഠഭാവാവഹനതോ പധാനഭാവകരണതോ വാതി സമ്മപ്പധാനം. വീരിയസ്സേതം അധിവചനം. തയിദം ഉപ്പന്നാനുപ്പന്നാനം അകുസലാനം പഹാനാനുപ്പത്തികിച്ചം, അനുപ്പന്നുപ്പന്നാനഞ്ച കുസലാനം ഉപ്പത്തിട്ഠിതികിച്ചം സാധയതീതി ചതുബ്ബിധം ഹോതി. തസ്മാ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാതി വുച്ചതി. നിപ്ഫത്തിപരിയായേന ഇജ്ഝനട്ഠേന, ഇജ്ഝന്തി ഏതായ സത്താ ഇദ്ധാ വുദ്ധാ ഉക്കംസഗതാ ഹോന്തീതി ഇമിനാ വാ പരിയായേന ഇദ്ധി, തസ്സാ സമ്പയുത്തായ പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേന ഫലഭൂതായ പുബ്ബഭാഗകാരണട്ഠേന ച ഇദ്ധിയാ പാദോതി ഇദ്ധിപാദോ. സോ ഛന്ദവീരിയചിത്തവീമംസാവസേന ചതുബ്ബിധോവ ഹോതി. തസ്മാ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാതി വുച്ചതി. അസ്സദ്ധിയകോസജ്ജപമാദവിക്ഖേപസമ്മോഹാനം അഭിഭവനതോ അഭിഭവനസങ്ഖാതേന അധിപതിയട്ഠേന ഇന്ദ്രിയം. അസ്സദ്ധിയാദീഹി അനഭിഭവനീയതോ അകമ്പിയട്ഠേന ബലം. തദുഭയമ്പി സദ്ധാവീരിയസതിസമാധിപഞ്ഞാവസേന പഞ്ചവിധം ഹോതി. തസ്മാ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി പഞ്ച ബലാനീതി വുച്ചന്തി. ബുജ്ഝനകസത്തസ്സ പന അങ്ഗഭാവേന സതിആദയോ സത്ത ധമ്മാ ബോജ്ഝങ്ഗാ, നിയ്യാനട്ഠേന ച സമ്മാദിട്ഠിആദയോ അട്ഠ മഗ്ഗങ്ഗാ ഹോന്തി. തേന വുച്ചതി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി.

ഇതി ഇമേ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയാ ധമ്മാ പുബ്ബഭാഗേ ലോകിയവിപസ്സനായ വത്തമാനായ ചുദ്ദസവിധേന കായം പരിഗ്ഗണ്ഹതോ ച കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം, നവവിധേന വേദനം പരിഗ്ഗണ്ഹതോ ച വേദനാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം, സോളസവിധേന ചിത്തം പരിഗ്ഗണ്ഹതോ ച ചിത്താനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം, പഞ്ചവിധേന ധമ്മേ പരിഗ്ഗണ്ഹതോ ച ധമ്മാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം. ഇതി ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ അനുപ്പന്നപുബ്ബം പരസ്സ ഉപ്പന്നം അകുസലം ദിസ്വാ ‘‘യഥാ പടിപന്നസ്സ തസ്സ തം ഉപ്പന്നം, ന തഥാ പടിപജ്ജിസ്സാമി, ഏവം മേ ഏതം നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി തസ്സ അനുപ്പാദായ വായമനകാലേ പഠമം സമ്മപ്പധാനം, അത്തനോ സമുദാചാരപ്പത്തമകുസലം ദിസ്വാ തസ്സ പഹാനായ വായമനകാലേ ദുതിയം, ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ അനുപ്പന്നപുബ്ബം ഝാനം വാ വിപസ്സനം വാ ഉപ്പാദേതും വായമന്തസ്സ തതിയം, ഉപ്പന്നം യഥാ ന പരിഹായതി, ഏവം പുനപ്പുനം ഉപ്പാദേന്തസ്സ ചതുത്ഥം സമ്മപ്പധാനം. ഛന്ദം ധുരം കത്വാ കുസലുപ്പാദനകാലേ ഛന്ദിദ്ധിപാദോ, വീരിയം, ചിത്തം, വീമംസം ധുരം കത്വാ കുസലുപ്പാദനകാലേ വീമംസിദ്ധിപാദോ. മിച്ഛാവാചായ വിരമണകാലേ സമ്മാവാചാ, മിച്ഛാകമ്മന്താ, മിച്ഛാജീവാ വിരമണകാലേ സമ്മാജീവോതി ഏവം നാനാചിത്തേസു ലബ്ഭന്തി. ചതുമഗ്ഗക്ഖണേ പന ഏകചിത്തേ ലബ്ഭന്തി, ഫലക്ഖണേ ഠപേത്വാ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനേ അവസേസാ തേത്തിംസ ലബ്ഭന്തി. ഏവം ഏകചിത്തേ ലബ്ഭമാനേസു ചേതേസു ഏകാവ നിബ്ബാനാരമ്മണാ സതി കായാദീസു സുഭസഞ്ഞാദിപഹാനകിച്ചസാധനവസേന ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി വുച്ചതി. ഏകമേവ ച വീരിയം അനുപ്പന്നുപ്പന്നാനം അനുപ്പാദാദികിച്ചസാധനവസേന ‘‘ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ’’തി വുച്ചതി. സേസേസു ഹാപനവഡ്ഢനം നത്ഥി.

അപിച തേസു –

നവ ഏകവിധാ ഏകോ, ദ്വേധാഥ ചതുപഞ്ചധാ;

അട്ഠധാ നവധാ ചേവ, ഇതി ഛദ്ധാ ഭവന്തി തേ.

നവ ഏകവിധാതി ഛന്ദോ ചിത്തം പീതി പസ്സദ്ധി ഉപേക്ഖാ സങ്കപ്പോ വാചാ കമ്മന്തോ ആജീവോതി ഇമേ നവ ഛന്ദിദ്ധിപാദാദിവസേന ഏകവിധാവ ഹോന്തി, അഞ്ഞകോട്ഠാസം ന ഭജന്തി. ഏകോ ദ്വേധാതി സദ്ധാ ഇന്ദ്രിയബലവസേന ദ്വേധാ ഠിതാ. അഥ ചതുപഞ്ചധാതി അഥഞ്ഞോ ഏകോ ചതുധാ, അഞ്ഞോ പഞ്ചധാ ഠിതോതി അത്ഥോ. തത്ഥ സമാധി ഏകോ ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗവസേന ചതുധാ ഠിതോ, പഞ്ഞാ തേസം ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദകോട്ഠാസസ്സ ച വസേന പഞ്ചധാ. അട്ഠധാ നവധാ ചേവാതി അപരോ ഏകോ അട്ഠധാ, ഏകോ നവധാ ഠിതോതി അത്ഥോ. ചതുസതിപട്ഠാനഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗവസേന സതി അട്ഠധാ ഠിതാ, ചതുസമ്മപ്പധാനഇദ്ധിപാദഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗവസേന വീരിയം നവധാതി. ഏവം –

ചുദ്ദസേവ അസമ്ഭിന്നാ, ഹോന്തേതേ ബോധിപക്ഖിയാ;

കോട്ഠാസതോ സത്തവിധാ, സത്തതിംസ പഭേദതോ.

സകിച്ചനിപ്ഫാദനതോ, സരൂപേന ച വുത്തിതോ;

സബ്ബേവ അരിയമഗ്ഗസ്സ, സമ്ഭവേ സമ്ഭവന്തി തേ.

ഏവം മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്തേ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേ ദസ്സേത്വാ പുന തേ മഗ്ഗഫലേസു സങ്ഖിപിത്വാ ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ ചത്താരി ച സാമഞ്ഞഫലാനീതി ആഹ. സമണഭാവോ സാമഞ്ഞം, ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനമേതം നാമം. സാമഞ്ഞാനം ഫലാനി സാമഞ്ഞഫലാനി. നിബ്ബാനം പന സബ്ബേഹി അസമ്മിസ്സമേവ. ഇതി വിത്ഥാരതോ സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയചതുമഗ്ഗചതുഫലനിബ്ബാനാനം വസേന ഛചത്താലീസ ലോകുത്തരധമ്മാ, തതോ സങ്ഖേപേന ചതുമഗ്ഗചതുഫലനിബ്ബാനാനം വസേന നവ ലോകുത്തരധമ്മാ, തതോപി സങ്ഖേപേന മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനം വസേന തയോ ലോകുത്തരധമ്മാതി വേദിതബ്ബം. സതിപട്ഠാനാദീനം മഗ്ഗഫലാനഞ്ച ലോകുത്തരത്തേ വുത്തേ തംസമ്പയുത്താനം ഫസ്സാദീനമ്പി ലോകുത്തരത്തം വുത്തമേവ ഹോതി. പധാനധമ്മവസേന പന സതിപട്ഠാനാദയോവ വുത്താ. അഭിധമ്മേ (ധ. സ. ൨൭൭ ആദയോ, ൫൦൫ ആദയോ) ച ലോകുത്തരധമ്മനിദ്ദേസേ മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്താനം ഫസ്സാദീനം ലോകുത്തരത്തം വുത്തമേവാതി.

ലോകം തരന്തീതി ലോകം അതിക്കമന്തി. സബ്ബമിധ ഈദിസം വത്തമാനകാലവചനം ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗേ സന്ധായ വുത്തം. സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ഹി അപായലോകം തരതി, സകദാഗാമിമഗ്ഗോ കാമാവചരലോകേകദേസം തരതി, അനാഗാമിമഗ്ഗോ കാമാവചരലോകം തരതി, അരഹത്തമഗ്ഗോ രൂപാരൂപാവചരലോകം തരതി. ലോകാ ഉത്തരന്തീതി ലോകാ ഉഗ്ഗച്ഛന്തി. ലോകതോതി ച ലോകമ്ഹാതി ച തദേവ നിസ്സക്കവചനം വിസേസേത്വാ ദസ്സിതം. ലോകം സമതിക്കമന്തീതി പഠമം വുത്തത്ഥമേവ. തത്ഥ ഉപസഗ്ഗത്ഥം അനപേക്ഖിത്വാ വുത്തം, ഇധ സഹ ഉപസഗ്ഗത്ഥേന വുത്തം. ലോകം സമതിക്കന്താതി യഥാവുത്തം ലോകം സമ്മാ അതിക്കന്താ. സബ്ബമിധ ഈദിസം അതീതകാലവചനം ഫലനിബ്ബാനാനി സന്ധായ വുത്തം, സോതാപത്തിഫലാദീനി ഹി യഥാവുത്തം ലോകം അതിക്കമിത്വാ ഠിതാനി, സദാ നിബ്ബാനം സബ്ബലോകം അതിക്കമിത്വാ ഠിതം. ലോകേന അതിരേകാതി ലോകതോ അധികഭൂതാ. ഇദം സബ്ബേപി ലോകുത്തരധമ്മേ സന്ധായ വുത്തം. നിസ്സരന്തീതി നിഗ്ഗച്ഛന്തി. നിസ്സടാതി നിഗ്ഗതാ. ലോകേ ന തിട്ഠന്തീതിആദീനി അട്ഠാരസ വചനാനി സബ്ബലോകുത്തരേസുപി യുജ്ജന്തി. ന തിട്ഠന്തീതി ലോകേ അപരിയാപന്നത്താ വുത്തം. ലോകേ ന ലിമ്പന്തീതി ഖന്ധസന്താനേ വത്തമാനാപി തസ്മിം ന ലിമ്പന്തീതി അത്ഥോ. ലോകേന ന ലിമ്പന്തീതി അകതപടിവേധാനം കേനചി ചിത്തേന, കതപടിവേധാനം അകുസലേന അപ്പമത്തേനപി ചിത്തേന ന ലിമ്പന്തീതി അത്ഥോ. അസംലിത്താ അനുപലിത്താതി ഉപസഗ്ഗേന വിസേസിതം.

വിപ്പമുത്താതി അലിത്തത്തമേവ നാനാബ്യഞ്ജനേന വിസേസിതം. യേ കേചി ഹി യത്ഥ യേന വാ അലിത്താ, തേ തത്ഥ തേന വാ വിപ്പമുത്താ ഹോന്തി. ലോകാ വിപ്പമുത്താതിആദീനി തീണി നിസ്സക്കവസേന വുത്താനി. വിസഞ്ഞുത്താതി വിപ്പമുത്തത്തവിസേസനം. യേ കേചി ഹി യത്ഥ യേന യതോ വിപ്പമുത്താ, തേ തത്ഥ തേന തതോ വിസഞ്ഞുത്താ നാമ ഹോന്തി. ലോകാ സുജ്ഝന്തീതി ലോകമലം ധോവിത്വാ ലോകാ സുജ്ഝന്തി. വിസുജ്ഝന്തീതി തദേവ ഉപസഗ്ഗേന വിസേസിതം. വുട്ഠഹന്തീതി ഉട്ഠിതാ ഹോന്തി. വിവട്ടന്തീതി നിവട്ടന്തി. ന സജ്ജന്തീതി ന ലഗ്ഗന്തി. ന ഗയ്ഹന്തീതി ന ഗണ്ഹീയന്തി. ന ബജ്ഝന്തീതി ന ബാധീയന്തി. സമുച്ഛിന്ദന്തീതി അപ്പവത്തിം കരോന്തി. യഥാ ച ലോകം സമുച്ഛിന്നത്താതി, തഥേവ ‘‘ലോകാ വിസുദ്ധത്താ’’തിആദി വുത്തമേവ ഹോതി. പടിപ്പസ്സമ്ഭേന്തീതി നിരോധേന്തി. അപഥാതിആദീനി ചത്താരി സബ്ബേസുപി ലോകുത്തരേസു യുജ്ജന്തി. അപഥാതി അമഗ്ഗാ. അഗതീതി അപ്പതിട്ഠാ. അവിസയാതി അനായത്താ. അസാധാരണാതി അസമാനാ. വമന്തീതി ഉഗ്ഗിലന്തി. ന പച്ചാവമന്തീതി വുത്തപടിപക്ഖനയേന വുത്തം, വന്തം പുന ന അദന്തീതി അത്ഥോ. ഏതേന വന്തസ്സ സുവന്തഭാവോ വുത്തോ ഹോതി. അനന്തരദുകത്തയേപി ഏസേവ നയോ. വിസീനേന്തീതി വികിരന്തി വിമുച്ചന്തി, ന ബന്ധന്തീതി അത്ഥോ. ന ഉസ്സീനേന്തീതി ന വികിരന്തി ന വിമുച്ചന്തി. ‘‘വിസിനേന്തീ’’തി ‘‘ന ഉസ്സിനേന്തീ’’തി രസ്സം കത്വാ പാഠോ സുന്ദരോ. വിധൂപേന്തീതി നിബ്ബാപേന്തി. ന സംധൂപേന്തീതി ന ഉജ്ജലന്തി. ലോകം സമതിക്കമ്മ അഭിഭുയ്യ തിട്ഠന്തീതി സബ്ബേപി ലോകുത്തരാ ധമ്മാ ലോകം സമ്മാ അതിക്കമിത്വാ അഭിഭവിത്വാ ച തിട്ഠന്തീതി ലോകുത്തരാ. സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി യഥാവുത്തേഹി പകാരേഹി ലോകുത്തരാനം ലോകതോ ഉത്തരഭാവോ അധികഭാവോ ച വുത്തോ ഹോതീതി.

ലോകുത്തരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ബലകഥാ

ബലകഥാവണ്ണനാ

൪൪. ഇദാനി ലോകുത്തരകഥായ അനന്തരം കഥിതായ ലോകുത്തരകഥാവതിയാ സുത്തന്തപുബ്ബങ്ഗമായ ബലകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. തത്ഥ ആദിതോ സുത്തന്തവസേന പഞ്ച ബലാനി ദസ്സേത്വാ തദഞ്ഞാനിപി ബലാനി ദസ്സേതുകാമോ അപിച അട്ഠസട്ഠി ബലാനീതിആദിമാഹ. സബ്ബാനിപി തംതംപടിപക്ഖേഹി അകമ്പിയട്ഠേന ബലാനി നാമ ഹോന്തി. ഹിരിബലന്തിആദീസു പാപതോ ഹിരീയന്തി ഏതായാതി ഹിരീ, ലജ്ജായേതം നാമം. പാപതോ ഓത്തപ്പന്തി ഏതേനാതി ഓത്തപ്പം, പാപതോ ഉബ്ബേഗസ്സേതം നാമം. അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാ ഹിരീ, ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനം ഓത്തപ്പം. അത്താധിപതി ഹിരീ, ലോകാധിപതി ഓത്തപ്പം. ലജ്ജാസഭാവസണ്ഠിതാ ഹിരീ, ഭയസഭാവസണ്ഠിതം ഓത്തപ്പം. സപ്പതിസ്സവലക്ഖണാ ഹിരീ, വജ്ജഭീരുകഭയദസ്സാവിലക്ഖണം ഓത്തപ്പം. സാ ഏവ ഹിരീ അഹിരികേന ന കമ്പതീതി ഹിരിബലം. തദേവ ഓത്തപ്പം അനോത്തപ്പേന ന കമ്പതീതി ഓത്തപ്പബലം. അപ്പടിസങ്ഖാനേന ന കമ്പതീതി പടിസങ്ഖാനബലം. ഉപപരിക്ഖണപഞ്ഞായേതം നാമം. വീരിയസീസേന സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേന്തസ്സ ഉപ്പന്നബലം ഭാവനാബലം. തഥാപവത്താനം ചതുന്നം ഖന്ധാനമേതം നാമം. പരിസുദ്ധാനി സീലാദീനി അനവജ്ജബലം. ചത്താരി സങ്ഗഹവത്ഥൂനി സങ്ഗഹബലം. സങ്ഗഹേ ബലന്തിപി പാഠോ. ദുക്ഖമാനം അധിവാസനം ഖന്തിബലം. ധമ്മകഥായ പരേസം തോസനം പഞ്ഞത്തിബലം. അധിതസ്സ അത്ഥസ്സ അധിഗമാപനം നിജ്ഝത്തിബലം. കുസലേസു ബഹുഭാവോ ഇസ്സരിയബലം. കുസലേസു യഥാരുചി പതിട്ഠാനം അധിട്ഠാനബലം. ഹിരിബലാദീനം അത്ഥോ മാതികാപദേസു ബ്യഞ്ജനവസേന വിസേസതോ യുജ്ജമാനം ഗഹേത്വാ വുത്തോ. സമഥബലം വിപസ്സനാബലന്തി ബലപ്പത്താ സമഥവിപസ്സനാ ഏവ.