໑. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໒. ຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕສ຺ສ ນິທ຺ເທສກຖາຍ ຕຕ຺ຖ ຊາເຕ ຘມ຺ເມຕິ ຕສ຺ມິໍ ສມາຘິສ຺ມິໍ ຊາເຕ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິເກ ຘມ຺ເມ. ອນິຈ຺ຈໂຕ ອນຸປສ຺ສນຏ຺ເຐນາຕິອາທິນາ ວິປສ຺ສນາຍ ເຠທໍ ທສ຺ເສຕິ. ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ມຄ຺ໂຄຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິສງ຺ຂາໂຕ ມຄ຺ໂຄ. ອຏ຺ຐສຸ ມຄ຺ຄງ຺ເຄສຸ ເອເກໂກປິ ຫິ ມຄ຺ໂຄຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.ອາເສວຕີຕິ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄວເສນ. ຠາເວຕີຕິ ສກທາຄາມິມຄ຺ຄຸປ຺ປາທເນນ. ພຫຸລີກໂຣຕີຕິ ອນາຄາມິອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຸປ຺ປາທເນນ. ອິເມສໍ ຕິຓ຺ຓໍ ອວຕ຺ຖາເຠເທປິ ສຕິ ອາວຊ຺ຊນາທີນໍ ສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ສທິສເມວ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ກຕໍ.

໓. ອາໂລກສຎ຺ຎາປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄານຸປສ຺ສນານໍ ອນ຺ຕຣາເປຍ຺ຍາເລ ອວິກ຺ເຂປາທີນິ ຈ ຌານ ສມາປຕ຺ຕິກສິຓານຸສ຺ສຕິອສຸຠາ ຈ ທີຆໍ ອສ຺ສາສາທີນິ ຈ ອານນ຺ຕຣິກສມາຘິຎາຓນິທ຺ເທເສ (ປຏິ. ມ. ໑.໘໐-໘໑) ນິທ຺ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ສງ຺ຂິຕ຺ຕານິ. ຕຕ຺ຖ ຈ ອວິກ຺ເຂປວເສນາຕິ ປຸພ຺ພຠາຄາວິກ຺ເຂປວເສນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສີ ອສ຺ສາສວເສນາຕິອາທິເກ ສຸທ຺ຘວິປສ຺ສນາວເສນ ວຸຕ຺ຕຈຕຸກ຺ເກ ປນ ຕຣຸຓວິປສ຺ສນາກາເລ ວິປສ຺ສນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສມາຘິປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ພລວວິປສ຺ສນາ ເວທິຕພ຺ພາ.

໔. ວິປສ຺ສນາປຸພ຺ພງ຺ຄມວາເຣ ປຐມໍ ອນິຈ຺ຈໂຕຕິອາທິນາ ອາຣມ຺ມຓໍ ອນິຍເມຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນາ ວຸຕ຺ຕາ, ປຈ຺ຉາ ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈໂຕຕິອາທິນາ ອາຣມ຺ມຓໍ ນິຍເມຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ຊາຕານນ຺ຕິ ຕສ຺ສາ ວິປສ຺ສນາຍ ຊາຕານໍ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການໍ ຘມ຺ມານໍ. ໂວສຄ຺ຄາຣມ຺ມຓຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ໂວສຄ຺ໂຄ ນິພ຺ພານໍ. ນິພ຺ພານຎ຺ຫິ ສງ຺ຂຕໂວສຄ຺ຄໂຕ ປຣິຈ຺ຈາຄໂຕ ‘‘ໂວສຄ຺ໂຄ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ວິປສ຺ສນາ ຈ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ ຈ ນິພ຺ພານນິນ຺ນຕາຍ ອຊ຺ຌາສຍວເສນ ນິພ຺ພາເນ ປຕິຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ນິພ຺ພານປຕິຏ຺ຐາ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓາ. ປຕິຏ຺ຐາປິ ຫິ ອາລມ຺ພີຍຕີຕິ ອາຣມ຺ມຓໍ ນາມ ໂຫຕິ, ນິພ຺ພາເນ ປຕິຏ຺ຐຏ຺ເຐເນວ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓາ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປາຬິຍມ຺ປິ ຫິ ປຕິຏ຺ຐາ ‘‘ອາຣມ຺ມຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຍຖາຫ – ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ອາວຸໂສ, ນຬາຄາຣໍ ວາ ຕິຓາຄາຣໍ ວາ ສຸກ຺ຂໍ ໂກຬາປໍ ເຕໂຣວສ຺ສິກໍ ປຸຣຕ຺ຖິມາຍ ເຈປິ ທິສາຍ ປຸຣິໂສ ອາທິຕ຺ຕາຍ ຕິຓຸກ຺ກາຍ ອຸປສງ຺ກເມຍ຺ຍ, ລເຠຖ ອຄ຺ຄິ ໂອຕາຣໍ, ລເຠຖ ອຄ຺ຄິ ອາຣມ຺ມຓ’’ນ຺ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໔໓). ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ຊາຕານໍ ຘມ຺ມານໍ ໂວສຄ຺ຄາຣມ຺ມຓຕາຍ ນິພ຺ພານປຕິຏ຺ຐາຠາເວນ ເຫຕຸຠູເຕນ ອຸປ຺ປາທິໂຕ ໂຍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ເອກຄ຺ຄຕາສງ຺ຂາໂຕ ອຸປຈາຣປ຺ປນາເຠໂທ ອວິກ຺ເຂໂປ, ໂສ ສມາຘີຕິ ວິປສ຺ສນາໂຕ ປຈ຺ຉາ ອຸປ຺ປາທິໂຕ ນິພ຺ເພຘຠາຄິໂຍ ສມາຘິ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາເຍວ ຫິ ອິຕິ ປຐມໍ ວິປສ຺ສນາ, ປຈ຺ຉາ ສມໂຖຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໕. ຍຸຄນທ຺ຘນິທ຺ເທເສ ຍສ຺ມາ ເຫຏ຺ຐາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ ວຸຕ຺ໂຕ ຍຸຄນທ຺ຘກ຺ກໂມ ປຸຣິມທ຺ວຍນິທ຺ເທສນເຍເນວ ປາກໂຏ, ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ຍຸຄນທ຺ຘກ຺ກໂມ ປນ ນ ປາກໂຏ, ຕສ຺ມາ ປຸພ຺ພຠາເຄ ອເນກນ຺ຕິກໍ ຍຸຄນທ຺ຘຠາວນໍ ອວຕ຺ວາ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ເອກນ຺ເຕນ ລພ຺ຠມານຍຸຄນທ຺ຘຠາວນເມວ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ໂສຬສຫິ ອາກາເຣຫີຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອາຣມ຺ມຓຏ຺ເຐນາຕິອາທີສຸ ສຕ຺ຕຣສສຸ ອາກາເຣສຸ ອນ຺ເຕ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ ຍຸຄນທ຺ຘໍ ມູລປເທນ ເອກຏ຺ຐຕ຺ຕາ ຕໍ ວິປ຺ປຫາຍ ເສສານໍ ວເສນ ‘‘ໂສຬສຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຣມ຺ມຓຏ຺ເຐນາຕິ ອາລມ຺ພນຏ຺ເຐນ, ອາຣມ຺ມຓວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ. ໂຄຈຣຏ຺ເຐນາຕິ ອາຣມ຺ມຓຏ຺ເຐປິ ສຕິ ນິສ຺ສຍິຕພ຺ພຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ. ປຫານຏ຺ເຐນາຕິ ປຊຫນຏ຺ເຐນ. ປຣິຈ຺ຈາຄຏ຺ເຐນາຕິ ປຫາເນປິ ສຕິ ປຸນ ອນາທິຍເນນ ປຣິຈ຺ຈາຄຏ຺ເຐນ. ວຸຏ຺ຐານຏ຺ເຐນາຕິ ອຸຄ຺ຄມນຏ຺ເຐນ. ວິວຏ຺ຏນຏ຺ເຐນາຕິ ອຸຄ຺ຄມເນປິ ສຕິ ອປຸນຣາວຏ຺ຏເນນ ນິວຕ຺ຕນຏ຺ເຐນ. ສນ຺ຕຏ຺ເຐນາຕິ ນິພ຺ພຸຕຏ຺ເຐນ. ປຓີຕຏ຺ເຐນາຕິ ນິພ຺ພຸຕຏ຺ເຐປິ ສຕິ ອຸຕ຺ຕມຏ຺ເຐນ, ອຕປ຺ປກຏ຺ເຐນ ວາ. ວິມຸຕ຺ຕຏ຺ເຐນາຕິ ພນ຺ຘນາປຄຕຏ຺ເຐນ. ອນາສວຏ຺ເຐນາຕິ ພນ຺ຘນໂມກ຺ເຂປິ ສຕິ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມານາສວວິຣຫິຕຏ຺ເຐນ. ຕຣຓຏ຺ເຐນາຕິ ອໂນສີທິຕ຺ວາ ປິລວນຏ຺ເຐນ, ອຕິກ຺ກມນຏ຺ເຐນ ວາ. ອນິມິຕ຺ຕຏ຺ເຐນາຕິ ສງ຺ຂາຣນິມິຕ຺ຕວິຣຫິຕຏ຺ເຐນ. ອປ຺ປຓິຫິຕຏ຺ເຐນາຕິ ປຓິຘິວິຣຫິຕຏ຺ເຐນ. ສຸຎ຺ຎຕຏ຺ເຐນາຕິ ອຠິນິເວສວິຣຫິຕຏ຺ເຐນ. ເອກຣສຏ຺ເຐນາຕິ ເອກກິຈ຺ຈຏ຺ເຐນ. ອນຕິວຕ຺ຕນຏ຺ເຐນາຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອນຕິກ຺ກມນຏ຺ເຐນ. ຍຸຄນທ຺ຘຏ຺ເຐນາຕິ ຍຸຄລກຏ຺ເຐນ.

ອຸທ຺ຘຈ຺ຈໍ ປຊຫໂຕ, ອວິຊ຺ຊໍ ປຊຫໂຕຕິ ໂຍຄິໂນ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂປ຺ປຫານວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິໂຣໂຘ ເຈຕ຺ຖ ນິພ຺ພານເມວ. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ນາຕິວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ສມໂຖ ເຈ ວິປສ຺ສນໍ ອຕິວຕ຺ເຕຍ຺ຍ, ລີນປກ຺ຂິກຕ຺ຕາ ສມຖສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ໂກສຊ຺ຊາຍ ສໍວຕ຺ເຕຍ຺ຍ. ວິປສ຺ສນາ ເຈ ສມຖໍ ອຕິວຕ຺ເຕຍ຺ຍ, ອຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິກຕ຺ຕາ ວິປສ຺ສນາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈາຍ ສໍວຕ຺ເຕຍ຺ຍ. ຕສ຺ມາ ສມໂຖ ຈ ວິປສ຺ສນໍ ອນຕິວຕ຺ຕມາໂນ ໂກສຊ຺ຊປາຕໍ ນ ກໂຣຕິ, ວິປສ຺ສນາ ສມຖໍ ອນຕິວຕ຺ຕມານາ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈປາຕໍ ນ ກໂຣຕິ. ສມໂຖ ສມໍ ປວຕ຺ຕມາໂນ ວິປສ຺ສນໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈປາຕໂຕ ຣກ຺ຂຕິ, ວິປສ຺ສນາ ສມໍ ປວຕ຺ຕມານາ ສມຖໍ ໂກສຊ຺ຊປາຕໂຕ ຣກ຺ຂຕິ. ເອວມິເມ ອຸໂຠ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອນຕິວຕ຺ຕນກິຈ຺ເຈນ ເອກກິຈ຺ຈາ, ສມາ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມາເນນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອນຕິວຕ຺ຕມານາ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິກຣາ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕສໍ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ຍຸຄນທ຺ຘຕ຺ຕໍ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ຍຸຄນທ຺ຘຕ຺ຕາເຍວ ໂຫຕິ. ປຫານປຣິຈ຺ຈາຄວຸຏ຺ຐານວິວຏ຺ຏນກຣຓານໍ ມຄ຺ຄກິຈ຺ຈວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສກລສ຺ສ ມຄ຺ຄກິຈ຺ຈສ຺ສ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕກິເລສາ ຈ ຂນ຺ຘາ ຈ ອວິຊ຺ຊາສຫຄຕກິເລສາ ຈ ຂນ຺ຘາ ຈ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ. ເສສານໍ ນ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຏິປກ຺ຂຘມ຺ມມຕ຺ຕທສ຺ສນວເສນ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈາວິຊ຺ຊາ ເອວ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ. ວິວຏ຺ຏໂຕຕິ ນິວຕ຺ຕນ຺ຕສ຺ສ.

ສມາຘິ ກາມາສວາ ວິມຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕີຕິ ສມາຘິສ຺ສ ກາມຈ຺ຉນ຺ທປຏິປກ຺ຂຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣາຄວິຣາຄາຕິ ຣາຄສ຺ສ ວິຣາໂຄ ສມຕິກ຺ກໂມ ເອຕິສ຺ສາ ອຕ຺ຖີຕິ ຣາຄວິຣາຄາ, ‘‘ຣາຄວິຣາຄໂຕ’’ຕິ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນໍ ວາ. ຕຖາ ອວິຊ຺ຊາວິຣາຄາ. ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕີຕິ ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ສມາຘິ. ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕີຕິ ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎາ. ຕຣໂຕຕິ ຕຣນ຺ຕສ຺ສ. ສພ຺ພປຓິຘີຫີຕິ ຣາຄໂທສໂມຫປຓິຘີຫິ, ສພ຺ພປຕ຺ຖນາຫິ ວາ. ເອວໍ ຈຸທ຺ທສ ອາກາເຣ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕ຺ວາ ເອກຣສຏ຺ຐຎ຺ຈ ອນຕິວຕ຺ຕນຏ຺ຐຎ຺ຈ ອວິຠຊິຕ຺ວາວ ອິເມຫິ ໂສຬສຫິ ອາກາເຣຫີຕິ ອາຫ. ກສ຺ມາ? ເຕສໍ ຈຸທ຺ທສນ຺ນໍ ອາກາຣານໍ ເອເກກສ຺ສ ອວສາເນ ‘‘ເອກຣສາ ໂຫນ຺ຕິ, ຍຸຄນທ຺ຘາ ໂຫນ຺ຕິ, ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ນາຕິວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ ນິທ຺ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ເຕ ທ຺ເວປິ ອາກາຣາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາວ ໂຫນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ໂສຬສຫີ’’ຕິ ອາຫ. ຍຸຄນທ຺ຘຏ຺ໂຐ ປນ ອຸທ຺ເທເສປິ ນ ຠຓິໂຕເຍວາຕິ.