൪. മേത്താകഥാ

മേത്താകഥാവണ്ണനാ

൨൨. ഇദാനി ബോജ്ഝങ്ഗകഥാനന്തരം കഥിതായ ബോജ്ഝങ്ഗകഥാഗതിയാ സുത്തന്തപുബ്ബങ്ഗമായ മേത്താകഥായ അപുബ്ബത്ഥാനുവണ്ണനാ. തത്ഥ സുത്തന്തേ താവ ആസേവിതായാതി ആദരേന സേവിതായ. ഭാവിതായാതി വഡ്ഢിതായ. ബഹുലീകതായാതി പുനപ്പുനം കതായ. യാനീകതായാതി യുത്തയാനസദിസായ കതായ. വത്ഥുകതായാതി പതിട്ഠാനട്ഠേന വത്ഥു വിയ കതായ. അനുട്ഠിതായാതി പച്ചുപട്ഠിതായ. പരിചിതായാതി സമന്തതോ ചിതായ ഉപചിതായ. സുസമാരദ്ധായാതി സുട്ഠു സമാരദ്ധായ സുകതായ. ആനിസംസാതി ഗുണാ. പാടികങ്ഖാതി പടികങ്ഖിതബ്ബാ ഇച്ഛിതബ്ബാ. സുഖം സുപതീതി യഥാ സേസജനാ സമ്പരിവത്തമാനാ കാകച്ഛമാനാ ദുക്ഖം സുപന്തി, ഏവം അസുപിത്വാ സുഖം സുപതി. നിദ്ദം ഓക്കന്തോപി സമാപത്തിം സമാപന്നോ വിയ ഹോതി. സുഖം പടിബുജ്ഝതീതി യഥാ അഞ്ഞേ നിത്ഥുനന്താ വിജമ്ഭന്താ സമ്പരിവത്തന്താ ദുക്ഖം പടിബുജ്ഝന്തി, ഏവം അപടിബുജ്ഝിത്വാ വികസമാനമിവ പദുമം സുഖം നിബ്ബികാരം പടിബുജ്ഝതി. ന പാപകം സുപിനം പസ്സതീതി സുപിനം പസ്സന്തോപി ഭദ്ദകമേവ സുപിനം പസ്സതി. ചേതിയം വന്ദന്തോ വിയ പൂജം കരോന്തോ വിയ ധമ്മം സുണന്തോ വിയ ച ഹോതി. യഥാ പനഞ്ഞേ അത്താനം ചോരേഹി പരിവാരിതം വിയ വാളേഹി ഉപദ്ദുതം വിയ പപാതേ പതന്തം വിയ ച പസ്സന്തി, ന ഏവം പാപകം സുപിനം പസ്സതി. മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതീതി ഉരേ ആമുത്തമുത്താഹാരോ വിയ സീസേ പിളന്ധമാലാ വിയ ച മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി മനാപോ. അമനുസ്സാനം പിയോ ഹോതീതി യഥേവ ച മനുസ്സാനം, ഏവം അമനുസ്സാനമ്പി പിയോ ഹോതി. ദേവതാ രക്ഖന്തീതി പുത്തമിവ മാതാപിതരോ ദേവതാ രക്ഖന്തി. നാസ്സ അഗ്ഗി വാ വിസം വാ സത്ഥം വാ കമതീതി മേത്താവിഹാരിസ്സ കായേ അഗ്ഗി വാ വിസം വാ സത്ഥം വാ ന കമതി ന പവിസതി, നാസ്സ കായം വികോപേതീതി വുത്തം ഹോതി. തുവടം ചിത്തം സമാധിയതീതി മേത്താവിഹാരിനോ ഖിപ്പമേവ ചിത്തം സമാധിയതി, നത്ഥി തസ്സ ദന്ധായിതത്തം. മുഖവണ്ണോ വിപ്പസീദതീതി ബന്ധനാ പമുത്തതാലപക്കം വിയ ചസ്സ വിപ്പസന്നവണ്ണം മുഖം ഹോതി. അസമ്മൂള്ഹോ കാലം കരോതീതി മേത്താവിഹാരിനോ സമ്മോഹമരണം നാമ നത്ഥി, അസമ്മൂള്ഹോ നിദ്ദം ഓക്കമന്തോ വിയ കാലം കരോതി. ഉത്തരി അപ്പടിവിജ്ഝന്തോതി മേത്താസമാപത്തിതോ ഉത്തരിം അരഹത്തം അധിഗന്തും അസക്കോന്തോ ഇതോ ചവിത്വാ സുത്തപ്പബുദ്ധോ വിയ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ ഹോതീതി ബ്രഹ്മലോകം ഉപപജ്ജതീതി അത്ഥോ.

മേത്താനിദ്ദേസേ അനോധിസോ ഫരണാതി ഓധി മരിയാദാ, ന ഓധി അനോധി. തതോ അനോധിസോ, അനോധിതോതി അത്ഥോ, നിപ്പദേസതോ ഫുസനാതി വുത്തം ഹോതി. ഓധിസോതി പദേസവസേന. ദിസാഫരണാതി ദിസാസു ഫരണാ. സബ്ബേതി അനവസേസപരിയാദാനം. സത്താതിപദസ്സ അത്ഥോ ഞാണകഥാമാതികാവണ്ണനായം വുത്തോ, രുള്ഹീസദ്ദേന പന വീതരാഗേസുപി അയം വോഹാരോ വത്തതി വിലീവമയേപി ബീജനിവിസേസേ താലവണ്ടവോഹാരോ വിയ. അവേരാതി വേരരഹിതാ. അബ്യാപജ്ജാതി ബ്യാപാദരഹിതാ. അനീഘാതി നിദ്ദുക്ഖാ. അനിഗ്ഘാതിപി പാഠോ. സുഖീ അത്താനംപരിഹരന്തൂതി സുഖിതാ ഹുത്വാ അത്തഭാവം വത്തയന്തു. ‘‘അവേരാ’’തി ച സകസന്താനേ ച പരേ പടിച്ച, പരസന്താനേ ച ഇതരേ പടിച്ച വേരാഭാവോ ദസ്സിതോ, ‘‘അബ്യാപജ്ജാ’’തിആദീസു വേരാഭാവാ തമ്മൂലകബ്യാപാദാഭാവോ, ‘‘അനീഘാ’’തി ബ്യാപാദാഭാവാ തമ്മൂലകദുക്ഖാഭാവോ, ‘‘സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂ’’തി ദുക്ഖാഭാവാസുഖേന അത്തഭാവപരിഹരണം ദസ്സിതന്തി ഏവമേത്ഥ വചനസമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോതി. ഇമേസു ച ‘‘അവേരാ ഹോന്തൂ’’തിആദീസു ചതൂസുപി വചനേസു യം യം പാകടം ഹോതി, തസ്സ തസ്സ വസേന മേത്തായ ഫരതി.

പാണാതിആദീസു പാണനതായ പാണാ, അസ്സാസപസ്സാസായത്തവുത്തിതായാതി അത്ഥോ. ഭൂതത്താ ഭൂതാ, അഭിനിബ്ബത്താതി അത്ഥോ. പും വുച്ചതി നിരയോ, തം പും ഗലന്തി ഗച്ഛന്തീതി പുഗ്ഗലാ. അത്തഭാവോ വുച്ചതി സരീരം, ഖന്ധപഞ്ചകമേവ വാ, തം ഉപാദായ പഞ്ഞത്തിമത്തസബ്ഭാവതോ, തസ്മിം അത്തഭാവേ പരിയാപന്നാ പരിച്ഛിന്നാ അന്തോഗധാതി അത്തഭാവപരിയാപന്നാ. യഥാ ച സത്താതി വചനം, ഏവം സേസാനിപി രുള്ഹീവസേന ആരോപേത്വാ സബ്ബാനേതാനി സബ്ബസത്തവേവചനാനീതി വേദിതബ്ബാനി. കാമഞ്ച അഞ്ഞാനിപി ‘‘സബ്ബേ ജന്തൂ സബ്ബേ ജീവാ’’തിആദീനി സബ്ബസത്തവേവചനാനി അത്ഥി, പാകടവസേന പന ഇമാനേവ പഞ്ച ഗഹേത്വാ ‘‘പഞ്ചഹാകാരേഹി അനോധിസോ ഫരണാ മേത്താചേതോവിമുത്തീ’’തി വുച്ചതി. യേ പന ‘‘സത്താ പാണാ’’തിആദീനം ന കേവലം വചനമത്തതോവ, അഥ ഖോ അത്ഥതോപി നാനത്തമേവ ഇച്ഛേയ്യും, തേസം അനോധിസോ ഫരണാ വിരുജ്ഝതി. തസ്മാ തഥാ അത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാ ഇമേസു പഞ്ചസു ആകാരേസു അഞ്ഞതരവസേന അനോധിസോ മേത്തായ ഫരതി.

ഓധിസോ ഫരണേ പന ഇത്ഥിയോ പുരിസാതി ലിങ്ഗവസേന വുത്തം, അരിയാ അനരിയാതി അരിയപുഥുജ്ജനവസേന, ദേവാമനുസ്സാ വിനിപാതികാതി ഉപപത്തിവസേന. ദിസാഫരണേപി ദിസാവിഭാഗം അകത്വാ സബ്ബദിസാസു ‘‘സബ്ബേ സത്താ’’തിആദിനാ നയേന ഫരണതോ അനോധിസോ ഫരണാ ഹോതി, സബ്ബദിസാസു ‘‘സബ്ബാ ഇത്ഥിയോ’’തിആദിനാ നയേന ഫരണതോ ഓധിസോ ഫരണാ.

യസ്മാ പന അയം തിവിധാപി മേത്താഫരണാ അപ്പനാപത്തചിത്തസ്സ വസേന വുത്താ, തസ്മാ തീസു വാരേസു അപ്പനാ ഗഹേതബ്ബാ. അനോധിസോ ഫരണേ താവ ‘‘സബ്ബേ സത്താ അവേരാ ഹോന്തൂ’’തി ഏകാ, ‘‘അബ്യാപജ്ജാ ഹോന്തൂ’’തി ഏകാ ‘‘അനീഘാ ഹോന്തൂ’’തി ഏകാ, ‘‘സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂ’’തി ഏകാ. താനിപി ഹി ചത്താരി ഹിതോപസംഹാരവസേനേവ വുത്താനി. ഹിതോപസംഹാരലക്ഖണാ ഹി മേത്താ. ഇതി ‘‘സത്താ’’തിആദീസു പഞ്ചസു ആകാരേസു ചതസ്സന്നം ചതസ്സന്നം അപ്പനാനം വസേന വീസതി അപ്പനാ ഹോന്തി, ഓധിസോ ഫരണേ ‘‘സബ്ബാ ഇത്ഥിയോ’’തിആദീസു സത്തസു ആകാരേസു ചതസ്സന്നം ചതസ്സന്നം വസേന അട്ഠവീസതി അപ്പനാ. ദിസാഫരണേ പന ‘‘സബ്ബേ പുരത്ഥിമായ ദിസായ സത്താ’’തിആദിനാ നയേന ഏകമേകിസ്സാ ദിസായ വീസതി വീസതി കത്വാ ദ്വേ സതാനി, ‘‘സബ്ബാ പുരത്ഥിമായ ദിസായ ഇത്ഥിയോ’’തിആദിനാ നയേന ഏകമേകിസ്സാ ദിസായ അട്ഠവീസതി അട്ഠവീസതി കത്വാ അസീതി ദ്വേ സതാനീതി ചത്താരി സതാനി അസീതി ച അപ്പനാ. ഇതി സബ്ബാനിപി ഇധ വുത്താനി അട്ഠവീസാധികാനി പഞ്ച അപ്പനാസതാനി ഹോന്തി. യഥാ ച മേത്തായ തിവിധേന ഫരണാ വുത്താ, തഥാ കരുണാമുദിതാഉപേക്ഖാനമ്പി വുത്താവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

൧. ഇന്ദ്രിയവാരവണ്ണനാ

൨൩. അഥ മേത്തൂപസംഹാരാകാരം ഇന്ദ്രിയാദിപരിഭാവനഞ്ച ദസ്സേതും സബ്ബേസം സത്താനം പീളനം വജ്ജേത്വാതിആദിമാഹ. തത്ഥ പീളനന്തി അബ്ഭന്തരതോ സരീരപീളനം. ഉപഘാതന്തി ബാഹിരതോ സരീരോപഘാതം. സന്താപന്തി യഥാ തഥാ വാ ചിത്തസന്താപനം. പരിയാദാനന്തി പകതിയാ ജീവിതാദിപരിക്ഖയം. വിഹേസന്തി പരതോ ജീവിതവിഹേഠനം. വജ്ജേത്വാതി പീളനാദീസു ഏകേകം അത്തനോ ചിത്തേനേവ അപനേത്വാ. ഇമാനി പീളനാദീനി പഞ്ച പദാനി മേത്തോപസംഹാരസ്സ പടിപക്ഖവിവജ്ജനവസേന വുത്താനി, അപീളനായാതിആദീനി മേത്തോപസംഹാരവസേന. അപീളനായാതി അപീളനാകാരേന, സബ്ബേ സത്തേ മേത്തായതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏവം സേസേസുപി. മാ വേരിനോ മാ ദുക്ഖിനോ മാ ദുക്ഖിതത്താതി ഇമാനിപി തീണി മേത്തോപസംഹാരസ്സ പടിപക്ഖപടിക്ഖേപവചനാനി. മാ-വചനസ്സ മാ ഹോന്തൂതി അത്ഥോ. അവേരിനോ സുഖിനോ സുഖിതത്താതി ഇമാനി തീണി മേത്തോപസംഹാരവചനാനി. ‘‘അബ്യാപജ്ജാ അനീഘാ’’തി ഇദം ദ്വയം ‘‘സുഖിനോ’’തി വചനേന സങ്ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. സുഖിതത്താതി തസ്സേവ സുഖസ്സ നിച്ചപ്പവത്തിദസ്സനം. ‘‘സുഖിതത്താ’’തി ച ‘‘സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂ’’തി ച അത്ഥതോ ഏകം. ‘‘അപീളനായാ’’തിആദീഹി വാ അബ്യാപജ്ജാനീഘവചനാനി സങ്ഗഹിതാനി. അട്ഠഹാകാരേഹീതി ‘‘അപീളനായാ’’തിആദയോ പഞ്ച മേത്തോപസംഹാരാകാരാ ‘‘അവേരിനോ ഹോന്തൂ’’തിആദയോ തയോ മേത്തോപസംഹാരാകാരാതി ഇമേഹി അട്ഠഹാകാരേഹി. മേത്തായതീതി സിനിയ്ഹതി. തം ധമ്മം ചേതയതീതി തം ഹിതോപസംഹാരം ചേതയതി അഭിസന്ദഹതി, പവത്തേതീതി അത്ഥോ. സബ്ബബ്യാപാദപരിയുട്ഠാനേഹി വിമുച്ചതീതി മേത്തായ പടിപക്ഖഭൂതേഹി സബ്ബേഹി ബ്യാപാദസമുദാചാരേഹി വിക്ഖമ്ഭനതോ വിമുച്ചതി. മേത്താ ച ചേതോ ച വിമുത്തി ചാതി ഏകായേവ മേത്താ തിധാ വണ്ണിതാ.

അവേരിനോ ഖേമിനോ സുഖിനോതി ഇമാനി തീണി പദാനി പുബ്ബേ വുത്തേ ആകാരേ സങ്ഖേപേന സങ്ഗഹേത്വാ വുത്താനി. സദ്ധായ അധിമുച്ചതീതിആദിനാ നയേന വുത്താനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി മേത്തായ സമ്പയുത്താനിയേവ. ആസേവനാതിആദീസു ഛസു വാരേസു ആസേവീയതി ഏതേഹി മേത്താതി ആസേവനാ. തഥാ ഭാവനാ ബഹുലീകമ്മം. അലങ്കാരാതി വിഭൂസനാ. സ്വാലങ്കതാതി സുട്ഠു അലങ്കതാ ഭൂസിതാ. പരിക്ഖാരാതി സമ്ഭാരാ. സുപരിക്ഖതാതി സുട്ഠു സമ്ഭതാ. പരിവാരാതി രക്ഖനട്ഠേന. പുന ആസേവനാദീനി അട്ഠവീസതി പദാനി മേത്തായ വണ്ണഭണനത്ഥം വുത്താനി. തത്ഥ പാരിപൂരീതി പരിപുണ്ണഭാവാ. സഹഗതാതി മേത്തായ സഹഗതാ. തഥാ സഹജാതാദയോ. പക്ഖന്ദനാതി മേത്തായ പവിസനാ, പക്ഖന്ദതി ഏതേഹി മേത്താതി വാ പക്ഖന്ദനാ. തഥാ സംസീദനാദയോ. ഏതം സന്തന്തി ഫസ്സനാതി ഏസാ മേത്താ സന്താതി ഏതേഹി ഫസ്സനാ ഹോതീതി ഏതം സന്തന്തി ഫസ്സനാ ‘‘ഏതദഗ്ഗ’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൧.൧൮൮ ആദയോ) വിയ നപുംസകവചനം. സ്വാധിട്ഠിതാതി സുട്ഠു പതിട്ഠിതാ. സുസമുഗ്ഗതാതി സുട്ഠു സമുസ്സിതാ. സുവിമുത്താതി അത്തനോ അത്തനോ പച്ചനീകേഹി സുട്ഠു വിമുത്താ. നിബ്ബത്തേന്തീതി മേത്താസമ്പയുത്താ ഹുത്വാ മേത്തം നിബ്ബത്തേന്തി. ജോതേന്തീതി പാകടം കരോന്തി. പതാപേന്തീതി വിരോചേന്തി.

൨-൪. ബലാദിവാരത്തയവണ്ണനാ

൨൪-൨൭. ഇന്ദ്രിയവാരേ വുത്തനയേനേവ ബലവാരോപി വേദിതബ്ബോ. ബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗവാരാ പരിയായേന വുത്താ, ന യഥാലക്ഖണവസേന. മഗ്ഗങ്ഗവാരേ സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാ മേത്തായ പുബ്ബഭാഗവസേന വുത്താ, ന അപ്പനാവസേന. ന ഹി ഏതേ മേത്തായ സഹ ഭവന്തി. സബ്ബേസം പാണാനന്തിആദീനം സേസവാരാനമ്പി സത്തവാരേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. മേത്താഭാവനാവിധാനം പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൪൦ ആദയോ) ഗഹേതബ്ബന്തി.

മേത്താകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.