൩. ബോജ്ഝങ്ഗകഥാ

ബോജ്ഝങ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൧൭. ഇദാനി സച്ചപ്പടിവേധസിദ്ധം ബോജ്ഝങ്ഗവിസേസം ദസ്സേന്തേന കഥിതായ സുത്തന്തപുബ്ബങ്ഗമായ ബോജ്ഝങ്ഗകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. തത്ഥ സുത്തന്തേ താവ ബോജ്ഝങ്ഗാതി ബോധിയാ, ബോധിസ്സ വാ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ. കിം വുത്തം ഹോതി (സം. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൧൮൨) – യാ ഹി അയം ധമ്മസാമഗ്ഗീ, യായ ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനായ ലീനുദ്ധച്ചപതിട്ഠാനായൂഹനകാമസുഖത്തകിലമഥാനുയോഗഉച്ഛേദസസ്സതാഭിനിവേസാദീനം അനേകേസം ഉപദ്ദവാനം പടിപക്ഖഭൂതായ സതിധമ്മവിചയവീരിയപീതിപസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസങ്ഖാതായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ അരിയസാവകോ ബുജ്ഝതീതി കത്വാ ബോധീതി വുച്ചതി, ബുജ്ഝതീതി കിലേസസന്താനനിദ്ദായ വുട്ഠഹതി, ചത്താരി വാ അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി, നിബ്ബാനമേവ വാ സച്ഛികരോതീതി വുത്തം ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി (സം. നി. ൫.൩൭൮; ദീ. നി. ൩.൧൪൩). തസ്സാ ധമ്മസാമഗ്ഗീസങ്ഖാതായ ബോധിയാ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാദയോ വിയ. യോപേസ യഥാവുത്തപ്പകാരായ ഏതായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ ബുജ്ഝതീതി കത്വാ അരിയസാവകോ ബോധീതി വുച്ചതി, തസ്സ ബോധിസ്സ അങ്ഗാതിപി ബോജ്ഝങ്ഗാ സേനങ്ഗരഥങ്ഗാദയോ വിയ. തേനാഹു അട്ഠകഥാചരിയാ ‘‘ബുജ്ഝനകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി. സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദീനം അത്ഥോ അഭിഞ്ഞേയ്യനിദ്ദേസേ വുത്തോ.

ബോജ്ഝങ്ഗത്ഥനിദ്ദേസേ ബോധായ സംവത്തന്തീതി ബുജ്ഝനത്ഥായ സംവത്തന്തി. കസ്സ ബുജ്ഝനത്ഥായ? മഗ്ഗഫലേഹി നിബ്ബാനസ്സ പച്ചവേക്ഖണായ കതകിച്ചസ്സ ബുജ്ഝനത്ഥായ, മഗ്ഗേന വാ കിലേസനിദ്ദാതോ പബുജ്ഝനത്ഥായ ഫലേന പബുദ്ധഭാവത്ഥായാപീതി വുത്തം ഹോതി. ബലവവിപസ്സനായപി ബോജ്ഝങ്ഗാ ബോധായ സംവത്തന്തി. തസ്മാ അയം വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലബോജ്ഝങ്ഗാനം സാധാരണത്ഥോ. തീസുപി ഹി ഠാനേസു ബോധായ നിബ്ബാനപടിവേധായ സംവത്തന്തി. ഏതേന ബോധിയാ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാതി വുത്തം ഹോതി. ബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാതിആദീഹി പഞ്ചഹി ചതുക്കേഹി വുത്താനം ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനം അഭിഞ്ഞേയ്യനിദ്ദേസേ വുത്തം. അപി ച ബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാനം സകിച്ചകരണേ സമത്ഥഭാവദസ്സനത്ഥം കത്തുനിദ്ദേസോ. ബുജ്ഝനട്ഠേനാതി സകിച്ചകരണസമത്ഥത്തേപി സതി കത്തുനോ അഭാവദസ്സനത്ഥം ഭാവനിദ്ദേസോ. ബോധേന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനായ ബുജ്ഝന്താനം യോഗീനം പയോജകത്താ ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഹേതുകത്തുനിദ്ദേസോ. ബോധനട്ഠേനാതി പഠമം വുത്തനയേനേവ പയോജകഹേതുകത്തുനാ ഭാവനിദ്ദേസോ. ഏതേഹി ബോധിയാ അങ്ഗാ ബോജ്ഝങ്ഗാതി വുത്തം ഹോതി. ബോധിപക്ഖിയട്ഠേനാതി ബുജ്ഝനട്ഠേന ബോധീതി ലദ്ധനാമസ്സ യോഗിസ്സ പക്ഖേ ഭവത്താ. അയമേതേസം യോഗിനോ ഉപകാരകത്തനിദ്ദേസോ. ഏതേഹി ബോധിസ്സ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാതി വുത്തം ഹോതി. ബുദ്ധിലഭനട്ഠേനാതിആദികേ ഛക്കേ ബുദ്ധിലഭനട്ഠേനാതി യോഗാവചരേന ബുദ്ധിയാ പാപുണനട്ഠേന. രോപനട്ഠേനാതി സത്താനം പതിട്ഠാപനട്ഠേന. പാപനട്ഠേനാതി പതിട്ഠാപിതായ നിട്ഠാപനട്ഠേന. ഇമേ വിപസ്സനാബോജ്ഝങ്ഗാ പതി-അഭി-സം-ഇതി തീഹി ഉപസഗ്ഗേഹി വിസേസിതാ മഗ്ഗഫലബോജ്ഝങ്ഗാതി വദന്തി. സബ്ബേസമ്പി ധമ്മവോഹാരേന നിദ്ദിട്ഠാനം ബോജ്ഝങ്ഗാനം ബോധിയാ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാതി വുത്തം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

മൂലമൂലകാദിദസകവണ്ണനാ

൧൮. മൂലട്ഠേനാതിആദികേ മൂലമൂലകേ ദസകേ മൂലട്ഠേനാതി വിപസ്സനാദീസു പുരിമാ പുരിമാ ബോജ്ഝങ്ഗാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം ബോജ്ഝങ്ഗാനഞ്ച സഹജാതധമ്മാനഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച മൂലട്ഠേന. മൂലചരിയട്ഠേനാതി മൂലം ഹുത്വാ ചരിയാ പവത്തി മൂലചരിയാ. തേന മൂലചരിയട്ഠേന, മൂലം ഹുത്വാ പവത്തനട്ഠേനാതി അത്ഥോ. മൂലപരിഗ്ഗഹട്ഠേനാതി തേ ഏവ ബോജ്ഝങ്ഗാ ആദിതോ പഭുതി ഉപ്പാദനത്ഥായ പരിഗയ്ഹമാനത്താ പരിഗ്ഗഹാ, മൂലാനിയേവ പരിഗ്ഗഹാ മൂലപരിഗ്ഗഹാ. തേന മൂലപരിഗ്ഗഹട്ഠേന. തേ ഏവ അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിവാരവസേന പരിവാരട്ഠേന. ഭാവനാപാരിപൂരിവസേന പരിപൂരണട്ഠേന. നിട്ഠം പാപുണനവസേന പരിപാകട്ഠേന. തേ ഏവ മൂലാനി ച ഛബ്ബിധാ പഭേദഭിന്നത്താ പടിസമ്ഭിദാ ചാതി മൂലപടിസമ്ഭിദാ. തേന മൂലപടിസമ്ഭിദട്ഠേന. മൂലപടിസമ്ഭിദാപാപനട്ഠേനാതി ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാനുയുത്തസ്സ യോഗിനോ തം മൂലപടിസമ്ഭിദം പാപനട്ഠേന. തസ്സേവ യോഗിനോ തസ്സാ മൂലപടിസമ്ഭിദായ വസീഭാവട്ഠേന. സേസേസുപി ഈദിസേസു പുഗ്ഗലവോഹാരേസു ബോധിസ്സ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാതി വുത്തം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. മൂലപടിസമ്ഭിദായ വസീഭാവപ്പത്താനമ്പീതി ഈദിസേസുപി നിട്ഠാവചനേസു ഫലബോജ്ഝങ്ഗാതി വേദിതബ്ബം. വസീഭാവം പത്താനന്തിപി പാഠോ.

മൂലമൂലകദസകം നിട്ഠിതം.

സേസേസുപി ഹേതുമൂലകാദീസു നവസു ദസകേസു ഇമിനാവ നയേന സാധാരണവചനാനം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അസാധാരണേസു പന യഥാവുത്താ ഏവ ബോജ്ഝങ്ഗാ യഥാവുത്താനം ധമ്മാനം ജനകത്താ ഹേതൂ നാമ ഹോന്തി. ഉപത്ഥമ്ഭകത്താ പച്ചയാ നാമ. തേ ഏവ തദങ്ഗസമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധിവിസുദ്ധിഭൂതത്താ വിസുദ്ധി നാമ. വജ്ജവിരഹിതത്താ അനവജ്ജാ നാമ. ‘‘സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ നേക്ഖമ്മ’’ന്തി വചനതോ നേക്ഖമ്മം നാമ. കിലേസേഹി വിമുത്തത്താ തദങ്ഗവിമുത്തിആദിവസേന വിമുത്തി നാമ. മഗ്ഗഫലബോജ്ഝങ്ഗാ വിസയീഭൂതേഹി ആസവേഹി വിരഹിതത്താ അനാസവാ. തിവിധാപി ബോജ്ഝങ്ഗാ കിലേസേഹി സുഞ്ഞത്താ തദങ്ഗവിവേകാദിവസേന വിവേകാ. വിപസ്സനാമഗ്ഗബോജ്ഝങ്ഗാ പരിച്ചാഗവോസഗ്ഗത്താ പക്ഖന്ദനവോസഗ്ഗത്താ ച വോസഗ്ഗാ. ഫലബോജ്ഝങ്ഗാ പക്ഖന്ദനവോസഗ്ഗത്താ വോസഗ്ഗാ.

൧൯. മൂലട്ഠം ബുജ്ഝന്തീതിആദയോ ഏകേകപദവസേന നിദ്ദിട്ഠാ നവ ദസകാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. വസീഭാവപ്പത്താനന്തി പദം പന വത്തമാനവചനാഭാവേന ന യോജിതം. പരിഗ്ഗഹട്ഠാദയോ അഭിഞ്ഞേയ്യനിദ്ദേസേ വുത്തത്ഥാ.

൨൦. പുന ഥേരോ അത്തനാ ദേസിതം സുത്തന്തം ഉദ്ദിസിത്വാ തസ്സ നിദ്ദേസവസേന ബോജ്ഝങ്ഗവിധിം ദസ്സേതുകാമോ ഏകം സമയന്തിആദികം നിദാനം വത്വാ സുത്തന്തം താവ ഉദ്ദിസി. അത്തനാ ദേസിതസുത്തത്താ ഏവ ചേത്ഥ ഏവം മേ സുതന്തി ന വുത്തം. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോതി പനേത്ഥ ദേസകബ്യത്തിഭാവത്ഥം അത്താനം പരം വിയ കത്വാ വുത്തം. ഈദിസഞ്ഹി വചനം ലോകേ ഗന്ഥേസു പയുജ്ജന്തി. പുബ്ബണ്ഹസമയന്തി സകലം പുബ്ബണ്ഹസമയം. അച്ചന്തസംയോഗത്ഥേ ഉപയോഗവചനം. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഇതി ചേ മേ ഹോതീതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി ഏവഞ്ചേ മയ്ഹം ഹോതി. അപ്പമാണോതി മേ ഹോതീതി അപ്പമാണോതി ഏവം മേ ഹോതി. സുസമാരദ്ധോതി മേ ഹോതീതി സുട്ഠു പരിപുണ്ണോതി ഏവം മേ ഹോതി. തിട്ഠന്തന്തി നിബ്ബാനാരമ്മണേ പവത്തിവസേന തിട്ഠന്തം. ചവതീതി നിബ്ബാനാരമ്മണതോ അപഗച്ഛതി. സേസബോജ്ഝങ്ഗേസുപി ഏസേവ നയോ.

രാജമഹാമത്തസ്സാതി രഞ്ഞോ മഹാഅമച്ചസ്സ, മഹതിയാ വാ ഭോഗമത്തായ ഭോഗപ്പമാണേന സമന്നാഗതസ്സ. നാനാരത്താനന്തി നാനാരങ്ഗരത്താനം, പൂരണത്ഥേ സാമിവചനം, നാനാരത്തേഹീതി അത്ഥോ. ദുസ്സകരണ്ഡകോതി ദുസ്സപേളാ. ദുസ്സയുഗന്തി വത്ഥയുഗലം. പാരുപിതുന്തി അച്ഛാദേതും. ഇമസ്മിം സുത്തന്തേ ഥേരസ്സ ഫലബോജ്ഝങ്ഗാ കഥിതാ. യദാ ഹി ഥേരോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സീസം കത്വാ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, തദാ ഇതരേ തദന്വയാ ഹോന്തി. യദാ ധമ്മവിചയാദീസു അഞ്ഞതരം, തദാ സേസാപി തദന്വയാ ഹോന്തീതി ഏവം ഫലസമാപത്തിയാ അത്തനോ ചിണ്ണവസീഭാവം ദസ്സേന്തോ ഥേരോ ഇമം സുത്തന്തം കഥേസീതി.

സുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൧. കഥം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഇതി ചേ ഹോതീതി ബോജ്ഝങ്ഗോതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സീസം കത്വാ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തസ്സ അഞ്ഞേസു ബോജ്ഝങ്ഗേസു വിജ്ജമാനേസു ഏവം അയം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഹോതീതി ഇതി ചേ പവത്തസ്സ കഥം സോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഹോതീതി അത്ഥോ. യാവതാ നിരോധൂപട്ഠാതീതി യത്തകേന കാലേന നിരോധോ ഉപട്ഠാതി, യത്തകേ കാലേ ആരമ്മണതോ നിബ്ബാനം ഉപട്ഠാതീതി അത്ഥോ. യാവതാ അച്ചീതി യത്തകേന പരിമാണേന ജാലാ. കഥം അപ്പമാണോ ഇതി ചേ ഹോതീതി ബോജ്ഝങ്ഗോതി ന അപ്പമാണേപി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗേ വിജ്ജമാനേ ഏവം അയം അപ്പമാണോ ഹോതീതി ഇതി ചേ പവത്തസ്സ സോ അപ്പമാണോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ കഥം ഹോതീതി അത്ഥോ. പമാണബദ്ധാതി കിലേസാ ച പരിയുട്ഠാനാ ച പോനോഭവികസങ്ഖാരാ ച പമാണബദ്ധാ നാമ ഹോന്തി. ‘‘രാഗോപമാണകരണോ, ദോസോ പമാണകരണോ, മോഹോ പമാണകരണോ’’തി (മ. നി. ൧.൪൫൯) വചനതോ രാഗാദയോ യസ്സ ഉപ്പജ്ജന്തി, ‘‘അയം ഏത്തകോ’’തി തസ്സ പമാണകരണതോ പമാണം നാമ. തസ്മിം പമാണേ ബദ്ധാ പടിബദ്ധാ ആയത്താതി കിലേസാദയോ പമാണബദ്ധാ നാമ ഹോന്തി. കിലേസാതി അനുസയഭൂതാ, പരിയുട്ഠാനാതി സമുദാചാരപ്പത്തകിലേസാ. സങ്ഖാരാ പോനോഭവികാതി പുനപ്പുനം ഭവകരണം പുനഭവോ, പുനഭവോ സീലമേതേസന്തി പോനഭവികാ, പോനഭവികാ ഏവ പോനോഭവികാ. കുസലാകുസലകമ്മസങ്ഖാതാ സങ്ഖാരാ. അപ്പമാണോതി വുത്തപ്പകാരസ്സ പമാണസ്സ അഭാവേന അപ്പമാണോ. മഗ്ഗഫലാനമ്പി അപ്പമാണത്താ തതോ വിസേസനത്ഥം അചലട്ഠേന അസങ്ഖതട്ഠേനാതി വുത്തം. ഭങ്ഗാഭാവതോ അചലോ, പച്ചയാഭാവതോ അസങ്ഖതോ. യോ ഹി അചലോ അസങ്ഖതോ ച, സോ അതിവിയ പമാണവിരഹിതോ ഹോതി.

കഥം സുസമാരദ്ധോ ഇതി ചേ ഹോതീതി ബോജ്ഝങ്ഗോതി അനന്തരം വുത്തനയേന യോജേതബ്ബം. വിസമാതി സയഞ്ച വിസമത്താ, വിസമസ്സ ച ഭാവസ്സ ഹേതുത്താ വിസമാ. സമധമ്മോതി സന്തട്ഠേന പണീതട്ഠേന സമോ ധമ്മോ. പമാണാഭാവതോ സന്തോ. ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ വാ അസങ്ഖതാ വാ, വിരാഗോ തേസം ധമ്മാനം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦) വചനതോ സബ്ബധമ്മുത്തമട്ഠേന പണീതോ. തസ്മിം സമധമ്മോതി വുത്തേ സുസമേ ആരദ്ധോ സുസമാരദ്ധോ. ആവജ്ജിതത്താതി ഫലസമാപത്തിയാ പവത്തകാലം സന്ധായ വുത്തം. അനുപ്പാദാദിസങ്ഖാതേ നിബ്ബാനേ മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സ ഉപ്പന്നത്താതി വുത്തം ഹോതി. തിട്ഠതീതി പവത്തതി. ഉപ്പാദാദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാനി. സേസബോജ്ഝങ്ഗമൂലകേസുപി വാരേസു ഏസേവ നയോ.

ബോജ്ഝങ്ഗകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.