൧. സുത്തന്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨. തസ്സ സുത്തന്തസ്സ നിദ്ദേസകഥായ തത്ഥ ജാതേ ധമ്മേതി തസ്മിം സമാധിസ്മിം ജാതേ ചിത്തചേതസികേ ധമ്മേ. അനിച്ചതോ അനുപസ്സനട്ഠേനാതിആദിനാ വിപസ്സനായ ഭേദം ദസ്സേതി. സമ്മാദിട്ഠി മഗ്ഗോതി സമ്മാദിട്ഠിസങ്ഖാതോ മഗ്ഗോ. അട്ഠസു മഗ്ഗങ്ഗേസു ഏകേകോപി ഹി മഗ്ഗോതി വുച്ചതി.ആസേവതീതി സോതാപത്തിമഗ്ഗവസേന. ഭാവേതീതി സകദാഗാമിമഗ്ഗുപ്പാദനേന. ബഹുലീകരോതീതി അനാഗാമിഅരഹത്തമഗ്ഗുപ്പാദനേന. ഇമേസം തിണ്ണം അവത്ഥാഭേദേപി സതി ആവജ്ജനാദീനം സാധാരണത്താ സദിസമേവ വിസ്സജ്ജനം കതം.

൩. ആലോകസഞ്ഞാപടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാനം അന്തരാപേയ്യാലേ അവിക്ഖേപാദീനി ച ഝാന സമാപത്തികസിണാനുസ്സതിഅസുഭാ ച ദീഘം അസ്സാസാദീനി ച ആനന്തരികസമാധിഞാണനിദ്ദേസേ (പടി. മ. ൧.൮൦-൮൧) നിദ്ദിട്ഠത്താ സങ്ഖിത്താനി. തത്ഥ ച അവിക്ഖേപവസേനാതി പുബ്ബഭാഗാവിക്ഖേപവസേന ഗഹേതബ്ബം. അനിച്ചാനുപസ്സീ അസ്സാസവസേനാതിആദികേ സുദ്ധവിപസ്സനാവസേന വുത്തചതുക്കേ പന തരുണവിപസ്സനാകാലേ വിപസ്സനാസമ്പയുത്തസമാധിപുബ്ബങ്ഗമാ ബലവവിപസ്സനാ വേദിതബ്ബാ.

൪. വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമവാരേ പഠമം അനിച്ചതോതിആദിനാ ആരമ്മണം അനിയമേത്വാ വിപസ്സനാ വുത്താ, പച്ഛാ രൂപം അനിച്ചതോതിആദിനാ ആരമ്മണം നിയമേത്വാ വുത്താ. തത്ഥ ജാതാനന്തി തസ്സാ വിപസ്സനായ ജാതാനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം. വോസഗ്ഗാരമ്മണതാതി ഏത്ഥ വോസഗ്ഗോ നിബ്ബാനം. നിബ്ബാനഞ്ഹി സങ്ഖതവോസഗ്ഗതോ പരിച്ചാഗതോ ‘‘വോസഗ്ഗോ’’തി വുത്തോ. വിപസ്സനാ ച തംസമ്പയുത്തധമ്മാ ച നിബ്ബാനനിന്നതായ അജ്ഝാസയവസേന നിബ്ബാനേ പതിട്ഠിതത്താ നിബ്ബാനപതിട്ഠാ നിബ്ബാനാരമ്മണാ. പതിട്ഠാപി ഹി ആലമ്ബീയതീതി ആരമ്മണം നാമ ഹോതി, നിബ്ബാനേ പതിട്ഠട്ഠേനേവ നിബ്ബാനാരമ്മണാ. അഞ്ഞത്ഥ പാളിയമ്പി ഹി പതിട്ഠാ ‘‘ആരമ്മണ’’ന്തി വുച്ചന്തി. യഥാഹ – ‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, നളാഗാരം വാ തിണാഗാരം വാ സുക്ഖം കോളാപം തേരോവസ്സികം പുരത്ഥിമായ ചേപി ദിസായ പുരിസോ ആദിത്തായ തിണുക്കായ ഉപസങ്കമേയ്യ, ലഭേഥ അഗ്ഗി ഓതാരം, ലഭേഥ അഗ്ഗി ആരമ്മണ’’ന്തിആദി (സം. നി. ൪.൨൪൩). തസ്മാ തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം വോസഗ്ഗാരമ്മണതായ നിബ്ബാനപതിട്ഠാഭാവേന ഹേതുഭൂതേന ഉപ്പാദിതോ യോ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാസങ്ഖാതോ ഉപചാരപ്പനാഭേദോ അവിക്ഖേപോ, സോ സമാധീതി വിപസ്സനാതോ പച്ഛാ ഉപ്പാദിതോ നിബ്ബേധഭാഗിയോ സമാധി നിദ്ദിട്ഠോ ഹോതി. തസ്മായേവ ഹി ഇതി പഠമം വിപസ്സനാ, പച്ഛാ സമഥോതി വുത്തം.

൫. യുഗനദ്ധനിദ്ദേസേ യസ്മാ ഹേട്ഠാ സുത്തന്തവണ്ണനായം വുത്തോ യുഗനദ്ധക്കമോ പുരിമദ്വയനിദ്ദേസനയേനേവ പാകടോ, മഗ്ഗക്ഖണേ യുഗനദ്ധക്കമോ പന ന പാകടോ, തസ്മാ പുബ്ബഭാഗേ അനേകന്തികം യുഗനദ്ധഭാവനം അവത്വാ മഗ്ഗക്ഖണേ ഏകന്തേന ലബ്ഭമാനയുഗനദ്ധഭാവനമേവ ദസ്സേന്തോ സോളസഹി ആകാരേഹീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ആരമ്മണട്ഠേനാതിആദീസു സത്തരസസു ആകാരേസു അന്തേ ഉദ്ദിട്ഠം യുഗനദ്ധം മൂലപദേന ഏകട്ഠത്താ തം വിപ്പഹായ സേസാനം വസേന ‘‘സോളസഹീ’’തി വുത്തം. ആരമ്മണട്ഠേനാതി ആലമ്ബനട്ഠേന, ആരമ്മണവസേനാതി അത്ഥോ. ഏവം സേസേസുപി. ഗോചരട്ഠേനാതി ആരമ്മണട്ഠേപി സതി നിസ്സയിതബ്ബട്ഠാനട്ഠേന. പഹാനട്ഠേനാതി പജഹനട്ഠേന. പരിച്ചാഗട്ഠേനാതി പഹാനേപി സതി പുന അനാദിയനേന പരിച്ചാഗട്ഠേന. വുട്ഠാനട്ഠേനാതി ഉഗ്ഗമനട്ഠേന. വിവട്ടനട്ഠേനാതി ഉഗ്ഗമനേപി സതി അപുനരാവട്ടനേന നിവത്തനട്ഠേന. സന്തട്ഠേനാതി നിബ്ബുതട്ഠേന. പണീതട്ഠേനാതി നിബ്ബുതട്ഠേപി സതി ഉത്തമട്ഠേന, അതപ്പകട്ഠേന വാ. വിമുത്തട്ഠേനാതി ബന്ധനാപഗതട്ഠേന. അനാസവട്ഠേനാതി ബന്ധനമോക്ഖേപി സതി ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തമാനാസവവിരഹിതട്ഠേന. തരണട്ഠേനാതി അനോസീദിത്വാ പിലവനട്ഠേന, അതിക്കമനട്ഠേന വാ. അനിമിത്തട്ഠേനാതി സങ്ഖാരനിമിത്തവിരഹിതട്ഠേന. അപ്പണിഹിതട്ഠേനാതി പണിധിവിരഹിതട്ഠേന. സുഞ്ഞതട്ഠേനാതി അഭിനിവേസവിരഹിതട്ഠേന. ഏകരസട്ഠേനാതി ഏകകിച്ചട്ഠേന. അനതിവത്തനട്ഠേനാതി അഞ്ഞമഞ്ഞം അനതിക്കമനട്ഠേന. യുഗനദ്ധട്ഠേനാതി യുഗലകട്ഠേന.

ഉദ്ധച്ചം പജഹതോ, അവിജ്ജം പജഹതോതി യോഗിനോ തസ്സ തസ്സ പടിപക്ഖപ്പഹാനവസേന വുത്തം. നിരോധോ ചേത്ഥ നിബ്ബാനമേവ. അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി സമഥോ ചേ വിപസ്സനം അതിവത്തേയ്യ, ലീനപക്ഖികത്താ സമഥസ്സ ചിത്തം കോസജ്ജായ സംവത്തേയ്യ. വിപസ്സനാ ചേ സമഥം അതിവത്തേയ്യ, ഉദ്ധച്ചപക്ഖികത്താ വിപസ്സനായ ചിത്തം ഉദ്ധച്ചായ സംവത്തേയ്യ. തസ്മാ സമഥോ ച വിപസ്സനം അനതിവത്തമാനോ കോസജ്ജപാതം ന കരോതി, വിപസ്സനാ സമഥം അനതിവത്തമാനാ ഉദ്ധച്ചപാതം ന കരോതി. സമഥോ സമം പവത്തമാനോ വിപസ്സനം ഉദ്ധച്ചപാതതോ രക്ഖതി, വിപസ്സനാ സമം പവത്തമാനാ സമഥം കോസജ്ജപാതതോ രക്ഖതി. ഏവമിമേ ഉഭോ അഞ്ഞമഞ്ഞം അനതിവത്തനകിച്ചേന ഏകകിച്ചാ, സമാ ഹുത്വാ പവത്തമാനേന അഞ്ഞമഞ്ഞം അനതിവത്തമാനാ അത്ഥസിദ്ധികരാ ഹോന്തി. തേസം മഗ്ഗക്ഖണേ യുഗനദ്ധത്തം വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാക്ഖണേ യുഗനദ്ധത്തായേവ ഹോതി. പഹാനപരിച്ചാഗവുട്ഠാനവിവട്ടനകരണാനം മഗ്ഗകിച്ചവസേന വുത്തത്താ സകലസ്സ മഗ്ഗകിച്ചസ്സ ദസ്സനത്ഥം ഉദ്ധച്ചസഹഗതകിലേസാ ച ഖന്ധാ ച അവിജ്ജാസഹഗതകിലേസാ ച ഖന്ധാ ച നിദ്ദിട്ഠാ. സേസാനം ന തഥാ വുത്തത്താ പടിപക്ഖധമ്മമത്തദസ്സനവസേന ഉദ്ധച്ചാവിജ്ജാ ഏവ നിദ്ദിട്ഠാ. വിവട്ടതോതി നിവത്തന്തസ്സ.

സമാധി കാമാസവാ വിമുത്തോ ഹോതീതി സമാധിസ്സ കാമച്ഛന്ദപടിപക്ഖത്താ വുത്തം. രാഗവിരാഗാതി രാഗസ്സ വിരാഗോ സമതിക്കമോ ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി രാഗവിരാഗാ, ‘‘രാഗവിരാഗതോ’’തി നിസ്സക്കവചനം വാ. തഥാ അവിജ്ജാവിരാഗാ. ചേതോവിമുത്തീതി മഗ്ഗസമ്പയുത്തോ സമാധി. പഞ്ഞാവിമുത്തീതി മഗ്ഗസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ. തരതോതി തരന്തസ്സ. സബ്ബപണിധീഹീതി രാഗദോസമോഹപണിധീഹി, സബ്ബപത്ഥനാഹി വാ. ഏവം ചുദ്ദസ ആകാരേ വിസ്സജ്ജിത്വാ ഏകരസട്ഠഞ്ച അനതിവത്തനട്ഠഞ്ച അവിഭജിത്വാവ ഇമേഹി സോളസഹി ആകാരേഹീതി ആഹ. കസ്മാ? തേസം ചുദ്ദസന്നം ആകാരാനം ഏകേകസ്സ അവസാനേ ‘‘ഏകരസാ ഹോന്തി, യുഗനദ്ധാ ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീ’’തി നിദ്ദിട്ഠത്താ തേ ദ്വേപി ആകാരാ നിദ്ദിട്ഠാവ ഹോന്തി. തസ്മാ ‘‘സോളസഹീ’’തി ആഹ. യുഗനദ്ധട്ഠോ പന ഉദ്ദേസേപി ന ഭണിതോയേവാതി.