൨. സച്ചകഥാ

സച്ചകഥാവണ്ണനാ

൮. ഇദാനി യുഗനദ്ധഗുണസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ വസേന സച്ചട്ഠം സച്ചപടിവേധവിസേസം സച്ചലക്ഖണാദിവിധാനഞ്ച ദസ്സേന്തേന കഥിതായ സുത്തന്തപുബ്ബങ്ഗമായ സച്ചകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. തത്ഥ സുത്തന്തേ താവ തഥാനീതി യഥാസഭാവവസേന തച്ഛാനി. യഥാസഭാവഭൂതാനേവ ഹി ധമ്മജാതാനി സച്ചട്ഠേന സച്ചാനി. സച്ചട്ഠോ പഠമഞാണനിദ്ദേസവണ്ണനായം വുത്തോ. അവിതഥാനീതി വുത്തസഭാവേ വിപരിയായവിരഹിതാനി. ന ഹി സച്ചാനി അസച്ചാനി നാമ ഹോന്തി. അനഞ്ഞഥാനീതി അഞ്ഞസഭാവവിരഹിതാനി. ന ഹി അസച്ചാനി സച്ചാനി നാമ ഹോന്തി. ഇദം ദുക്ഖന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥമേതന്തി ഭിക്ഖവേ, ഇദം ദുക്ഖന്തി യം വുച്ചതി, ഏതം യഥാസഭാവത്താ തഥം. ദുക്ഖമേവ ഹി ദുക്ഖം. വുത്തസഭാവേ വിപരിയായാഭാവതോ അവിതഥം. ന ഹി ദുക്ഖം അദുക്ഖം നാമ ഹോതി. അഞ്ഞസഭാവവിരഹിതത്താ അനഞ്ഞഥം. ന ഹി ദുക്ഖം സമുദയാദിസഭാവം ഹോതി. സമുദയാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൧. പഠമസുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

തഥട്ഠേനാതി യഥാസഭാവട്ഠേന. പീളനട്ഠാദയോ ഞാണകഥായം വുത്തത്ഥായേവ.

൯. ഏകപ്പടിവേധാനീതി ഏകേന മഗ്ഗഞാണേന പടിവേധോ, ഏകതോ വാ പടിവേധോ ഏതേസന്തി ഏകപ്പടിവേധാനി. അനത്തട്ഠേനാതി ചതുന്നമ്പി സച്ചാനം അത്തവിരഹിതത്താ അനത്തട്ഠേന. വുത്തഞ്ഹേതം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൫൬൭) – പരമത്ഥതോ ഹി സബ്ബാനേവ സച്ചാനി വേദകകാരകനിബ്ബുതഗമകാഭാവതോ സുഞ്ഞാനീതി വേദിതബ്ബാനി. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘ദുക്ഖമേവ ഹി, ന കോചി ദുക്ഖിതോ, കാരകോ ന, കിരിയാവ വിജ്ജതി;

അത്ഥി നിബ്ബുതി, ന നിബ്ബുതോ പുമാ, മഗ്ഗമത്ഥി, ഗമകോ ന വിജ്ജതീ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൨.൫൬൭);

അഥ വാ –

‘‘ധുവസുഭസുഖത്തസുഞ്ഞം, പുരിമദ്വയമത്തസുഞ്ഞമമതപദം;

ധുവസുഖഅത്തവിരഹിതോ, മഗ്ഗോ ഇതി സുഞ്ഞതാ തേസൂ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൨.൫൬൭);

സച്ചട്ഠേനാതി അവിസംവാദകട്ഠേന. പടിവേധട്ഠേനാതി മഗ്ഗക്ഖണേ പടിവിജ്ഝിതബ്ബട്ഠേന. ഏകസങ്ഗഹിതാനീതി തഥട്ഠാദിനാ ഏകേകേനേവ അത്ഥേന സങ്ഗഹിതാനി, ഏകഗണനം ഗതാനീതി അത്ഥോ. യം ഏകസങ്ഗഹിതം, തം ഏകത്തന്തി യസ്മാ ഏകേന സങ്ഗഹിതം, തസ്മാ ഏകത്തന്തി അത്ഥോ. സച്ചാനം ബഹുത്തേപി ഏകത്തമപേക്ഖിത്വാ ഏകവചനം കതം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി പുബ്ബഭാഗേ ചതുന്നം സച്ചാനം നാനത്തേകത്തം സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേത്വാ ഠിതോ മഗ്ഗക്ഖണേ ഏകേന മഗ്ഗഞാണേന തഥട്ഠാദിതംതംഏകത്തം പടിവിജ്ഝതി. കഥം? നിരോധസച്ചസ്സ തഥട്ഠാദികേ ഏകത്തേ പടിവിദ്ധേ സേസസച്ചാനമ്പി തഥട്ഠാദികം ഏകത്തം പടിവിദ്ധമേവ ഹോതി. യഥാ പുബ്ബഭാഗേ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം നാനത്തേകത്തം സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേത്വാ ഠിതസ്സ മഗ്ഗവുട്ഠാനകാലേ അനിച്ചതോ വാ ദുക്ഖതോ വാ അനത്തതോ വാ വുട്ഠഹന്തസ്സ ഏകസ്മിമ്പി ഖന്ധേ അനിച്ചാദിതോ ദിട്ഠേ സേസഖന്ധാപി അനിച്ചാദിതോ ദിട്ഠാവ ഹോന്തി, ഏവമിദന്തി ദട്ഠബ്ബം. ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ തഥട്ഠോതി ദുക്ഖസച്ചസ്സ പീളനട്ഠാദികോ ചതുബ്ബിധോ അത്ഥോ സഭാവട്ഠേന തഥട്ഠോ. സേസസച്ചേസുപി ഏസേവ നയോ. സോയേവ ചതുബ്ബിധോ അത്ഥോ അത്താഭാവതോ അനത്തട്ഠോ. വുത്തസഭാവേ അവിസംവാദകതോ സച്ചട്ഠോ. മഗ്ഗക്ഖണേ പടിവിജ്ഝിതബ്ബതോ പടിവേധട്ഠോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബം.

൧൦. യം അനിച്ചന്തിആദി സാമഞ്ഞലക്ഖണപുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ ദസ്സിതം. തത്ഥ യം അനിച്ചം, തം ദുക്ഖം. യം ദുക്ഖം, തം അനിച്ചന്തി ദുക്ഖസമുദയമഗ്ഗാ ഗഹിതാ. താനി ഹി തീണി സച്ചാനി അനിച്ചാനി ചേവ അനിച്ചത്താ ദുക്ഖാനി ച. യം അനിച്ചഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച, തം അനത്താതി താനിയേവ തീണി ഗഹിതാനി. യം അനിച്ചഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച അനത്താ ചാതി തേഹി തീഹി സഹ നിരോധസച്ചഞ്ച സങ്ഗഹിതം. ചത്താരിപി ഹി അനത്തായേവ. തം തഥന്തി തം സച്ചചതുക്കം സഭാവഭൂതം. തം സച്ചന്തി തദേവ സച്ചചതുക്കം യഥാസഭാവേ അവിസംവാദകം. നവഹാകാരേഹീതിആദീസു ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൩; സം. നി. ൪.൪൬) വചനതോ അഭിഞ്ഞട്ഠേന, ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞട്ഠേ, സമുദയസ്സ പഹാനട്ഠേ, മഗ്ഗസ്സ ഭാവനട്ഠേ, നിരോധസ്സ സച്ഛികിരിയട്ഠേ ആവേനികേപി ഇധ ചതൂസുപി സച്ചേസു ഞാതപരിഞ്ഞാസബ്ഭാവതോ പരിഞ്ഞട്ഠേന, ചതുസച്ചദസ്സനേന പഹാനസബ്ഭാവതോ പഹാനട്ഠേന, ചതുസച്ചഭാവനാസബ്ഭാവതോ ഭാവനട്ഠേന, ചതുന്നം സച്ചാനം സച്ഛികിരിയസബ്ഭാവതോ സച്ഛികിരിയട്ഠേനാതി നിദ്ദിട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം. നവഹാകാരേഹി തഥട്ഠേനാതിആദീസു പഠമം വുത്തനയേനേവ യോജനാ കാതബ്ബാ.

൧൧. ദ്വാദസഹി ആകാരേഹീതിആദീസു തഥട്ഠാദയോ ഞാണകഥായം വുത്തത്ഥാ. ഏതേസം നിദ്ദേസേപി വുത്തനയേനേവ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

൧൨. സച്ചാനം കതി ലക്ഖണാനീതിആദീസു ഉപരി വത്തബ്ബാനി ഛ ലക്ഖണാനി സങ്ഖതാസങ്ഖതവസേന ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ ദ്വേ ലക്ഖണാനീതി ആഹ. തത്ഥ സങ്ഖതലക്ഖണഞ്ച അസങ്ഖതലക്ഖണഞ്ചാതി ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖതസ്സ സങ്ഖതലക്ഖണാനി ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി. തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അസങ്ഖതസ്സ അസങ്ഖതലക്ഖണാനി ന ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, ന വയോ പഞ്ഞായതി, ന ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീ’’തി (അ. നി. ൩.൪൭-൪൮) ഏവം വുത്തം സങ്ഖതസ്സ സങ്ഖതമിതി ലക്ഖണഞ്ച അസങ്ഖതസ്സ അസങ്ഖതമിതി ലക്ഖണഞ്ച. സങ്ഖതം പന ന ലക്ഖണം, ലക്ഖണം ന സങ്ഖതം. ന ച സങ്ഖതം വിനാ ലക്ഖണം പഞ്ഞാപേതും സക്കാ, നപി ലക്ഖണം വിനാ സങ്ഖതം. ലക്ഖണേന പന സങ്ഖതം പാകടം ഹോതി.

പുന തദേവ ലക്ഖണദ്വയം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ ഛ ലക്ഖണാനീതി ആഹ. സങ്ഖതാനം സച്ചാനന്തി ദുക്ഖസമുദയമഗ്ഗസച്ചാനം. താനി ഹി പച്ചയേഹി സങ്ഗമ്മ കതത്താ സങ്ഖതാനി. ഉപ്പാദോതി ജാതി. പഞ്ഞായതീതി ജാനീയതി. വയോതി ഭങ്ഗോ. ഠിതാനം അഞ്ഞഥത്തന്തി ഠിതിപ്പത്താനം അഞ്ഞഥാഭാവോ ജരാ. തിണ്ണം സങ്ഖതസച്ചാനം നിപ്ഫന്നത്താ ഉപ്പാദവയഞ്ഞഥത്തം വുത്തം, തേസംയേവ പന ഉപ്പാദസ്സ, ജരായ ഭങ്ഗസ്സ ച അനിപ്ഫന്നത്താ ഉപ്പാദവയഞ്ഞഥത്തം ന വത്തബ്ബം. സങ്ഖതനിസ്സിതത്താ ഉപ്പാദവയഞ്ഞഥത്തം ന പഞ്ഞായതീതി ന വത്തബ്ബം. സങ്ഖതവികാരത്താ പന സങ്ഖതന്തി വത്തബ്ബം. ദുക്ഖസമുദയാനം ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗാ സച്ചപരിയാപന്നാ, മഗ്ഗസച്ചസ്സ ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗാ ന സച്ചപരിയാപന്നാതി വദന്തി. തത്ഥ ‘‘സങ്ഖതാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ സങ്ഖതാപി ഉപ്പാദലക്ഖണമ്പി കാലസങ്ഖാതോ തസ്സ ഖണോപി പഞ്ഞായതി, ഉപ്പാദേ വീതിവത്തേ സങ്ഖതാപി ജരാലക്ഖണമ്പി കാലസങ്ഖാതോ തസ്സ ഖണോപി പഞ്ഞായതി, ഭങ്ഗക്ഖണേ സങ്ഖതാപി ജരാപി ഭങ്ഗലക്ഖണമ്പി കാലസങ്ഖാതോ തസ്സ ഖണോപി പഞ്ഞായതീ’’തി ഖന്ധകവഗ്ഗട്ഠകഥായം (സം. നി. അട്ഠ. ൨.൩.൩൭-൩൮) വുത്തം. അസങ്ഖതസ്സ സച്ചസ്സാതി നിരോധസച്ചസ്സ. തഞ്ഹി പച്ചയേഹി സമാഗമ്മ അകതത്താ സയമേവ നിപ്ഫന്നന്തി അസങ്ഖതം. ഠിതസ്സാതി നിച്ചത്താ ഠിതസ്സ, ന ഠാനപ്പത്തത്താ. പുന തദേവ ലക്ഖണദ്വയം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ ദ്വാദസ ലക്ഖണാനീതി ആഹ.

ചതുന്നം സച്ചാനം കതി കുസലാതിആദീസു അബ്യാകതന്തി വിപാകാബ്യാകതം കിരിയാബ്യാകതം രൂപാബ്യാകതം നിബ്ബാനാബ്യാകതന്തി ചതൂസു അബ്യാകതേസു നിബ്ബാനാബ്യാകതം. ചത്താരിപി ഹി കുസലാകുസലലക്ഖണേന ന ബ്യാകതത്താ അബ്യാകതാനി. സിയാ കുസലന്തി കാമാവചരരൂപാവചരാരൂപാവചരകുസലാനം വസേന കുസലമ്പി ഭവേയ്യ. സിയാ അകുസലന്തി തണ്ഹം ഠപേത്വാ സേസാകുസലവസേന. സിയാ അബ്യാകതന്തി കാമാവചരരൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകകിരിയാനം രൂപാനഞ്ച വസേന. സിയാ തീണി സച്ചാനീതിആദീസു സങ്ഗഹിതാനീതി ഗണിതാനി. വത്ഥുവസേനാതി അകുസലകുസലാബ്യാകതദുക്ഖസമുദയനിരോധമഗ്ഗസങ്ഖാതവത്ഥുവസേന. യം ദുക്ഖസച്ചം അകുസലന്തി ഠപേത്വാ തണ്ഹം അവസേസം അകുസലം. അകുസലട്ഠേന ദ്വേ സച്ചാനി ഏകസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനീതി ഇമാനി ദ്വേ ദുക്ഖസമുദയസച്ചാനി അകുസലട്ഠേന ഏകസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, അകുസലസച്ചം നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏകസച്ചം ദ്വീഹി സച്ചേഹി സങ്ഗഹിതന്തി ഏകം അകുസലസച്ചം ദ്വീഹി ദുക്ഖസമുദയസച്ചേഹി സങ്ഗഹിതം. യം ദുക്ഖസച്ചം കുസലന്തി തേഭൂമകം കുസലം. ഇമാനി ദ്വേ ദുക്ഖമഗ്ഗസച്ചാനി കുസലട്ഠേന ഏകസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, കുസലസച്ചം നാമ ഹോതി. ഏകം കുസലസച്ചം ദ്വീഹി ദുക്ഖമഗ്ഗസച്ചേഹി സങ്ഗഹിതം. യം ദുക്ഖസച്ചം അബ്യാകതന്തി തേഭൂമകവിപാകകിരിയാ രൂപഞ്ച. ഇമാനി ദ്വേ ദുക്ഖനിരോധസച്ചാനി അബ്യാകതട്ഠേന ഏകസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, ഏകം അബ്യാകതസച്ചം നാമ ഹോതി. ഏകം അബ്യാകതസച്ചം ദ്വീഹി ദുക്ഖനിരോധസച്ചേഹി സങ്ഗഹിതം. തീണി സച്ചാനി ഏകസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനീതി സമുദയമഗ്ഗനിരോധസച്ചാനി ഏകേന അകുസലകുസലാബ്യാകതഭൂതേന ദുക്ഖസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി. ഏകം സച്ചം തീഹി സച്ചേഹി സങ്ഗഹിതന്തി ഏകം ദുക്ഖസച്ചം വിസും അകുസലകുസലഅബ്യാകതഭൂതേഹി സമുദയമഗ്ഗനിരോധസച്ചേഹി സങ്ഗഹിതം. കേചി പന ‘‘ദുക്ഖസമുദയസച്ചാനി അകുസലട്ഠേന സമുദയസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, ദുക്ഖമഗ്ഗസച്ചാനി കുസലട്ഠേന മഗ്ഗസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, ന ദസ്സനട്ഠേന. ദുക്ഖനിരോധസച്ചാനി അബ്യാകതട്ഠേന നിരോധസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, ന അസങ്ഖതട്ഠേനാ’’തി വണ്ണയന്തി.

൨. ദുതിയസുത്തന്തപാളിവണ്ണനാ

൧൩. പുന അഞ്ഞസ്സ സുത്തന്തസ്സ അത്ഥവസേന സച്ചപ്പടിവേധം നിദ്ദിസിതുകാമോ പുബ്ബേ മേ, ഭിക്ഖവേതിആദികം സുത്തന്തം ആഹരിത്വാ ദസ്സേസി. തത്ഥ പുബ്ബേ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബോധാതി ഭിക്ഖവേ, മമ സമ്ബോധിതോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണതോ പുബ്ബേ. അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സാതി സബ്ബധമ്മേ അപ്പടിവിദ്ധസ്സ. ബോധിസത്തസ്സേവ സതോതി ബോധിസത്തഭൂതസ്സേവ. ഏതദഹോസീതി ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നസ്സ ഏതം പരിവിതക്കിതം അഹോസി. അസ്സാദോതി അസ്സാദീയതീതി അസ്സാദോ. ആദീനവോതി ദോസോ. നിസ്സരണന്തി അപഗമനം. സുഖന്തി സുഖയതീതി സുഖം, യസ്സുപ്പജ്ജതി, തം സുഖിതം കരോതീതി അത്ഥോ. സോമനസ്സന്തി പീതിസോമനസ്സയോഗതോ സോഭനം മനോ അസ്സാതി സുമനോ, സുമനസ്സ ഭാവോ സോമനസ്സം, സുഖമേവ പീതിയോഗതോ വിസേസിതം. അനിച്ചന്തി അദ്ധുവം. ദുക്ഖന്തി ദുക്ഖവത്ഥുത്താ സങ്ഖാരദുക്ഖത്താ ച ദുക്ഖം. വിപരിണാമധമ്മന്തി അവസീ ഹുത്വാ ജരാഭങ്ഗവസേന പരിവത്തനപകതികം. ഏതേന അനത്തഭാവോ വുത്തോ ഹോതി. ഛന്ദരാഗവിനയോതി ഛന്ദസങ്ഖാതസ്സ രാഗസ്സ സംവരണം, ന വണ്ണരാഗസ്സ. ഛന്ദരാഗപ്പഹാനന്തി തസ്സേവ ഛന്ദരാഗസ്സ പജഹനം.

യാവകീവഞ്ചാതിആദീസു യാവ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം…പേ… യഥാഭൂതം നാബ്ഭഞ്ഞാസിം ന അധികേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝിം, താവ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അനുത്തരം സബ്ബഞ്ഞുഭാവം അഭിസമ്ബുദ്ധോ അഭിസമേതാവീ അരഹന്തി നേവാഹം പച്ചഞ്ഞാസിം നേവ പടിഞ്ഞം അകാസിന്തി സമ്ബന്ധതോ അത്ഥോ. കീവഞ്ചാതി നിപാതമത്തം. യതോതി യസ്മാ, യദാ വാ. അഥാതി അനന്തരം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദീതി ദസ്സനകിച്ചകരണേന ദസ്സനസങ്ഖാതം പച്ചവേക്ഖണഞാണഞ്ച മേ ഉപ്പജ്ജി. അകുപ്പാതി കോപേതും ചാലേതും അസക്കുണേയ്യാ. വിമുത്തീതി അരഹത്തഫലവിമുത്തി. ഏതായ ഏവ ഫലപച്ചവേക്ഖണായ മഗ്ഗനിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണാപി വുത്താവ ഹോന്തി. അയമന്തിമാ ജാതീതി അയം പച്ഛിമാ ഖന്ധപ്പവത്തി. നത്ഥിദാനി പുനബ്ഭവോതി ഇദാനി പുന ഉപ്പത്തി നത്ഥി. ഏതേന പഹീനകിലേസപച്ചവേക്ഖണാ വുത്താ. അരഹതോ ഹി അവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണാ ന ഹോതി.

൩. ദുതിയസുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൪. സച്ചപ്പടിവേധഞാണയോജനക്കമേ ച അയം രൂപസ്സ അസ്സാദോതി പഹാനപ്പടിവേധോതി പുബ്ബഭാഗേ ‘‘അയം തണ്ഹാസമ്പയുത്തോ രൂപസ്സ അസ്സാദോ’’തി ഞത്വാ മഗ്ഗക്ഖണേ സമുദയപ്പഹാനസങ്ഖാതോ സമുദയസച്ചപ്പടിവേധോ. സമുദയസച്ചന്തി സമുദയസച്ചപ്പടിവേധഞാണം. അരിയസച്ചാരമ്മണഞാണമ്പി ഹി ‘‘യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ ചതൂസു അരിയസച്ചേസു സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൦൦) വിയ ‘‘സച്ച’’ന്തി വുച്ചതി. അയം രൂപസ്സ ആദീനവോതി പരിഞ്ഞാപടിവേധോതി പുബ്ബഭാഗേ ‘‘അയം രൂപസ്സ ആദീനവോ’’തി ഞത്വാ മഗ്ഗക്ഖണേ ദുക്ഖപരിഞ്ഞാസങ്ഖാതോ ദുക്ഖസച്ചപ്പടിവേധോ. ദുക്ഖസച്ചന്തി ദുക്ഖസച്ചപ്പടിവേധഞാണം. ഇദം രൂപസ്സ നിസ്സരണന്തി സച്ഛികിരിയാപടിവേധോതി പുബ്ബഭാഗേ ‘‘ഇദം രൂപസ്സ നിസ്സരണ’’ന്തി ഞത്വാ മഗ്ഗക്ഖണേ നിരോധസച്ഛികിരിയാസങ്ഖാതോ നിരോധസച്ചപ്പടിവേധോ. നിരോധസച്ചന്തി നിരോധസച്ചാരമ്മണം നിരോധസച്ചപ്പടിവേധഞാണം. യാ ഇമേസു തീസു ഠാനേസൂതി ഇമേസു യഥാവുത്തേസു തീസു സമുദയദുക്ഖനിരോധേസു പടിവേധവസേന പവത്താ യാ ദിട്ഠി യോ സങ്കപ്പോതി യോജനാ. ഭാവനാപടിവേധോതി അയം മഗ്ഗഭാവനാസങ്ഖാതോ മഗ്ഗസച്ചപ്പടിവേധോ. മഗ്ഗസച്ചന്തി മഗ്ഗസച്ചപ്പടിവേധഞാണം.

൧൫. പുന അപരേന പരിയായേന സച്ചാനി ച സച്ചപ്പടിവേധഞ്ച ദസ്സേന്തോ സച്ചന്തി കതിഹാകാരേഹി സച്ചന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ സബ്ബേപി സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താ ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നാ ജരാമരണാദികസ്സ ദുക്ഖസച്ചസ്സ ജാതിആദികം സമുദയസച്ചം ‘‘കിം നു ഖോ’’തി ഏസന്തി, തഥാ ഏസന്താ ച ജരാമരണാദികസ്സ ദുക്ഖസച്ചസ്സ ജാതിആദികം സമുദയസച്ചം ‘‘പച്ചയോ’’തി വവത്ഥപേന്തോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി, തസ്മാ സാ ച ഏസനാ സോ ച പരിഗ്ഗഹോ സച്ചാനം ഏസനത്താ പരിഗ്ഗഹത്താ ച ‘‘സച്ച’’ന്തി കത്വാ ഏസനട്ഠേന പരിഗ്ഗഹട്ഠേനാതി വുത്തം. അയഞ്ച വിധി പച്ചേകബുദ്ധാനമ്പി പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ ലബ്ഭതിയേവ, സാവകാനം പന അനുസ്സവവസേന പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ ലബ്ഭതി. പടിവേധട്ഠേനാതി പുബ്ബഭാഗേ തഥാ ഏസിതാനം പരിഗ്ഗഹിതാനഞ്ച മഗ്ഗക്ഖണേ ഏകപടിവേധട്ഠേന.

കിംനിദാനന്തിആദീസു നിദാനാദീനി സബ്ബാനി കാരണവേവചനാനി. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ ഫലം നിദേതി ‘‘ഹന്ദ നം ഗണ്ഹഥാ’’തി അപ്പേതി വിയ, തസ്മാ ‘‘നിദാന’’ന്തി വുച്ചതി. യസ്മാ ഫലം തതോ സമുദേതി, ജായതി, പഭവതി; തസ്മാ സമുദയോ, ജാതി, പഭവോതി വുച്ചതി. അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ – കിം നിദാനം ഏതസ്സാതി കിംനിദാനം. കോ സമുദയോ ഏതസ്സാതി കിംസമുദയം. കാ ജാതി ഏതസ്സാതി കിംജാതികം. കോ പഭവോ ഏതസ്സാതി കിംപഭവം. യസ്മാ പന തസ്സ ജാതി യഥാവുത്തേന അത്ഥേന നിദാനഞ്ചേവ സമുദയോ ച ജാതി ച പഭവോ ച, തസ്മാ ജാതിനിദാനന്തിആദിമാഹ. ജരാമരണന്തി ദുക്ഖസച്ചം. ജരാമരണസമുദയന്തി തസ്സ പച്ചയം സമുദയസച്ചം. ജരാമരണനിരോധന്തി നിരോധസച്ചം. ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദന്തി മഗ്ഗസച്ചം. ഇമിനാവ നയേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൧൬. നിരോധപ്പജാനനാതി ആരമ്മണകരണേന നിരോധസ്സ പജാനനാ. ജാതി സിയാ ദുക്ഖസച്ചം, സിയാ സമുദയസച്ചന്തി ഭവപച്ചയാ പഞ്ഞായനട്ഠേന ദുക്ഖസച്ചം, ജരാമരണസ്സ പച്ചയട്ഠേന സമുദയസച്ചം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. അവിജ്ജാ സിയാ ദുക്ഖസച്ചന്തി പന ആസവസമുദയാ അവിജ്ജാസമുദയട്ഠേനാതി.

സച്ചകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.