២. សានុសយវារវណ្ណនា

៦៦-១៣១. ‘‘សានុសយោ, បជហតិ, បរិជានាតី’’តិ បុគ្គលោ វុត្តោតិ ‘‘កាមរាគេន សានុសយោ, កាមរាគំ បជហតិ, កាមរាគំ បរិជានាតី’’តិអាទីសុ អនុសយសមង្គិភាវេន បហានបរិញ្ញាកិរិយាយ កត្តុភាវេន ច បុគ្គលោ វុត្តោ, ន ធម្មោ. ភវវិសេសេន វាតិ កេវលេន ភវវិសេសេន វា. ឥតរេសូតិ បដិឃានុសយាទីសុ. ភវានុសយវិសេសេន វាតិ កាមភវាទិភវវិសិដ្ឋានុសយវិសេសេន វា. សានុសយតានិរនុសយតាទិកាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បហានាបហានបរិញ្ញាបរិញ្ញា សង្គយ្ហន្តិ. ននុ ច ភវវិសេសេ កេសញ្ចិ អនុសយានំ អប្បហានន្តិ? ន តំ អនុសយកតំ, អថ ខោ បច្ចយវេកល្លតោ អនោកាសតាយ ចាតិ នាយំ វិរោធោ. ទ្វីសុ វេទនាសូតិ សុខឧបេក្ខាសុ វេទនាសុ ទុក្ខាយ វេទនាយ កាមរាគានុសយេន និរនុសយោតិ យោជេតព្ពំ. ឥទម្បិ នត្ថិ បុគ្គលវសេន វុច្ចមានត្តា. តេនាហ ‘‘ន ហិ បុគ្គលស្ស…បេ… អនុសយាន’’ន្តិ. យទិបិ បុគ្គលស្ស អនុសយនោកាសោ អនោកាសោ, តស្ស បន សានុសយតាទិហេតុ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនុសយស្ស បនា’’តិអាទិមាហ. និរនុសយតាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន អប្បហានាបរិញ្ញា សង្គណ្ហាតិ. បរិជាននំ សមតិក្កមនន្តិ បរិញ្ញាវារេបិ ‘‘អបាទានេ និស្សក្កវចន’’ន្តិ វុត្តំ.

អនុសយនដ្ឋានតោតិ អនុសយនដ្ឋានហេតុ. ‘‘អននុសយនដ្ឋានតោ’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. និមិត្តាបាទានភាវទស្សនត្ថន្តិ សានុសយវារេ និមិត្តភាវទស្សនត្ថំ, បជហនបរិញ្ញាវារេសុ អបាទានភាវទស្សនត្ថញ្ចាតិ យោជេតព្ពំ. បជហតីតិ ឯត្ថ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា តតោ មានានុសយំ បជហតី’’តិ បាឡិបទំ អាហរិត្វា យោជេតព្ពំ, ន បជហតីតិ ឯត្ថ បន ‘‘ទុក្ខាយ វេទនាយ តតោ កាមរាគានុសយំ នប្បជហតី’’តិ. ឯវមាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន បរិញ្ញាវារម្បិ សង្គណ្ហាតិ. ភុម្មនិទ្ទេសេនេវ ហេតុអត្ថេនេវ និទ្ទិដ្ឋាតិ អត្ថោ.

ចតុត្ថបញ្ហវិស្សជ្ជនេនាតិ ‘‘យតោ វា បន មានានុសយេន សានុសយោ, តតោ កាមរាគានុសយេន សានុសយោ’’តិ ឯតស្ស បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនេន. តត្ថ ហិ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា’’តិអាទិនា សរូបតោ អនុសយនដ្ឋានានិ ទស្សិតានិ. តទត្ថេតិ តំ អនុសយនដ្ឋានទស្សនំ អត្ថោ ឯតស្សាតិ តទត្ថោ, តស្មិំ តទត្ថេ. ‘‘អនុសយស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានទស្សនត្ថំ អយំ វារោ អារទ្ធោ’’តិអាទិនា ‘‘យតោ’’តិ ឯតេន អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តន្តិ ឥមមត្ថំ វិភាវេត្វា. បមាទលិខិតំ វិយ ទិស្សតិ ឧប្បន្ន-សទ្ទេន វត្តមានុប្បន្នេ វុច្ចមានេ. យថា បន ឧប្បជ្ជនវារេ ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទេន ឧប្បត្តិយោគទីបកត្តា ឧប្បត្តិរហា វុច្ចន្តិ, ឯវមិធាបិ ឧប្បត្តិអរហេ វុច្ចមានេ ន កោចិ វិរោធោ. យំ បន វក្ខតិ ‘‘ន ហិ អបរិយាបន្នានំ អនុសយុប្បត្តិរហដ្ឋានតា’’តិ, សោបិ ន ទោសោ. យត្ថ យត្ថ ហិ អនុសយា ឧប្បត្តិរហា, តទេវ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា ‘‘សព្ពត្ថា’’តិ វុត្តន្តិ. តថេវ ទិស្សតីតិ តំ បមាទលិខិតំ វិយ ទិស្សតីតិ អត្ថោ.

យតោ ឧប្បន្នេន ភវិតព្ពន្តិ យតោ អនុសយនដ្ឋានតោ កាមគារានុសយេន ឧប្បន្នេន ភវិតព្ពំ, តេន កាមរាគានុសយេន ឧប្បត្តិរហដ្ឋានេ និស្សក្កវចនំ កតំ ‘‘យតោ’’តិ. តថាតិ ឯត្ថ តថា-សទ្ទោ យថា ‘‘យតោ ឧប្បន្នេនា’’តិ ឯត្ថ ឧប្បត្តិរហដ្ឋានតោ អនុសយស្ស ឧប្បត្តិរហតា វុត្តា, តថា ‘‘ឧប្បជ្ជនកេនា’’តិ ឯត្ថាបិ សា ឯវ វុច្ចតីតិ ទីបេតីតិ អាហ ‘‘សព្ពធម្មេសុ…បេ… អាបន្នេនា’’តិ. តត្ថ ‘‘ឧប្បជ្ជនកោ’’តិ វុត្តេ អនុប្បជ្ជនកោ ន ហោតីតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ, តថា ច សតិ តេន អនុប្បត្តិ និច្ឆិតាតិ ឧប្បន្នសភាវតា ច បកាសិតា ហោតីតិ. តេនាហ ‘‘សព្ពធម្មេសុ…បេ… អបនេតី’’តិ. ‘‘យោ យតោ កាមរាគានុសយេន និរនុសយោ, សោ តតោ មានានុសយេន និរនុសយោ’’តិ បុច្ឆាយ ‘‘យតោ តតោ’’តិ អាគតត្តា វិស្សជ្ជនេ ‘‘សព្ពត្ថា’’តិ បទស្ស និស្សក្កវសេនេវ សក្កា យោជេតុន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពត្ថាតិ…បេ… ន ន សម្ភវតី’’តិ អាហ. ភុម្មតោ អញ្ញត្ថាបិ សទ្ទវិទូ ឥច្ឆន្តិ, យតោ សព្ពេសំ បាទកំ ‘‘សព្ពត្ថបាទក’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឥធ បន និស្សក្កវសេន វេទិតព្ពំ.

សានុសយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.