១. បណ្ណត្តិវារោ

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

១-៩. វុត្តនយេនាតិ ‘‘អវយវបទេហិ វុត្តោ ឯកទេសោ សកលោ វា សមុទាយបទានំ អត្ថោ, សមុទាយបទេហិ បន វុត្តោ ឯកន្តេន អវយវបទានំ អត្ថោ’’តិអាទិនា វុត្តេន នយេន. ឯតេន យថាវុត្តអត្ថវណ្ណនានយទស្សនតាយ សព្ពបណ្ណត្តិវារាទីសុ យថារហំ អត្ថោ នេតព្ពោតិ ទស្សេតិ.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា

១០-១៧. វាយនំ សវិសយំ ព្យាបេត្វា បវត្តនំ, តយិទំ យថា គន្ធាយតនេ លព្ភតិ, ឯវំ សីលាទីសុបីតិ បាឡិយំ ‘‘សីលគន្ធោ’’តិអាទិ វុត្តំ ‘‘សីលាទិយេវ គន្ធោ’’តិ កត្វា. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សីលគន្ធោ…បេ… នាមានី’’តិ. យស្មា បន សវិសយព្យាបនំ តត្ថ បសដភាវោ បាកដភាវោ វា ហោតិ, តស្មា ‘‘បសារណដ្ឋេន បាកដភាវដ្ឋេន វា’’តិ វុត្តំ. អត្តនោ វត្ថុស្ស សូចនំ វា វាយនំ. ‘‘ទេវកាយា សមាគតា (ទី. និ. ២.៣៣២; សំ. និ. ១.៣៧), បណ្ណត្តិធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១០៨) សមូហបញ្ញត្តីសុបិ កាយធម្មសទ្ទា អាគតាតិ ‘‘សសភាវ’’ន្តិ វិសេសេតិ. កាយវចនេន…បេ… នត្ថីតិ ឥទំ ‘‘ន ធម្មោ នាយតន’’ន្តិ ឯត្ថ ធម្មសទ្ទស្ស វិនិវត្តវិសេសសព្ពសភាវធម្មវាចកតំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ធម្មាយតនសង្ខាតធម្មវិសេសវាចកតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បវត្តិវារវណ្ណនា

១៨-២១. ឯតស្មិន្តិ បវត្តិវារេ. បុច្ឆាមត្តលាភេនាតិ មោឃបុច្ឆាភាវមាហ. ឯកេកន្តិ ‘‘យស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស សទ្ទាយតនំ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិកំ ឯកេកំ. បញ្ចាតិ ‘‘យស្ស សទ្ទាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស គន្ធាយតនំ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទីនិ បញ្ច. បុច្ឆាមត្តលាភេន សង្គហំ អនុជានន្តោ ‘‘វិស្សជ្ជនវសេន ហាបេតព្ពានី’’តិ អាហ. ‘‘វក្ខតិ ហី’’តិអាទិនា យថាវុត្តមត្ថំ អដ្ឋកថាយ សមត្ថេតិ.

សទិសវិស្សជ្ជនន្តិ សាមញ្ញវចនំ វិសេសនិវិដ្ឋមេវ ហោតីតិ តំ វិសេសំ ទស្សេន្តោ ‘‘បុគ្គលវារមេវ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ វត្វា តស្សា បន សទិសវិស្សជ្ជនតាយ អព្យាបិតត្តា យត្ថ សទិសំ, តត្ថាបិ វិស្សជ្ជិតន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឱកាសវារេ បន…បេ… វិស្សជ្ជិត’’ន្តិ អាហ. តត្ថ តន្តិ ទុតិយំ. បុគ្គលវារេបីតិ យត្ថ សទិសំ វិស្សជ្ជនំ, តត្ថ បុគ្គលវារេបិ វិស្សជ្ជិតំ, បគេវ ឱកាសវារេតិ អធិប្បាយោ. វិរត្តកាមកម្មនិព្ពត្តស្សាតិ ភាវនាពលេន វិរត្តោ កាមោ ឯតេនាតិ វិរត្តកាមំ, រូបាវចរកម្មំ, តតោ និព្ពត្តស្ស. បដិសន្ធិ ឯវ ពីជំ បដិសន្ធិពីជំ, តស្ស. ‘‘ឯវំសភាវត្តា’’តិ ឯតេន ឯកន្តតោ កាមតណ្ហានិទានកម្មហេតុកានិ ឃានាទីនីតិ ទស្សេតិ. គន្ធាទយោ ច ន សន្តីតិ សព្ពេន សព្ពំ តេសម្បិ អភាវំ សន្ធាយ វទតិ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

‘‘សច្ច’’ន្តិ យថាវុត្តវសេន គហេតព្ពំ ចោទកេន វុត្តមត្ថំ សម្បដិច្ឆិត្វា បុន យេនាធិប្បាយេន តានិ យមកានិ សទិសវិស្សជ្ជនានិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – តត្ថ ចក្ខាយតនមូលកេសុ ឃានាយតនយមកេន ‘‘សចក្ខុកានំ អឃានកានំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិអាទិនា នយេន ជិវ្ហាកាយាយតនយមកានិ យថា សទិសវិស្សជ្ជនានិ, តថា ឥធ ឃានាយតនមូលកេសុ ឃានាយតនយមកេន តានិ ជិវ្ហាកាយាយតនយមកានិ ‘‘យស្ស ឃានាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ជិវ្ហាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា នយេន សទិសវិស្សជ្ជនានីតិ. ឯវមេត្ថ ឧភយេសំ វិសុំ អញ្ញមញ្ញំ សទិសវិស្សជ្ជនតាយ ឥទំ វុត្តំ, ន ឯកជ្ឈំ អញ្ញមញ្ញំ សទិសវិស្សជ្ជនតាយ. តេនាហ ‘‘តស្មា តត្ថ តត្ថេវ សទិសវិស្សជ្ជនតា បាឡិអនារុឡ្ហតាយ ការណ’’ន្តិ. ឯវញ្ច សតិ ចក្ខាយតនមូលគ្គហណំ កិមត្ថិយន្តិ អាហ ‘‘និទស្សនភាវេនា’’តិអាទិ. តត្ថ និទស្សនភាវេនាតិ និទស្សនភូតានំ អញ្ញមញ្ញសទិសវិស្សជ្ជនតាសង្ខាតេន និទស្សនភាវេនេវ, ន បន តេសំ និទស្សិតព្ពេហិ សព្ពថា សទិសវិស្សជ្ជនតាយាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘យេភុយ្យតាយា’’តិ វុត្តំ យេភុយ្យតំ ទស្សេតុំ ‘‘តេសុ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឯវន្តិ ឥមិនា ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិវចនវិស្សជ្ជនេន យថាវុត្តវចនស្សេវ វិស្សជ្ជនភាវានុជាននំ កត្តព្ពន្តិ ឥមមត្ថំ អាកឌ្ឍតិ. សាតិ ទុតិយបុច្ឆា. ឃានាយតនយមកេនាតិ ចក្ខាយតនមូលកេសុ ឃានាយតនយមកេនេវ. តំសេសានីតិ តេន ឃានាយតនមូលកកាយាយតនយមកេន សទ្ធិំ សេសានិ. សទិសវិស្សជ្ជនត្តា អនារុឡ្ហានីតិ ឯត្ថ ‘‘អនារុឡ្ហានី’’តិ ឯត្តកមេវ តថា-សទ្ទេន អនុកឌ្ឍីយតិ, ន ‘‘សទិសវិស្សជ្ជនត្តា’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តថាតិ…បេ… សមញ្ញេនា’’តិ វត្វា ឥទានិ ‘‘ការណសាមញ្ញេនា’’តិ វុត្តស្ស សទិសវិស្សជ្ជនត្តស្ស តត្ថ អភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឃានជិវ្ហាកាយាយតនានំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អគព្ភសេយ្យកេសុ បវត្តមានានន្តិ ឯត្ថាបិ ‘‘សហចារិតាយា’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ, តថា ‘‘គព្ភសេយ្យកេសុ ច បវត្តមានាន’’ន្តិ. ឥតរានិ ឃានាយតនមូលកានិ ជិវ្ហាកាយាយតនយមកានិ ទ្វេ ន វិស្សជ្ជីយន្តិ, ឃានាយតនមូលកេសុ ច យមកេសុ វិស្សជ្ជិតេសុ ឥតរទ្វយមូលកានិ ជិវ្ហាកាយាយតនមូលកានិ ន វិស្សជ្ជីយន្តិ អវិសេសត្តា អប្បវិសេសត្តា ចាតិ យោជេតព្ពំ. តត្ថ កាយាយតនយមកេ ទុតិយបុច្ឆាវសេន អប្បវិសេសោ, ឥតរវសេន អវិសេសោ វេទិតព្ពោ. រូបាយតនមនាយតនេហិ សទ្ធិន្តិ ឥទំ រូបាយតនមូលកមនាយតនវសេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘រូបាយតន…បេ… អធិប្បាយោ’’តិ. តេនេវាហ ‘‘រូបាយតនមូលកេសុ ហី’’តិអាទិ. យមកានន្តិ រូបាយតនមូលកគន្ធរសផោដ្ឋព្ពាយតនយមកានំ. ទុតិយបុច្ឆានន្តិ យថាវុត្តយមកានំយេវ ទុតិយបុច្ឆានំ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘សរូបកានំ អចិត្តកាន’’ន្តិអាទិនា វុត្តេន នយេន. អាទិបុច្ឆានន្តិ តេសំយេវ យមកានំ បឋមបុច្ឆានំ.

ហេដ្ឋិមេហីតិ ឥទំ អវិសេសវចនម្បិ យេសុ សទិសវិស្សជ្ជនតា សម្ភវតិ, តទបេក្ខន្តិ អាហ ‘‘គន្ធរស…បេ… អត្ថោ’’តិ. ឧទ្ទិដ្ឋធម្មេសុ ឧទ្ទេសានុរូបំ លព្ភមានវិសេសកថនំ វិស្សជ្ជនំ, យោ តត្ថ ន សព្ពេន សព្ពំ ឧទ្ទេសានុរូបគុណេន ឧបលព្ភតិ, តស្ស អកថនម្បិ អត្ថតោ វិស្សជ្ជនមេវ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘អវិស្សជ្ជនេនេវ អលព្ភមានតាទស្សនេន វិស្សជ្ជិតានិ នាម ហោន្តី’’តិ.

ចក្ខុវិកលសោតវិកលា វិយ ចក្ខុសោតវិកលោបិ លព្ភតីតិ សោ បន អដ្ឋកថាយំ បិ-សទ្ទេន សង្គហិតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ជច្ចន្ធម្បិ…បេ… វេទិតព្ពោ’’តិ អាហ. បរិបុណ្ណាយតនមេវ ឱបបាតិកំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ឯត្ថ អដ្ឋានប្បយុត្តោ ឯវ-សទ្ទោតិ តស្ស ឋានំ ទស្សេន្តោ ‘‘វុត្តមេវាតិ អត្ថោ’’តិ វត្វា តេន បរិបុណ្ណាយតនស្ស តត្ថ អនិយតត្តា អបរិបុណ្ណាយតនស្សបិ សង្គហោ សិទ្ធោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តេន ជច្ចន្ធពធិរម្បិ សន្ធាយ វុត្តតា ន និវារិតា ហោតី’’តិ អាហ.

២២-២៥៤. តស្មិំ បុគ្គលស្ស អនាមដ្ឋត្តាតិ កស្មា វុត្តំ, យាវតា ‘‘រូបីព្រហ្មលោកំ បុច្ឆតី’’តិ ឥមិនាបិ ឱកាសោយេវ អាមដ្ឋោតិ. ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិញ្ញាយ ការណវិភាវនាធិប្បាយេនេវ ‘‘កស្មា បដិញ្ញាត’’ន្តិ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេត្វា តំ ការណំ ទស្សេតុកាមោ ‘‘ននូ’’តិអាទិមាហ. គព្ភសេយ្យកភាវំ គន្ត្វា បរិនិព្ពាយិស្សតីតិ បច្ឆិមភវិកំ សន្ធាយាហ. តទវត្ថស្សាតិ បច្ឆិមភវាវត្ថស្ស. ភវិស្សន្តស្សាតិ ភាវិនោ. បដិញ្ញាតព្ពត្តាតិ ‘‘ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ បដិញ្ញាតព្ពត្តា.

អថ កស្មាតិ ឯត្ថាយំ សង្ខេបត្ថោ – យទិ ‘‘យស្ស រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ បុច្ឆាយំ វុត្តេន វិធិនា បដិញ្ញាតព្ពំ, អថ កស្មា អថ កេន ការណេន បដិលោមេ ‘‘យស្ស វា បន រូបាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ បុច្ឆាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិញ្ញាតំ, ននុ ឥទំ អញ្ញមញ្ញំ វិរុទ្ធន្តិ? ននូតិអាទិនាបិ ចោទកោ តមេវ វិរោធំ វិភាវេតិ. នោ ច នុប្បជ្ជិស្សតិ ឧប្បជ្ជិស្សតិ ឯវាតិ អត្ថោ. ‘‘តស្មិំ ភវេ’’តិអាទិ តស្ស បរិហារោ. តត្ថ តស្មិំ ភវេតិ យស្មិំ ភវេ ‘‘រូបាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ វុត្តំ បវត្តមានត្តា, តស្មិំ ភវេ. អនាគតភាវេន អវចនតោតិ ភាវីភាវេន អវត្តព្ពតោ អារទ្ធុប្បាទភាវេន បវត្តមានត្តាតិ អធិប្បាយោ. តេនេវាហ ‘‘ភវន្តរេ ហី’’តិអាទិ. ន បន វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯវញ្ច កត្វាតិអាទិនា បាឋន្តរេន យថាវុត្តមត្ថំ សមត្ថេតិ.

យស្មិំ អត្តភាវេ យេហិ អាយតនេហិ ភវិតព្ពំ, តំតំអាយតននិព្ពត្តកកម្មេន អវស្សំភាវីអាយតនស្ស សត្តស្ស, សន្តានស្ស វា, ‘‘យស្ស វា បន រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា, យស្ស វា បន រូបាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ ច ឯវំ បវត្តំ បុច្ឆាទ្វយវិស្សជ្ជនំ អាយតនបដិលាភស្ស ជាតិភាវតោ សុដ្ឋុ ឧបបន្នំ ភវតិ. បច្ឆិមភវិកាទយោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អរូបេ ឧប្បជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយនកា សង្គយ្ហន្តិ. ឥទម្បិ វិស្សជ្ជនំ. អភិនន្ទិតព្ពត្តាតិ ‘‘អាមន្តា’’តិ សម្បដិច្ឆិតព្ពត្តា.

យំ បន អឃានកានំ កាមាវចរំ ឧបបជ្ជន្តានន្តិ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. យស្ស វិបាកោ ឃានាយតនុប្បត្តិតោ បុរេតរមេវ ឧបច្ឆិជ្ជិស្សតិ, តំ ឃានាយតនានិព្ពត្តកកម្មន្តិ វុត្តំ. កថំ បនីទិសំ កម្មំ អត្ថីតិ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘យស្ស យត្ថា’’តិអាទិ. ឯវម្បិ គព្ភសេយ្យកោ ឯវ ឥធ អឃានកោតិ អធិប្បេតោតិ កថមិទំ វិញ្ញាយតីតិ ចោទនាយ ‘‘ន ហី’’តិអាទិំ វត្វា តមត្ថំ សាធេតុំ ‘‘ធម្មហទយវិភង្គេ’’តិអាទិ វុត្តំ. អវចនត្តម្បិ ហិ យថាធម្មសាសនេ អភិធម្មេ បដិក្ខេបោយេវាតិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ អាយតនយមកេ. យថាទស្សិតាសូតិ ‘‘យស្ស វា បន សោតាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជតិ, យស្ស យត្ថ ឃានាយតនំ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស តត្ថ រូបាយតនំ ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ ច ទស្សិតប្បការាសុ បុច្ឆាសុ. អាមន្តាតិ វុត្តន្តិ អថ កស្មា ន វិញ្ញាយតីតិ យោជនា. ឯតាសុ បុច្ឆាសុ កស្មា បដិវចនេន វិស្សជ្ជនំ ន កតន្តិ អធិប្បាយោ. សន្និដ្ឋានេន គហិតត្ថស្សាតិ ‘‘យស្ស វា បន សោតាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, យស្ស យត្ថ ឃានាយតនំ ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ ច ឯវមាទិកេន សន្និដ្ឋានបទេន គហិតស្ស អត្ថស្ស. ឯកទេសេ សំសយត្ថស្ស សម្ភវេនាតិ ឯកទេសេ សំសយិតព្ពស្ស អត្ថស្ស សម្ភវេន សន្និដ្ឋានត្ថបដិយោគភូតសំសយត្ថស្ស បដិវចនស្ស អករណតោ ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិវចនវិស្សជ្ជនស្ស អកត្តព្ពតោ អត្ថស្ស អភិន្ទិត្វា ឯកជ្ឈំ កត្វា អវត្តព្ពតោ. តេនាហ ‘‘ភិន្ទិតព្ពេហិ ន បដិវចនវិស្សជ្ជនំ ហោតី’’តិ.

យទិ សិយាតិ ភិន្ទិត្វា វត្តព្ពេបិ អត្ថេ យទិ បដិវចនវិស្សជ្ជនំ សិយា, បរិបុណ្ណវិស្សជ្ជនមេវ ន សិយា អនោកាសភាវតោ ភិន្ទិតព្ពតោ ចាតិ អត្ថោ. តថា ហិ ‘‘បញ្ចវោការេ បរិនិព្ពន្តានំ, អរូបេ បច្ឆិមភវិកានំ, យេ ច អរូបំ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, តេសំ ចវន្តានំ តេសំ សោតាយតនញ្ច នុប្បជ្ជិស្សតិ, ចក្ខាយតនញ្ច នុប្បជ្ជតី’’តិ ច, តថា ‘‘រូបាវចរេ បរិនិព្ពន្តានំ, អរូបានំ តេសំ តត្ថ ឃានាយតនញ្ច ន និរុជ្ឈតិ, រូបាយតនញ្ច ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ ច តត្ថ វិភាគវសេន បវត្តោ បាឋសេសោ. អថ កស្មាតិ យទិ អភិន្ទិតព្ពេ បដិវចនវិស្សជ្ជនំ, ន ភិន្ទិតព្ពេ, ឯវំ សន្តេ ‘‘យស្ស វា បន សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិ ឥមិនា បដិវចនវិស្សជ្ជនេន គព្ភសេយ្យកានំ សោមនស្សបដិសន្ធិ នត្ថីតិ កស្មា ន វិញ្ញាយតិ, ភិន្ទិតព្ពេ ន បដិវចនវិស្សជ្ជនំ ហោតីតិ សម្បដិច្ឆិតព្ពន្តិ? តំ ន, អញ្ញាយ បាឡិយា តទត្ថស្ស វិញ្ញាយមានត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កាមធាតុយា’’តិអាទិមាហ.

‘‘យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ន និរុជ្ឈតិ, តំ ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ, នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ តស្សេវ ចិត្តស្ស និរោធោ អនាគតភាវេន តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ យថា វុត្តោ, ឯវំ តស្សេវ កម្មជសន្តានស្ស និរោធោ តស្ស ឧប្បាទេ អនាគតភាវេន វត្តព្ពោ. តេនេតំ ទស្សេតិ ‘‘ឯកចិត្តស្ស នាម ឧប្បាទក្ខណេ និរោធោ អនាគតភាវេន វុច្ចតិ, កិមង្គំ បន ឯកសន្តានស្សា’’តិ. សព្ពត្ថ សព្ពស្មិំ អនាគតវារេ. ឧបបជ្ជន្តានំ ឯវ វសេន សោ និរោធោ តថា អនាគតភាវេន វុត្តោ, កស្មា បនេត្ថ និរោធោ ឧបបន្នានំ វសេន ន វុត្តោតិ អាហ ‘‘ឧប្បន្នានំ បនា’’តិអាទិ. តស្សេវ យថាបវត្តស្ស កម្មជសន្តានស្ស ឯវ. តស្មាតិ យស្មា ឧប្បាទក្ខណតោ ឧទ្ធំ និរោធោ អារទ្ធោ នាម ហោតិ, តស្មា. ភេទេ សតិបិ កាលភេទាមសនស្ស ការណេ សតិបិ. អនាគតកាលាមសនវសេនេវ និរោធស្សេវ វសេន វិស្សជ្ជនទ្វយំ ឧបបន្នមេវ យុត្តមេវ ហោតីតិ. អញ្ញេសំ វសេន និរោធស្សេវ វត្តុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ‘‘អរហត’’ន្តិ វុត្តំ.

យទិ ឧបបត្តិអនន្តរំ និរោធោ អារទ្ធោ នាម ហោតិ, អថ កស្មា ចុតិយា និរោធវចនន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តន្និដ្ឋានភាវតោ បន ចុតិយា និរោធវចន’’ន្តិ. តន្និដ្ឋានភាវតោតិ តស្ស សន្តានស្ស និដ្ឋានភាវតោ. បវត្តេតិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស បាកដករណំ. តត្ថ តស្សាតិ សន្តានស្ស. វក្ខតីតិអាទិបិ បវត្តេ និរោធំ អនាទិយិត្វា ចុតិនិរោធស្សេវ គហិតតាយ ការណវចនំ. តេនាតិ តេន យថាវុត្តេន បាឋន្តរវចនេន. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ‘‘យស្ស ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈិស្សតី’’តិអាទិកេ អាយតនយមកេ. យទិ បវត្តេ និរុទ្ធស្សបិ ចុតិយា ឯវ និរោធោ ឥច្ឆិតោ, ‘‘សចក្ខុកាន’’ន្តិអាទិ កថន្តិ អាហ ‘‘សចក្ខុកានន្តិអាទីសុ ច បដិលទ្ធចក្ខុកានន្តិអាទិនា អត្ថោ វិញ្ញាយតី’’តិ. តេតិ អរូបេ បច្ឆិមភវិកា. អចក្ខុកវចនញ្ច សាវសេសន្តិ យោជនា.

បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាយតនយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ធាតុយមកំ

១-១៩. សទ្ទធាតុសម្ពន្ធានន្តិ ឥទំ យានិ ចក្ខុធាតាទិមូលកេសុ សទ្ទយមកានិ, សព្ពានិ ច សទ្ទធាតុមូលកានិ, តានិ សន្ធាយ វុត្តំ. ន ហិ តានិ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតាទិសម្ពន្ធានិ វិយ ចុតិបដិសន្ធិវសេន លព្ភន្តិ, ឯតេនេវ អាយតនយមកេបិ បវត្តិវារេ សទ្ទធាតុសម្ពន្ធានំ យមកានំ អលព្ភមានតា ច វេទិតព្ពា.

ធាតុយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សច្ចយមកំ

១. បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា

១០-២៦. សោតិ ទុក្ខសទ្ទោ. អញ្ញត្ថាតិ សង្ខារទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខទុក្ខាធិដ្ឋានេសុ. អញ្ញនិរបេក្ខោតិ សង្ខារាទិបទន្តរានបេក្ខោ. តេនាតិ អញ្ញនិរបេក្ខទុក្ខបទគ្គហណតោ. តស្មិំ ទុក្ខទុក្ខេ វិសយភូតេ. ឯស ទុក្ខសទ្ទោ ‘‘ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ ឯត្ថ បឋមោ ទុក្ខសទ្ទោ. តញ្ច ទុក្ខទុក្ខំ. ‘‘ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ ឯត្ថ ទុក្ខមេវ ទុក្ខសច្ចន្តិ នយិទំ អវធារណំ ឥច្ឆិតព្ពំ, ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ចមេវាតិ បន ឥច្ឆិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ឯកន្តេន ទុក្ខសច្ចមេវា’’តិ. សច្ចវិភង្គេ វុត្តេសុ សមុទយេសុ កោចិ ផលធម្មេសុ នត្ថីតិ សច្ចវិភង្គេ បញ្ចធា វុត្តេសុ សមុទយេសុ ឯកោបិ ផលសភាវេសុ នត្ថិ, ផលសភាវោ នត្ថីតិ អត្ថោ. ‘‘ផលធម្មោ នត្ថី’’តិ ច បាឋោ. មគ្គសទ្ទោ ច ផលង្គេសូតិ សាមញ្ញផលង្គេសុ សម្មាទិដ្ឋិអាទីសុ ‘‘មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្ន’’ន្តិអាទិនា (វិភ. ៤៩២, ៤៩៥) អាគតោ មគ្គសទ្ទោ មគ្គផលត្តា បវត្តតិ ការណូបចារេនាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘ន មគ្គកិច្ចសព្ភាវា’’តិអាទិ. តស្មាតិ យស្មា សច្ចទេសនាយ បភវាទិសភាវា ឯវ ធម្មា សមុទយាទិបរិយាយេន វុត្តា, ន អប្បភវាទិសភាវា, តស្មា. ឯត្ថ ច តេភូមកធម្មានំ យថារហំ ទុក្ខសមុទយសច្ចន្តោគធត្តា អសច្ចសភាវេ សភាវធម្មេ ច ឧទ្ធរន្តោ ផលធម្មេ ឯវ ឧទ្ធរិ. ននុ ច មគ្គសម្បយុត្តាបិ ធម្មា អសច្ចសភាវាតិ តេបិ ឧទ្ធរិតព្ពាតិ? ន, តេសំ មគ្គគតិកត្តា. ‘‘ផលធម្មេសូ’’តិ ឯត្ថ ធម្មគ្គហណេន វា ផលសម្បយុត្តធម្មានំ វិយ តេសម្បិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ.

បទសោធនេន…បេ… ឥធ គហិតាតិ ឯតេន អសច្ចសភាវានំ ធម្មានំ បករណេន និវត្តិតតំ អាហ. តេសន្តិ ទុក្ខាទីនំ. តព្ពិសេសនយោគវិសេសន្តិ តេន ទុក្ខាទិវិសេសនយោគេន វិសិដ្ឋតំ. សច្ចវិសេសនភាវេនេវ ទុក្ខាទីនំ បរិញ្ញេយ្យតាទិភាវោ សិទ្ធោតិ អាហ ‘‘ឯកន្តសច្ចត្តា’’តិ. យថា ចេត្ថាតិ យថា ឯតស្មិំ សច្ចយមកេ សុទ្ធសច្ចវារេ សច្ចវិសេសនភូតា ឯវ ទុក្ខាទយោ គហិតា. ឯវំ ខន្ធយមកាទីសុបីតិ ន សុទ្ធសច្ចវារេ ឯវ អយំ នយោ ទស្សិតោតិ អត្ថោ. បទសោធនវារេ តំមូលចក្កវារេ ច ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា សមុទាយបទានំយេវ វុត្តត្តា វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ‘‘សុទ្ធក្ខន្ធាទិវារេសូ’’តិ វុត្តំ. តថា ចេត្ថាបិ សុទ្ធវារេ ឯវ អយំ នយោ ទស្សិតោ. យទិ សុទ្ធក្ខន្ធាទិវារេសុ ខន្ធាទិវិសេសនភូតានមេវ រូបាទីនំ គហណេន ភវិតព្ពំ, អថ កស្មា ខន្ធាទិវិសេសនតោ អញ្ញេសម្បិ រូបាទីនំ វសេន អត្ថោ ទស្សិតោតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘អដ្ឋកថាយំ បនា’’តិអាទិ. បុរិមោ ឯវ អត្ថោ យុត្តោ, យុត្តិតោ បាឋោវ ពលវាតិ.

បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បវត្តិវារវណ្ណនា

២៧-១៦៤. ទុក្ខបរិញ្ញា យាវ ទុក្ខសមតិក្កមនត្ថាតិ សប្បទេសំ បវត្តាបិ សា តទត្ថាវហា ភវេយ្យាតិ កស្សចិ អាសង្កា សិយាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អរិយត្តា…បេ… កត្វា វុត្ត’’ន្តិ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘អន្តិមភវេ ឋិតត្តា’’តិ ការណំ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ ឧបបត្តិយា ទុក្ខវិចារត្តា, ន ច សព្ពេ សុទ្ធាវាសា អន្តិមភវិកា ឧទ្ធំសោតវចនតោ. ‘‘យស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឧប្បាទាវត្ថា. អវិសេសេន ទុក្ខសច្ចបរិយាបន្នា ធម្មា សម្ពន្ធីភាវេនេវ តំសមង្គី ច បុគ្គលោ វុត្តោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពេ ឧបបជ្ជន្តា’’តិអាទិំ វត្វា ស្វាយមត្ថោ យស្មា និច្ឆយរូបេន គហិតោ, និច្ឆិតស្សេវ ច អត្ថស្ស វិភាគទស្សនេន ភវិតព្ពំ, តស្មា ‘‘តេស្វេវ…បេ… ឧបបន្នមេវា’’តិ អាហ. តត្ថ តេស្វេវ កេចិ ទស្សីយន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ឯកកោដ្ឋាសុប្បត្តិសមង្គិនោតិ ទុក្ខកោដ្ឋាសុប្បត្តិសមង្គិនោ. តេសូតិ សន្និដ្ឋានេន គហិតេសុ. មគ្គផលុប្បាទសមង្គីសូតិ មគ្គផលុប្បាទសមង្គីនំ, អយមេវ វា បាឋោ.

ឯត្ថ ចាតិអាទិនា ‘‘សព្ពេស’’ន្តិអាទិបាឡិយា បិណ្ឌត្ថំ ទស្សេតិ. តត្ថ សមុទយសច្ចុប្បាទវោមិស្សស្ស ទុក្ខសច្ចុប្បាទស្សាតិ ឥទំ អនាទរេ សាមិវចនំ. កត្ថចិ សមុទយសច្ចុប្បាទវោមិស្សេបិ ទុក្ខសច្ចេ តំរហិតស្ស សមុទយសច្ចុប្បាទរហិតស្ស ទុក្ខសច្ចុប្បាទស្ស ទស្សនវសេន វុត្តន្តិ យោជនា. កេចិ បន ‘‘សមុទយសច្ចាវោមិស្សស្សា’’តិ បឋន្តិ, តេសំ ‘‘តំរហិតស្សា’’តិ ឥទំ បុរិមបទស្ស អត្ថវិវរណំ វេទិតព្ពំ. តំសហិតស្សាតិ សមុទយសច្ចុប្បាទសហិតស្ស ទុក្ខសច្ចុប្បាទស្ស ទស្សនវសេន វុត្តន្តិ យោជនា. តេសន្តិ អសញ្ញសត្តានំ, បវត្តិយំ ទុក្ខសច្ចស្ស ឧប្បាទោ ‘‘បវត្តេ’’តិអាទិនា វុត្តេសុ ទ្វីសុបិ កោដ្ឋាសេសុ ន គហិតោតិ អត្ថោ. បដិសន្ធិយំ បន តេសំ ឧប្បាទស្ស បឋមកោដ្ឋាសេន គហិតតា ទស្សិតា ឯវ. តថា និរោធោ ចាតិ យថា អសញ្ញសត្តានំ បដិសន្ធិយំ ទុក្ខសច្ចស្ស ឧប្បាទោ បឋមកោដ្ឋាសេន គហិតោ, បវត្តិយំ បន សោ ទ្វីហិ កោដ្ឋាសេហិ ន គហិតោ, តថា តេសំ ទុក្ខសច្ចស្ស និរោធោបីតិ អត្ថោ. តថា ហិ ‘‘សព្ពេសំ ចវន្តានំ បវត្តេ តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ’’តិអាទិនា (យម. ១.សច្ចយមក.៨៨) និរោធវារេ បាឡិ បវត្តា. ឯសេវ នយោតិ យ្វាយំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិនា សមុទយសច្ចយមកេ បាឡិយា អត្ថនយោ វុត្តោ, មគ្គសច្ចយមកេបិ ឯសេវ នយោ, ឯវមេវ តត្ថាបិ អត្ថោ នេតព្ពោតិ អត្ថោ. តថា ហិ ‘‘សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិអាទិនា តត្ថ បាឡិ បវត្តា.

ឯវញ្ច សតីតិ ឯវំ ខណវសេន ឱកាសគ្គហណេ សតីតិ យថាវុត្តមត្ថំ អននុជាននវសេន បច្ចាមសតិ. ឯតស្ស វិស្សជ្ជនេតិ ឯតស្ស យមកបទស្ស វិស្សជ្ជនេ. ‘‘អគ្គមគ្គស្ស ឧប្បាទក្ខណេ, អរហន្តានំ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ, យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា អគ្គមគ្គំ បដិលភិស្សន្តិ, តស្ស ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ, អសញ្ញសត្តំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ តត្ថ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ តត្ថ សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ (យម. ១.សច្ចយមក.៧១) បុរិមកោដ្ឋាសស្ស អាគតត្តា វិរោធោ នត្ថីតិ ‘‘បច្ឆិមកោដ្ឋាសេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តស្មាតិ យស្មា ន ឧបបត្តិចិត្តុប្បាទក្ខណោ ភាវិនោ សមុទយបច្ចុប្បាទស្ស អាធារោ, អថ ខោ កាមាវចរាទិឱកាសោ, តស្មា. បុគ្គលោកាសវារោ ហេសាតិ យស្មា បុគ្គលោកាសវារោ ឯស, តស្មា ‘‘តេសំ តត្ថា’’តិ ឯត្ថ ឱកាសវសេន តត្ថ-សទ្ទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យទិ បុគ្គលោកាសវារេ កាមាវចរាទិឱកាសវសេនេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ, ន ខណវសេន, អថ កស្មា ‘‘សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិអាទិនា ឱកាសំ អនាមសិត្វា តត្ថ វិស្សជ្ជនំ បវត្តន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តត្ថ…បេ… សោ ឯវា’’តិ. តត្ថ តត្ថាតិ ឱកាសវារេ. បុគ្គលវិសេសទស្សនត្ថន្តិ បុគ្គលសង្ខាតវិសេសទស្សនត្ថំ. យត្ថ តេតិ យស្មិំ កាមាវចរាទិឱកាសេ តេ បុគ្គលា.

កេចីតិ ធម្មសិរិត្ថេរំ សន្ធាយាហ. សោ ហិ ‘‘បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ ទុក្ខសច្ចំ នុប្បជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ ចិត្តជរូបមេវ អធិប្បេតំ ចិត្តបដិពទ្ធវុត្តិត្តាតិ ការណំ វទតិ. អបរេ ‘‘អរូបេតិ ឥមំ បុរិមាបេក្ខម្បិ ហោតីតិ តេន បវត្តំ វិសេសេត្វា អរូបភវវសេន អយមត្ថោ វុត្តោ, តស្មា ‘យស្ស វា បន សមុទយសច្ចំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតីតិ? នោ’តិអាទីសុបិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ វទន្តិ. បុគ្គលោ ន ចិត្តំ អបេក្ខិត្វាវ គហិតោតិ ឥទំ ចិត្តស្ស អនធិកតត្តា វុត្តំ. យត្ថ បន សមុទយសច្ចស្ស ឧប្បាទនិច្ឆយោ, តត្ថេវ តស្ស អនុប្បាទនិច្ឆយេនបិ ភវិតព្ពំ ចិត្តេន ច វិនា បុគ្គលស្សេវ អនុបលព្ភនតោតិ ‘‘យស្ស សមុទយសច្ចំ នុប្បជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ សមុទយសច្ចាធារំ ចិត្តំ អត្ថតោ គហិតមេវាតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. អបិច ឥន្ទ្រិយពទ្ធេបិ ន សព្ពោ រូបុប្បាទោ ឯកន្តេន ចិត្តុប្បាទាធីនោតិ សក្កា វត្តុំ ចិត្តុប្បត្តិយា វិនាបិ តត្ថ រូបុប្បត្តិទស្សនតោ, តស្មា ចិត្តជរូបមេវ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បជ្ជតិ, ន ឥតរំ, ឥតរំ បន តស្ស តីសុបិ ខណេសុ ឧប្បជ្ជតីតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. វិភជិតព្ពា អវិភត្តា នាម នត្ថីតិ សិយាយំ បសង្គោ បឋមវារេ, ទុតិយវារេ បន វិភជនា ឯវ សាតិ នាយំ បសង្គោ លព្ភតិ, បឋមវារេបិ វា នាយំ បសង្គោ. កស្មា? ឯសា ហិ យមកស្ស បកតិ, យទិទំ យថាលាភវសេន យោជនា.

ទុតិយេ ចិត្តេ វត្តមានេតិ ឯត្ថ ‘‘បឋមំ ភវង្គំ, ទុតិយំ ចិត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. ភវនិកន្តិយា អាវជ្ជនម្បិ វិបាកប្បវត្តិតោ វិសទិសត្តា ‘‘ទុតិយ’’ន្តិ វត្តុំ សក្កា, តតោ បដ្ឋាយ បុព្ពេ តស្ស តត្ថ សមុទយសច្ចំ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ វត្តព្ពាតិ អបរេ. ភវនិកន្តិយា បន សហជាតំ បឋមំ ចិត្តំ ឥធ ទុតិយំ ចិត្តន្តិ អធិប្បេតំ. តតោ បុព្ពេ បវត្តំ សព្ពំ អព្យាកតភាវេន សមានជាតិកត្តា ឯកន្តិ កត្វា តតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋា តស្ស តត្ថ សមុទយសច្ចំ នុប្បជ្ជិត្ថេវាតិ. តេនាហ ‘‘សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេនា’’តិអាទិ. តស្មិន្តិ ទុតិយេ ចិត្តេ. តេន សមានគតិកត្តាតិ តេន យថាវុត្តទុតិយចិត្តេន ច តំសមង្គិនោ វា ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, នោ ច សមុទយសច្ចន្តិ វត្តព្ពភាវេន សមានគតិកត្តា. ឯវញ្ច កត្វាតិ តេន សមានគតិកតាយ ទស្សិតត្តា ឯវ. យថាវុត្តាតិ ទុតិយាកុសលចិត្តតោ បុរិមសព្ពចិត្តសមង្គិនោ អគ្គហិតា ហោន្តិ ឥតរភាវាភាវតោ. វុត្តមេវត្ថំ បាឋន្តរេន សមត្ថេតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេតិ ចតុវោការា. វជ្ជេតព្ពាតិ ‘‘ឥតរេស’’ន្តិ វិសេសនេន និវត្តេតព្ពា. បញ្ចវោការា វិយ យថាវុត្តា សុទ្ធាវាសាតិ ទុតិយចិត្តក្ខណសមង្គិភាវេន វុត្តប្បការា យថា សុទ្ធាវាសសង្ខាតា បញ្ចវោការា បុព្ពេ វុត្តា សន្តិ, ឯវំ ចតុវោការា បុព្ពេ វុត្តា ន ហិ សន្តីតិ យោជនា.

‘‘យស្ស យត្ថា’’តិ បុគ្គលោកាសា អាធេយ្យាធារភាវេន អបេក្ខិតាតិ អាហ ‘‘បុគ្គលោកាសា អញ្ញមញ្ញបរិច្ឆិន្នា គហិតា’’តិ. កាមាវចរេ…បេ… ឧបបន្នាតិ ឯត្ថ កាមាវចរេ អភិសមេតាវិនោ រូបាវចរំ ឧបបន្នា, រូបាវចរេ អភិសមេតាវិនោ អរូបាវចរំ ឧបបន្នា, វា-សទ្ទេន កាមាវចរេ អភិសមេតាវិនោ អរូបាវចរំ ឧបបន្នាតិ ច យោជេតព្ពំ. តត្ថាតិ ឧបបន្នោកាសេ. អភិសមយោតិ ឧបរិមគ្គាភិសមយោ យាវ ឧបបន្នោ ន ភវិស្សតិ, តាវ តេ តត្ថ ឧបបន្នបុគ្គលា ឯត្ថ ឯតស្មិំ ‘‘អភិសមេតាវីន’’ន្តិអាទិនា វុត្តេ ទុតិយកោដ្ឋាសេ ន គយ្ហន្តិ បុគ្គលោកាសានំ អញ្ញមញ្ញំ បរិច្ឆិន្នត្តា. យទិ ឯវំ កិំ តេ ឥមស្មិំ យមកេ អសង្គហិតាតិ អាហ ‘‘តេ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ យំ វុត្តំ ‘‘សមានគតិកាតិ វិសុំ ន ទស្សិតា’’តិ, តំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘អនភិសមេតាវីន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – ‘‘អនភិសមេតាវីន’’ន្តិ ឥមិនា បឋមបទេន គហិតា សព្ពត្ថ មគ្គុប្បត្តិរហេ សម្បត្តិភវេ តត្ថ សុទ្ធាវាសេ យេ អនភិសមេតាវិនោ, តេសុ ទ្វិប្បការេសុ សុទ្ធាវាសា យស្មិំ កាលេ តត្ថ អនភិសមេតាវិនោតិ គហេតព្ពា, តត្ថ នេសំ តថា គហេតព្ពកាលស្ស វិសេសនត្ថំ ‘‘សុទ្ធាវាសានំ ទុតិយេ ចិត្តេ វត្តមានេ’’តិ វុត្តន្តិ.

ឯតេនាតិ ឯតេន វចនេន. វោទានចិត្តំ នាម មគ្គចិត្តានំ អនន្តរបច្ចយភូតំ ចិត្តំ, ឥធ បន អគ្គមគ្គចិត្តស្ស. តតោតិ យថាវុត្តវោទានចិត្តតោ បុរិមតរចិត្តសមង្គិនោ, អនុលោមញាណសម្បយុត្តចិត្តសមង្គិនោ, អវសិដ្ឋវុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាចិត្តាទិសមង្គិនោបិ. តេនាហ ‘‘យាវ សព្ពន្តិមតណ្ហាសម្បយុត្តចិត្តសមង្គី, តាវ ទស្សិតា’’តិ.

បដិសន្ធិចុតិចិត្តានំ ភង្គុប្បាទក្ខណា បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គុប្បាទក្ខណេហិ ទុក្ខសច្ចាទីនំ នុប្បាទាទីសុ សមានគតិកាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘បវត្តេ ចិត្តស្សា’’តិអាទិ. តត្ថ ចុតិចិត្តស្សបិ ឧប្បាទក្ខណស្ស គហណំ ទដ្ឋព្ពន្តិ យោជនា. ទ្វីសុបិ កោដ្ឋាសេសូតិ សមុទយសច្ចស្ស ភាវិនោ និរោធស្ស អប្បដិក្ខេបបដិក្ខេបវសេន បវត្តេសុ បុរិមបច្ឆិមកោដ្ឋាសេសុ. ន វិសេសិតន្តិ យថាវុត្តេ អប្បដិក្ខេបេ ច សតិបិ វិសេសេត្វា ន វុត្តន្តិ អត្ថោ. ឯកស្សបិ បុគ្គលស្ស តាទិសស្ស មគ្គស្ស ច ផលស្ស ច ភង្គក្ខណសមង្គិនោ បុរិមកោដ្ឋាសស្សេវ អភជនតោ កោដ្ឋាសទ្វយសម្ភវាភាវតោតិ អត្ថោ. ឥទានិ តមេវត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘យស្ស ទុក្ខសច្ច’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. កេសញ្ចិ បុគ្គលានំ. និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ. ‘‘មគ្គស្ស ច ផលស្ស ចា’’តិ វុត្តមគ្គផលានិ ទស្សេន្តោ ‘‘តិណ្ណំ ផលានំ ទ្វិន្នញ្ច មគ្គាន’’ន្តិ អាហ. តានិ បន ហេដ្ឋិមានិ តីណិ ផលានិ មជ្ឈេ ច ទ្វេ មគ្គា វេទិតព្ពា. និរន្តរំ អនុប្បាទេត្វាតិ បដិបក្ខធម្មេហិ អវោកិណ្ណំ កត្វា សហ វិបស្សនាយ មគ្គំ ឧប្បាទេន្តេន យា សាតច្ចកិរិយា កាតព្ពា, តំ អកត្វាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អន្តរន្តរា…បេ… ឧប្បាទេត្វា’’តិ. ‘‘អរូបេ មគ្គស្ស ច ផលស្ស ច ភង្គក្ខណេ’’តិ អវិសេសតោ វុត្តេ កថមយំ វិសេសោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘សាមញ្ញវចនេនបី’’តិអាទិ. តេន អបវាទវិសយបរិយាយេន ឧបសគ្គា អភិនិវិសន្តីតិ លោកសិទ្ធោយំ ញាយោតិ ទស្សេតិ.

បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បរិញ្ញាវារវណ្ណនា

១៦៥-១៧០. ឯត្ថេវាតិ ឥមស្មិំ សច្ចយមកេ ឯវ. អបរិញ្ញេយ្យតាទស្សនត្ថន្តិ ឯត្ថ អ-ការោ ន បរិញ្ញេយ្យាភាវវចនោ, នាបិ បរិញ្ញេយ្យបដិបក្ខវចនោ, អថ ខោ តទញ្ញវចនោតិ យថារហំ សច្ចេសុ លព្ភមានានំ បហាតព្ពតាទីនម្បិ ទស្សនេ អាបន្នេយេវ សមយវារោ ទស្សនបរោ, យេសញ្ច ន ទស្សនបរោ, តេសុ កេសុចិ សច្ចេសុ លព្ភមានានម្បិ កេសញ្ចិ វិសេសានំ អយំ វារោ ន ទស្សនបរោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សច្ឆិករណ…បេ… ទស្សនត្ថញ្ចា’’តិ អាហ. សមុទយេ បហានបរិញ្ញាវ វុត្តា, ន តីរណបរិញ្ញាតិ យុត្តំ តាវេតំ សមុទយស្សបិ តីរេតព្ពសភាវត្តា, ‘‘ទុក្ខេ តីរណបរិញ្ញាវ វុត្តា, ន បហានបរិញ្ញា’’តិ ឥទំ បន កស្មា វុត្តំ, ននុ ទុក្ខំ អប្បហាតព្ពមេវាតិ? សមុទយសច្ចវិភង្គេ វុត្តានំ កេសញ្ចិ សមុទយកោដ្ឋាសានំ ទុក្ខសច្ចេ សង្គហណតោ ទុក្ខសមុទយេ វា អសង្ករតោវ គហេត្វា ភូតកថនមេតំ ទដ្ឋព្ពំ. ឧភយត្ថាតិ ទុក្ខេ សមុទយេ ច វុត្តា. កស្មា? តេសំ សាធារណាតិ. ឯវំ សាធារណាសាធារណភេទភិន្នំ យថាវុត្តំ បរិញ្ញាកិច្ចំ បុព្ពភាគេ នានក្ខណេ លព្ភមានម្បិ មគ្គកាលេ ឯកក្ខណេ ឯវ លព្ភតិ ឯកញាណកិច្ចត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គញាណញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

បរិញ្ញាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សច្ចយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សង្ខារយមកំ

១. បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា

១. សតិបិ កុសលមូលាទីនម្បិ វិភត្តភាវេ ខន្ធាទិវិភាគោ តតោ សាតិសយោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ខន្ធាទយោ វិយ បុព្ពេ អវិភត្តា’’តិ អាហ. បការត្ថោ វា ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទោ ‘‘ភូវាទយោ’’តិអាទីសុ វិយាតិ កុសលមូលាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អវិញ្ញាតត្តា និសាមេន្តេហិ. ហេតុអត្ថោ វា ឯត្ថ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ អវិញ្ញាបិតត្តាតិ អត្ថោ. យទិបិ កាយសង្ខារានំ វិកប្បទ្វយេបិ ហេតុផលភាវោយេវ ឥច្ឆិតោ, សាមិវចនរូបាវិភូតោ បន អត្ថេវ អត្ថភេទោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កាយស្ស…បេ… កត្តុអត្ថេ’’តិ អាហ. សោ បនាតិ កត្តុអត្ថោ.

២-៧. សុទ្ធិកឯកេកបទវសេនាតិ ‘‘កាយោ សង្ខារោ’’តិអាទីសុ ទ្វីសុ ទ្វីសុ បទេសុ អញ្ញមញ្ញំ អសម្មិស្សឯកេកបទវសេន. អត្ថាភាវតោតិ យថាធិប្បេតត្ថាភាវតោ. អញ្ញថា ករជកាយាទិកោ អត្ថោ អត្ថេវ. តេនេវាហ ‘‘បទសោធន…បេ… អវចនីយត្តា’’តិ. ឥទានិ តមេវ អត្ថាភាវំ ព្យតិរេកវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘យថា’’តិអាទិមាហ. កស្មា បន ឧភយត្ថ សមានេ សមាសបទភាវេ តត្ថ អត្ថោ លព្ភតិ, ឥធ ន លព្ភតីតិ? ភិន្នលក្ខណត្តា. តត្ថ ហិ រូបក្ខន្ធាទិបទានិ សមានាធិករណានីតិ បទទ្វយាធិដ្ឋានោ ឯកោ អត្ថោ លព្ភតិ, ឥធ បន កាយសង្ខារាទិបទានិ ភិន្នាធិករណានីតិ តថារូបោ អត្ថោ ន លព្ភតីតិ. តេនាហ ‘‘យថាធិប្បេតត្ថាភាវតោ’’តិ.

វិសុំ អទីបេត្វាតិ ‘‘កាយសង្ខារោ’’តិអាទិនា សហ វុច្ចមានោបិ កាយសង្ខារសទ្ទោ វិសុំ វិសុំ អត្តនោ អត្ថំ អជោតេត្វា ឯកំ អត្ថំ យទិ ទីបេតីតិ បរិកប្បវសេន វទតិ. តេន កាយសង្ខារសទ្ទានំ សមានាធិករណតំ ឧល្លិង្គេតិ. ‘‘កាយសង្ខារសទ្ទោ កាយសង្ខារត្ថេ វត្តមានោ’’តិ កស្មា វុត្តំ, ‘‘សង្ខារសទ្ទោ សង្ខារត្ថេវ វត្តមានោ’’តិ បន វត្តព្ពំ សិយា. ឯវញ្ហិ សតិ ខន្ធត្ថេ វត្តមានោ ខន្ធសទ្ទោ វិយ រូបសទ្ទេន កាយសទ្ទេន វិសេសិតព្ពោតិ ឥទំ វចនំ យុជ្ជេយ្យ, កាយសង្ខារសទ្ទានំ បន សមានាធិករណត្តេ ន កេវលំ សង្ខារសទ្ទោយេវ សង្ខារត្ថេ វត្តតិ, អថ ខោ កាយសទ្ទោបីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘កាយសង្ខារសទ្ទោ កាយសង្ខារត្ថេ វត្តមានោ’’តិ វុត្តំ សិយា, កាយសទ្ទេន សមានាធិករណេនាតិ អធិប្បាយោ. ព្យធិករណេន បន សង្ខារស្ស វិសេសិតព្ពតា អត្ថេវាតិ.

ឥមស្ស វារស្សាតិ សុទ្ធសង្ខារវារស្ស. បទសោធនេន ទស្សិតានន្តិ ឯត្តកេវ វុច្ចមានេ តត្ថ ទស្សិតភាវសាមញ្ញេន សុទ្ធកាយាទីនម្បិ គហណំ អាបជ្ជេយ្យាតិ តំនិវារណត្ថំ ‘‘យថាធិប្បេតានមេវា’’តិ អាហ. កាយាទិបទេហិ អគ្គហិតត្តាតិ សុទ្ធកាយាទិបទេហិ អគ្គហិតត្តា. ឥធ បនាតិ អដ្ឋកថាយំ. សុទ្ធសង្ខារវារំ សន្ធាយ វុត្តម្បិ សុទ្ធសង្ខារវារមេវេត្ថ អននុជានន្តោ សកលសង្ខារយមកវិសយន្តិ អាហ ‘‘ឥធ បន សង្ខារយមកេ’’តិ. អធិប្បេតត្ថបរិច្ចាគោតិ អស្សាសបស្សាសាទិកស្ស អធិប្បេតត្ថស្ស អគ្គហណំ ចេតនាកាយអភិសង្ខរណសង្ខារាទិ អនធិប្បេតត្ថបរិគ្គហោ. យទិ ‘‘កាយោ សង្ខារោ’’តិអាទិនា សុទ្ធសង្ខារតំមូលចក្កវារា អត្ថាភាវតោ ឥធ ន គហេតព្ពា, អថ កស្មា បវត្តិវារមេវ អនារភិត្វា អញ្ញថា ទេសនា អារទ្ធាតិ អាហ ‘‘បទសោធនវារតំមូលចក្កវារេហី’’តិអាទិ. សំសយោ ហោតិ សង្ខារសទ្ទវចនីយតាសាមញ្ញតោ កាយសង្ខារាទិបទានំ ព្យធិករណភាវតោ ច. តេនេវាហ ‘‘អសមានាធិករណេហិ…បេ… ទស្សិតាយា’’តិ.

បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បវត្តិវារវណ្ណនា

១៩. សង្ខារានំ បុគ្គលានញ្ច ឱកាសត្តាតិ សម្បយុត្តានំ និស្សយបច្ចយតាយ, សង្ខារានំ សមាបជ្ជិតព្ពតាយ បុគ្គលានំ ឈានស្ស ឱកាសតា វេទិតព្ពា, ភូមិ បន យទគ្គេន បុគ្គលានំ ឱកាសោ, តទគ្គេន សង្ខារានម្បិ ឱកាសោ. ‘‘ទុតិយេ ឈានេ តតិយេ ឈានេ’’តិអាទិនា ឈានំ, ‘‘កាមាវចរេ រូបាវចរេ’’តិអាទិនា ភូមិ ច វិសុំ ឱកាសភាវេន គហិតា. ឥតីតិ ហេតុអត្ថោ, យស្មា ឈានម្បិ ឱកាសភាវេន គហិតំ, តស្មាតិ អត្ថោ. បុគ្គលវារេ ច ឱកាសវសេន បុគ្គលគ្គហណេតិ បុគ្គលវារេ ច យទា បុគ្គលោកាសសង្ខារាទីនំ ឱកាសភាវេន គយ្ហតិ, តទា តេសំ ទ្វិន្នំ ឱកាសានំ វសេន គយ្ហនំ ហោតីតិ យត្ថ សោ បុគ្គលោ, យញ្ច តស្មិំ បុគ្គលេ ឈានំ ឧបលព្ភតិ, តេសំ ទ្វិន្នំ ភូមិឈានសង្ខាតានំ ឱកាសានំ វសេន យថារហំ កាយសង្ខារាទីនំ គហណំ កថនំ ហោតីតិ. តស្មាតិ យស្មា ឯតទេវ, តស្មា. ទុតិយតតិយជ្ឈានោកាសវសេនាតិ ទុតិយតតិយជ្ឈានសង្ខាតឱកាសវសេន គហិតា. កថំ? ‘‘វិនា វិតក្កវិចារេហិ អស្សាសបស្សាសានំ ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ ឯវំ គហិតា បុគ្គលា វិសេសេត្វា ទស្សិតា. កេន? តេនេវ វិតក្កវិចាររហិតអស្សាសបស្សាសុប្បាទក្ខណេនាតិ យោជេតព្ពំ.

បឋមកោដ្ឋាសេ ឈានោកាសវសេន បុគ្គលទស្សនំ កតន្តិ វុត្តំ ‘‘បុន…បេ… ទស្សេតី’’តិ. ភូមិឱកាសវសេន បុគ្គលំ ទស្សេតីតិ សម្ពន្ធោ. ទ្វិប្បការានន្តិ ឈានភូមិឱកាសភេទេន ទុវិធានំ. តេសន្តិ បុគ្គលានំ. ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបន្នានំ កាមាវចរាន’’ន្តិ ច ឥទំ និវត្តេតព្ពគហេតព្ពសាធារណវចនំ, តស្ស ច អវច្ឆេទកំ ‘‘អស្សាសបស្សាសានំ ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ ឥទន្តិ វុត្តំ ‘‘វិសេស…បេ… ខណេ’’តិ. តេន វិសេសនេន. កាមាវចរានម្បីតិ បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តេន ន កេវលំ រូបារូបាវចរេសុ បឋមជ្ឈានំ សមាបន្នានំ, អថ ខោ កាមាវចរានម្បីតិ វុត្តមេវត្ថំ សម្បិណ្ឌេតិ. កីទិសានំ កាមាវចរានន្តិ អាហ ‘‘គព្ភគតាទីន’’ន្តិ. អាទិ-សទ្ទេន ឧទកនិមុគ្គវិសញ្ញិភូតា សង្គហិតា, ន មតចតុត្ថជ្ឈានសមាបន្ននិរោធសមាបន្នា. តេ ហិ អកាមាវចរតាយ វិយ រូបារូបភវសមង្គិនោ វិតក្កវិចារុប្បត្តិយាវ និវត្តិតា. ឯកន្តិកត្តាតិ អស្សាសបស្សាសាភាវស្ស ឯកន្តិកត្តា. និទស្សិតាតិ រូបារូបាវចរា និទស្សនភាវេន វុត្តា, ន តព្ពិរហិតានំ អញ្ញេសំ អភាវតោតិ អធិប្បាយោ. បឋមជ្ឈានោកាសា អស្សាសបស្សាសវិរហវិសិដ្ឋាតិ យោជនា. បឋមញ្ចេត្ថ បឋមជ្ឈានសមង្គីនំ រូបារូបាវចរានំ គហណំ, ទុតិយំ យថាវុត្តគព្ភគតាទីនំ. ឥមិនា នយេនាតិ យ្វាយំ ‘‘សង្ខារានំ បុគ្គលានញ្ចា’’តិអាទិនា ឈានោកាសភូមិឱកាសវសេន បុគ្គលវិភាគនយោ វុត្តោ, ឥមិនា នយេន ឧបាយេន. សព្ពត្ថ សព្ពបុច្ឆាសុ.

២១. ឯតស្មិំ បន អត្ថេ សតីតិ យ្វាយំ ឧប្បត្តិភូមិយា ឈានំ វិសេសេត្វា អត្ថោ វុត្តោ, ឯតស្មិំ អត្ថេ គយ្ហមានេ អញ្ញត្ថបិ ឧប្បត្តិភូមិយា ឈានំ វិសេសិតព្ពំ ភវេយ្យ, តថា ច អនិដ្ឋំ អាបជ្ជតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានេ’’តិអាទិមាហ. កិំ បន តំ អនិដ្ឋន្តិ អាហ ‘‘ភូមីនំ ឱកាសភាវស្សេវ អគ្គហិតតាបត្តិតោ’’តិ. យត្ថ យត្ថ ហិ ឈានំ គយ្ហតិ, តត្ថ តត្ថ តំ ឧប្បត្តិភូមិយា វិសេសិតព្ពំ ហោតិ. តថា សតិ ឈានោកាសោវ គហិតោ សិយា, ន ភូមិឱកាសោ គុណភូតត្តា. កិញ្ច ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានេ រូបាវចរេ អរូបាវចរេ’’តិ ឯត្ថ រូបារូបភូមិយា ចតុត្ថជ្ឈានេ វិសេសិយមានេ តទេកទេសោវ ឱកាសវសេន គហិតោ សិយា, ន សព្ពំ ចតុត្ថជ្ឈានំ. តេនាហ ‘‘សព្ពចតុត្ថជ្ឈានស្ស ឱកាសវសេន អគ្គហិតតាបត្តិតោ ចា’’តិ. ឈានភូមោកាសានន្តិ ឈានោកាសភូមិឱកាសានំ.

ននុ ច ឈានភូមិឱកាសេ អសង្ករតោ យោជិយមានេ ន សព្ពស្មិំ បឋមជ្ឈានោកាសេ កាយសង្ខារោ វចីសង្ខារោ ច អត្ថិ, តថា សព្ពស្មិំ កាមាវចរោកាសេតិ ចោទនុប្បត្តិំ សន្ធាយ តស្ស បរិហារំ វត្តុំ ‘‘យទិបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថាតិ បឋមជ្ឈានោកាសេ កាមាវចរោកាសេ ច. តំទ្វយុប្បត្តីតិ តស្ស កាយវចីសង្ខារទ្វយស្ស ឧប្បត្តិ. ឱកាសទ្វយស្ស អសង្ករតោ គហណេ អយញ្ច គុណោ លទ្ធោ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិសុំ…បេ… ន វត្តព្ពំ ហោតី’’តិ. តត្ថ អង្គមត្តវសេនាតិ វិតក្កាទិឈានង្គមត្តវសេន. តត្ថ វត្តព្ពំ អដ្ឋកថាយំ វុត្តមេវ. វិតក្ករហិតោបិ វិចារោ វចីសង្ខារោយេវាតិ អាហ ‘‘អវិតក្ក…បេ… គច្ឆតី’’តិ. មុទ្ធភូតំ ទុតិយជ្ឈានន្តិ ចតុក្កនយេ ទុតិយជ្ឈានមាហ. តញ្ហិ សកលក្ខោភករធម្មវិគមេន វិតក្កេកង្គប្បហាយិកតោ សាតិសយត្តា ‘‘មុទ្ធភូត’’ន្តិ វត្តព្ពតំ លភតិ. អសញ្ញសត្តា វិយាតិ ឥទំ វិសទិសុទាហរណំ ទដ្ឋព្ពំ.

៣៧. អាវជ្ជនតោ បុព្ពេ បវត្តំ សព្ពំ ចិត្តំ បដិសន្ធិចិត្តេន សមានគតិកត្តា ឯកំ កត្វា វុត្តំ ‘‘បឋមតោ’’តិ. តេនាហ ‘‘អវិតក្កអវិចារតោ’’តិអាទិ. ចិត្តសង្ខារស្ស អាទិទស្សនត្ថន្តិ សុទ្ធាវាសេ ចិត្តសង្ខារស្ស អាទិទស្សនត្ថំ. តថា ‘‘វចីសង្ខារស្ស អាទិទស្សនត្ថ’’ន្តិ ឯត្ថាបិ.

បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សង្ខារយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អនុសយយមកំ

បរិច្ឆេទបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារវណ្ណនា

១. ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា រូបសមុទយោ, តណ្ហាសមុទយា រូបសមុទយោ, កម្មសមុទយា រូបសមុទយោ. លោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយា’’តិ ច ឯវមាទិនា កុសលមូលកុសលាទីនំ បច្ចយភាវោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘បច្ចយទីបកេន មូលយមកេនា’’តិ. ‘‘សោ ‘អនិច្ចំ រូបំ, អនិច្ចំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ចក្ខុ អនិច្ចំ, រូបា អនិច្ចា’’តិ ច អាទិនា ពហុលខន្ធាទិមុខេន អនិច្ចានុបស្សនាទយោ វិហិតាតិ វុត្តំ ‘‘ខន្ធាទីសុ តីរណពាហុល្លតោ’’តិ. កិលេសានំ សមុច្ឆិន្ទនតោ បរំ បហានកិច្ចំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘អនុសយបហានន្តា បហានបរិញ្ញា’’តិ. យទិបិ អនុសយេហិ សម្បយោគតោ អារម្មណតោ វា បហានបរិញ្ញា នប្បវត្តតិ, អនុសយាភាវេ បន តទារម្ភោ ឯវ នត្ថីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘អនុសយេហិ បហានបរិញ្ញំ វិភាវេតុ’’ន្តិ. អនុសយភាវេន លព្ភមានានន្តិ អនុសយភាវេន វិជ្ជមានានំ, អនុសយសភាវានន្តិ អត្ថោ. តីហាការេហីតិ បរិច្ឆេទាទីហិ តីហិ បការេហិ. អនុសយេសុ គណនសរូបប្បវត្តិដ្ឋានតោ អពោធិតេសុ បុគ្គលោកាសាទិវសេន បវត្តិយមានា តព្ពិសយា ទេសនា ន សុវិញ្ញេយ្យា ហោតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តេសុ តថា…បេ… ទុរវពោធត្តា’’តិ.

ឯត្ថ បុរិមេសូតិ បទុទ្ធារោ អនន្តរស្ស វិធិ បដិសេធោ វាតិ កត្វា សានុសយវារាទិអបេក្ខោ, ន អនុសយវារាទិអបេក្ខោ អនុសយវារេ បាឡិវវត្ថានស្ស បគេវ កតត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯតេសុ សានុសយវារាទីសុ បុរិមេសូតិ អត្ថោ’’តិ អាហ. សានុសយវារាទីសុ ហិ តីសុ បុរិមេសុ ឱកាសវារេ យតោ តតោតិ ទេសនា បវត្តា, ន អនុសយវារាទីសុ. អត្ថវិសេសាភាវតោតិ ‘‘កាមធាតុយា ចុតស្សា’’តិអាទិនា (យម. ២.អនុសយយមក.៣០២) បាឡិអាគតបទស្ស, ‘‘កាមធាតុំ វា បន ឧបបជ្ជន្តស្សា’’តិអាទិនា យមកភាវេន អដ្ឋកថាអាទិគតបទស្ស ច អត្ថវិសេសាភាវតោ. កថមយំ យមកទេសនា សិយា ទុតិយស្ស បទស្ស អភាវតោតិ អត្ថោ. យទិ នាយំ យមកទេសនា, អថ កស្មា ឥធាគតាតិ អាហ ‘‘បុរិមវារេ ហី’’តិអាទិ. តត្ថ អនុសយដ្ឋានបរិច្ឆេទទស្សនន្តិ អនុសយដ្ឋានតាយ បរិច្ឆេទទស្សនំ. ឯវម្បិ កថមិទំ អនុសយយមកំ យមកទេសនាសព្ភាវតោតិ អាហ ‘‘យមកទេសនា…បេ… នាមំ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ. អត្ថវសេនាតិ បដិលោមត្ថវសេន. បឋមបទេន ហិ វុត្តស្ស វិបរិវត្តនវសេនបិ យមកទេសនា ហោតិ ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ, រូបក្ខន្ធោ រូប’’ន្តិអាទីសុ (យម. ១.ខន្ធយមក.២), តត្ថ បន អត្ថវិសេសោ អត្ថិ, ឥធ នត្ថិ, តស្មា ន តថា ទេសនា កតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អត្ថវិសេសាភាវតោ បន ន វុត្តា’’តិ. លព្ភមានតាវសេនាតិ បុច្ឆាយ លព្ភមានតាវសេន.

ឧប្បត្តិអរហតំ ទស្សេតីតិ ឥមិនា និប្បរិយាយេន អនុសយា អនាគតាតិ ទស្សិតំ ហោតិ យតោ តេ មគ្គវជ្ឈា, ន ច អតីតបច្ចុប្បន្នា ឧប្បត្តិរហាតិ វុច្ចន្តិ ឧប្បន្នត្តា. យំសភាវា បន ធម្មា អនាគតា អនុសយាតិ វុច្ចន្តិ, តំសភាវា ឯវ តេ អតីតបច្ចុប្បន្នា វុត្តា. ន ហិ ធម្មានំ អទ្ធាភេទេន សភាវភេទោ អត្ថិ, តស្មា អនុសយានំ អតីតបច្ចុប្បន្នភាវា បរិយាយតោ លព្ភន្តីតិ អដ្ឋកថាយំ (យម. អដ្ឋ. អនុសយយមក ១) ‘‘អតីតោបិ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំបការាតិ អនុសយប្បការា, ការណលាភេ សតិ ឧប្បជ្ជនារហាឥច្ចេវ អត្ថោ. សោ ឯវំបការោ ឧប្បជ្ជនវារេ ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទេន គហិតោ ឧប្បជ្ជនារហតាយ អវិច្ឆិន្នភាវទីបនត្ថន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘ន ខន្ធយមកាទីសុ វិយ ឧប្បជ្ជមានតា’’តិ, បច្ចុប្បន្នតាតិ អត្ថោ. តេនេវាតិអាទិនា យថាវុត្តមត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ. តត្ថ និន្នានាករណោតិ និព្ពិសេសោ. ឧប្បជ្ជនានុសយានំ និន្នានាករណត្តា ឯវ ហិ ‘‘ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតី’’តិ វិភង្គេ (វិភ. ២០៣) អាគតំ. អនុសយនញ្ហិ ឯត្ថ និវិសនន្តិ អធិប្បេតំ.

ឥទានិ យេន បរិយាយេន អតីតបច្ចុប្បន្នេសុ អនុសយវោហារោ, តំ ទស្សេតុកាមោ អនាគតម្បិ តេហិ សទ្ធិំ ឯកជ្ឈំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អនុរូបំ ការណំ បន…បេ… វុច្ចន្តី’’តិ អាហ. ឯតេន ភូតបុព្ពគតិយា អតីតបច្ចុប្បន្នេសុ ឧប្បត្តិរហតា វេទិតព្ពាតិ ទស្សេតិ. ឧប្បត្តិអរហតា នាម កិលេសានំ មគ្គេន អសមុច្ឆិន្នតាយ វេទិតព្ពា. សា ច អតីតបច្ចុប្បន្នេសុបិ អត្ថេវាតិ បការន្តរេនបិ តេសំ បរិយាយតោវ អនុសយភាវំ បកាសេតិ. តេនេវាហ ‘‘មគ្គស្ស បនា’’តិអាទិ. តាទិសានន្តិ យេ មគ្គភាវនាយ អសតិ ឧប្បត្តិរហា, តាទិសានំ. ធម្មោ ឯវ ច ឧប្បជ្ជតិ, ន ធម្មាការោតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ ធម្មាការា អនិច្ចតាទយោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វុច្ចន្តិ. យទិ បន តេ ឧប្បាទាទិសមង្គិនោ សិយុំ, ធម្មា ឯវ សិយុំ. តេន វុត្តំ ‘‘អប្បហីនាការោ ច ឧប្បជ្ជតីតិ វត្តុំ ន យុជ្ជតី’’តិ.

វុត្តម្បិ ថាមគមនំ អគ្គហេត្វា អប្បហីនដ្ឋមត្តមេវ គហេត្វា ចោទកោ ចោទេតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សត្តានុសយ…បេ… អាបជ្ជតីតិ ចេ’’តិ. ន ហិ ថាមគមនេ គហិតេ ចោទនាយ ឱកាសោ អត្ថិ. តេនាហ ‘‘នាបជ្ជតី’’តិអាទិ. វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ, ន កេវលមដ្ឋកថាយមេវ បាឋគតោវាយមត្ថោ, តស្មា ឯវមេវ គហេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ថាមគតោ…បេ… យុត្ត’’ន្តិ វត្វា កិំ បន តំ ថាមគមនន្តិ បរាសង្កំ និវត្តេន្តោ ‘‘ថាមគតន្តិ ច…បេ… វុត្តា’’តិ អាហ. តត្ថ អញ្ញេហិ អសាធារណោតិ កិលេសវត្ថុអាទីនំ កិលេសតាទិសភាវោ វិយ កាមរាគាទិតោ អញ្ញត្ថ អលព្ភមានោ តេសំយេវ អាវេណិកោ សភាវោ, យតោ តេ ភវពីជំ ភវមូលន្តិ ច វុច្ចន្តិ. យស្មា ច ថាមគមនំ តេសំ អនញ្ញសាធារណោ សភាវោ, តស្មា អនុសយនន្តិ វុត្តំ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ថាមគតោតិ អនុសយសមង្គីតិ អត្ថោ’’តិ អាហ.

‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ អនុសេតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា (យម. ២.អនុសយយមក.៣) អនុសយវារេ វុត្តោ ឯវ អត្ថោ ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា (យម. ២.អនុសយយមក.៣០០) វុត្តោតិ អនុសយនាការោ ឯវ ឧប្បជ្ជនវារេ ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទេន គហិតោតិ ‘‘ឧប្បជ្ជនវារោ អនុសយវារេន និន្នានាករណោ វិភត្តោ’’តិ យំ វុត្តំ, តត្ថ វិចារំ អារភតិ ‘‘អនុសយឧប្បជ្ជនវារានំ សមានគតិកត្តា’’តិអាទិនា. ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនំ សិយាតិ ឧប្បជ្ជនវារេ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនំ អប្បហីនាការទីបកំ សិយា. តថា ច សតិ យថា ‘‘ឥមស្ស ឧប្បាទា’’តិ ឯត្ថ ឥមស្ស អនិរោធាតិ អយមត្ថោបិ ញាយតិ, ឯវំ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តេ អត្ថតោ ‘‘ន ឧប្បជ្ជតី’’តិ អយមត្ថោ វុត្តោ ហោតិ អប្បហីនាការស្ស ឧប្បត្តិរហភាវស្ស អនុប្បជ្ជមានសភាវត្តាតិ ចោទនំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧប្បជ្ជតីតិ វចនស្ស អវុត្តតា ន សក្កា វត្តុន្តិ ចេ’’តិ អាហ. វចនត្ថវិសេសេន តំទ្វយស្ស វុត្តត្តាតិ ឯតេន ធម្មនានត្តាភាវេបិ បទត្ថនានត្ថេន វារន្តរទេសនា ហោតិ យថា សហជាតសំសដ្ឋវារេសូតិ ទស្សេតិ. អនុរូបំ ការណំ លភិត្វាតិអាទិ តមេវ វចនត្ថវិសេសំ វិភាវេតុំ អារទ្ធំ. ឧប្បត្តិយោគ្គន្តិ ឧប្បត្តិយា យោគ្គំ, ឧប្បជ្ជនសភាគតន្តិ អត្ថោ. យតោ អនុសយា ឧប្បត្តិរហាតិ វុច្ចន្តិ, ឯកន្តេន ចេតទេវ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិវចនតោ (យម. ២.អនុសយយមក.៣០០). ‘‘អនុសេន្តីតិ អនុសយា’’តិ ឯត្តកេ វុត្តេ សទា វិជ្ជមានា នុ ខោ តេ អបរិនិប្ផន្នានុសយនដ្ឋេន ‘‘អនុសយា’’តិ វុច្ចន្តីតិ អយមត្ថោ អាបជ្ជតីតិ តំនិសេធនត្ថំ ‘‘អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ វុត្តំ. ឧប្បត្តិអរហភាវេន ថាមគតតា អនុសយដ្ឋោតិ យំ តេសំ ឧប្បត្តិយោគវចនំ វុត្តំ, តំ សម្មទេវ វុត្តន្តិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘អនុសយសទ្ទស្សា’’តិអាទិនា. តេន វារទ្វយទេសនុប្បាទិកា អនុសយសទ្ទត្ថនិទ្ធារណាតិ ទស្សេតិ. តម្បិ សុវុត្តមេវ ឥមិនា តន្តិប្បមាណេនាតិ ឥទម្បិ ‘‘អភិធម្មេ តាវា’’តិអាទិនា អាគតំ តិវិធមេវ តន្តិំ សន្ធាយាហាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តន្តិត្តយេនបិ ហិ ចិត្តសម្បយុត្តតា ទីបិតា ហោតី’’តិ.

បរិច្ឆេទបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧប្បត្តិដ្ឋានវារវណ្ណនា

២. ឯវំ សតីតិ វេទនានំ វិសេសិតព្ពភាវេ កាមធាតុយា ច វិសេសនភាវេ សតិ. កាមាធាតុយា អនុសយនដ្ឋានតា ន វុត្តា ហោតិ អប្បធានភាវតោ, បធានាប្បធានេសុ បធានេ កិច្ចទស្សនតោ, វិសេសនភាវេន ចរិតព្ពតាយ ចាតិ អធិប្បាយោ. ហោតុ កោ ទោសោតិ កទាចិ វទេយ្យាតិ អាសង្កមានោ អាហ ‘‘ទ្វីសុ បនា’’តិអាទិ. ទ្វីសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ, តថា ‘‘តីសុ ធាតូសូ’’តិ ឯត្ថាបិ. តស្មាតិ យស្មា ធាតុអាទិភេទេន តិវិធំ អនុសយដ្ឋានំ, តត្ថ ច រូបារូបធាតូនំ ភវរាគស្ស អនុសយដ្ឋានតា វុត្តាតិ កាមធាតុយា កាមរាគស្ស អនុសយដ្ឋានតា ឯកន្តេន វត្តព្ពា, តស្មា. តីសុ ធាតូសុ តីសុ វេទនាសូតិ ច និទ្ធារណេ ភុម្មំ, កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសូតិ ច អាធារេ.

ទ្វីស្វេវាតិ ទ្វីសុ សុខោបេក្ខាសុ ឯវ. សព្ពាសុ ទ្វីសូតិ យាសុ កាសុចិ ទ្វីសុ. តេនាតិ ‘‘កាមរាគោ ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសេតី’’តិ វចនសាមត្ថិយលទ្ធេន វិសេសនិច្ឆយេនេវ. ភវរាគានុសយដ្ឋានំ រូបារូបធាតុយោ តទនុរូបា ច វេទនា. ន ហិ ទ្វីសុ វេទនាសុ កាមរាគានុសយោវ អនុសេតីតិ អវធារណំ ឥច្ឆិតំ, ទ្វីសុ ឯវ បន វេទនាសូតិ ឥច្ឆិតំ. តេនេវាហ ‘‘ទ្វីស្វេវ អនុសេតិ, ន តីសូ’’តិ. អដ្ឋានញ្ច អនុសយានំ, កិំ តំ អបរិយាបន្នំ សក្កាយេ? សព្ពោ លោកុត្តរោ ធម្មោ. ច-សទ្ទេន បដិឃានុសយដ្ឋានំ សង្គណ្ហាតិ. តេន វុត្តំ ‘‘យថា ចា’’តិអាទិ. អញ្ញាតិ កាមរាគានុសយដ្ឋានភូតា ទ្វេ វេទនា.

អញ្ញេសុ ទ្វីហិ វេទនាហិ វិប្បយុត្តេសុ. បិយរូបសាតរូបេសូតិ បិយាយិតព្ពមធុរសភាវេសុ. វិសេសនញ្ចេតំ រូបាទីនំ សព្ពទ្វារសព្ពបុរិសេសុ ឥដ្ឋភាវស្ស អនិយតតាយ កតំ. សាតសន្តសុខគិទ្ធិយាតិ សាតសុខេ សន្តសុខេ ច គិជ្ឈនាការេន អភិកង្ខនាការេន. តត្ថ សាតសុខំ កាយិកំ, សន្តសុខំ ចេតសិកំ. សាតសុខំ វា កាយិកសុខំ, សន្តសុខំ ឧបេក្ខាសុខំ. តថា ចាហុ ‘‘ឧបេក្ខា បន សន្តត្តា, សុខមិច្ចេវ ភាសិតា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៦៤៤; មហានិ. អដ្ឋ. ២៧). បរិត្តំ វា ឱឡារិកំ សុខំ សាតសុខំ, អនោឡារិកំ សន្តសុខំ. បរិត្តគ្គហណញ្ចេត្ថ កាមរាគានុសយស្ស អធិប្បេតត្តា. អញ្ញត្ថាតិ វេទនាហិ អញ្ញត្ថ. សោតិ កាមរាគានុសយោ. វេទនាសុ អនុគតោ ហុត្វា សេតីតិ វេទនាបេក្ខោ ឯវ ហុត្វា បវត្តតិ យថា បុត្តាបេក្ខាយ ធាតិយា អនុគ្គណ្ហនប្បវត្តិ, សយនសង្ខាតា បវត្តិ ច កាមរាគស្ស និកាមនមេវ. តេនាហ ‘‘សុខមិច្ចេវ អភិលបតី’’តិ. យថា តស្ស, ឯវំ បដិឃានុសយាទីនម្បិ វុត្តនិយាមេន យថាសកំ កិច្ចករណមេវ ទុក្ខវេទនាទីសុ អនុសយនំ ទដ្ឋព្ពំ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯវំ បដិឃានុសយោ ចា’’តិអាទិ. តីសុ វេទនាសុ អនុសយនវចនេនាតិ តីសុ វេទនាសុ យថារហំ អនុសយនវចនេន. ឥដ្ឋាទិភាវេន គហិតេសូតិ ឥដ្ឋាទីសុ អារម្មណបកតិយា វសេន ឥដ្ឋាទិភាវេន គហិតេសុ វិបរីតសញ្ញាយ វសេន អនិដ្ឋាទីសុ ឥដ្ឋាទិភាវេន គហិតេសូតិ យោជនា. ន ហិ ឥដ្ឋាទិភាវេន គហណំ វិបរីតសញ្ញា.

តត្ថាតិ ឥដ្ឋារម្មណាទីសុ. ឯត្ថាតិ អនុសយនេ. កាមស្សាទាទិវត្ថុភូតានំ កាមភវាទីនន្តិ កាមស្សាទភវស្សាទវត្ថុភូតានំ កាមរូបារូបភវានំ គហណំ វេទិតព្ពន្តិ យោជនា. តត្ថាតិ វេទនាត្តយធាតុត្តយេសុ. និទ្ធារណេ ចេតំ ភុម្មំ. ទុក្ខបដិឃាតោ ទុក្ខេ អនភិរតិ. យត្ថ តត្ថាតិ ទុក្ខវេទនាយ តំសម្បយុត្តេសុ អនិដ្ឋរូបាទីសុ វាតិ យត្ថ តត្ថ. មហគ្គតា ឧបាទិន្នក្ខន្ធា រូបារូបភវា, អនុបាទិន្នក្ខន្ធា រូបារូបាវចរធម្មា. តត្ថាតិ យថាវុត្តេសុ មហគ្គតធម្មេសុ ភវរាគោឥច្ចេវ វេទិតព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា ឯត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតី’’តិ. ទិដ្ឋានុសយាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន វិចិកិច្ឆានុសយអវិជ្ជានុសយាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

ធាតុត្តយវេទនាត្តយវិនិមុត្តំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ អនុសយនដ្ឋានំ ន វុត្តន្តិ សុវុត្តមេតំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ ឧប្បត្តិដ្ឋានបុច្ឆាយំ ‘‘សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នេសុ ធម្មេសុ’’ឥច្ចេវ វិស្សជ្ជិតត្តា. កាមរាគោ បន យត្ថ នានុសេតិ, តំ ទុក្ខវេទនារូបារូបធាតុវិនិមុត្តំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ អនុសយនដ្ឋានំ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ននុ ចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តទនុសយនដ្ឋានតោតិ តស្ស កាមរាគានុសយស្ស អនុសយនដ្ឋានតោ. អញ្ញា នេក្ខម្មស្សិតសោមនស្សុបេក្ខាសង្ខាតា. អយមេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – នេក្ខម្មស្សិតទោមនស្សេ វិយ បដិឃានុសយោ នេក្ខម្មស្សិតសោមនស្សុបេក្ខាសុ កាមរាគានុសយោ នានុសេតីតិ ‘‘យត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតិ, តត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ នានុសេតី’’តិ សក្កា វត្តុន្តិ តស្មា តំ ឧទ្ធរិត្វា ន វុត្តន្តិ. ហោន្តូតិ តាសំ វេទនានំ អត្ថិតំ បដិជានិត្វា ឧទ្ធរិត្វា អវចនស្ស ការណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន បន…បេ… តំ ន វុត្ត’’ន្តិ. តទនុសយនដ្ឋានន្តិ តេសំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ អនុសយនដ្ឋានំ. តស្មាតិ យស្មា សតិបិ កាមរាគានុសយនដ្ឋានតោ អញ្ញស្មិំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ អនុសយនដ្ឋានេ តំ បន ធាតុត្តយវេទនាត្តយវិនិមុត្តំ នត្ថិ វេទនាទ្វយភាវតោ, តស្មា. តំ វេទនាទ្វយំ ន វុត្តំ វិសុំ ន ឧទ្ធដន្តិ អត្ថោ. តស្មាតិ យស្មា ‘‘យត្ថ កាមរាគាទយោ នានុសេន្តិ, តត្ថ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆា នានុសេន្តី’’តិ អយមត្ថោ ‘‘អាមន្តា’’តិ ឥមិនា បដិវចនវិស្សជ្ជនេន អវិភាគតោ វុត្តោតិ ‘‘យត្ថ កាមរាគាទយោ អនុសេន្តិ, តត្ថ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆា អនុសេន្តី’’តិ អយម្បិ អត្ថោ អវិភាគតោវ លព្ភតិ, តស្មា. អវិភាគតោ ច ទុក្ខំ បដិឃស្ស អនុសយនដ្ឋានន្តិ ទីបិតំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អវិសេសេន…បេ… វេទិតព្ព’’ន្តិ. តត្ថ អវិសេសេនាតិ គេហស្សិតំ នេក្ខម្មស្សិតន្តិ វិសេសំ អកត្វា. សមុទាយវសេន គហេត្វាតិ យថាវុត្តអវយវានំ សមូហវសេន ទុក្ខន្ត្វេវ គហេត្វា. ‘‘អវិសេសេន សមុទាយវសេន គហេត្វា’’តិ ឥមមត្ថំ តថា-សទ្ទេន អនុកឌ្ឍតិ ‘‘ទ្វីសុ វេទនាសូ’’តិ ឯត្ថាបិ គេហស្សិតាទិវិភាគស្ស អនិច្ឆិតត្តា.

យទិ ឯវំ ‘‘បដិឃំ តេន បជហតិ, ន តត្ថ បដិឃានុសយោ អនុសេតី’’តិ ឥទំ សុត្តបទំ កថន្តិ ចោទនំ សន្ធាយ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តស្មិំ ទោមនស្សេ, តំសម្បយុត្តេ វា បដិឃេ. នេក្ខម្មស្សិតំ ទោមនស្សន្តិអាទិនា នេយ្យត្ថមិទំ សុត្តំ, ន នីតត្ថន្តិ ទស្សេតិ. យថា បន សុត្តំ ឧទាហដំ, តថា ឥធ កស្មា ន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បដិឃុប្បត្តិរហដ្ឋានតាយា’’តិអាទិ. ឯវម្បិ សុត្តាភិធម្មបាឋានំ កថមវិរោធោតិ អាហ និប្បរិយាយទេសនា ហេសា, សា បន បរិយាយទេសនាតិ. ឯវញ្ច កត្វាតិ បរិយាយទេសនត្តា ឯវ. រាគានុសយោតិ កាមរាគានុសយោ អធិប្បេតោ. យតោ ‘‘អនាគាមិមគ្គេន សមុគ្ឃាតនំ សន្ធាយា’’តិ វុត្តំ, តស្មា តស្ស ន មហគ្គតធម្មា អនុសយនដ្ឋានន្តិ តំ បឋមជ្ឈានញ្ច អនាមសិត្វា ‘‘ន ហិ លោកិយា…បេ… នានុសេតីតិ សក្កា វត្តុ’’ន្តិ វុត្តំ. អវត្ថុភាវតោតិ សភាវេនេវ អនុប្បត្តិដ្ឋានត្តា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ អនុសយយមកេ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘នេក្ខម្មស្សិតំ ទោមនស្សំ ឧប្បាទេត្វា’’តិអាទិនា វុត្តេន នយេន. តំបដិបក្ខភាវតោតិ តេសំ បដិឃាទីនំ បដិបក្ខស្ស មគ្គស្ស សព្ភាវតោ. ន កេវលំ មគ្គសព្ភាវតោ, អថ ខោ ពលវវិបស្សនាសព្ភាវតោបីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តំសមុគ្ឃា…បេ… ភាវតោ ចា’’តិ.

ឥទានិ យទេតំ តត្ថ តត្ថ ‘‘អនុសយនដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ, តំ គហេតព្ពធម្មវសេន វា សិយា គហណវិសេសេន វាតិ ទ្វេ វិកប្បា, តេសុ បឋមំ សន្ធាយាហ ‘‘អារម្មណេ អនុសយនដ្ឋានេ សតី’’តិ. រូបាទិអារម្មណេ អនុសយានំ អនុសយនដ្ឋានន្តិ គយ្ហមានេ យមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘ន សក្កា វត្តុ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ទុក្ខាយ ហី’’តិអាទិមាហ. យទិ សិយាតិ យទិ កាមរាគានុសយោ សិយា. ឯតស្សបីតិ ទិដ្ឋានុសយសម្បយុត្តលោភស្សបិ ‘‘សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នេសុ ធម្មេសូ’’តិ កាមរាគស្ស ឋានំ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច វុត្តំ. អថ បនាតិអាទិ ទុតិយវិកប្បំ សន្ធាយ វុត្តំ. អជ្ឈាសយវសេន តំនិន្នតាយាតិ អសតិបិ អារម្មណករណេ យត្ថ កាមរាគាទយោ អជ្ឈាសយតោ និន្នា, តំ តេសំ អនុសយនដ្ឋានំ. តេន វុត្តំ ‘‘អនុគតោ ហុត្វា សេតី’’តិ. អថ បន វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. យថាតិអាទិ យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស ឧទាហរណវសេន និរូបនំ. ទុក្ខេ បដិហញ្ញនវសេនេវ បវត្តតិ, នារម្មណករណវសេនាតិ អធិប្បាយោ. ទុក្ខមេវ តស្ស អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តន្តិ អជ្ឈាសយស្ស តត្ថ និន្នត្តា ទុក្ខមេវ តស្ស បដិឃស្ស អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តំ, នាលម្ពិតំ រូបាទិ សុខវេទនា ចាតិ អធិប្បាយោ. ឯវន្តិ យថា អញ្ញារម្មណស្សបិ បដិឃស្ស អជ្ឈាសយតោ ទុក្ខនិន្នតាយ ទុក្ខមេវ អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តំ, ឯវំ. ទុក្ខាទីសុ…បេ… វុត្តន្តិ ‘‘ទុក្ខេន សុខំ អធិគន្តព្ពំ. នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិ ច អាទិនា កាយកិលមនទុក្ខេ ទានានុភាវាទិកេ ច មិច្ឆាភិនិវេសនវសេន ឧប្បជ្ជមានេន ទិដ្ឋានុសយេន សម្បយុត្តោ អញ្ញារម្មណោបិ លោភោ ‘‘ឯវំ សុខំ ភវិស្សតី’’តិ អជ្ឈាសយតោ សុខាភិសង្គវសេនេវ បវត្តតីតិ សុខុបេក្ខាភេទំ សាតសន្តសុខទ្វយមេវ អស្ស លោភស្ស អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តំ បាឡិយំ, ន យថាវុត្តំ ទុក្ខាទិ, តស្មា ភវរាគ…បេ… ន វិរុជ្ឈតិ. ឯកស្មិំយេវ ចាតិអាទិ ទុតិយវិកប្បំយេវ ឧបព្រូហនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ រាគស្ស សុខជ្ឈាសយតា តំសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស វសេន វេទិតព្ពា, តន្និន្នភាវេន វា ចក្ខុស្ស វិសមជ្ឈាសយតា វិយ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. តេសំ រាគបដិឃានំ នានានុសយដ្ឋានតា ហោតិ ឯកស្មិម្បិ អារម្មណេតិ អត្ថោ.

ឯវញ្ច កត្វាតិ អសតិបិ គហេតព្ពភេទេ គហណវិសេសេន អនុសយនដ្ឋានស្ស ភិន្នត្តា ឯវ. ‘‘យត្ថ…បេ… នោ’’តិ វុត្តំ, អញ្ញថា វិរុជ្ឈេយ្យ. គហេតព្ពភេទេន ហិ រាគបដិឃានំ អនុសយនដ្ឋានភេទេ គយ្ហមានេ វិបាកមត្តេ ឋាតព្ពំ សិយា, ន ច តំ យុត្តំ, នបិ សព្ពេសំ បុរិសទ្វារានំ ឥដ្ឋានិដ្ឋំ និយតន្តិ. យទិបិ យថាវុត្តលោភស្ស វុត្តនយេន កាមរាគានុសយតា សម្ភវតិ, យថា បន សុខុបេក្ខាសុ ឥដ្ឋារម្មណេ ច ឧប្បជ្ជន្តេន ទោមនស្សេន សហ បវត្តោ ទោសោ ទុព្ពលភាវេន បដិឃានុសយោ ន ហោតិ, ឯវំ យថាវុត្តលោភោបិ កាមរាគានុសយោ ន ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អដ្ឋកថាយំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ន បដិឃានុសយោតិ ឯត្ថ ន-ការោ បដិសេធនត្ថោ, ន អញ្ញត្ថោ, ឥតរត្ថ បន សម្ភវោ ឯវ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ បនេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘ន ហិ ទោមនស្សស្ស បដិឃានុសយភាវាសង្កា អត្ថី’’តិ ឥមិនា ន-ការស្ស អញ្ញត្ថតាភាវទស្សនមុខេន អភាវត្ថតំ សមត្ថេតិ.

ទេសនា សំកិណ្ណា វិយ ភវេយ្យាតិ ឯត្ថ ទេសនាសង្ករំ ទស្សេតុំ ‘‘ភវរាគស្សបិ…បេ… ភវេយ្យា’’តិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – យថា កាមរាគស្ស កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អារម្មណករណវសេន ឧប្បត្តិ វុត្តា ‘‘កាមរាគោ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសេតី’’តិ, ឯវំ យទិ ‘‘ភវរាគោ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសេតី’’តិ វុច្ចេយ្យ, ភវរាគស្សបិ…បេ… ភវេយ្យ. តតោ ច កាមរាគេន សទ្ធិំ ភវរាគស្ស ទេសនា សំកិណ្ណា ភវេយ្យ, កាមរាគតោ ច ភវរាគស្ស វិសេសោ ទស្សេតព្ពោ. សោ ច សហជាតានុសយវសេន ន សក្កា ទស្សេតុន្តិ អារម្មណករណវសេន ទស្សេតព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘តស្មា អារម្មណ…បេ… អធិប្បាយោ’’តិ. តត្ថ អារម្មណវិសេសេនាតិ រូបារូបធាតុសង្ខាតអារម្មណវិសេសេន. វិសេសទស្សនត្ថន្តិ កាមរាគតោ ភវរាគស្ស វិសេសទស្សនត្ថំ. ឯវំ ទេសនា កតាតិ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា ឯត្ថ ភវរាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ ឯវំ វិសយេ ភុម្មំ កត្វា ទេសនា កតា. តេនាហ ‘‘សហជាតវេទនាវិសេសាភាវតោ’’តិ.

ឧប្បត្តិដ្ឋានវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មហាវារោ

១. អនុសយវារវណ្ណនា

៣. បវត្តាវិរាមវសេនាតិ អនុសយប្បវត្តិយា អវិរាមវសេន, អវិច្ឆេទវសេនាតិ អត្ថោ. កថំ បន កុសលាព្យាកតចិត្តក្ខណេ អនុសយានំ បវត្តីតិ អាហ ‘‘មគ្គេនេវ…បេ… បុព្ពេ’’តិ.

២០. ចិត្តចេតសិកានញ្ច ឋានំ នាម ចិត្តុប្បាទោតិ អាហ ‘‘ឯកស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ’’តិ. តេសំ តេសំ បុគ្គលានន្តិ បុថុជ្ជនាទីនំ បុគ្គលានំ. បកតិយា សភាវេន. សភាវសិទ្ធា ហិ ទុក្ខាយ វេទនាយ កាមរាគស្ស អននុសយនដ្ឋានតា. ឯវំ សេសេសុបិ យថារហំ វត្តព្ពំ. វក្ខតិ ហិ ‘‘បកតិយា ទុក្ខាទីនំ កាមរាគាទីនំ អននុសយនដ្ឋានតំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. បហានេនាតិ តស្ស តស្ស អនុសយស្ស សមុច្ឆិន្ទនេន. តិណ្ណំ បុគ្គលានន្តិ បុថុជ្ជនសោតាបន្នសកទាគាមីនំ. ទ្វិន្នំ បុគ្គលានន្តិ អនាគាមិអរហន្តានំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ បុគ្គលោកាសវារេ. បុរិមនយេតិ ‘‘តិណ្ណំ បុគ្គលាន’’ន្តិអាទិកេ បុរិមស្មិំ វិស្សជ្ជននយេ. ឱកាសន្តិ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ, ឥធ បន ទុក្ខវេទនា វេទិតព្ពា. បច្ឆិមនយេតិ ‘‘ទ្វិន្នំ បុគ្គលាន’’ន្តិអាទិកេ វិស្សជ្ជននយេ. អនោកាសតា អននុសយនដ្ឋានតា.

អនុសយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សានុសយវារវណ្ណនា

៦៦-១៣១. ‘‘សានុសយោ, បជហតិ, បរិជានាតី’’តិ បុគ្គលោ វុត្តោតិ ‘‘កាមរាគេន សានុសយោ, កាមរាគំ បជហតិ, កាមរាគំ បរិជានាតី’’តិអាទីសុ អនុសយសមង្គិភាវេន បហានបរិញ្ញាកិរិយាយ កត្តុភាវេន ច បុគ្គលោ វុត្តោ, ន ធម្មោ. ភវវិសេសេន វាតិ កេវលេន ភវវិសេសេន វា. ឥតរេសូតិ បដិឃានុសយាទីសុ. ភវានុសយវិសេសេន វាតិ កាមភវាទិភវវិសិដ្ឋានុសយវិសេសេន វា. សានុសយតានិរនុសយតាទិកាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បហានាបហានបរិញ្ញាបរិញ្ញា សង្គយ្ហន្តិ. ននុ ច ភវវិសេសេ កេសញ្ចិ អនុសយានំ អប្បហានន្តិ? ន តំ អនុសយកតំ, អថ ខោ បច្ចយវេកល្លតោ អនោកាសតាយ ចាតិ នាយំ វិរោធោ. ទ្វីសុ វេទនាសូតិ សុខឧបេក្ខាសុ វេទនាសុ ទុក្ខាយ វេទនាយ កាមរាគានុសយេន និរនុសយោតិ យោជេតព្ពំ. ឥទម្បិ នត្ថិ បុគ្គលវសេន វុច្ចមានត្តា. តេនាហ ‘‘ន ហិ បុគ្គលស្ស…បេ… អនុសយាន’’ន្តិ. យទិបិ បុគ្គលស្ស អនុសយនោកាសោ អនោកាសោ, តស្ស បន សានុសយតាទិហេតុ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនុសយស្ស បនា’’តិអាទិមាហ. និរនុសយតាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន អប្បហានាបរិញ្ញា សង្គណ្ហាតិ. បរិជាននំ សមតិក្កមនន្តិ បរិញ្ញាវារេបិ ‘‘អបាទានេ និស្សក្កវចន’’ន្តិ វុត្តំ.

អនុសយនដ្ឋានតោតិ អនុសយនដ្ឋានហេតុ. ‘‘អននុសយនដ្ឋានតោ’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. និមិត្តាបាទានភាវទស្សនត្ថន្តិ សានុសយវារេ និមិត្តភាវទស្សនត្ថំ, បជហនបរិញ្ញាវារេសុ អបាទានភាវទស្សនត្ថញ្ចាតិ យោជេតព្ពំ. បជហតីតិ ឯត្ថ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា តតោ មានានុសយំ បជហតី’’តិ បាឡិបទំ អាហរិត្វា យោជេតព្ពំ, ន បជហតីតិ ឯត្ថ បន ‘‘ទុក្ខាយ វេទនាយ តតោ កាមរាគានុសយំ នប្បជហតី’’តិ. ឯវមាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន បរិញ្ញាវារម្បិ សង្គណ្ហាតិ. ភុម្មនិទ្ទេសេនេវ ហេតុអត្ថេនេវ និទ្ទិដ្ឋាតិ អត្ថោ.

ចតុត្ថបញ្ហវិស្សជ្ជនេនាតិ ‘‘យតោ វា បន មានានុសយេន សានុសយោ, តតោ កាមរាគានុសយេន សានុសយោ’’តិ ឯតស្ស បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនេន. តត្ថ ហិ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា’’តិអាទិនា សរូបតោ អនុសយនដ្ឋានានិ ទស្សិតានិ. តទត្ថេតិ តំ អនុសយនដ្ឋានទស្សនំ អត្ថោ ឯតស្សាតិ តទត្ថោ, តស្មិំ តទត្ថេ. ‘‘អនុសយស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានទស្សនត្ថំ អយំ វារោ អារទ្ធោ’’តិអាទិនា ‘‘យតោ’’តិ ឯតេន អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តន្តិ ឥមមត្ថំ វិភាវេត្វា. បមាទលិខិតំ វិយ ទិស្សតិ ឧប្បន្ន-សទ្ទេន វត្តមានុប្បន្នេ វុច្ចមានេ. យថា បន ឧប្បជ្ជនវារេ ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទេន ឧប្បត្តិយោគទីបកត្តា ឧប្បត្តិរហា វុច្ចន្តិ, ឯវមិធាបិ ឧប្បត្តិអរហេ វុច្ចមានេ ន កោចិ វិរោធោ. យំ បន វក្ខតិ ‘‘ន ហិ អបរិយាបន្នានំ អនុសយុប្បត្តិរហដ្ឋានតា’’តិ, សោបិ ន ទោសោ. យត្ថ យត្ថ ហិ អនុសយា ឧប្បត្តិរហា, តទេវ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា ‘‘សព្ពត្ថា’’តិ វុត្តន្តិ. តថេវ ទិស្សតីតិ តំ បមាទលិខិតំ វិយ ទិស្សតីតិ អត្ថោ.

យតោ ឧប្បន្នេន ភវិតព្ពន្តិ យតោ អនុសយនដ្ឋានតោ កាមគារានុសយេន ឧប្បន្នេន ភវិតព្ពំ, តេន កាមរាគានុសយេន ឧប្បត្តិរហដ្ឋានេ និស្សក្កវចនំ កតំ ‘‘យតោ’’តិ. តថាតិ ឯត្ថ តថា-សទ្ទោ យថា ‘‘យតោ ឧប្បន្នេនា’’តិ ឯត្ថ ឧប្បត្តិរហដ្ឋានតោ អនុសយស្ស ឧប្បត្តិរហតា វុត្តា, តថា ‘‘ឧប្បជ្ជនកេនា’’តិ ឯត្ថាបិ សា ឯវ វុច្ចតីតិ ទីបេតីតិ អាហ ‘‘សព្ពធម្មេសុ…បេ… អាបន្នេនា’’តិ. តត្ថ ‘‘ឧប្បជ្ជនកោ’’តិ វុត្តេ អនុប្បជ្ជនកោ ន ហោតីតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ, តថា ច សតិ តេន អនុប្បត្តិ និច្ឆិតាតិ ឧប្បន្នសភាវតា ច បកាសិតា ហោតីតិ. តេនាហ ‘‘សព្ពធម្មេសុ…បេ… អបនេតី’’តិ. ‘‘យោ យតោ កាមរាគានុសយេន និរនុសយោ, សោ តតោ មានានុសយេន និរនុសយោ’’តិ បុច្ឆាយ ‘‘យតោ តតោ’’តិ អាគតត្តា វិស្សជ្ជនេ ‘‘សព្ពត្ថា’’តិ បទស្ស និស្សក្កវសេនេវ សក្កា យោជេតុន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពត្ថាតិ…បេ… ន ន សម្ភវតី’’តិ អាហ. ភុម្មតោ អញ្ញត្ថាបិ សទ្ទវិទូ ឥច្ឆន្តិ, យតោ សព្ពេសំ បាទកំ ‘‘សព្ពត្ថបាទក’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឥធ បន និស្សក្កវសេន វេទិតព្ពំ.

សានុសយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បជហនវារវណ្ណនា

១៣២-១៩៧. អប្បជហនសព្ភាវាតិ អប្បហានស្ស, អប្បហីយមានស្ស វា សព្ភាវា. តស្មាតិ យស្មា យោ កាមរាគានុសយំ បជហតិ, ន សោ មានានុសយំ និរវសេសតោ បជហតិ, យោ ច មានានុសយំ និរវសេសតោ បជហតិ, ន សោ កាមរាគានុសយំ បជហតិ បគេវ បហីនត្តា, តស្មា ‘‘យោ វា បន មានានុសយំ បជហតិ, សោ កាមរាគានុសយំ បជហតីតិ? នោ’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យទិ ឯវំ បឋមបុច្ឆាយំ កថន្តិ អាហ ‘‘យស្មា បន…បេ… វុត្ត’’ន្តិ. តត្ថ បហានករណមត្តមេវាតិ បហានកិរិយាសម្ភវមត្តមេវ, ន និរវសេសប្បហានន្តិ អធិប្បាយោ. តេ ឋបេត្វាតិ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានុសយាទីនំ និរវសេសបជហនកេ អដ្ឋមកាទិកេ ឋបេត្វា. អវសេសាតិ តស្ស តស្ស អនុសយស្ស និរវសេសប្បជហនកេហិ អវសិដ្ឋា. តេសុ យេសំ ឯកច្ចេ អនុសយា បហីនា, តេបិ អប្បជហនសព្ភាវេនេវ នប្បជហន្តីតិ វុត្តា. ន ច យថាវិជ្ជមានេនាតិ មគ្គកិច្ចភាវេន វិជ្ជមានប្បការេន បហានេន វជ្ជិតា រហិតា ឯវ វុត្តាតិ យោជនា.

កេសញ្ចីតិ សោតាបន្នសកទាគាមិមគ្គសមង្គិសកទាគាមីនំ. បុន កេសញ្ចីតិ អនាគាមិអគ្គមគ្គសមង្គិអរហន្តានំ. ឧភយន្តិ កាមរាគវិចិកិច្ឆានុសយទ្វយំ. សេសានន្តិ ‘‘សេសា’’តិ វុត្តានំ យថាវុត្តបុគ្គលានំ. តេសន្តិ វុត្តប្បការានំ ទ្វិន្នំ អនុសយានំ. ឧភយាប្បជហនស្សាតិ កាមរាគវិចិកិច្ឆានុសយាប្បជហនស្ស. ការណំ ន ហោតីតិ យេសំ វិចិកិច្ឆានុសយោ បហីនោ, តេសំ តស្ស បហីនតា, យេសំ យថាវុត្តំ ឧភយប្បហីនំ, តេសំ តទប្បជហនស្ស ការណំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘តេសំ បហីនត្តា ‘នប្បជហន្តី’តិ ន សក្កា វត្តុ’’ន្តិ. អថ បន ន តត្ថ ការណំ វុត្តំ, យេន ការណវចនេន យថាវុត្តទោសាបត្តិ សិយា, កេវលំ បន សន្និដ្ឋានេន តេសំ បុគ្គលានំ គហិតតាទស្សនត្ថំ វុត្តំ ‘‘កាមរាគានុសយញ្ច នប្បជហន្តី’’តិ, ឯវម្បិ បុច្ឆិតស្ស សំសយត្ថស្ស ការណំ វត្តព្ពំ. តថា ច សតិ ‘‘សេសបុគ្គលា តស្ស អនុសយស្ស បហីនត្តា នប្បជហន្តី’’តិ ការណំ វត្តព្ពមេវាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ន វត្តព្ព’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ន វត្តព្ពន្តិ វុត្តនយេន ការណំ ន វត្តព្ពំ ការណភាវស្សេវ អភាវតោ. ‘‘ឧភយាប្បជហនស្ស ការណំ ន ហោតី’’តិ វុត្តំ, យថា បន វត្តព្ពំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យោ កាមរាគានុសយំ…បេ… វត្តព្ពត្តា’’តិ អាហ. តេន បហីនាប្បហីនវសេន ការណំ ន វត្តព្ពំ, បហីនានំយេវ បន វសេន វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ. សំសយត្ថសង្គហិតេតិ សំសយត្ថេន បទេន សង្គហិតេ. សន្និដ្ឋានបទសង្គហិតំ បន បហីយមានត្តា ‘‘នប្បជហតី’’តិ ន សក្កា វត្តុន្តិ.

បជហនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បហីនវារវណ្ណនា

២៦៤-២៧៤. ផលដ្ឋវសេនេវ ទេសនា អារទ្ធា, ន មគ្គដ្ឋវសេន, កុតោ បុថុជ្ជនវសេន. កស្មា? ផលក្ខណេ ហិ អនុសយា បហីនាតិ វុច្ចន្តិ, មគ្គក្ខណេ បន បហីយន្តីតិ. តេនេវាហ ‘‘មគ្គសមង្គីនំ អគ្គហិតតំ ទីបេតី’’តិ. បដិលោមេ ហិ បុថុជ្ជនវសេនបិ ទេសនា គហិតា ‘‘យស្ស ទិដ្ឋានុសយោ អប្បហីនោ, តស្ស វិចិកិច្ឆានុសយោ អប្បហីនោតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា. អនុសយច្ចន្តបដិបក្ខេកចិត្តក្ខណិកានន្តិ អនុសយានំ អច្ចន្តំ បដិបក្ខភូតឯកចិត្តក្ខណិកានំ. មគ្គសមង្គីនន្តិ មគ្គដ្ឋានំ. ឯត្ថ ច អនុសយានំ អច្ចន្តបដិបក្ខតាគ្គហណេន ឧប្បត្តិរហតំ បដិក្ខិបតិ. ន ហិ តេ អច្ចន្តបដិបក្ខសមុប្បត្តិតោ បរតោ ឧប្បត្តិរហា ហោន្តិ. មគ្គសមង្គិតាគ្គហណេន អនុប្បត្តិរហតាបាទិតតំ បដិក្ខិបតិ. ន ហិ មគ្គក្ខណេ តេ អនុប្បត្តិរហតំ អាបាទិតា នាម ហោន្តិ, អថ ខោ អាបាទីយន្តីតិ. ឯកចិត្តក្ខណិកតាគ្គហណេន សន្តានព្យាបារំ. តេនាហ ‘‘ន កោចី’’តិអាទិ. តត្ថ តេតិ មគ្គសមង្គិនោ. ន កេវលំ បហីនវារេយេវ, អថ ខោ អញ្ញេសុបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនុសយ…បេ… គហិតា’’តិ អាហ.

២៧៥-២៩៦. យត្ថ អនុសយោ ឧប្បត្តិរហោ, តត្ថេវស្ស អនុប្បត្តិរហតាបាទនន្តិ ‘‘អត្តនោ អត្តនោ ឱកាសេ ឯវ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតោ’’តិ អាហ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ចក្ខុំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតី’’តិ (វិភ. ២០៣) វត្វា បុន វុត្តំ ‘‘ចក្ខុំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា បហីយមានា បហីយតិ, ឯត្ថ និរុជ្ឈមានា និរុជ្ឈតី’’តិ (វិភ. ២០៤). តស្មាតិ យស្មា តទោកាសត្តមេវ កាមធាតុអាទិឱកាសត្តមេវ អនុសយានំ ទីបេន្តិ បហីនាប្បហីនវចនានិ, តស្មា. អនោកាសេ តទុភយាវត្តព្ពតា វុត្តាតិ យស្មា កាមរាគបដិឃានុសយានំ ទ្វិន្នំ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ, សោ ឯវ បហានោកាសោតិ ស្វាយំ តេសំ អញ្ញមញ្ញំ អនោកាសោ, តស្មិំ អនោកាសេ តទុភយស្ស បហានាប្បហានស្ស នវត្តព្ពតា វុត្តា. កាមរាគានុសយោកាសេ ហិ បដិឃានុសយស្ស អប្បហីនត្តា សោ ‘‘តត្ថ បហីនោ’’តិ ន វត្តព្ពោ, អដ្ឋិតត្តា បន ‘‘តត្ថ អប្បហីនោ’’តិ ច, តស្មា អនោកាសេ តទុភយាវត្តព្ពតា វុត្តាតិ. តេន សទ្ធិំ សមានោកាសេតិ តេន កាមរាគេន សទ្ធិំ សមានោកាសេ. ‘‘សាធារណដ្ឋានេ’’តិ វុត្តេ កាមធាតុយំ សុខុបេក្ខាសុ បហីនោ នាម ហោតិ, ន សមានកាលេ បហីនោ តតិយចតុត្ថមគ្គវជ្ឈត្តា កាមរាគមានានុសយានំ.

បហីនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ធាតុវារវណ្ណនា

៣៣២-៣៤០. អប្បហីនុប្បត្តិរហភាវា ឥធ អនុគមនសយនានីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្មិំ …បេ… អត្ថោ’’តិ អាហ. ឥធាបិ យុត្តាតិ បុព្ពេ វុត្តមេវត្ថំ បរាមសតិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ការណលាភេ ឧប្បត្តិអរហតំ ទស្សេតី’’តិ (យម. មូលដី. អនុសយយមក ១). ឆ បដិសេធវចនានីតិ តិស្សន្នំ ធាតូនំ ចុតូបបាតវិសិដ្ឋានំ បដិសេធនវសេន វុត្តវចនានិ, តតោ ឯវ ធាតុវិសេសនិទ្ធារណានិ ន ហោន្តិ. បដិសេធោតិ ហិ ឥធ សត្តាបដិសេធោ វុត្តោតិ អធិប្បាយេន វទតិ. អញ្ញត្ថេ បន ន-ការេ នាយំ ទោសោ. ឥមំ នាម ធាតុំ. តំមូលិកាសូតិ បដិសេធមូលិកាសុ. ឯវញ្ហីតិ ‘‘ន កាមធាតុយា ចុតស្ស កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្សា’’តិអាទិនា បឋមយោជនាយ សតិ. នកាមធាតុអាទីសុ ឧបបត្តិកិត្តនេនេវ នកាមធាតុអាទិគ្គហណេនបិ ធាតុវិសេសស្សេវ គហិតតាយ អត្ថតោ វិញ្ញាយមានត្តា. តេនាហ ‘‘ន កាមធាតុ…បេ… វិញ្ញាយតី’’តិ. ភញ្ជិតព្ពាតិ វិភជិតព្ពា. វិភាគោ បនេត្ថ ទុវិធោ ឥច្ឆិតោតិ អាហ ‘‘ទ្វិធា កាតព្ពាតិ អត្ថោ’’តិ. បុច្ឆា ច វិស្សជ្ជនានិ ច បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានិ. យថា អវុត្តេ ភង្គាភាវស្ស អវិញ្ញាតត្តា ‘‘អនុសយា ភង្គា នត្ថី’’តិ វត្តព្ពំ, តថា តយិទំ ‘‘កតិ អនុសយា ភង្គា’’តិ ឯតទបេក្ខន្តិ តទបិ វត្តព្ពំ. បុច្ឆាបេក្ខញ្ហិ វិស្សជ្ជនន្តិ.

ធាតុវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អនុសយយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ចិត្តយមកំ

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

១-៦២. សរាគាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘យស្ស សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ន និរុជ្ឈតី’’តិ អារភិត្វា យាវ ‘‘យស្ស អវិមុត្តំ ចិត្ត’’ន្តិ វារោ, តាវ សង្គណ្ហាតិ. កុសលាទីតិ បន អាទិ-សទ្ទេន ‘‘យស្ស កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ន និរុជ្ឈតី’’តិ អារភិត្វា យាវ ‘‘យស្ស សរណំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ន និរុជ្ឈតី’’តិ វារោ, តាវ សង្គណ្ហាតិ, តស្មា សរាគាទិកុសលាទីហីតិ សរាគាទីហិ អវិមុត្តន្តេហិ, កុសលាទីហិ អរណន្តេហិ បទេហិ មិស្សកា វារា. សុទ្ធិកាតិ កេវលា យថាវុត្តសរាគាទីហិ កុសលាទីហិ ច អមិស្សកា. តយោ តយោតិ បុគ្គលធម្មវសេន តយោ តយោ មហាវារា. យទិ ឯវំ កថំ សោឡស បុគ្គលវារាតិ អាហ ‘‘តត្ថ តត្ថ បន វុត្តេ សម្បិណ្ឌេត្វា’’តិ. តត្ថ តត្ថ សោឡសវិធេ សរាគាទិមិស្សកចិត្តេ វុត្តេ បុគ្គលេ ឯវ ឯកជ្ឈំ សម្បិណ្ឌេត្វា សង្គហេត្វា ‘‘សោឡស បុគ្គលវារា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ធម្មបុគ្គលធម្មវារា’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ន និរន្តរំ វុត្តេតិ ធម្មេ បុគ្គលធម្មេ ច អនាមសិត្វា សោឡសសុបិ ឋានេសុ និរន្តរំ បុគ្គលេ ឯវ វុត្តេ សម្បិណ្ឌេត្វា សោឡស បុគ្គលវារា ន វុត្តាតិ អត្ថោ.

សំសគ្គវសេនាតិ សំសជ្ជនវសេន ទេសនាយ វិមិស្សនវសេន. អញ្ញថា ហិ ឧប្បាទនិរោធា បច្ចុប្បន្នានាគតកាលា ច កថំ សំសជ្ជីយន្តិ. សេសានម្បិ វារានន្តិ ឧប្បាទុប្បន្នវារាទីនំ. តំតំនាមតាតិ យថា ‘‘យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចិត្តំ ឧប្បន្ន’’ន្តិអាទិនា ឧប្បាទឧប្បន្នភាវាមសនតោ ឧប្បាទឧប្បន្នវារោតិ នាមំ បាឡិតោ ឯវ វិញ្ញាយតិ, ឯវំ សេសវារានម្បីតិ អាហ ‘‘តំតំនាមតា បាឡិអនុសារេន វេទិតព្ពា’’តិ.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា

៦៣. តថារូបស្សេវាតិ បច្ឆិមចិត្តសមង្គិនោ ឯវ. តញ្ច ចិត្តន្តិ តញ្ច យថាវុត្តក្ខណំ បច្ឆិមចិត្តំ. ‘‘ឯវំបការ’’ន្តិ ឥមស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ភង្គក្ខណសមង្គិមេវា’’តិ វុត្តំ និរុជ្ឈមានាការស្ស ‘‘ឯវំបការ’’ន្តិ វុត្តត្តា.

៦៥-៨២. ទ្វយមេតន្តិ យំ ‘‘ខណបច្ចុប្បន្នមេវ ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណាបគមេន ឧប្បជ្ជិត្ថ នាម, តទេវ ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បាទំ បត្តត្តា ឧប្បជ្ជិត្ថ, អនតីតត្តា ឧប្បជ្ជតិ នាមា’’តិ វុត្តំ, ឯតំ ឧភយម្បិ. ឯវំ ន សក្កា វត្តុន្តិ ឥមិនា វុត្តប្បការេន ន សក្កា វត្តុំ, បការន្តរេន បន សក្កា វត្តុន្តិ អធិប្បាយោ. តត្ថ ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា បឋមបក្ខំ វិភាវេតិ. វិភជិតព្ពំ សិយាតិ ‘‘ភង្គក្ខណេ តំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, នោ ច ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បាទក្ខណេ តំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ ចេវ ឧប្បជ្ជតិ ចា’’តិ វិភជិតព្ពំ សិយា, ន ច វិភត្តំ. ‘‘អាមន្តា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា ខណបច្ចុប្បន្នេ ចិត្តេ វុត្តនយេន ឧភយស្សបិ លព្ភមានត្តា, ន ច វុត្តំ. ឥទានិ យេន បការេន សក្កា វត្តុំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ’’តិអាទិមាហ. បុគ្គលោ វុត្តោ, បុគ្គលវារោ ហេសោតិ អធិប្បាយោ. តស្សាតិ បុគ្គលស្ស. ន ច កិញ្ចិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណសមង្គិភាវតោ. តំ បន ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, យំ ចិត្តសមង្គី សោ បុគ្គលោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យទិ អនេកចិត្តវសេនាយំ យមកទេសនា បវត្តាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ចិត្តន្តិ ហិ…បេ… តិដ្ឋតី’’តិ. សន្និដ្ឋានវសេន និយមោ វេទិតព្ពោ, អញ្ញថា ‘‘នោ ច តេសំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា បដិសេធោ ន យុជ្ជេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. តាទិសន្តិ តថារូបំ, យទវត្ថោ ឧប្បន្នឧប្បជ្ជមានតាទិបរិយាយេហិ វត្តព្ពោ ហោតិ, តទវត្ថន្តិ អត្ថោ.

៨៣-១១៣. ឥមស្ស បុគ្គលវារត្តាតិ ‘‘យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជមាន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តស្ស ឥមស្ស អតិក្កន្តកាលវារស្ស បុគ្គលវារត្តា. បុគ្គលោ បុច្ឆិតោតិ ‘‘យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជមានំ…បេ… តស្ស ចិត្ត’’ន្តិ ចិត្តសមង្គិបុគ្គលោ បុច្ឆិតោតិ បុគ្គលស្សេវ វិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពំ, ឥតរថា អញ្ញំ បុច្ឆិតំ អញ្ញំ វិស្សជ្ជិតំ សិយា. ន កោចិ បុគ្គលោ ន គហិតោ សព្ពសត្តានំ អនិព្ពត្តចិត្តតាភាវតោ. តេ ច បន សព្ពេ បុគ្គលា. និរុជ្ឈមានក្ខណាតីតចិត្តាតិ និរុជ្ឈមានក្ខណា ហុត្វា អតីតចិត្តា. តថា ទុតិយតតិយាតិ យថា បឋមបញ្ហោ អនវសេសបុគ្គលវិសយត្តា បដិវចនេន វិស្សជ្ជេតព្ពោ សិយា, តថា តតោ ឯវ ទុតិយតតិយបញ្ហា ‘‘អាមន្តា’’ឥច្ចេវ វិស្សជ្ជេតព្ពា សិយុន្តិ អត្ថោ. ចតុត្ថោ បន បញ្ហោ ឯវំ វិភជិត្វា បុគ្គលវសេនេវ វិស្សជ្ជេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បច្ឆិមចិត្តស្សា’’តិអាទិំ វត្វា តថា អវចនេ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចិត្តវសេន បុគ្គលវវត្ថានតោ’’តិអាទិមាហ. ‘‘ភង្គក្ខណេ ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណំ វីតិក្កន្ត’’ន្តិ ឥមិនា វត្តមានស្ស ចិត្តស្ស វសេន បុគ្គលោ ឧប្បាទក្ខណាតីតចិត្តោ, ‘‘អតីតំ ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណញ្ច វីតិក្កន្តន្តិ ភង្គក្ខណញ្ច វីតិក្កន្ត’’ន្តិ ឥមិនា បន អតីតស្ស ចិត្តស្ស វសេន បុគ្គលោ ឧប្បាទក្ខណាតីតចិត្តោ វុត្តោ.

តត្ថាតិ តេសុ ទ្វីសុ បុគ្គលេសុ. បុរិមស្សាតិ បឋមំ វុត្តស្ស សន្និដ្ឋានបទសង្គហិតស្ស ចិត្តំ ន ភង្គក្ខណំ វីតិក្កន្តំ. ‘‘នោ ច ភង្គក្ខណំ វីតិក្កន្ត’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. បច្ឆិមស្ស វីតិក្កន្តំ ចិត្តំ ភង្គក្ខណន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ភង្គក្ខណញ្ច វីតិក្កន្ត’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. ឯវមាទិកោ បុគ្គលវិភាគោតិ ទុតិយបញ្ហាទីសុ វុត្តំ សន្ធាយាហ. តស្ស ចិត្តស្ស តំតំខណវីតិក្កមាវីតិក្កមទស្សនវសេនាតិ តស្ស តស្ស ឧប្បាទក្ខណស្ស ភង្គក្ខណស្ស ច យថារហំ វីតិក្កមស្ស អវីតិក្កមស្ស ច ទស្សនវសេន ទស្សិតោ ហោតិ បុគ្គលវិភាគោតិ យោជនា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ អតិក្កន្តកាលវារេ. បុគ្គលវិសិដ្ឋំ ចិត្តំ បុច្ឆិតំ ‘‘យស្ស ចិត្តំ តស្ស ចិត្ត’’ន្តិ វុត្តត្តា. យទិបិ បុគ្គលប្បធានា បុច្ឆា បុគ្គលវារត្តា. អថាបិ ចិត្តប្បធានា បុគ្គលំ វិសេសនភាវេន គហេត្វា ចិត្តស្ស វិសេសិតត្តា. ឧភយថាបិ ទុតិយបុច្ឆាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា អនវសេសបុគ្គលវិសយត្តា. តថា បន អវត្វា ‘‘អតីតំ ចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, កស្មា និរោធក្ខណ…បេ… ទស្សនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពន្តិ យោជនា. ឯស នយោ ‘‘ន និរុជ្ឈមាន’’ន្តិ ឯត្ថាបីតិ និរុជ្ឈមានំ ខណំ និរោធក្ខណំ ខណំ វីតិក្កន្តកាលំ កិំ តស្ស ចិត្តំ ន ហោតីតិ អត្ថោ.

១១៤-១១៦. សរាគបច្ឆិមចិត្តស្សាតិ សរាគចិត្តេសុ បច្ឆិមស្ស ចិត្តស្ស, ឯកស្ស បុគ្គលស្ស រាគសម្បយុត្តចិត្តេសុ យំ សព្ពបច្ឆិមំ ចិត្តំ, តស្ស. សោ បន បុគ្គលោ អនាគាមី វេទិតព្ពោ. ន និរុជ្ឈតិ និរោធាសមង្គិតាយ. និរុជ្ឈិស្សតិ ឥទានិ និរោធំ បាបុណិស្សតិ. អប្បដិសន្ធិកត្តា បន តតោ អញ្ញំ នុប្បជ្ជិស្សតិ. ឥតរេសន្តិ យថាវុត្តសរាគបច្ឆិមចិត្តសមង្គិំ វីតរាគចិត្តសមង្គិញ្ច ឋបេត្វា អវសេសានំ ឥតរសេក្ខានញ្ចេវ បុថុជ្ជនានញ្ច.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចិត្តយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ធម្មយមកំ