យមកបករណ-អនុដីកា

គន្ថារម្ភវណ្ណនា

សង្ខេបេនេវាតិ ឧទ្ទេសេនេវ. យំ ‘‘មាតិកាឋបន’’ន្តិ វុត្តំ. ធម្មេសូតិ ខន្ធាទិធម្មេសុ កុសលាទិធម្មេសុ ច. អវិបរីតតោ គហិតេសុ ធម្មេសុ មូលយមកាទិវសេន បវត្តិយមានា ទេសនា វេនេយ្យានំ នានប្បការកោសល្លាវហា បរិញ្ញាកិច្ចសាធនី ច ហោតិ, ន វិបរីតតោតិ អាហ ‘‘វិបរីតគ្គហណំ…បេ… អារទ្ធ’’ន្តិ. ឯតេន កថាវត្ថុបករណទេសនានន្តរំ យមកបករណទេសនាយ ការណមាហ. តត្ថ វិបរីតគ្គហណន្តិ បុគ្គលបរិគ្គហណាទិមិច្ឆាគាហំ. ធម្មបុគ្គលោកាសាទិនិស្សយានន្តិ ‘‘យេ កេចិ កុសលា ធម្មា, សព្ពេ តេ កុសលមូលា’’តិអាទិនា (យម. ១.មូលយមក.១) ធម្មេ, ‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា (យម. ១.ខន្ធយមក.៥០) បុគ្គលំ ‘‘យត្ថ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា (យម. ១.ខន្ធយមក.៥១) ឱកាសំ និស្សាយ អារព្ភ បវត្តានំ. អាទិ-សទ្ទេន បុគ្គលោកាសឧប្បាទនិរោធតទុភយបរិញ្ញាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សន្និដ្ឋានសំសយានន្តិ បាឡិគតិបដិវចនសរូបទស្សនបដិក្ខិបនបដិសេធននយេហិ យថាបុច្ឆិតស្ស អត្ថស្ស និច្ឆយករណំ សន្និដ្ឋានំ, តទភាវតោ សំសយនំ សំសយោ. តេសំ សន្និដ្ឋានសំសយានំ.

កាមញ្ចេត្ថ ធម្មបដិគ្គាហកានំ សំសយបុព្ពកំ សន្និដ្ឋានន្តិ បឋមំ សំសយោ វត្តព្ពោ, ទេសេន្តស្ស បន ភគវតោ សន្និដ្ឋានបុព្ពកោ សំសយោតិ ទស្សនត្ថំ អយំ បទានុក្កមោ កតោ. សព្ពញ្ហិ បរិញ្ញេយ្យំ ហត្ថាមលកំ វិយ បច្ចក្ខំ កត្វា ឋិតស្ស ធម្មសាមិនោ ន កត្ថចិ សំសយោ, វិស្សជ្ជេតុកាមតាយ បន វិនេយ្យជ្ឈាសយគតំ សំសយំ ទស្សេន្តោ សំសយិតវសេន បុច្ឆំ ករោតីតិ ឯវំ វិស្សជ្ជនបុច្ឆនវសេន ន សន្និដ្ឋានសំសយា លព្ភន្តីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ, និច្ឆិតសំសយធម្មវសេនេវ បនេត្ថ សន្និដ្ឋានសំសយា វេទិតព្ពា. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កុសលេសុ កុសលា នុ ខោ, ន នុ ខោ កុសលាតិ សន្ទេហាភាវតោ’’តិអាទិ. តេនេវ ច ‘‘សន្និដ្ឋានសំសយាន’’ន្តិ, ‘‘សន្និដ្ឋានសំសយវសេនា’’តិ ច បឋមំ សន្និដ្ឋានគ្គហណំ កតំ.

តន្តិ យមកបករណំ. តស្ស យេ សមយាទយោ វត្តព្ពា, តេ កថាវត្ថុបករណទេសនានន្តរោ ទេសនាសមយោ, តាវតិំសភវនមេវ ទេសនាទេសោ, កុសលាកុសលមូលាទិយមកាការេន ទេសនាតិ វិភាគតោ ‘‘សង្ខេបេនេវា’’តិអាទិគាថាហិ វិភាវិតា និមិត្តេន សទ្ធិំ សំវណ្ណនបដិញ្ញា ចាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សមយទេសទេសនាវសេនា’’តិអាទិមាហ. និមិត្តញ្ហេតំ ឥធ សំវណ្ណនាយ, យទិទំ កមានុប្បត្តិ អាគតភារវាហិតា ច បណ្ឌិតានំ បណ្ឌិតកិច្ចភាវតោ. តត្ថ អនុប្បត្តំ ទស្សេត្វាតិ សម្ពន្ធោ.

តត្ថាតិ តស្មិំ សមយាទិទស្សនេ. យមនំ ឧបរមនន្តិ យមោ មរណន្តិ អាហ ‘‘ជាតិយា សតិ មរណំ ហោតីតិ…បេ… វិសយោ’’តិ. តត្ថ យថា ‘‘ជាតិយា សតិ មរណំ ហោតី’’តិ ជាតិ យមស្ស វិសយោ, ឯវំ ‘‘ឧបាទានក្ខន្ធេសុ សន្តេសុ មរណំ ហោតី’’តិ ឧបាទានក្ខន្ធា យមស្ស វិសយោតិ យោជេតព្ពំ. តេ ហិ មរណធម្មិនោតិ. អនុប្បត្តមរណំយេវ កិព្ពិសការិនំ បុគ្គលំ យមបុរិសា វិវិធា កម្មការណា ករោន្តិ, ន អប្បត្តមរណន្តិ មរណំ យមស្ស វិសយោ វុត្តោ. អាណាបវត្តិដ្ឋានន្តិ ឥទំ វិសយ-សទ្ទស្ស អត្ថវចនំ. ទេសំ វាតិ កាមាទិធាតុត្តយទេសំ សន្ធាយាហ. ធាតុត្តយិស្សរោ ហិ មច្ចុរាជា. បញ្ចានន្តរិយានិ អញ្ញសត្ថារុទ្ទេសោ ច, តេន វា សទ្ធិំ បញ្ច វេរានិ ឆ អភព្ពដ្ឋានានិ. អាវត្តាតិ បទក្ខិណាវត្តា. តនុរុហាតិ លោមា.

គន្ថារម្ភវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១. មូលយមកំ

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

១. យមកសមូហស្សាតិ មូលយមកាទិកស្ស យមកសមូហស្ស. មូលយមកាទយោ ហិ បករណាបេក្ខាយ អវយវភូតាបិ និច្ចាវយវាបេក្ខាយ យមកសមូហោតិ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘តំសមូហស្ស ច សកលស្ស បករណស្សា’’តិ.

កុសលាកុសលមូលវិសេសានន្តិ ទុតិយបុច្ឆាយ វុត្តានំ សំសយបទសង្គហិតានំ កុសលសង្ខាតានំ, តថា បឋមបុច្ឆាយ វុត្តានំ កុសលមូលសង្ខាតានំ វិសេសានំ អត្ថយមកភាវស្ស វុត្តត្តាតិ យោជនា. យថា ហិ បឋមបុច្ឆាយ វិសេសវន្តភាវេន វុត្តាយេវ កុសលធម្មា ទុតិយបុច្ឆាយំ វិសេសភាវេន វុត្តា, ឯវំ បឋមបុច្ឆាយំ វិសេសភាវេន វុត្តាយេវ កុសលមូលធម្មា ទុតិយបុច្ឆាយំ វិសេសវន្តភាវេន វុត្តា. វត្តុវចនិច្ឆាវសេន ហិ ធម្មានំ វិសេសវិសេសវន្តតាវិភាគា ហោន្តីតិ. កុសលមូលកុសលវិសេសេហិ សំសយិតបទសង្គហិតេហិ កុសលកុសលមូលានំ វិសេសវន្តានន្តិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ ច វិសេសវន្តាបេក្ខវិសេសវសេន បឋមោ អត្ថវិកប្បោ វុត្តោ, ទុតិយោ បន វិសេសាបេក្ខវិសេសវន្តវសេនាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. តេនាហ ‘‘ញាតុំ ឥច្ឆិតានំ ហី’’តិអាទិ.

តត្ថ ញាតុំ ឥច្ឆិតានន្តិ បុច្ឆាយ វិសយភូតានន្តិ អត្ថោ. វិសេសានន្តិ កុសលកុសលមូលវិសេសានំ. វិសេសវន្តាបេក្ខានន្តិ កុសលមូលកុសលសង្ខាតេហិ វិសេសវន្តេហិ សាបេក្ខានំ. វិសេសវតន្តិ កុសលមូលកុសលានំ. វិសេសាបេក្ខានន្តិ កុសលកុសលមូលវិសេសេហិ សាបេក្ខានំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ មូលយមកេ. បធានភាវោតិ បឋមវិកប្បេ តាវ សំសយិតប្បធានត្តា បុច្ឆាយ វិសេសានំ បធានភាវោ វេទិតព្ពោ. តេ ហិ សំសយិតានំ វិសេសវន្តោតិ. ទុតិយវិកប្បេ បន វិសេសា នាម វិសេសវន្តាធីនាតិ វិសេសវន្តានំ តត្ថ បធានភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. ទ្វិន្នំ បន ឯកជ្ឈំ បធានភាវោ ន យុជ្ជតិ. សតិ ហិ អប្បធានេ បធានំ នាម សិយា. តេនាហ ‘‘ឯកេកាយ បុច្ឆាយ ឯកេកោ ឯវ អត្ថោ សង្គហិតោ ហោតី’’តិ. ឯវញ្ចេតំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ, អញ្ញថា វិនិច្ឆិតវិសេសិតព្ពភាវេហិ ឥធ បធានភាវោ ន យុជ្ជតេវាតិ. ន ធម្មវាចកោតិ ន សភាវធម្មវាចកោ. សភាវធម្មោបិ ហិ អត្ថោតិ វុច្ចតិ ‘‘គម្ភីរបញ្ញំ និបុណត្ថទស្សិ’’ន្តិអាទីសុ (សុ. និ. ១៧៨). ‘‘ហេតុផលេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧២០) អត្ថ-សទ្ទស្ស ហេតុផលវាចកតា ទដ្ឋព្ពា. អាទិ-សទ្ទេនស្ស ‘‘អត្ថាភិសមយា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១២៩) អាគតា ហិតាទិវាចកតា សង្គយ្ហតិ. តេនេវាតិ បាឡិអត្ថវាចកត្តា ឯវ.

តីណិបិ បទានីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ, សមុច្ចយោ ច តុល្យយោគេ សិយា. កិំ នាម-បទេន អនវសេសតោ កុសលាទីនំ សង្គហោតិ អាសង្កាយ តទាសង្កានិវត្តនត្ថមាហ ‘‘តីណិបិ…បេ… សង្គាហកត្ត’’ន្តិ. តត្ថ សង្គាហកត្តមត្តន្តិ មត្ត-សទ្ទោ វិសេសនិវត្តិអត្ថោតិ. តេន និវត្តិតំ វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘ន និរវសេសសង្គាហកត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ន ហិ រូបំ នាម-បទេន សង្គយ្ហតិ. កុសលាទិយេវ នាមន្តិ និយមោ ទដ្ឋព្ពោ, ន នាមំយេវ កុសលាទីតិ ឥមមេវ ច និយមំ សន្ធាយាហ ‘‘កុសលាទីនំ សង្គាហកត្តមត្តមេវ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. យទិបិ នាម-បទំ ន និរវសេសកុសលាទិសង្គាហកំ, កុសលាទិសង្គាហកំ បន ហោតិ, តទត្ថមេវ ច តំ គហិតន្តិ នាមស្ស កុសលត្តិកបរិយាបន្នតា វុត្តាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កុសលាទិ…បេ… វុត្ត’’ន្តិ.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា

៥២. ទុតិយយមកេតិ ឯកមូលយមកេ. ឯវមិធាបីតិ យថា ឯកមូលយមកេ ‘‘យេ កេចិ កុសលា’’ឥច្ចេវ បុច្ឆា អារទ្ធា, ឯវំ ឥធាបិ អញ្ញមញ្ញមូលយមកេបិ ‘‘យេ កេចិ កុសលា’’ឥច្ចេវ បុច្ឆា អារភិតព្ពា សិយា. កស្មា? បុរិមយមក…បេ… អប្បវត្តត្តាតិ. ឥទញ្ច ទុតិយយមកស្ស តថា អប្បវត្តត្តា វុត្តំ, តតិយយមកំ បន តថេវ បវត្តំ. កេចីតិ បទការា. តេ ហិ យថា បឋមទុតិយយមកេសុ បុរិមបុច្ឆា ឯវ បរិវត្តនវសេន បច្ឆិមបុច្ឆា កតាតិ បច្ឆិមបុច្ឆាយ បុរិមបុច្ឆា សមានា ឋបេត្វា បដិលោមភាវំ, ន តថា អញ្ញមញ្ញយមកេ. តត្ថ ហិ ទ្វេបិ បុច្ឆា អញ្ញមញ្ញវិសទិសា. យទិ តត្ថាបិ ទ្វីហិបិ បុច្ឆាហិ សទិសាហិ ភវិតព្ពំ, ‘‘យេ កេចិ កុសលា’’តិ បឋមបុច្ឆា អារភិតព្ពា, បច្ឆិមបុច្ឆា វា ‘‘សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ វត្តព្ពា សិយា. ឯវំ បន អវត្វា បឋមទុតិយយមកេសុ វិយ បុរិមបច្ឆិមបុច្ឆា សទិសា អកត្វា តតិយយមកេ តាសំ វិសទិសតា ‘‘យេ កេចិ កុសលា’’តិ អនារទ្ធត្តា, តស្មា បដិលោមបុច្ឆានុរូបាយ អនុលោមបុច្ឆាយ ភវិតព្ពន្តិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘យេ កេចិ កុសលាតិ អបុច្ឆិត្វា’’តិ វុត្តន្តិ វទន្តិ.

អត្ថវសេនាតិ សម្ភវន្តានំ និច្ឆិតសំសយិតានំ អត្ថានំ វសេន. តទនុរូបាយាតិ តស្សា បុរិមបុច្ឆាយ អត្ថតោ ព្យញ្ជនតោ ច អនុច្ឆវិកាយ. បុរិមញ្ហិ អបេក្ខិត្វា បច្ឆិមាយ ភវិតព្ពំ. តេនាតិ តស្មា. យស្មា អនុលោមេ សំសយច្ឆេទេ ជាតេបិ បដិលោមេ សំសយោ ឧប្បជ្ជតិ, យទិ ន ឧប្បជ្ជេយ្យ, បដិលោមបុច្ឆាយ បយោជនមេវ ន សិយា, តស្មា ន បច្ឆិមបុច្ឆានុរូបា បុរិមបុច្ឆា, អថ ខោ វុត្តនយេន បុរិមបុច្ឆានុរូបា បច្ឆិមបុច្ឆា, តាយ ច អនុរូបតាយ អត្ថាទិវសេន ទ្វិន្នំ បទានំ សម្ពន្ធត្តា អត្ថាទិយមកតា វុត្តា. ទេសនាក្កមតោ ចេត្ថ អនុលោមបដិលោមតា វេទិតព្ពា ‘‘កុសលា កុសលមូលា’’តិ វត្វា ‘‘កុសលមូលា កុសលា’’តិ ច វុត្តត្តា. សេសយមកេសុបិ ឯសេវ នយោ. វិសេសវន្តវិសេស, វិសេសវិសេសវន្តគ្គហណតោ វា ឥធ អនុលោមបដិលោមតា វេទិតព្ពា. បឋមបុច្ឆាយញ្ហិ យេ ធម្មា វិសេសវន្តោ, តេ និច្ឆយាធិដ្ឋានេ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘យេ កេចិ កុសលា ធម្មា’’តិ វត្វា តេសុ យស្មិំ វិសេសោ សំសយាធិដ្ឋានោ, តំទស្សនត្ថំ ‘‘សព្ពេ តេ កុសលមូលា’’តិ បុច្ឆា កតា. ទុតិយបុច្ឆាយំ បន តប្បដិលោមតោ យេន វិសេសេន តេ វិសេសវន្តោ, តំ វិសេសំ សន្និដ្ឋានំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘យេ វា បន កុសលមូលា’’តិ វត្វា តេ វិសេសវន្តេ សំសយាធិដ្ឋានភូតេ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលា’’តិ បុច្ឆា កតា. អនិយតវត្ថុកា ហិ សន្និដ្ឋានសំសយា អនេកជ្ឈាសយត្តា សត្តានំ.

ឥមិនាបិ ព្យញ្ជនេនាតិ ‘‘យេ កេចិ កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ ឥមិនាបិ វាក្យេន. ឯវំ ន សក្កា វត្តុន្តិ យេនាធិប្បាយេន វុត្តំ, តមេវាធិប្បាយំ វិវរតិ ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា. តត្ថ តេនេវាតិ កុសលព្យញ្ជនត្ថស្ស កុសលមូលេន ឯកមូលព្យញ្ជនត្ថស្ស ភិន្នត្តា ឯវ. វិស្សជ្ជនន្តិ វិភជនំ. ឥតរថាតិ កុសលមូលេន ឯកមូលព្យញ្ជនេន បុច្ឆាយ កតាយ. តានិ វចនានីតិ កុសលវចនំ កុសលមូលេន ឯកមូលវចនញ្ច. កុសលចិត្តសមុដ្ឋានរូបវសេន ចស្ស អព្យាកតទីបនតា ទដ្ឋព្ពា. ឯត្ថាតិ ‘‘ឥមិនាបិ ព្យញ្ជនេន តស្សេវត្ថស្ស សម្ភវតោ’’តិ ឯតស្មិំ វចនេ. យេ កេចិ កុសលា…បេ… សម្ភវតោតិ ឯតេន កុសលានំ កុសលមូលេន ឯកមូលតាយ ព្យភិចារាភាវំ ទស្សេតិ. តេនេវាហ ‘‘ន ហិ…បេ… សន្តី’’តិ. វុត្តព្យញ្ជនត្ថស្សេវ សម្ភវតោតិ ហិ ឥមិនា អវុត្តព្យញ្ជនត្ថស្ស សម្ភវាភាវវចនេន ស្វាយមធិប្បាយមត្ថោ វិភាវិតោ. យថា ហិ កុសលមូលេន ឯកមូលព្យញ្ជនត្ថោ កុសលព្យញ្ជនត្ថំ ព្យភិចរតិ, ន ឯវំ តំ កុសលព្យញ្ជនត្ថោ. កថំ កត្វា ចោទនា, កថញ្ច កត្វា បរិហារោ? កុសលមូលេន ឯកមូលា កុសលា ឯវាតិ ចោទនា កតា, កុសលមូលេន ឯកមូលា ឯវ កុសលាតិ បន បរិហារោ បវត្តោតិ វេទិតព្ពំ. ទុតិយយមកេ វិយ អបុច្ឆិត្វាតិ ‘‘យេ កេចិ កុសលា’’តិ អបុច្ឆិត្វា. កុសលមូលេហីតិ កុសលេហិ មូលេហិ. តេតិ កុសលមូលេន ឯកមូលា.

ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ បការត្ថោ វា. តេន ‘‘កុសលមូលានិ ឯកមូលានិ ចេវ អញ្ញមញ្ញមូលានិ ចា’’តិអាទិបាឡិសេសំ ទស្សេតិ. យំ សន្ធាយ ‘‘ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វិស្សជ្ជនំ កាតព្ពំ ភវេយ្យា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ហេដ្ឋាតិ អនុលោមបុច្ឆាវិស្សជ្ជនេ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘មូលានិ យានិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិអាទិនា វុត្តនយេន. តម្បីតិ ‘‘កុសលមូលេនា’’តិអាទិ អដ្ឋកថាវចនម្បិ. តថាតិ តេន បការេន, អនុលោមបុច្ឆាយំ វិយ វិស្សជ្ជនំ កាតព្ពំ ភវេយ្យាតិ ឥមិនា បការេនាតិ អត្ថោ. យេន ការណេន ‘‘ន សក្កា វត្តុ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘យេ វា បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘អាមន្តា’’ឥច្ចេវ វិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពន្តិ ‘‘សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលា’’តិ បុច្ឆាយំ វិយ ‘‘សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ បុច្ឆិតេបិ បដិវចនវិស្សជ្ជនមេវ លព្ភតិ, ន អនុលោមបុច្ឆាយំ វិយ សរូបទស្សនវិស្សជ្ជនំ វិភជិត្វា ទស្សេតព្ពស្ស អភាវតោ. យេ ហិ ធម្មា កុសលមូលេន ឯកមូលា, ន តេ ធម្មា កុសលមូលេន អញ្ញមញ្ញមូលាវ. យេ បន កុសលមូលេន អញ្ញមញ្ញមូលា, តេ កុសលមូលេន ឯកមូលាវ. តេនាហ ‘‘ន ហិ…បេ… វិភាគោ កាតព្ពោ ភវេយ្យា’’តិ.

តត្ថ យេនាតិ យេន អញ្ញមញ្ញមូលេសុ ឯកមូលស្ស អភាវេន. យត្ថាតិ យស្មិំ ញាណសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទេ. អញ្ញមញ្ញមូលកត្តា ឯកមូលកត្តា ចាតិ អធិប្បាយោ. ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នញ្ហិ ឯកេកេន អញ្ញមញ្ញមូលកត្តេ វុត្តេ តេសំ ឯកេកេន ឯកមូលកត្តម្បិ វុត្តមេវ ហោតិ សមានត្ថោ ឯកសទ្ទោតិ កត្វា. តេនេវាហ ‘‘យត្ថ បន…បេ… ន ឯកមូលានី’’តិ. តយិទំ មិច្ឆា, ទ្វីសុបិ ឯកេកេន ឥតរស្ស ឯកមូលកត្តំ សម្ភវតិ ឯវាតិ. តេនាហ ‘‘ឯតស្ស គហណស្ស និវារណត្ថ’’ន្តិអាទិ. ‘‘យេ ធម្មា កុសលមូលេន អញ្ញមញ្ញមូលា, តេ កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តេន ឥធ ‘‘អាមន្តា’’តិ បទេន យត្ថ ទ្វេ មូលានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ ឯកេកេន ឥតរស្ស ឯកមូលកត្តំ បកាសិតមេវាតិ អាហ ‘‘អាមន្តាតិ ឥមិនាវ វិស្សជ្ជនេន តំគហណនិវារណតោ’’តិ. និច្ឆិតត្តាតិ ឯត្ថ ឯកតោ ឧប្បជ្ជមានានំ តិណ្ណន្នំ តាវ មូលានំ និច្ឆិតំ ហោតុ អញ្ញមញ្ញេកមូលកត្តំ, ទ្វិន្នំ បន កថន្តិ អាហ ‘‘អញ្ញមញ្ញមូលានំ ហី’’តិអាទិ. សមានមូលតា ឯវាតិ អវធារណេន និវត្តិតត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ន អញ្ញមញ្ញសមានមូលតា’’តិ វុត្តំ. តេន អញ្ញមញ្ញមូលានំ សមានមូលតាមត្តវចនិច្ឆាយ ឯកមូលគ្គហណំ, ន តេសំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយតាវិសិដ្ឋសមានមូលតាទស្សនត្ថន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. ទ្វិន្នំ មូលានន្តិ ទ្វិន្នំ ឯកមូលានំ ឯកតោ ឧប្បជ្ជមានានំ. យថា តេសំ សមានមូលតា, តំ ទស្សេតុំ ‘‘តេសុ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តំមូលេហិ អញ្ញេហីតិ ឥតរមូលេហិ មូលទ្វយតោ អញ្ញេហិ សហជាតធម្មេហិ.

ឥទានិ យេន អធិប្បាយេន បដិលោមេ ‘‘កុសលា’’ឥច្ចេវ បុច្ឆា កតា, ន ‘‘កុសលមូលេន ឯកមូលា’’តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អញ្ញមញ្ញមូលត្តេ បន…បេ… កតាតិ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ អាហ. ន ហិ កុសលមូលេន អញ្ញមញ្ញមូលេសុ កិញ្ចិ ឯកមូលំ ន ហោតីតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. មូលយុត្តតមេវ វទតិ, ន មូលេហិ អយុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. អញ្ញថា បុព្ពេនាបរំ វិរុជ្ឈេយ្យ. តេនេវាតិ មូលយុត្តតាយ ឯវ វុច្ចមានត្តា. ឧភយត្ថាបីតិ អញ្ញមញ្ញមូលា ឯកមូលាតិ ទ្វីសុបិ បទេសុ. ‘‘កុសលមូលេនា’’តិ វុត្តំ, កុសលមូលេន សម្បយុត្តេនាតិ ហិ អត្ថោ. យទិ ឧភយម្បិ វចនំ មូលយុត្តតមេវ វទតិ, អថ កស្មា អនុលោមបុច្ឆាយមេវ ឯកមូលគ្គហណំ កតំ, ន បដិលោមបុច្ឆាយន្តិ ឧភយត្ថាបិ តំ គហេតព្ពំ ន វា គហេតព្ពំ. ឯវញ្ហិ មូលេកមូលយមកទេសនាហិ អយំ អញ្ញមញ្ញយមកទេសនា សមានរសា សិយាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ.

តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ អញ្ញមញ្ញយមកេ. យទិបិ ឯកមូលា អញ្ញមញ្ញមូលាតិ ឥទំ បទទ្វយំ វុត្តនយេន មូលយុត្តតមេវ វទតិ, តថាបិ សាមញ្ញវិសេសលក្ខណេ អត្ថេវ ភេទោតិ ទស្សេតុំ ‘‘មូលយោគសាមញ្ញេ’’តិអាទិ វុត្តំ. សមូលកានំ សមានមូលតា ឯកមូលត្តន្តិ ឯកមូលវចនំ តេសុ អវិសេសតោ មូលសព្ភាវមត្តំ វទតិ, ន អញ្ញមញ្ញមូលសទ្ទោ វិយ មូលេសុ លព្ភមានំ វិសេសំ, ន ច សាមញ្ញេ និច្ឆយោ វិសេសេ សំសយំ វិធមតីតិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘មូលយោគសាមញ្ញេ…បេ… បវត្តា’’តិ ឥមិនា. វិសេសេ បន និច្ឆយោ សាមញ្ញេ សំសយំ វិធមន្តោ ឯវ បវត្តតីតិ អាហ ‘‘មូលយោគវិសេសេ បន…បេ… និច្ឆិតមេវ ហោតី’’តិ. តស្មាតិ វុត្តស្សេវ តស្ស ហេតុភាវេន បរាមសនំ, វិសេសនិច្ឆយេនេវ អវិនាភាវតោ, សាមញ្ញស្ស និច្ឆិតត្តា តត្ថ វា សំសយាភាវតោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឯកមូលាតិ បុច្ឆំ អកត្វា’’តិ. កុសលភាវទីបកំ ន ហោតីតិ កុសលភាវស្សេវ ទីបកំ ន ហោតិ តទញ្ញជាតិកស្សបិ ទីបនតោ. តេនាហ ‘‘កុសលភាវេ សំសយសព្ភាវា’’តិ. អញ្ញមញ្ញមូលវចនន្តិ កេវលំ អញ្ញមញ្ញមូលវចនន្តិ អធិប្បាយោ. កុសលាធិការស្ស អនុវត្តមានត្តាតិ ឥមិនា ‘‘សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលា’’តិ កុសលគ្គហណេ ការណមាហ. ឯកមូលគ្គហណេ ហិ បយោជនាភាវោ ទស្សិតោ, កុសលស្ស វសេន ចាយំ ទេសនាតិ.

៥៣-៦១. មូលនយេ វុត្តេ ឯវ អត្ថេតិ មូលនយេ វុត្តេ ឯវ កុសលាទិធម្មេ. កុសលាទយោ ហិ សភាវធម្មា ឥធ បាឡិអត្ថតាយ អត្ថោតិ វុត្តោ. កុសលមូលភាវេន, មូលស្ស វិសេសនេន, មូលយោគទីបនេន ច បកាសេតុំ. កុសលមូលភូតា មូលា កុសលមូលមូលាតិ សមាសយោជនា. មូលវចនញ្ហិ និវត្តេតព្ពគហេតព្ពសាធារណំ. អកុសលាព្យាកតាបិ មូលធម្មា អត្ថីតិ កុសលមូលភាវេន មូលធម្មា វិសេសិតា. មូលគ្គហណេន ច មូលវន្តានំ មូលយោគោ ទីបិតោ ហោតិ. សមានេន មូលេន, មូលស្ស វិសេសនេន, មូលយោគទីបនេន ច បកាសេតុំ ‘‘ឯកមូលមូលា’’តិ, អញ្ញមញ្ញស្ស មូលេន មូលភាវេន, មូលស្ស វិសេសនេន, មូលយោគទីបនេន ច បកាសេតុំ ‘‘អញ្ញមញ្ញមូលមូលា’’តិ មូលមូលនយោ វុត្តោតិ យោជនា. តីសុបិ យមកេសុ យថាវុត្តវិសេសនមេវេត្ថ បរិយាយន្តរំ ទដ្ឋព្ពំ.

មូលយោគំ ទីបេតុន្តិ មូលយោគមេវ បធានំ សាតិសយញ្ច កត្វា ទីបេតុន្តិ អធិប្បាយោ. យថា ហិ កុសលានិ មូលានិ ឯតេសន្តិ កុសលមូលកានីតិ ពាហិរត្ថសមាសេ មូលយោគោ បធានភាវេន វុត្តោ ហោតិ, ន ឯវំ ‘‘កុសលសង្ខាតា មូលា កុសលមូលា’’តិ កេវលំ, ‘‘កុសលមូលមូលា’’តិ សវិសេសនំ វា វុត្តេ ឧត្តរបទត្ថប្បធានសមាសេ. តេនាហ ‘‘អញ្ញបទត្ថ…បេ… ទីបេតុ’’ន្តិ. វុត្តប្បការោវាតិ ‘‘កុសលមូលភាវេន មូលស្ស វិសេសនេនា’’តិអាទិនា មូលមូលនយេ ច, ‘‘អញ្ញបទត្ថសមាសន្តេន ក-ការេនា’’តិអាទិនា មូលកនយេ ច វុត្តប្បការោ ឯវ. វចនបរិយាយោ មូលមូលកនយេ ឯកជ្ឈំ កត្វា យោជេតព្ពោ.

៧៤-៨៥. ន ឯកមូលភាវំ លភមានេហីតិ អព្យាកតមូលេន ន ឯកមូលកំ តថាវត្តព្ពតំ លភមានេហិ អដ្ឋារសអហេតុកចិត្តុប្បាទាហេតុកសមុដ្ឋានរូបនិព្ពានេហិ ឯកតោ អលព្ភមានត្តា. យថា ហិ យថាវុត្តចិត្តុប្បាទាទយោ ហេតុបច្ចយវិរហិតា អហេតុកវោហារំ លភន្តិ, ន ឯវំ សហេតុកសមុដ្ឋានំ រូបំ. តេនាហ ‘‘អហេតុកវោហាររហិតំ កត្វា’’តិ. ឯត្ថ ច ‘‘សព្ពំ រូបំ ន ហេតុកមេវ, អហេតុកមេវា’’តិ វុត្តត្តា កិញ្ចាបិ សហេតុកសមុដ្ឋានម្បិ រូបំ អហេតុកំ, ‘‘អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ, វិបាកាព្យាកតា កិរិយាព្យាកតា ហេតូ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ ចិត្តសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤០៣) បន វចនតោ ហេតុបច្ចយយោគេន សហេតុកសមុដ្ឋានស្ស រូបស្ស អហេតុកវោហារាភាវោ វុត្តោ. កេចិ បន ‘‘អព្ពោហារិកំ កត្វាតិ សហេតុកវោហារេន អព្ពោហារិកំ កត្វាតិ អត្ថំ វត្វា អញ្ញថា ‘អហេតុកំ អព្យាកតំ អព្យាកតមូលេន ឯកមូល’ន្តិ ន សក្កា វត្តុ’’ន្តិ វទន្តិ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ វុត្តមេវ អហេតុកវោហារាភាវេន សហេតុកតាបរិយាយស្ស អត្ថសិទ្ធត្តា. អបិច ហេតុបច្ចយសព្ភាវតោ តស្ស សហេតុកតាបរិយាយោ លព្ភតេវ. តេនាហ ‘‘ន វា សហេតុកទុកេ វិយ…បេ… អព្ពោហារិកំ កត’’ន្តិ. ឯត្ថ ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ឯកមូលកទុកេ. ហេតុបច្ចយយោគាយោគវសេនាតិ ហេតុបច្ចយេន យោគាយោគវសេន, ហេតុបច្ចយស្ស សព្ភាវាសព្ភាវវសេនាតិ អត្ថោ. សហេតុកវោហារមេវ លភតិ បច្ចយភូតហេតុសព្ភាវតោ.

អបរេ បន ភណន្តិ ‘‘សហេតុកចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ អហេតុកំ អព្យាកតន្តិ ឥមិនា វចនេន សង្គហំ គច្ឆន្តម្បិ សមូលកត្តា ‘អព្យាកតមូលេន ន ឯកមូល’ន្តិ ន សក្កា វត្តុំ, សតិបិ សមូលកត្តេ និប្បរិយាយេន សហេតុកំ ន ហោតីតិ ‘អព្យាកតមូលេន ឯកមូល’ន្តិ ច ន សក្កា វត្តុំ, តស្មា ‘អហេតុកំ អព្យាកតំ អព្យាកតមូលេន ន ឯកមូលំ, សហេតុកំ អព្យាកតំ អព្យាកតមូលេន ឯកមូល’ន្តិ ទ្វីសុបិ បទេសុ អនវរោធតោ អព្ពោហារិកំ កត្វាតិ វុត្ត’’ន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ ‘‘សហេតុកអព្យាកតសមុដ្ឋានំ រូបំ អព្យាកតមូលេន ឯកមូលំ ហោតី’’តិ អដ្ឋកថាយំ តស្ស ឯកមូលភាវស្ស និច្ឆិតត្តា, តស្មា វុត្តនយេនេវ ចេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៨៦-៩៧. កុសលាកុសលាព្យាកតរាសិតោ នមននាមនសង្ខាតេន វិសេសេន អរូបធម្មានំ គហណំ និទ្ធារណំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘នាមានំ និទ្ធារិតត្តា’’តិ. តេន តេសំ អធិកភាវមាហ វិញ្ញាយមានមេវ បករណេន អបរិច្ឆិន្នត្តា. យទិ ឯវំ ‘‘អហេតុកំ នាមំ សហេតុកំ នាម’’ន្តិ បាឋន្តរេ កស្មា នាមគ្គហណំ កតន្តិ អាហ ‘‘សុបាកដភាវត្ថ’’ន្តិ, បរិព្យត្តំ កត្វា វុត្តេ កិំ វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មូលយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ខន្ធយមកំ

១. បណ្ណត្តិវារោ

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

២-៣. ខន្ធយមកេ …បេ… បរិញ្ញា ច វត្តព្ពាតិ ឥទំ បធានភាវេន វត្តព្ពទស្សនំ. អភិញ្ញេយ្យកថា ហិ អភិធម្មោ, សា ច យាវទេវ បរិញ្ញត្តាតិ បរិញ្ញាសុ ច ន វិនា តីរណបរិញ្ញាយ បហានបរិញ្ញា, តីរណញ្ច សម្បុណ្ណបរានុគ្គហស្ស អធិប្បេតត្តា កាលបុគ្គលោកាសវិភាគមុខេន ខន្ធានំ វិសុំ សហ ច ឧប្បាទនិរោធលក្ខណបរិគ្គហវសេន សាតិសយំ សម្ភវតិ, នាញ្ញថាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឆសុ កាលភេទេសុ…បេ… បរិញ្ញា ច វត្តព្ពា’’តិ បធានំ វត្តព្ពំ ឧទ្ធរតិ. តត្ថ បន យថា ន តីរណបរិញ្ញាយ វិនា បហានបរិញ្ញា, ឯវំ តីរណបរិញ្ញា វិនា ញាតបរិញ្ញាយ. សា ច សុតមយញាណមូលិកាតិ ទេសនាកុសលោ សត្ថា អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច សមុទាយាវយវបទត្ថាទិវិភាគទស្សនមុខេន ខន្ធេសុ បរិញ្ញាប្បភេទំ បកាសេតុកាមោ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា’’តិអាទិនា ទេសនំ អារភីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តេ បន ខន្ធា’’តិអាទិមាហ. បញ្ចហិ បទេហីតិ បញ្ចហិ សមុទាយបទេហិ.

តត្ថាតិ តេសុ សមុទាយាវយវបទេសុ. ធម្មោតិ រុប្បនាទិកោ ញេយ្យធម្មោ. សមុទាយបទស្សាតិ រូបក្ខន្ធាទិសមុទាយបទស្ស. យទិបិ អវយវវិនិមុត្តោ បរមត្ថតោ សមុទាយោ នាម នត្ថិ, យថា បន អវយវោ សមុទាយោ ន ហោតិ, ឯវំ ន សមុទាយោបិ អវយវោតិ សតិបិ សមុទាយាវយវានំ ភេទេ ទ្វិន្នំ បទានំ សមានាធិករណភាវតោ អត្ថេវាភេទោតិ បទទ្វយស្ស សមានត្ថតាយ សិយា អាសង្កាតិ អាហ ‘‘ឯតស្មិំ សំសយដ្ឋានេ’’តិ. ‘‘ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតិ, វិញ្ញាណក្ខន្ធោ តជ្ជា មនោវិញ្ញាណធាតូ’’តិអាទីសុ ឯកទេសោ សមុទាយបទត្ថោ វុត្តោ, ‘‘យំ កិញ្ចិ រូបំ…បេ… អយំ វុច្ចតិ រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ (វិភ. ២) បន សកលោតិ អាហ ‘‘រូបាទិ…បេ… អត្ថោ’’តិ. អវយវបទានញ្ចេត្ថ វិសេសនវិសេសិតព្ពវិសយានំ សមានាធិករណតាយ សមុទាយបទត្ថតា វុត្តា, តតោ ឯវ សមុទាយបទានម្បិ អវយវបទត្ថតា. ន ហិ វិសេសនវិសេសិតព្ពានំ អត្ថានំ អច្ចន្តំ ភេទោ អភេទោ វា ឥច្ឆិតោ, អថ ខោ ភេទាភេទោ, តស្មា អភេទទស្សនវសេន បឋមនយោ វុត្តោ, ភេទទស្សនវសេន ទុតិយនយោ. យោ ហិ រុប្បនាទិសង្ខាតោ រាសដ្ឋោ អវយវបទេហិ រូបាទិសទ្ទេហិ ច ខន្ធសទ្ទេន ច វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវេន ភិន្ទិត្វា វុត្តោ, ស្វាយំ អត្ថតោ រាសិភាវេន អបេក្ខិតោ រុប្បនាទិអត្ថោ ឯវាតិ.

យថា អវយវបទេហិ វុច្ចមានោបិ សមុទាយបទស្ស អត្ថោ ហោតិ, ឯវំ សមុទាយបទេហិ វុច្ចមានោបិ អវយវបទស្ស អត្ថោតិ ‘‘រូបក្ខន្ធោ រូបញ្ចេវ រូបក្ខន្ធោ ច, រូបក្ខន្ធោ រូបន្តិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា បទសោធនា កតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘រូបាទិអវយវបទេហិ…បេ… បទសោធនវារោ វុត្តោ’’តិ. តត្ថ ឯកច្ចស្ស អវយវបទស្ស អញ្ញត្ថ វុត្តិយា អវយវបទត្ថស្ស សមុទាយបទត្ថតាយ សិយា អនេកន្តិកតា, សមុទាយបទស្ស បន តំ នត្ថីតិ សមុទាយបទត្ថស្ស អវយវបទត្ថតាយ ព្យភិចារាភាវោ ‘‘រូបក្ខន្ធោ រូបន្តិ? អាមន្តា’’តិ បាឡិយា បកាសិតោតិ វុត្តំ ‘‘រូបាទិ…បេ… ទស្សេតុ’’ន្តិ.

‘‘រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ ខន្ធត្ថស្ស វិសេសិតព្ពត្តា វុត្តំ ‘‘បធានភូតស្ស ខន្ធបទស្សា’’តិ. វេទនាទិឧបបទត្ថស្ស ច សម្ភវតោ ‘‘វេទនាក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ. រូបាវយវបទេន វុត្តស្សាតិ រូបសង្ខាតេន អវយវបទេន វិសេសនភាវេន វុត្តស្ស ខន្ធត្ថស្ស រូបក្ខន្ធភាវោ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘រូបក្ខន្ធោ រូបន្តិ? អាមន្តា’’តិ. តត្ថាតិ តស្មិំ រូបក្ខន្ធបទេ. បធានភូតេន វិសេសិតព្ពត្តា ខន្ធាវយវបទេន វុត្តស្ស រុប្បនដ្ឋស្ស កិំ វេទនាក្ខន្ធាទិភាវោ ហោតីតិ យោជនា. សមានេ អវយវបទាភិធេយ្យភាវេ អប្បធានេន បទេន យោ អត្ថោ វិញ្ញាយតិ, សោ កស្មា បធានេន ន វិញ្ញាយតីតិ អធិប្បាយោ. ខន្ធាវយវបទេន វុត្តោ ធម្មោតិ រាសដ្ឋមាហ. តត្ថ កោចីតិ រុប្បនដ្ឋោ. កេនចិ សមុទាយបទេនាតិ រូបក្ខន្ធបទេន, ន វេទនាក្ខន្ធាទិបទេន. តេនាហ ‘‘ន សព្ពោ សព្ពេនា’’តិ. ឯស នយោ វេទនាក្ខន្ធាទីសុ. រូបរូបក្ខន្ធាទិអវយវសមុទាយបទសោធនមុខេន តត្ថ ច ចតុក្ខន្ធវសេន បវត្តា បាឡិគតិ បទសោធនមូលចក្កវារោ. ឯវញ្ច ទស្សេន្តេនាតិ ឥមិនា យ្វាយំ រូបាទិអវយវបទេហិ រូបក្ខន្ធាទិសមុទាយបទេហិ ច ទស្សិតាការោ អត្ថវិសេសោ, តំ បច្ចាមសតិ. វិសេសនភាវោ ភេទកតាយ សាមញ្ញតោ អវច្ឆេទកត្តា, វិសេសិតព្ពភាវោ អភេទយោគេន ភេទន្តរតោ អវិច្ឆិន្ទិតព្ពត្តា, សមានាធិករណភាវោ តេសំ ភេទាភេទានំ ឯកវត្ថុសន្និស្សយត្តា.

តេនាតិ យថាវុត្តេន វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវេន. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ សមានាធិករណេ. តេនាតិ វា សមានាធិករណភាវេន. ឯត្ថាតិ រូបក្ខន្ធបទេ. យថា នីលុប្បលបទេ ឧប្បលវិសេសនភូតំ នីលំ វិសិដ្ឋមេវ ហោតិ, ន យំ កិញ្ចិ, ឯវមិធាបិ ខន្ធវិសេសនភូតំ រូបម្បិ វិសិដ្ឋមេវ សិយាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កិំ ខន្ធតោ…បេ… ហោតី’’តិ អាហ. តថា ‘‘រូបញ្ច តំ ខន្ធោ ចា’’តិ សមានាធិករណភាវេនេវ យំ រូបំ, សោ ខន្ធោ. យោ ខន្ធោ, តំ រូបន្តិ អយម្បិ អាបន្នោ ឯវាតិ អាហ ‘‘សព្ពេវ…បេ… វិសេសិតព្ពា’’តិ. វិសេសនេន ច នាម និទ្ធារិតរូបេន ភវិតព្ពំ អវច្ឆេទកត្តា, ន អនិទ្ធារិតរូបេនាតិ អាហ ‘‘កិំ បន ត’’ន្តិអាទិ, តស្សេវ គហិតត្តា ន បិយរូបសាតរូបស្សាតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ តំ ខន្ធវិសេសនភាវេន គហិតំ, វិស្សជ្ជនំ កតំ តស្សេវាតិ យោជនា. ន ខន្ធតោ អញ្ញំ រូបំ អត្ថីតិ ឥទំ រុប្បនដ្ឋោ រូបន្តិ កត្វា វុត្តំ, ន ហិ សោ ខន្ធវិនិមុត្តោ អត្ថិ. តេនេវាតិ យថាវុត្តរូបស្ស ខន្ធវិនិមុត្តស្ស អភាវេនេវ. ‘‘បិយរូបំ សាតរូបំ, ទស្សេន្តេនប្បក’’ន្តិ ច អាទីសុ អតទត្ថស្ស រូបសទ្ទស្ស លព្ភមានត្តា ‘‘តេន រូបសទ្ទេនា’’តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ. វុច្ចមានំ ភូតុបាទាយម្បិ ភេទំ ធម្មជាតំ. សុទ្ធេនាតិ កេវលេន, រូបសទ្ទេន វិនាបីតិ អត្ថោ. តយិទំ បករណាទិអវច្ឆិន្នតំ សន្ធាយ វុត្តំ, សមានាធិករណតំ វា. យោ ហិ រូបសទ្ទេន សមានាធិករណោ ខន្ធសទ្ទោ, តេន យថាវុត្តរូបសទ្ទេន វិយ តទត្ថោ វុច្ចតេវ. តេនាហ ‘‘ខន្ធា រូបក្ខន្ធោ’’តិ. យទិបិ យថាវុត្តំ រូបំ ខន្ធោ ឯវ ច, ខន្ធោ បន ន រូបមេវាតិ អាហ ‘‘ន ច សព្ពេ…បេ… វិសេសិតព្ពា’’តិ. តេនេវាតិ អរូបសភាវស្ស ខន្ធស្ស អត្ថិភាវេនេវ. តេតិ ខន្ធា. វិភជិតព្ពាតិ ‘‘ខន្ធា រូបក្ខន្ធោ’’តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘រូបក្ខន្ធោ ខន្ធោ ចេវ រូបក្ខន្ធោ ច, អវសេសា ខន្ធា ន រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា វិភាគេន ទស្សេតព្ពា.

ខន្ធានំ រូបវិសេសន…បេ… សំសយោ ហោតីតិ ឯត្ថ កិំ ខន្ធតោ អញ្ញាបិ វេទនា អត្ថិ, យតោ វិនិវត្តា វេទនា ខន្ធវិសេសនំ ហោតិ, សព្ពេ ច ខន្ធា កិំ ខន្ធវិសេសនភូតាយ វេទនាយ វិសេសិតព្ពាតិ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា. កេចីតិ អនុភវនាទិប្បការា. កេនចិ វិសេសនេនាតិ វេទនាទិនា វិសេសនេន.

ឯត្ថ ច រូបាទិបណ្ណត្តិ ខន្ធបណ្ណត្តិ ច ‘‘រូបំ ខន្ធោ, ខន្ធា រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា វិសុំ សហ ច រុប្បនាទិកេ អត្ថេ បវត្តមានា កទាចិ អវយវភូតេ បវត្តតិ, កទាចិ សមុទាយភូតេ, តស្សា បន តថា បវត្តនាការេ និទ្ធារិតេ យស្មា រូបាទិក្ខន្ធា បទតោ អត្ថតោ ច វិសោធិតា នាម ហោន្តិ តព្ពិសយកង្ខាបនោទនតោ, តស្មា ‘‘រូបក្ខន្ធោ រូបញ្ចេវ រូបក្ខន្ធោ ច, រូបក្ខន្ធោ រូបន្តិ? អាមន្តា’’តិអាទិនយប្បវត្តេន បឋមវារេន រូបាទិអវយវបទេហិ អវយវត្ថោ វិយ សមុទាយត្ថោបិ វុច្ចតិ, តថា សមុទាយបទេហិបីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ. ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ, ខន្ធា វេទនាក្ខន្ធោ’’តិអាទិនយប្បវត្តេន បន ទុតិយវារេន វិសេសវាចី វិយ រូបាទិអវយវបទេហិ សាមញ្ញភូតេនបិ តំតំវិសិដ្ឋេន ខន្ធាវយវបទេន សោ សោ ឯវ សមុទាយត្ថោ វុច្ចតិ, ន សព្ពោតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ. ខន្ធវិនិមុត្តស្ស យថាធិប្បេតស្ស អភាវា យទិបិ ខន្ធោយេវ រូបំ, សោ បន ន សព្ពោ រូបំ, អថ ខោ តទេកទេសោ, តថា វេទនាទយោបីតិ អយមត្ថោ ‘‘រូបំ ខន្ធោ, ខន្ធា រូប’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តេន តតិយវារេន ទស្សិតោ. ‘‘រូបំ ខន្ធោ, ខន្ធា វេទនាក្ខន្ធោ’’តិអាទិនយប្បវត្តេន បន ចតុត្ថវារេន ‘‘រូបំ ខន្ធោ’’តិ រូបស្ស ខន្ធភាវេ និច្ឆិតេ ខន្ធោ នាមាយំ ន កេវលំ រូបមេវ, អថ ខោ វេទនាទិ ចាតិ វេទនាទីនម្បិ ខន្ធភាវប្បកាសនេ ន សព្ពេ ខន្ធា វេទនាទិវិសេសវន្តោ, កេចិទេវ បន តេន តេន វិសេសេន តថា វុច្ចន្តីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ. ឯវំ ទស្សេន្តី ចេសា បាឡិ ខន្ធានំ យថាវុត្តបណ្ណត្តិសោធនមុខេន សរូបាវធារណាយ សំវត្តតិ, តញ្ច តេសំ យាវទេវ ឧប្បាទាទិនិច្ឆយត្ថន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ យេសំ…បេ… វេទិតព្ពោ’’តិ អាហ.

ឯកទេសេបិ សមុទាយវោហារោ ទិស្សតិ យថា បដោ ទឌ្ឍោ, សមុទ្ទោ ទិដ្ឋោតិ អាហ ‘‘ចក្កាវយវភាវតោ ចក្កានីតិ យមកានិ វុត្តានី’’តិ. ពន្ធិត្វាតិ យមកភាវេន ពន្ធិត្វា, យមកមូលភាវេនេវ វា. មូលភាវេន គហណំ សម្ពន្ធភាវោ, តំសម្ពន្ធតា ច មូលបទាទីនំ នាភិអាទិសទិសតា ទដ្ឋព្ពា. អបុព្ពស្ស វត្តព្ពស្ស អភាវតោ នយិធ ទេសនា មណ្ឌលភាវេនេវ សម្ពជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘ន មណ្ឌលភាវេន សម្ពជ្ឈនតោ’’តិ. យទិបិ រូបក្ខន្ធមូលកេ អបុព្ពំ នត្ថិ, វេទនាក្ខន្ធាទិមូលកេសុ បន សញ្ញាទិមុខេន ទេសនប្បវត្តិយំ អបុព្ពវសេនេវ គតោ សិយា មណ្ឌលភាវេន សម្ពន្ធោ, ន តថា បាឋោ បវត្តោតិ អាហ ‘‘វេទនាក្ខន្ធ…បេ… សម្ពន្ធេនា’’តិ. បច្ឆិមស្ស បុរិមេន អសម្ពជ្ឈនមេវ ហិ ហេដ្ឋិមសោធនំ. សុទ្ធក្ខន្ធលាភមត្តមេវ គហេត្វាតិ ‘‘ខន្ធា រូប’’ន្តិ ឯត្ថ ខន្ធាតិ ខន្ធសទ្ទេន លព្ភមានំ រូបាទីហិ អសម្មិស្សំ ខន្ធដ្ឋមត្តមេវ ឧទ្ទេសវសេន គហេត្វា. យទិបិ ឧទ្ទេសេ ខន្ធវិសេសនំ រូបាទិ ‘‘ខន្ធា រូប’’ន្តិ សុទ្ធរូបាទិមត្តមេវ គហិតំ, តថាបិ វិសេសរហិតស្ស សាមញ្ញស្ស អភាវតោ តត្ថ សុទ្ធរូបាទិមត្តតាយ អដ្ឋត្វា. ខន្ធវិសេសនភាវសង្ខាតន្តិ យថាធិគតំ ខន្ធានំ វិសេសនភាវេន កថិតំ រុប្បនាទិកំ វិសេសនត្ថំ ទស្សេតុំ. កេវលមេវ តំ អគ្គណ្ហន្តោ ខន្ធសទ្ទេន សហ យោជេត្វា…បេ… វិភត្តត្តា សុទ្ធក្ខន្ធវារោតិ វុត្តោតិ យោជនា.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១. បណ្ណត្តិវារោ

និទ្ទេសវារវណ្ណនា

២៦. ឯវំ វុត្តន្តិ ឯវំ ទ្វារាលម្ពនេហិ សទ្ធិំ ទ្វារប្បវត្តធម្មវិភាគវសេន វុត្តំ. បិយសភាវំ បិយជាតិកំ ‘‘កថំ រូបេន ខោ, អាវុសោ’’តិអាទីសុ វិយ បិយសភាវដ្ឋេន រូបំ, ន រុប្បនដ្ឋេនាតិ វុត្តំ ‘‘បិយរូបំ…បេ… រូបំ ន រូបក្ខន្ធោ’’តិ. រុប្បនដ្ឋេន រូបក្ខន្ធបរិយាបន្នម្បិ ចក្ខាទិ បិយសភាវមត្តវចនិច្ឆាវសេន បិយរូបមេវ អនុប្បវិសតិ, ន រូបក្ខន្ធន្តិ អាហ ‘‘បិយសភាវ…បេ… ន រូបក្ខន្ធោតិ វុត្ត’’ន្តិ. ‘‘យោ បន យត្ថ វិសេសោ’’តិ វុត្តោ វិសេសសទ្ទោ នានុវត្តតីតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘វចនសេសោ’’តិ. ន ហិ អធិការតោ លព្ភមានស្ស អជ្ឈាហរណកិច្ចំ អត្ថិ. ទិដ្ឋិសញ្ញាតិ វា បទុទ្ធារោយំ វេទិតព្ពោ. វិសេសតា បនស្សា ‘‘វិសេសំ វណ្ណយិស្សាមា’’តិ បដិញ្ញាយ ឯវ បាកដា. ‘‘អវសេសា សង្ខារា’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សំយោជនវសេន ជានាតិ អភិនិវិសតីតិ សញ្ញា ទិដ្ឋីតិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋិ ឯវ សញ្ញា’’តិ. ទិដ្ឋិ ចាតិ ច-សទ្ទេន អវសិដ្ឋំ បបញ្ចំ សង្គណ្ហាតិ. តថា ហិ ‘‘បបញ្ចសញ្ញាសង្ខា’’តិ ឯត្ថ បបញ្ចសូទនិយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២០១) វុត្តំ ‘‘សញ្ញានាមេន វា បបញ្ចា ឯវ វុត្តា’’តិ.

២៨. ‘‘ខន្ធា វេទនាក្ខន្ធោ’’តិ ឯតស្មិំ អនុលោមេ យថា សរូបទស្សនេន វិស្សជ្ជនំ លព្ភតិ, ន ឯវំ ‘‘ន ខន្ធា ន វេទនាក្ខន្ធោ’’តិ បដិលោមេ, ឥធ បន បដិវចនេន វិស្សជ្ជនន្តិ តទត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘ខន្ធសទ្ទប្បវត្តិយា ច អភាវេ វេទនាក្ខន្ធសទ្ទប្បវត្តិយា ច អភាវោ’’តិ អាហ. តេន សត្តាបដិសេធេ អយំ ន-ការោតិ ទស្សេតិ. សទ្ទគ្គហណញ្ចេត្ថ សទ្ទនិពន្ធនត្តា បញ្ញត្តិយា សទ្ទសភាគតំ វា សន្ធាយ កតំ. បណ្ណត្តិសោធនញ្ហេតំ. តេនាហ ‘‘បណ្ណត្តិសោធនមត្តមេវ ករោតី’’តិ. តេន និទ្ធារេតព្ពស្ស ធម្មន្តរស្ស អភាវំ ទស្សេតិ. យតោ វុត្តំ ‘‘ន អញ្ញធម្មសព្ភាវោ ឯវេត្ថ បមាណ’’ន្តិ. ឯវញ្ច កត្វាតិអាទិនា យថាវុត្តមត្ថំ បាឋន្តរេន សមត្ថេតិ. កាមំ កត្ថចិ សតិបិ ខន្ធេ នត្ថិ វេទនាក្ខន្ធោ, អខន្ធត្តសភាវា បន នត្ថិ វេទនាតិ ‘‘ន ខន្ធា ន វេទនាក្ខន្ធោតិ? អាមន្តា’’តិ វុត្តន្តិ ឯវំ វា ឯតំ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បញ្ញត្តិនិព្ពានសង្ខាតា’’តិអាទិ.

៣៩. ‘‘រូបតោ អញ្ញេ’’តិ ឯត្ថ ភូតុបាទាយ ធម្មោ វិយ បិយសភាវោបិ រូបសទ្ទាភិធេយ្យតាសាមញ្ញេន គហិតោតិ អាហ ‘‘លោកុត្តរា វេទនាទយោ ទដ្ឋព្ពា’’តិ. អប្បវត្តិមត្តមេវាតិ ខន្ធសទ្ទប្បវត្តិយា អភាវេ រូបសទ្ទប្បវត្តិយា ច អភាវោតិ បណ្ណត្តិសោធនមត្តតំយេវ សន្ធាយ វទតិ, តថា ចាហ ‘‘ឯវញ្ច កត្វា’’តិអាទិ. តេនេតំ ទស្សេតិ – យថា ចក្ខុតោ អញ្ញស្ស សព្ពស្សបិ សភាវធម្មស្ស អាយតនគ្គហណេន គហិតត្តា តទុភយវិនិមុត្តំ កិញ្ចិ នត្ថីតិ កេវលំ បញ្ញត្តិសោធនត្ថំ តមេវ អភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខុញ្ច អាយតនេ ច ឋបេត្វា អវសេសា ន ចេវ ចក្ខុ ន ច អាយតន’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវមិធាបិ តទត្ថមេវ ឧភយវិនិមុត្តស្ស អភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘រូបញ្ច ខន្ធេ ច ឋបេត្វា អវសេសា ន ចេវ រូបំ ន ច ខន្ធា’’តិ វុត្តន្តិ. វិសមោបញ្ញាសោ. ‘‘ចក្ខុញ្ច អាយតនេ ច ឋបេត្វា’’តិ ឯត្ថ ហិ អវសេសគ្គហណេន គយ្ហមានំ កិញ្ចិ នត្ថីតិ សក្កា វត្តុំ អាយតនវិនិមុត្តស្ស សភាវធម្មស្ស អភាវា. តេនាហ ‘‘យទិ សិយា’’តិ. ‘‘រូបញ្ច ខន្ធេ ច ឋបេត្វា’’តិ ឯត្ថ បន ន តថា សក្កា វត្តុំ ខន្ធវិនិមុត្តស្ស សភាវធម្មស្ស អត្ថិភាវតោ. យទិ បន តាទិសំ ខន្ធគតំ ធម្មជាតំ នត្ថីតិ ឯវមិទំ វុត្តំ សិយា, ឯវំ សតិ យុត្តមេតំ សិយា. តថា ហិ ‘‘អដ្ឋកថាយំ បនា’’តិអាទិនា បញ្ញត្តិគ្គហណមេវ ឧទ្ធរីយតិ. តណ្ហាវត្ថុ ច ន សិយា អវសេសគ្គហណេន គយ្ហមានន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. ខន្ធោ ច សិយាតិ យោជនា.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បវត្តិវារវណ្ណនា

៥០-២០៥. មិស្សកកាលភេទេសុ យមកេសុ បទានំ ភិន្នកាលត្តា សិយា អត្ថវិសេសោតិ អាហ ‘‘អមិស្សកកាលភេទេសុ វារេសុ អត្ថវិសេសាភាវតោ’’តិ. ឥទានិ តមេវត្ថំ ‘‘បុរិមស្ស ហី’’តិអាទិនា វិវរតិ. តេនាតិ អត្ថវិសេសាភាវេន. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ បវត្តិវារបាឋេ, ឯតិស្សំ វា បវត្តិវារវណ្ណនាយំ. ឆ ឯវ វុត្តា, ន នវាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘អតីតេនា’’តិអាទិ. ឯតេ បន តយោតិ អត្តនា វិសុំ អនន្តរំ ទស្សិតេ សន្ធាយាហ. យថាទស្សិតាតិ អដ្ឋកថាយំ និទ្ធារេត្វា ទស្សិតព្ពាការា បច្ចុប្បន្នេនាតីតាទយោ យេ បាឡិយំ ឧជុកមេវ អាគតា. ‘‘ន វិសុំ វិជ្ជន្តី’’តិ វុត្តមេវត្ថំ ‘‘តត្ថ តត្ថ ហី’’តិអាទិនា បាកដតរំ ករោតិ. តត្ថ បដិលោមបុច្ឆាហីតិ ‘‘យស្ស វា បន វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯវមាទិកាហិ បឋមបទេ វុត្តស្ស បដិលោមវសេន បវត្តាហិ. តេនេវាតិ នយតោ យោជេតុំ សក្កុណេយ្យត្តា ឯវ. មិស្សកកាលភេទេសុ ចាតិ ន កេវលំ អមិស្សកកាលភេទេសុយេវ, អថ ខោ មិស្សកកាលភេទេសុ ចាតិ អត្ថោ. ន យោជនាសុករតាយ ឯវ បុរិមេ អយោជនា, អថ ខោ សុខគ្គហណត្ថម្បីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អមិស្សក…បេ… វុត្តានី’’តិ.

យេន ការណេនាតិ យេន ឯកបទទ្វយសង្គហិតានំ ខន្ធានំ ឧប្បាទស្ស និរោធស្ស លាភសង្ខាតេន ការណេន. យថាក្កមំ បុរេបញ្ហោ បច្ឆាបញ្ហោតិ ច នាមំ វុត្តំ. ច-សទ្ទេន បុរេបច្ឆាបញ្ហោតិ ច នាមំ វុត្តន្តិ និទ្ធារេត្វា យោជេតព្ពំ. តត្ថ បន ‘‘ឯកបទទ្វយសង្គហិតាន’’ន្តិ ឥទំ ឯកជ្ឈំ កត្វា គហេតព្ពំ. តមេវត្ថម្បិ វិវរតិ ‘‘យស្ស ហី’’តិអាទិនា. តត្ថ យស្សាតិ យស្ស បញ្ហស្ស. ‘‘បញ្ហោ’’តិ ចេត្ថ បុច្ឆនវសេន បវត្តំ វចនំ វេទិតព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘បរិបូរេត្វា វិស្សជ្ជេតព្ពត្ថសង្គណ្ហនតោ’’តិ. តំ សរូបទស្សនេន វិស្សជ្ជនំ តំវិស្សជ្ជនំ, តំ វា យថាវុត្តំ វិស្សជ្ជនំ ឯតស្សាតិ តំវិស្សជ្ជនោ, តស្ស តំវិស្សជ្ជនស្ស. បុរិមកោដ្ឋាសេនាតិ បុរិមេន ឧទ្ទេសបទេន. តេន ហិ វិស្សជ្ជនបទស្ស សមានត្ថតា ឥធ សទិសត្ថតា. ឯកេន បទេនាតិ ឯកេន បធានាប្បធានេន យមកបទេន, ន បឋមបទេនេវាតិ អត្ថោ. ឧប្បាទនិរោធលាភសាមញ្ញមត្តេនាតិ ឧប្បាទស្ស វា និរោធស្ស វា លព្ភមានតាយ សមានតាមត្តេន. សន្និដ្ឋានបទ…បេ… យុត្តន្តិ ឥទំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា បុរេបញ្ហស្ស ទស្សិតត្តា វុត្តំ. យទិបិ តត្ថ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វិស្សជ្ជិតត្តា វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧប្បាទោ លព្ភតីតិ វុត្តំ, យោ បន សន្និដ្ឋានបទសង្គហិតោ រូបក្ខន្ធស្ស អនុប្បាទោ បាឡិយំ អនុញ្ញាតរូបេន ឋិតោ, តស្ស វសេន បុរេបញ្ហោ យុត្តោតិ អធិប្បាយោ. ឯវញ្ហិ បុរិមកោដ្ឋាសេន សទិសត្ថតា ហោតិ.

‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថា’’តិ ឯត្ថ រូបក្ខន្ធស្ស អនុប្បន្នបុព្ពតាបដិក្ខេបមុខេន ឥតរស្ស បដិក្ខិបីយតីតិ រូបក្ខន្ធស្សេវ យថាវុត្តបដិក្ខេបោ បធានភាវេន វុត្តោ. ឯសេវ នយោ អញ្ញេសុបិ ឯទិសេសុ ឋានេសូតិ អាហ ‘‘សន្និដ្ឋានត្ថស្សេវ បដិក្ខិបនំ បដិក្ខេបោ’’តិ. ‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ និរុជ្ឈតី’’តិ ឯត្ថ បន រូបក្ខន្ធស្ស ឧប្បាទលក្ខណំ កត្វា វេទនាក្ខន្ធស្ស និរោធោ បុច្ឆីយតីតិ សោ ឯវ ‘‘នោ’’តិ បដិសេធីយតិ. ឯស នយោ អញ្ញេសុបិ ឯទិសេសុ ឋានេសូតិ វុត្តំ ‘‘សំសយត្ថនិវារណំ បដិសេធោ’’តិ. ‘‘ន-ការវិរហិត’’ន្តិ ឯតេន បដិសេធស្ស បដិសេធិតមាហ. យទិ ឯវំ បាឡិគតិបដិសេធវិស្សជ្ជនានំ កោ វិសេសោតិ អាហ ‘‘តត្ថ ឧប្បត្តី’’តិអាទិ.

តទេកទេសបក្ខេបវសេនាតិ តេសំ ចតុន្នំ បញ្ហានំ បញ្ចន្នញ្ច វិស្សជ្ជនានំ ឯកទេសស្ស បក្ខិបនវសេន. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បឋមេ ឋានេ បរិបុណ្ណបញ្ហស្ស បុរិមកោដ្ឋាសេ សរូបទស្សនេនា’’តិអាទិ. យោ បនេត្ថ បញ្ហេសុ វិស្សជ្ជនេសុ ច សត្តវីសតិយា ឋានេសុ បក្ខេបំ លភតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បរិបុណ្ណបញ្ហោ ឯវា’’តិអាទិ វុត្តំ. បាឡិវវត្ថានទស្សនាទិតោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បុច្ឆាវិភង្គោ វិស្សជ្ជនាឋានានិ ឯកស្មិំ បញ្ហេ យោជនានយោតិ ឥមេសំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

សុទ្ធាវាសានន្តិអាទិ បាឡិយា បទំ ឧទ្ធរិត្វា អត្ថទស្សនត្ថំ អារទ្ធំ. ‘‘យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថា’’តិ ឥមស្ស វិស្សជ្ជនំ ហោតិ ‘‘សុទ្ធាវាសានំ តេសំ តត្ថា’’តិ. តត្ថ ឯកភូមិយំ ទុតិយា ឧបបត្តិ នត្ថីតិ ឯកិស្សា ភូមិយា ឯកស្ស អរិយបុគ្គលស្ស ទុតិយវារំ បដិសន្ធិគ្គហណំ នត្ថីតិ អត្ថោ. តតិយវារាទីសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. ស្វាយមត្ថោ យថា ញាបិតោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បដិសន្ធិតោ បភុតិ ហិ…បេ… បវត្តា’’តិ វុត្តំ. តេន អទ្ធាបច្ចុប្បន្នវសេនាយំ ទេសនា បវត្តាតិ ទស្សេតិ. អាទាននិក្ខេបបរិច្ឆិន្នំ កម្មជសន្តានំ ឯកត្តេន គហេត្វា តស្ស វសេន ឧប្បាទនិរោធេសុ វុច្ចមានេសុ អកម្មជេសុ កុសលាទីសុ កថន្តិ ចោទនាយំ តេបិ ឥធ តំនិស្សិតា ឯវ កតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តស្មិញ្ហិ…បេ… ទស្សិតា’’តិ. តេនេវាតិ កម្មជសន្តានេនេវ. តស្មាតិ ឯកកម្មនិព្ពត្តស្ស វិបាកសន្តានស្ស ឯកត្តេន គហិតត្តា. តស្សាតិ កម្មជសន្តានស្ស. បញ្ចសុ សុទ្ធាវាសេសុ យថា បច្ចេកំ ‘‘ឯកិស្សា ភូមិយា ទុតិយា ឧបបត្តិ នត្ថី’’តិ យថាវុត្តបាឡិយា វិញ្ញាយតិ, ឯវំ ‘‘សុទ្ធាវាសាន’’ន្តិ អវិសេសវចនតោ សកលេបិ សុទ្ធាវាសេ សា នត្ថីតិ តាយ កស្មា ន វិញ្ញាយតីតិ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេត្វា សយមេវ បរិហរិតុំ ‘‘កស្មា បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុទ្ធាវាសេសុ ហេដ្ឋាភូមិកស្ស អសតិ ឥន្ទ្រិយបរិបាកេ ឧបរិភូមិសមុប្បត្តិ ន សក្កា បដិសេធេតុំ ឧទ្ធំសោតវចនតោ. ឧទ្ធមស្ស តណ្ហាសោតំ វដ្ដសោតញ្ចាតិ ហិ ឧទ្ធំសោតោ. តេនាហ ‘‘ឧទ្ធំសោតបាឡិសព្ភាវា’’តិ. សំសន្ទេតព្ពាតិ យថា ន វិរុជ្ឈន្តិ, ឯវំ នេតព្ពា. តថា ចេវ សំវណ្ណិតំ.

ឯតេន សន្និដ្ឋានេនាតិ អង្កិតោកាសភាវិរូបុប្បាទសន្និស្សយេន និច្ឆយេន. វិសេសិតា តថាភាវិរូបភាវិនោ. អសញ្ញសត្តាបីតិ ន កេវលំ បញ្ចវោការា ឯវ, អថ ខោ អសញ្ញសត្តាបិ. តេ ឯវ អសញ្ញសត្តេ ឯវ គហេត្វា បុរិមកោដ្ឋាសេតិ អធិប្បាយោ. តេន យេ សន្និដ្ឋានេន វជ្ជិតាតិ តេន យថាវុត្តសន្និដ្ឋានេន យេ វិរហិតា, តេ តថា ន វត្តព្ពាតិ អត្ថោ. ឥទានិ ‘‘តេ តតោ’’តិអាទិនា ទស្សេតិ. តតោតិ អសញ្ញាភវតោ. បច្ឆិមភវិកានន្តិ ឯត្ថ បច្ឆិមភវំ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘កិំ បញ្ចវោការាទី’’តិអាទិ វុត្តំ. អបច្ឆិមភវិកានម្បិ អរូបានំ អរូបភវេ យថា រូបក្ខន្ធោ នុប្បាទិ, ឯវំ តត្ថ បច្ឆិមភវិកានំ វេទនាក្ខន្ធោបីតិ អាហ ‘‘ឯតេន សន្និដ្ឋានេន សង្គហិតត្តា’’តិ. តេនាហ ‘‘តេសំ…បេ… អាហា’’តិ. តត្ថ តេសន្តិ បច្ឆិមភវិកានំ. តត្ថាតិ អរូបភវេ. ឥតរានុប្បត្តិភាវញ្ចាតិ ឥតរស្ស វេទនាក្ខន្ធស្ស អនុប្បជ្ជនសព្ភាវម្បិ. សប្បដិសន្ធិកានម្បិ សុទ្ធាវាសានំ ខន្ធភេទស្ស បរិនិព្ពានបរិយាយោ ឱឡារិកទោសប្បហានតោ កិលេសូបសមសាមញ្ញេន វុត្តោតិ វេទិតព្ពំ.

សព្ពេសញ្ហិ តេសន្តិ តំតំភូមិយំ ឋិតានំ សព្ពេសំ សុទ្ធាវាសានំ. យថា បនាតិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ. អនន្តា លោកធាតុយោតិ ឥទំ ឱកាសស្ស បរិច្ឆេទាភាវំយេវ ទស្សេតុំ វុត្តំ. បុគ្គលវសេន សមានាធារតាយ សមានកាលត្តេន អសម្ភវន្តោ ឱកាសវសេន បន សម្ភវន្តោ សំកិណ្ណា វិយ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘សំកិណ្ណតា ហោតី’’តិ.

បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បរិញ្ញាវារវណ្ណនា

២០៦-២០៨. តស្សាបីតិ បុគ្គលោកាសវារស្សបិ. ឱកាសេ បុគ្គលស្សេវាតិ យថាគហិតេ ឱកាសេ យោ បុគ្គលោ, តស្សេវ ឱកាសវិសិដ្ឋបុគ្គលស្សេវាតិ អត្ថោ. យថា បន បុគ្គលវារេ លព្ភមានេ បុគ្គលោកាសវារោបិ លព្ភតិ, ឯវំ ឱកាសវារោបិ លព្ភេយ្យាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឱកាសវារោបិ ចា’’តិ. តស្មាតិ យស្មា វុច្ចមានោបិ ឱកាសោ បុគ្គលស្ស វិសេសភាវេនេវ វុច្ចេយ្យ, ន វិសុំ, តស្មា.

អញ្ញថាតិ បវត្តិវារេ វិយ អាទាននិក្ខេបបរិច្ឆិន្នំ កម្មជសន្តានំ ឯកត្តេន គហេត្វា តស្ស ឧប្បាទនិរោធវសេន បរិញ្ញាវចនេ. ‘‘យោ រូបក្ខន្ធំ បរិជានាតី’’តិ សន្និដ្ឋានបទសង្គហិតត្ថាភាវទស្សនមុខេន ឥតរស្សបិ អភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘រុបក្ខន្ធបរិជាននស្ស អភាវា’’តិ វុត្តំ. ‘‘អាមន្តា’’តិ ច កតំ, តស្មា បវត្តេ ចិត្តក្ខណវសេនេវេត្ថ តយោ អទ្ធោ លព្ភន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘អគ្គមគ្គសមង្គិញ្ច អរហន្តញ្ចា’’តិ ទ្វិន្នំ បទានំ ‘‘រូបក្ខន្ធញ្ច ន បរិជានន្តិ វេទនាក្ខន្ធញ្ច ន បរិជានិត្ថា’’តិ ទ្វីហិ បទេហិ យថាក្កមំ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឋបេត្វា អវសេសា បុគ្គលា’’តិ បន បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. អគ្គមគ្គ…បេ… នត្ថីតិ ឥមិនា អរហត្តមគ្គញាណស្សេវ បរិញ្ញាមត្ថកប្បត្តិយា បរិញ្ញាកិច្ចំ សាតិសយំ, តទភាវា ន ឥតរេសន្តិ ទស្សេតិ. យតោ តស្សេវ វជិរូបមតា វុត្តា, សេសានញ្ច វិជ្ជូបមតា. តេនាតិ តេន យថាវុត្តេន វចនេន. តទវសេសសព្ពបុគ្គលេតិ តតោ អគ្គមគ្គសមង្គិតោ អវសេសសព្ពបុគ្គលេ. ឥមំ បន យថាវុត្តទោសំ បរិហរន្តា ‘‘បុថុជ្ជនាទយោ សន្ធាយា’’តិ វទន្តិ.

បរិញ្ញាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ខន្ធយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អាយតនយមកំ

១. បណ្ណត្តិវារោ

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

១-៩. វុត្តនយេនាតិ ‘‘អវយវបទេហិ វុត្តោ ឯកទេសោ សកលោ វា សមុទាយបទានំ អត្ថោ, សមុទាយបទេហិ បន វុត្តោ ឯកន្តេន អវយវបទានំ អត្ថោ’’តិអាទិនា វុត្តេន នយេន. ឯតេន យថាវុត្តអត្ថវណ្ណនានយទស្សនតាយ សព្ពបណ្ណត្តិវារាទីសុ យថារហំ អត្ថោ នេតព្ពោតិ ទស្សេតិ.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា

១០-១៧. វាយនំ សវិសយំ ព្យាបេត្វា បវត្តនំ, តយិទំ យថា គន្ធាយតនេ លព្ភតិ, ឯវំ សីលាទីសុបីតិ បាឡិយំ ‘‘សីលគន្ធោ’’តិអាទិ វុត្តំ ‘‘សីលាទិយេវ គន្ធោ’’តិ កត្វា. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សីលគន្ធោ…បេ… នាមានី’’តិ. យស្មា បន សវិសយព្យាបនំ តត្ថ បសដភាវោ បាកដភាវោ វា ហោតិ, តស្មា ‘‘បសារណដ្ឋេន បាកដភាវដ្ឋេន វា’’តិ វុត្តំ. អត្តនោ វត្ថុស្ស សូចនំ វា វាយនំ. ‘‘ទេវកាយា សមាគតា (ទី. និ. ២.៣៣២; សំ. និ. ១.៣៧), បណ្ណត្តិធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១០៨) សមូហបញ្ញត្តីសុបិ កាយធម្មសទ្ទា អាគតាតិ ‘‘សសភាវ’’ន្តិ វិសេសេតិ. កាយវចនេន…បេ… នត្ថីតិ ឥទំ ‘‘ន ធម្មោ នាយតន’’ន្តិ ឯត្ថ ធម្មសទ្ទស្ស វិនិវត្តវិសេសសព្ពសភាវធម្មវាចកតំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ធម្មាយតនសង្ខាតធម្មវិសេសវាចកតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បវត្តិវារវណ្ណនា

១៨-២១. ឯតស្មិន្តិ បវត្តិវារេ. បុច្ឆាមត្តលាភេនាតិ មោឃបុច្ឆាភាវមាហ. ឯកេកន្តិ ‘‘យស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស សទ្ទាយតនំ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិកំ ឯកេកំ. បញ្ចាតិ ‘‘យស្ស សទ្ទាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស គន្ធាយតនំ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទីនិ បញ្ច. បុច្ឆាមត្តលាភេន សង្គហំ អនុជានន្តោ ‘‘វិស្សជ្ជនវសេន ហាបេតព្ពានី’’តិ អាហ. ‘‘វក្ខតិ ហី’’តិអាទិនា យថាវុត្តមត្ថំ អដ្ឋកថាយ សមត្ថេតិ.

សទិសវិស្សជ្ជនន្តិ សាមញ្ញវចនំ វិសេសនិវិដ្ឋមេវ ហោតីតិ តំ វិសេសំ ទស្សេន្តោ ‘‘បុគ្គលវារមេវ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ វត្វា តស្សា បន សទិសវិស្សជ្ជនតាយ អព្យាបិតត្តា យត្ថ សទិសំ, តត្ថាបិ វិស្សជ្ជិតន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឱកាសវារេ បន…បេ… វិស្សជ្ជិត’’ន្តិ អាហ. តត្ថ តន្តិ ទុតិយំ. បុគ្គលវារេបីតិ យត្ថ សទិសំ វិស្សជ្ជនំ, តត្ថ បុគ្គលវារេបិ វិស្សជ្ជិតំ, បគេវ ឱកាសវារេតិ អធិប្បាយោ. វិរត្តកាមកម្មនិព្ពត្តស្សាតិ ភាវនាពលេន វិរត្តោ កាមោ ឯតេនាតិ វិរត្តកាមំ, រូបាវចរកម្មំ, តតោ និព្ពត្តស្ស. បដិសន្ធិ ឯវ ពីជំ បដិសន្ធិពីជំ, តស្ស. ‘‘ឯវំសភាវត្តា’’តិ ឯតេន ឯកន្តតោ កាមតណ្ហានិទានកម្មហេតុកានិ ឃានាទីនីតិ ទស្សេតិ. គន្ធាទយោ ច ន សន្តីតិ សព្ពេន សព្ពំ តេសម្បិ អភាវំ សន្ធាយ វទតិ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

‘‘សច្ច’’ន្តិ យថាវុត្តវសេន គហេតព្ពំ ចោទកេន វុត្តមត្ថំ សម្បដិច្ឆិត្វា បុន យេនាធិប្បាយេន តានិ យមកានិ សទិសវិស្សជ្ជនានិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – តត្ថ ចក្ខាយតនមូលកេសុ ឃានាយតនយមកេន ‘‘សចក្ខុកានំ អឃានកានំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិអាទិនា នយេន ជិវ្ហាកាយាយតនយមកានិ យថា សទិសវិស្សជ្ជនានិ, តថា ឥធ ឃានាយតនមូលកេសុ ឃានាយតនយមកេន តានិ ជិវ្ហាកាយាយតនយមកានិ ‘‘យស្ស ឃានាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ជិវ្ហាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា នយេន សទិសវិស្សជ្ជនានីតិ. ឯវមេត្ថ ឧភយេសំ វិសុំ អញ្ញមញ្ញំ សទិសវិស្សជ្ជនតាយ ឥទំ វុត្តំ, ន ឯកជ្ឈំ អញ្ញមញ្ញំ សទិសវិស្សជ្ជនតាយ. តេនាហ ‘‘តស្មា តត្ថ តត្ថេវ សទិសវិស្សជ្ជនតា បាឡិអនារុឡ្ហតាយ ការណ’’ន្តិ. ឯវញ្ច សតិ ចក្ខាយតនមូលគ្គហណំ កិមត្ថិយន្តិ អាហ ‘‘និទស្សនភាវេនា’’តិអាទិ. តត្ថ និទស្សនភាវេនាតិ និទស្សនភូតានំ អញ្ញមញ្ញសទិសវិស្សជ្ជនតាសង្ខាតេន និទស្សនភាវេនេវ, ន បន តេសំ និទស្សិតព្ពេហិ សព្ពថា សទិសវិស្សជ្ជនតាយាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘យេភុយ្យតាយា’’តិ វុត្តំ យេភុយ្យតំ ទស្សេតុំ ‘‘តេសុ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឯវន្តិ ឥមិនា ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិវចនវិស្សជ្ជនេន យថាវុត្តវចនស្សេវ វិស្សជ្ជនភាវានុជាននំ កត្តព្ពន្តិ ឥមមត្ថំ អាកឌ្ឍតិ. សាតិ ទុតិយបុច្ឆា. ឃានាយតនយមកេនាតិ ចក្ខាយតនមូលកេសុ ឃានាយតនយមកេនេវ. តំសេសានីតិ តេន ឃានាយតនមូលកកាយាយតនយមកេន សទ្ធិំ សេសានិ. សទិសវិស្សជ្ជនត្តា អនារុឡ្ហានីតិ ឯត្ថ ‘‘អនារុឡ្ហានី’’តិ ឯត្តកមេវ តថា-សទ្ទេន អនុកឌ្ឍីយតិ, ន ‘‘សទិសវិស្សជ្ជនត្តា’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តថាតិ…បេ… សមញ្ញេនា’’តិ វត្វា ឥទានិ ‘‘ការណសាមញ្ញេនា’’តិ វុត្តស្ស សទិសវិស្សជ្ជនត្តស្ស តត្ថ អភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឃានជិវ្ហាកាយាយតនានំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អគព្ភសេយ្យកេសុ បវត្តមានានន្តិ ឯត្ថាបិ ‘‘សហចារិតាយា’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ, តថា ‘‘គព្ភសេយ្យកេសុ ច បវត្តមានាន’’ន្តិ. ឥតរានិ ឃានាយតនមូលកានិ ជិវ្ហាកាយាយតនយមកានិ ទ្វេ ន វិស្សជ្ជីយន្តិ, ឃានាយតនមូលកេសុ ច យមកេសុ វិស្សជ្ជិតេសុ ឥតរទ្វយមូលកានិ ជិវ្ហាកាយាយតនមូលកានិ ន វិស្សជ្ជីយន្តិ អវិសេសត្តា អប្បវិសេសត្តា ចាតិ យោជេតព្ពំ. តត្ថ កាយាយតនយមកេ ទុតិយបុច្ឆាវសេន អប្បវិសេសោ, ឥតរវសេន អវិសេសោ វេទិតព្ពោ. រូបាយតនមនាយតនេហិ សទ្ធិន្តិ ឥទំ រូបាយតនមូលកមនាយតនវសេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘រូបាយតន…បេ… អធិប្បាយោ’’តិ. តេនេវាហ ‘‘រូបាយតនមូលកេសុ ហី’’តិអាទិ. យមកានន្តិ រូបាយតនមូលកគន្ធរសផោដ្ឋព្ពាយតនយមកានំ. ទុតិយបុច្ឆានន្តិ យថាវុត្តយមកានំយេវ ទុតិយបុច្ឆានំ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘សរូបកានំ អចិត្តកាន’’ន្តិអាទិនា វុត្តេន នយេន. អាទិបុច្ឆានន្តិ តេសំយេវ យមកានំ បឋមបុច្ឆានំ.

ហេដ្ឋិមេហីតិ ឥទំ អវិសេសវចនម្បិ យេសុ សទិសវិស្សជ្ជនតា សម្ភវតិ, តទបេក្ខន្តិ អាហ ‘‘គន្ធរស…បេ… អត្ថោ’’តិ. ឧទ្ទិដ្ឋធម្មេសុ ឧទ្ទេសានុរូបំ លព្ភមានវិសេសកថនំ វិស្សជ្ជនំ, យោ តត្ថ ន សព្ពេន សព្ពំ ឧទ្ទេសានុរូបគុណេន ឧបលព្ភតិ, តស្ស អកថនម្បិ អត្ថតោ វិស្សជ្ជនមេវ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘អវិស្សជ្ជនេនេវ អលព្ភមានតាទស្សនេន វិស្សជ្ជិតានិ នាម ហោន្តី’’តិ.

ចក្ខុវិកលសោតវិកលា វិយ ចក្ខុសោតវិកលោបិ លព្ភតីតិ សោ បន អដ្ឋកថាយំ បិ-សទ្ទេន សង្គហិតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ជច្ចន្ធម្បិ…បេ… វេទិតព្ពោ’’តិ អាហ. បរិបុណ្ណាយតនមេវ ឱបបាតិកំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ឯត្ថ អដ្ឋានប្បយុត្តោ ឯវ-សទ្ទោតិ តស្ស ឋានំ ទស្សេន្តោ ‘‘វុត្តមេវាតិ អត្ថោ’’តិ វត្វា តេន បរិបុណ្ណាយតនស្ស តត្ថ អនិយតត្តា អបរិបុណ្ណាយតនស្សបិ សង្គហោ សិទ្ធោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តេន ជច្ចន្ធពធិរម្បិ សន្ធាយ វុត្តតា ន និវារិតា ហោតី’’តិ អាហ.

២២-២៥៤. តស្មិំ បុគ្គលស្ស អនាមដ្ឋត្តាតិ កស្មា វុត្តំ, យាវតា ‘‘រូបីព្រហ្មលោកំ បុច្ឆតី’’តិ ឥមិនាបិ ឱកាសោយេវ អាមដ្ឋោតិ. ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិញ្ញាយ ការណវិភាវនាធិប្បាយេនេវ ‘‘កស្មា បដិញ្ញាត’’ន្តិ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេត្វា តំ ការណំ ទស្សេតុកាមោ ‘‘ននូ’’តិអាទិមាហ. គព្ភសេយ្យកភាវំ គន្ត្វា បរិនិព្ពាយិស្សតីតិ បច្ឆិមភវិកំ សន្ធាយាហ. តទវត្ថស្សាតិ បច្ឆិមភវាវត្ថស្ស. ភវិស្សន្តស្សាតិ ភាវិនោ. បដិញ្ញាតព្ពត្តាតិ ‘‘ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ បដិញ្ញាតព្ពត្តា.

អថ កស្មាតិ ឯត្ថាយំ សង្ខេបត្ថោ – យទិ ‘‘យស្ស រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ បុច្ឆាយំ វុត្តេន វិធិនា បដិញ្ញាតព្ពំ, អថ កស្មា អថ កេន ការណេន បដិលោមេ ‘‘យស្ស វា បន រូបាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ បុច្ឆាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិញ្ញាតំ, ននុ ឥទំ អញ្ញមញ្ញំ វិរុទ្ធន្តិ? ននូតិអាទិនាបិ ចោទកោ តមេវ វិរោធំ វិភាវេតិ. នោ ច នុប្បជ្ជិស្សតិ ឧប្បជ្ជិស្សតិ ឯវាតិ អត្ថោ. ‘‘តស្មិំ ភវេ’’តិអាទិ តស្ស បរិហារោ. តត្ថ តស្មិំ ភវេតិ យស្មិំ ភវេ ‘‘រូបាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ វុត្តំ បវត្តមានត្តា, តស្មិំ ភវេ. អនាគតភាវេន អវចនតោតិ ភាវីភាវេន អវត្តព្ពតោ អារទ្ធុប្បាទភាវេន បវត្តមានត្តាតិ អធិប្បាយោ. តេនេវាហ ‘‘ភវន្តរេ ហី’’តិអាទិ. ន បន វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯវញ្ច កត្វាតិអាទិនា បាឋន្តរេន យថាវុត្តមត្ថំ សមត្ថេតិ.

យស្មិំ អត្តភាវេ យេហិ អាយតនេហិ ភវិតព្ពំ, តំតំអាយតននិព្ពត្តកកម្មេន អវស្សំភាវីអាយតនស្ស សត្តស្ស, សន្តានស្ស វា, ‘‘យស្ស វា បន រូបាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា, យស្ស វា បន រូបាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ ច ឯវំ បវត្តំ បុច្ឆាទ្វយវិស្សជ្ជនំ អាយតនបដិលាភស្ស ជាតិភាវតោ សុដ្ឋុ ឧបបន្នំ ភវតិ. បច្ឆិមភវិកាទយោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អរូបេ ឧប្បជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយនកា សង្គយ្ហន្តិ. ឥទម្បិ វិស្សជ្ជនំ. អភិនន្ទិតព្ពត្តាតិ ‘‘អាមន្តា’’តិ សម្បដិច្ឆិតព្ពត្តា.

យំ បន អឃានកានំ កាមាវចរំ ឧបបជ្ជន្តានន្តិ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. យស្ស វិបាកោ ឃានាយតនុប្បត្តិតោ បុរេតរមេវ ឧបច្ឆិជ្ជិស្សតិ, តំ ឃានាយតនានិព្ពត្តកកម្មន្តិ វុត្តំ. កថំ បនីទិសំ កម្មំ អត្ថីតិ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘យស្ស យត្ថា’’តិអាទិ. ឯវម្បិ គព្ភសេយ្យកោ ឯវ ឥធ អឃានកោតិ អធិប្បេតោតិ កថមិទំ វិញ្ញាយតីតិ ចោទនាយ ‘‘ន ហី’’តិអាទិំ វត្វា តមត្ថំ សាធេតុំ ‘‘ធម្មហទយវិភង្គេ’’តិអាទិ វុត្តំ. អវចនត្តម្បិ ហិ យថាធម្មសាសនេ អភិធម្មេ បដិក្ខេបោយេវាតិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ អាយតនយមកេ. យថាទស្សិតាសូតិ ‘‘យស្ស វា បន សោតាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជតិ, យស្ស យត្ថ ឃានាយតនំ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស តត្ថ រូបាយតនំ ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ ច ទស្សិតប្បការាសុ បុច្ឆាសុ. អាមន្តាតិ វុត្តន្តិ អថ កស្មា ន វិញ្ញាយតីតិ យោជនា. ឯតាសុ បុច្ឆាសុ កស្មា បដិវចនេន វិស្សជ្ជនំ ន កតន្តិ អធិប្បាយោ. សន្និដ្ឋានេន គហិតត្ថស្សាតិ ‘‘យស្ស វា បន សោតាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, យស្ស យត្ថ ឃានាយតនំ ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ ច ឯវមាទិកេន សន្និដ្ឋានបទេន គហិតស្ស អត្ថស្ស. ឯកទេសេ សំសយត្ថស្ស សម្ភវេនាតិ ឯកទេសេ សំសយិតព្ពស្ស អត្ថស្ស សម្ភវេន សន្និដ្ឋានត្ថបដិយោគភូតសំសយត្ថស្ស បដិវចនស្ស អករណតោ ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិវចនវិស្សជ្ជនស្ស អកត្តព្ពតោ អត្ថស្ស អភិន្ទិត្វា ឯកជ្ឈំ កត្វា អវត្តព្ពតោ. តេនាហ ‘‘ភិន្ទិតព្ពេហិ ន បដិវចនវិស្សជ្ជនំ ហោតី’’តិ.

យទិ សិយាតិ ភិន្ទិត្វា វត្តព្ពេបិ អត្ថេ យទិ បដិវចនវិស្សជ្ជនំ សិយា, បរិបុណ្ណវិស្សជ្ជនមេវ ន សិយា អនោកាសភាវតោ ភិន្ទិតព្ពតោ ចាតិ អត្ថោ. តថា ហិ ‘‘បញ្ចវោការេ បរិនិព្ពន្តានំ, អរូបេ បច្ឆិមភវិកានំ, យេ ច អរូបំ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, តេសំ ចវន្តានំ តេសំ សោតាយតនញ្ច នុប្បជ្ជិស្សតិ, ចក្ខាយតនញ្ច នុប្បជ្ជតី’’តិ ច, តថា ‘‘រូបាវចរេ បរិនិព្ពន្តានំ, អរូបានំ តេសំ តត្ថ ឃានាយតនញ្ច ន និរុជ្ឈតិ, រូបាយតនញ្ច ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ ច តត្ថ វិភាគវសេន បវត្តោ បាឋសេសោ. អថ កស្មាតិ យទិ អភិន្ទិតព្ពេ បដិវចនវិស្សជ្ជនំ, ន ភិន្ទិតព្ពេ, ឯវំ សន្តេ ‘‘យស្ស វា បន សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិ ឥមិនា បដិវចនវិស្សជ្ជនេន គព្ភសេយ្យកានំ សោមនស្សបដិសន្ធិ នត្ថីតិ កស្មា ន វិញ្ញាយតិ, ភិន្ទិតព្ពេ ន បដិវចនវិស្សជ្ជនំ ហោតីតិ សម្បដិច្ឆិតព្ពន្តិ? តំ ន, អញ្ញាយ បាឡិយា តទត្ថស្ស វិញ្ញាយមានត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កាមធាតុយា’’តិអាទិមាហ.

‘‘យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ន និរុជ្ឈតិ, តំ ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ, នុប្បជ្ជិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ តស្សេវ ចិត្តស្ស និរោធោ អនាគតភាវេន តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ យថា វុត្តោ, ឯវំ តស្សេវ កម្មជសន្តានស្ស និរោធោ តស្ស ឧប្បាទេ អនាគតភាវេន វត្តព្ពោ. តេនេតំ ទស្សេតិ ‘‘ឯកចិត្តស្ស នាម ឧប្បាទក្ខណេ និរោធោ អនាគតភាវេន វុច្ចតិ, កិមង្គំ បន ឯកសន្តានស្សា’’តិ. សព្ពត្ថ សព្ពស្មិំ អនាគតវារេ. ឧបបជ្ជន្តានំ ឯវ វសេន សោ និរោធោ តថា អនាគតភាវេន វុត្តោ, កស្មា បនេត្ថ និរោធោ ឧបបន្នានំ វសេន ន វុត្តោតិ អាហ ‘‘ឧប្បន្នានំ បនា’’តិអាទិ. តស្សេវ យថាបវត្តស្ស កម្មជសន្តានស្ស ឯវ. តស្មាតិ យស្មា ឧប្បាទក្ខណតោ ឧទ្ធំ និរោធោ អារទ្ធោ នាម ហោតិ, តស្មា. ភេទេ សតិបិ កាលភេទាមសនស្ស ការណេ សតិបិ. អនាគតកាលាមសនវសេនេវ និរោធស្សេវ វសេន វិស្សជ្ជនទ្វយំ ឧបបន្នមេវ យុត្តមេវ ហោតីតិ. អញ្ញេសំ វសេន និរោធស្សេវ វត្តុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ‘‘អរហត’’ន្តិ វុត្តំ.

យទិ ឧបបត្តិអនន្តរំ និរោធោ អារទ្ធោ នាម ហោតិ, អថ កស្មា ចុតិយា និរោធវចនន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តន្និដ្ឋានភាវតោ បន ចុតិយា និរោធវចន’’ន្តិ. តន្និដ្ឋានភាវតោតិ តស្ស សន្តានស្ស និដ្ឋានភាវតោ. បវត្តេតិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស បាកដករណំ. តត្ថ តស្សាតិ សន្តានស្ស. វក្ខតីតិអាទិបិ បវត្តេ និរោធំ អនាទិយិត្វា ចុតិនិរោធស្សេវ គហិតតាយ ការណវចនំ. តេនាតិ តេន យថាវុត្តេន បាឋន្តរវចនេន. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ‘‘យស្ស ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈិស្សតី’’តិអាទិកេ អាយតនយមកេ. យទិ បវត្តេ និរុទ្ធស្សបិ ចុតិយា ឯវ និរោធោ ឥច្ឆិតោ, ‘‘សចក្ខុកាន’’ន្តិអាទិ កថន្តិ អាហ ‘‘សចក្ខុកានន្តិអាទីសុ ច បដិលទ្ធចក្ខុកានន្តិអាទិនា អត្ថោ វិញ្ញាយតី’’តិ. តេតិ អរូបេ បច្ឆិមភវិកា. អចក្ខុកវចនញ្ច សាវសេសន្តិ យោជនា.

បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាយតនយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ធាតុយមកំ

១-១៩. សទ្ទធាតុសម្ពន្ធានន្តិ ឥទំ យានិ ចក្ខុធាតាទិមូលកេសុ សទ្ទយមកានិ, សព្ពានិ ច សទ្ទធាតុមូលកានិ, តានិ សន្ធាយ វុត្តំ. ន ហិ តានិ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតាទិសម្ពន្ធានិ វិយ ចុតិបដិសន្ធិវសេន លព្ភន្តិ, ឯតេនេវ អាយតនយមកេបិ បវត្តិវារេ សទ្ទធាតុសម្ពន្ធានំ យមកានំ អលព្ភមានតា ច វេទិតព្ពា.

ធាតុយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សច្ចយមកំ

១. បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា

១០-២៦. សោតិ ទុក្ខសទ្ទោ. អញ្ញត្ថាតិ សង្ខារទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខទុក្ខាធិដ្ឋានេសុ. អញ្ញនិរបេក្ខោតិ សង្ខារាទិបទន្តរានបេក្ខោ. តេនាតិ អញ្ញនិរបេក្ខទុក្ខបទគ្គហណតោ. តស្មិំ ទុក្ខទុក្ខេ វិសយភូតេ. ឯស ទុក្ខសទ្ទោ ‘‘ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ ឯត្ថ បឋមោ ទុក្ខសទ្ទោ. តញ្ច ទុក្ខទុក្ខំ. ‘‘ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ ឯត្ថ ទុក្ខមេវ ទុក្ខសច្ចន្តិ នយិទំ អវធារណំ ឥច្ឆិតព្ពំ, ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ចមេវាតិ បន ឥច្ឆិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ឯកន្តេន ទុក្ខសច្ចមេវា’’តិ. សច្ចវិភង្គេ វុត្តេសុ សមុទយេសុ កោចិ ផលធម្មេសុ នត្ថីតិ សច្ចវិភង្គេ បញ្ចធា វុត្តេសុ សមុទយេសុ ឯកោបិ ផលសភាវេសុ នត្ថិ, ផលសភាវោ នត្ថីតិ អត្ថោ. ‘‘ផលធម្មោ នត្ថី’’តិ ច បាឋោ. មគ្គសទ្ទោ ច ផលង្គេសូតិ សាមញ្ញផលង្គេសុ សម្មាទិដ្ឋិអាទីសុ ‘‘មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្ន’’ន្តិអាទិនា (វិភ. ៤៩២, ៤៩៥) អាគតោ មគ្គសទ្ទោ មគ្គផលត្តា បវត្តតិ ការណូបចារេនាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘ន មគ្គកិច្ចសព្ភាវា’’តិអាទិ. តស្មាតិ យស្មា សច្ចទេសនាយ បភវាទិសភាវា ឯវ ធម្មា សមុទយាទិបរិយាយេន វុត្តា, ន អប្បភវាទិសភាវា, តស្មា. ឯត្ថ ច តេភូមកធម្មានំ យថារហំ ទុក្ខសមុទយសច្ចន្តោគធត្តា អសច្ចសភាវេ សភាវធម្មេ ច ឧទ្ធរន្តោ ផលធម្មេ ឯវ ឧទ្ធរិ. ននុ ច មគ្គសម្បយុត្តាបិ ធម្មា អសច្ចសភាវាតិ តេបិ ឧទ្ធរិតព្ពាតិ? ន, តេសំ មគ្គគតិកត្តា. ‘‘ផលធម្មេសូ’’តិ ឯត្ថ ធម្មគ្គហណេន វា ផលសម្បយុត្តធម្មានំ វិយ តេសម្បិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ.

បទសោធនេន…បេ… ឥធ គហិតាតិ ឯតេន អសច្ចសភាវានំ ធម្មានំ បករណេន និវត្តិតតំ អាហ. តេសន្តិ ទុក្ខាទីនំ. តព្ពិសេសនយោគវិសេសន្តិ តេន ទុក្ខាទិវិសេសនយោគេន វិសិដ្ឋតំ. សច្ចវិសេសនភាវេនេវ ទុក្ខាទីនំ បរិញ្ញេយ្យតាទិភាវោ សិទ្ធោតិ អាហ ‘‘ឯកន្តសច្ចត្តា’’តិ. យថា ចេត្ថាតិ យថា ឯតស្មិំ សច្ចយមកេ សុទ្ធសច្ចវារេ សច្ចវិសេសនភូតា ឯវ ទុក្ខាទយោ គហិតា. ឯវំ ខន្ធយមកាទីសុបីតិ ន សុទ្ធសច្ចវារេ ឯវ អយំ នយោ ទស្សិតោតិ អត្ថោ. បទសោធនវារេ តំមូលចក្កវារេ ច ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា សមុទាយបទានំយេវ វុត្តត្តា វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ‘‘សុទ្ធក្ខន្ធាទិវារេសូ’’តិ វុត្តំ. តថា ចេត្ថាបិ សុទ្ធវារេ ឯវ អយំ នយោ ទស្សិតោ. យទិ សុទ្ធក្ខន្ធាទិវារេសុ ខន្ធាទិវិសេសនភូតានមេវ រូបាទីនំ គហណេន ភវិតព្ពំ, អថ កស្មា ខន្ធាទិវិសេសនតោ អញ្ញេសម្បិ រូបាទីនំ វសេន អត្ថោ ទស្សិតោតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘អដ្ឋកថាយំ បនា’’តិអាទិ. បុរិមោ ឯវ អត្ថោ យុត្តោ, យុត្តិតោ បាឋោវ ពលវាតិ.

បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បវត្តិវារវណ្ណនា

២៧-១៦៤. ទុក្ខបរិញ្ញា យាវ ទុក្ខសមតិក្កមនត្ថាតិ សប្បទេសំ បវត្តាបិ សា តទត្ថាវហា ភវេយ្យាតិ កស្សចិ អាសង្កា សិយាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អរិយត្តា…បេ… កត្វា វុត្ត’’ន្តិ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘អន្តិមភវេ ឋិតត្តា’’តិ ការណំ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ ឧបបត្តិយា ទុក្ខវិចារត្តា, ន ច សព្ពេ សុទ្ធាវាសា អន្តិមភវិកា ឧទ្ធំសោតវចនតោ. ‘‘យស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឧប្បាទាវត្ថា. អវិសេសេន ទុក្ខសច្ចបរិយាបន្នា ធម្មា សម្ពន្ធីភាវេនេវ តំសមង្គី ច បុគ្គលោ វុត្តោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពេ ឧបបជ្ជន្តា’’តិអាទិំ វត្វា ស្វាយមត្ថោ យស្មា និច្ឆយរូបេន គហិតោ, និច្ឆិតស្សេវ ច អត្ថស្ស វិភាគទស្សនេន ភវិតព្ពំ, តស្មា ‘‘តេស្វេវ…បេ… ឧបបន្នមេវា’’តិ អាហ. តត្ថ តេស្វេវ កេចិ ទស្សីយន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ឯកកោដ្ឋាសុប្បត្តិសមង្គិនោតិ ទុក្ខកោដ្ឋាសុប្បត្តិសមង្គិនោ. តេសូតិ សន្និដ្ឋានេន គហិតេសុ. មគ្គផលុប្បាទសមង្គីសូតិ មគ្គផលុប្បាទសមង្គីនំ, អយមេវ វា បាឋោ.

ឯត្ថ ចាតិអាទិនា ‘‘សព្ពេស’’ន្តិអាទិបាឡិយា បិណ្ឌត្ថំ ទស្សេតិ. តត្ថ សមុទយសច្ចុប្បាទវោមិស្សស្ស ទុក្ខសច្ចុប្បាទស្សាតិ ឥទំ អនាទរេ សាមិវចនំ. កត្ថចិ សមុទយសច្ចុប្បាទវោមិស្សេបិ ទុក្ខសច្ចេ តំរហិតស្ស សមុទយសច្ចុប្បាទរហិតស្ស ទុក្ខសច្ចុប្បាទស្ស ទស្សនវសេន វុត្តន្តិ យោជនា. កេចិ បន ‘‘សមុទយសច្ចាវោមិស្សស្សា’’តិ បឋន្តិ, តេសំ ‘‘តំរហិតស្សា’’តិ ឥទំ បុរិមបទស្ស អត្ថវិវរណំ វេទិតព្ពំ. តំសហិតស្សាតិ សមុទយសច្ចុប្បាទសហិតស្ស ទុក្ខសច្ចុប្បាទស្ស ទស្សនវសេន វុត្តន្តិ យោជនា. តេសន្តិ អសញ្ញសត្តានំ, បវត្តិយំ ទុក្ខសច្ចស្ស ឧប្បាទោ ‘‘បវត្តេ’’តិអាទិនា វុត្តេសុ ទ្វីសុបិ កោដ្ឋាសេសុ ន គហិតោតិ អត្ថោ. បដិសន្ធិយំ បន តេសំ ឧប្បាទស្ស បឋមកោដ្ឋាសេន គហិតតា ទស្សិតា ឯវ. តថា និរោធោ ចាតិ យថា អសញ្ញសត្តានំ បដិសន្ធិយំ ទុក្ខសច្ចស្ស ឧប្បាទោ បឋមកោដ្ឋាសេន គហិតោ, បវត្តិយំ បន សោ ទ្វីហិ កោដ្ឋាសេហិ ន គហិតោ, តថា តេសំ ទុក្ខសច្ចស្ស និរោធោបីតិ អត្ថោ. តថា ហិ ‘‘សព្ពេសំ ចវន្តានំ បវត្តេ តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ’’តិអាទិនា (យម. ១.សច្ចយមក.៨៨) និរោធវារេ បាឡិ បវត្តា. ឯសេវ នយោតិ យ្វាយំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិនា សមុទយសច្ចយមកេ បាឡិយា អត្ថនយោ វុត្តោ, មគ្គសច្ចយមកេបិ ឯសេវ នយោ, ឯវមេវ តត្ថាបិ អត្ថោ នេតព្ពោតិ អត្ថោ. តថា ហិ ‘‘សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិអាទិនា តត្ថ បាឡិ បវត្តា.

ឯវញ្ច សតីតិ ឯវំ ខណវសេន ឱកាសគ្គហណេ សតីតិ យថាវុត្តមត្ថំ អននុជាននវសេន បច្ចាមសតិ. ឯតស្ស វិស្សជ្ជនេតិ ឯតស្ស យមកបទស្ស វិស្សជ្ជនេ. ‘‘អគ្គមគ្គស្ស ឧប្បាទក្ខណេ, អរហន្តានំ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ, យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា អគ្គមគ្គំ បដិលភិស្សន្តិ, តស្ស ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ, អសញ្ញសត្តំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ តត្ថ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ តត្ថ សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ (យម. ១.សច្ចយមក.៧១) បុរិមកោដ្ឋាសស្ស អាគតត្តា វិរោធោ នត្ថីតិ ‘‘បច្ឆិមកោដ្ឋាសេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តស្មាតិ យស្មា ន ឧបបត្តិចិត្តុប្បាទក្ខណោ ភាវិនោ សមុទយបច្ចុប្បាទស្ស អាធារោ, អថ ខោ កាមាវចរាទិឱកាសោ, តស្មា. បុគ្គលោកាសវារោ ហេសាតិ យស្មា បុគ្គលោកាសវារោ ឯស, តស្មា ‘‘តេសំ តត្ថា’’តិ ឯត្ថ ឱកាសវសេន តត្ថ-សទ្ទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យទិ បុគ្គលោកាសវារេ កាមាវចរាទិឱកាសវសេនេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ, ន ខណវសេន, អថ កស្មា ‘‘សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិអាទិនា ឱកាសំ អនាមសិត្វា តត្ថ វិស្សជ្ជនំ បវត្តន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តត្ថ…បេ… សោ ឯវា’’តិ. តត្ថ តត្ថាតិ ឱកាសវារេ. បុគ្គលវិសេសទស្សនត្ថន្តិ បុគ្គលសង្ខាតវិសេសទស្សនត្ថំ. យត្ថ តេតិ យស្មិំ កាមាវចរាទិឱកាសេ តេ បុគ្គលា.

កេចីតិ ធម្មសិរិត្ថេរំ សន្ធាយាហ. សោ ហិ ‘‘បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ ទុក្ខសច្ចំ នុប្បជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ ចិត្តជរូបមេវ អធិប្បេតំ ចិត្តបដិពទ្ធវុត្តិត្តាតិ ការណំ វទតិ. អបរេ ‘‘អរូបេតិ ឥមំ បុរិមាបេក្ខម្បិ ហោតីតិ តេន បវត្តំ វិសេសេត្វា អរូបភវវសេន អយមត្ថោ វុត្តោ, តស្មា ‘យស្ស វា បន សមុទយសច្ចំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតីតិ? នោ’តិអាទីសុបិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ វទន្តិ. បុគ្គលោ ន ចិត្តំ អបេក្ខិត្វាវ គហិតោតិ ឥទំ ចិត្តស្ស អនធិកតត្តា វុត្តំ. យត្ថ បន សមុទយសច្ចស្ស ឧប្បាទនិច្ឆយោ, តត្ថេវ តស្ស អនុប្បាទនិច្ឆយេនបិ ភវិតព្ពំ ចិត្តេន ច វិនា បុគ្គលស្សេវ អនុបលព្ភនតោតិ ‘‘យស្ស សមុទយសច្ចំ នុប្បជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ សមុទយសច្ចាធារំ ចិត្តំ អត្ថតោ គហិតមេវាតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. អបិច ឥន្ទ្រិយពទ្ធេបិ ន សព្ពោ រូបុប្បាទោ ឯកន្តេន ចិត្តុប្បាទាធីនោតិ សក្កា វត្តុំ ចិត្តុប្បត្តិយា វិនាបិ តត្ថ រូបុប្បត្តិទស្សនតោ, តស្មា ចិត្តជរូបមេវ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បជ្ជតិ, ន ឥតរំ, ឥតរំ បន តស្ស តីសុបិ ខណេសុ ឧប្បជ្ជតីតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. វិភជិតព្ពា អវិភត្តា នាម នត្ថីតិ សិយាយំ បសង្គោ បឋមវារេ, ទុតិយវារេ បន វិភជនា ឯវ សាតិ នាយំ បសង្គោ លព្ភតិ, បឋមវារេបិ វា នាយំ បសង្គោ. កស្មា? ឯសា ហិ យមកស្ស បកតិ, យទិទំ យថាលាភវសេន យោជនា.

ទុតិយេ ចិត្តេ វត្តមានេតិ ឯត្ថ ‘‘បឋមំ ភវង្គំ, ទុតិយំ ចិត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. ភវនិកន្តិយា អាវជ្ជនម្បិ វិបាកប្បវត្តិតោ វិសទិសត្តា ‘‘ទុតិយ’’ន្តិ វត្តុំ សក្កា, តតោ បដ្ឋាយ បុព្ពេ តស្ស តត្ថ សមុទយសច្ចំ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ វត្តព្ពាតិ អបរេ. ភវនិកន្តិយា បន សហជាតំ បឋមំ ចិត្តំ ឥធ ទុតិយំ ចិត្តន្តិ អធិប្បេតំ. តតោ បុព្ពេ បវត្តំ សព្ពំ អព្យាកតភាវេន សមានជាតិកត្តា ឯកន្តិ កត្វា តតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋា តស្ស តត្ថ សមុទយសច្ចំ នុប្បជ្ជិត្ថេវាតិ. តេនាហ ‘‘សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេនា’’តិអាទិ. តស្មិន្តិ ទុតិយេ ចិត្តេ. តេន សមានគតិកត្តាតិ តេន យថាវុត្តទុតិយចិត្តេន ច តំសមង្គិនោ វា ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, នោ ច សមុទយសច្ចន្តិ វត្តព្ពភាវេន សមានគតិកត្តា. ឯវញ្ច កត្វាតិ តេន សមានគតិកតាយ ទស្សិតត្តា ឯវ. យថាវុត្តាតិ ទុតិយាកុសលចិត្តតោ បុរិមសព្ពចិត្តសមង្គិនោ អគ្គហិតា ហោន្តិ ឥតរភាវាភាវតោ. វុត្តមេវត្ថំ បាឋន្តរេន សមត្ថេតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេតិ ចតុវោការា. វជ្ជេតព្ពាតិ ‘‘ឥតរេស’’ន្តិ វិសេសនេន និវត្តេតព្ពា. បញ្ចវោការា វិយ យថាវុត្តា សុទ្ធាវាសាតិ ទុតិយចិត្តក្ខណសមង្គិភាវេន វុត្តប្បការា យថា សុទ្ធាវាសសង្ខាតា បញ្ចវោការា បុព្ពេ វុត្តា សន្តិ, ឯវំ ចតុវោការា បុព្ពេ វុត្តា ន ហិ សន្តីតិ យោជនា.

‘‘យស្ស យត្ថា’’តិ បុគ្គលោកាសា អាធេយ្យាធារភាវេន អបេក្ខិតាតិ អាហ ‘‘បុគ្គលោកាសា អញ្ញមញ្ញបរិច្ឆិន្នា គហិតា’’តិ. កាមាវចរេ…បេ… ឧបបន្នាតិ ឯត្ថ កាមាវចរេ អភិសមេតាវិនោ រូបាវចរំ ឧបបន្នា, រូបាវចរេ អភិសមេតាវិនោ អរូបាវចរំ ឧបបន្នា, វា-សទ្ទេន កាមាវចរេ អភិសមេតាវិនោ អរូបាវចរំ ឧបបន្នាតិ ច យោជេតព្ពំ. តត្ថាតិ ឧបបន្នោកាសេ. អភិសមយោតិ ឧបរិមគ្គាភិសមយោ យាវ ឧបបន្នោ ន ភវិស្សតិ, តាវ តេ តត្ថ ឧបបន្នបុគ្គលា ឯត្ថ ឯតស្មិំ ‘‘អភិសមេតាវីន’’ន្តិអាទិនា វុត្តេ ទុតិយកោដ្ឋាសេ ន គយ្ហន្តិ បុគ្គលោកាសានំ អញ្ញមញ្ញំ បរិច្ឆិន្នត្តា. យទិ ឯវំ កិំ តេ ឥមស្មិំ យមកេ អសង្គហិតាតិ អាហ ‘‘តេ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ យំ វុត្តំ ‘‘សមានគតិកាតិ វិសុំ ន ទស្សិតា’’តិ, តំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘អនភិសមេតាវីន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – ‘‘អនភិសមេតាវីន’’ន្តិ ឥមិនា បឋមបទេន គហិតា សព្ពត្ថ មគ្គុប្បត្តិរហេ សម្បត្តិភវេ តត្ថ សុទ្ធាវាសេ យេ អនភិសមេតាវិនោ, តេសុ ទ្វិប្បការេសុ សុទ្ធាវាសា យស្មិំ កាលេ តត្ថ អនភិសមេតាវិនោតិ គហេតព្ពា, តត្ថ នេសំ តថា គហេតព្ពកាលស្ស វិសេសនត្ថំ ‘‘សុទ្ធាវាសានំ ទុតិយេ ចិត្តេ វត្តមានេ’’តិ វុត្តន្តិ.

ឯតេនាតិ ឯតេន វចនេន. វោទានចិត្តំ នាម មគ្គចិត្តានំ អនន្តរបច្ចយភូតំ ចិត្តំ, ឥធ បន អគ្គមគ្គចិត្តស្ស. តតោតិ យថាវុត្តវោទានចិត្តតោ បុរិមតរចិត្តសមង្គិនោ, អនុលោមញាណសម្បយុត្តចិត្តសមង្គិនោ, អវសិដ្ឋវុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាចិត្តាទិសមង្គិនោបិ. តេនាហ ‘‘យាវ សព្ពន្តិមតណ្ហាសម្បយុត្តចិត្តសមង្គី, តាវ ទស្សិតា’’តិ.

បដិសន្ធិចុតិចិត្តានំ ភង្គុប្បាទក្ខណា បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គុប្បាទក្ខណេហិ ទុក្ខសច្ចាទីនំ នុប្បាទាទីសុ សមានគតិកាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘បវត្តេ ចិត្តស្សា’’តិអាទិ. តត្ថ ចុតិចិត្តស្សបិ ឧប្បាទក្ខណស្ស គហណំ ទដ្ឋព្ពន្តិ យោជនា. ទ្វីសុបិ កោដ្ឋាសេសូតិ សមុទយសច្ចស្ស ភាវិនោ និរោធស្ស អប្បដិក្ខេបបដិក្ខេបវសេន បវត្តេសុ បុរិមបច្ឆិមកោដ្ឋាសេសុ. ន វិសេសិតន្តិ យថាវុត្តេ អប្បដិក្ខេបេ ច សតិបិ វិសេសេត្វា ន វុត្តន្តិ អត្ថោ. ឯកស្សបិ បុគ្គលស្ស តាទិសស្ស មគ្គស្ស ច ផលស្ស ច ភង្គក្ខណសមង្គិនោ បុរិមកោដ្ឋាសស្សេវ អភជនតោ កោដ្ឋាសទ្វយសម្ភវាភាវតោតិ អត្ថោ. ឥទានិ តមេវត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘យស្ស ទុក្ខសច្ច’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. កេសញ្ចិ បុគ្គលានំ. និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ. ‘‘មគ្គស្ស ច ផលស្ស ចា’’តិ វុត្តមគ្គផលានិ ទស្សេន្តោ ‘‘តិណ្ណំ ផលានំ ទ្វិន្នញ្ច មគ្គាន’’ន្តិ អាហ. តានិ បន ហេដ្ឋិមានិ តីណិ ផលានិ មជ្ឈេ ច ទ្វេ មគ្គា វេទិតព្ពា. និរន្តរំ អនុប្បាទេត្វាតិ បដិបក្ខធម្មេហិ អវោកិណ្ណំ កត្វា សហ វិបស្សនាយ មគ្គំ ឧប្បាទេន្តេន យា សាតច្ចកិរិយា កាតព្ពា, តំ អកត្វាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អន្តរន្តរា…បេ… ឧប្បាទេត្វា’’តិ. ‘‘អរូបេ មគ្គស្ស ច ផលស្ស ច ភង្គក្ខណេ’’តិ អវិសេសតោ វុត្តេ កថមយំ វិសេសោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘សាមញ្ញវចនេនបី’’តិអាទិ. តេន អបវាទវិសយបរិយាយេន ឧបសគ្គា អភិនិវិសន្តីតិ លោកសិទ្ធោយំ ញាយោតិ ទស្សេតិ.

បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បរិញ្ញាវារវណ្ណនា

១៦៥-១៧០. ឯត្ថេវាតិ ឥមស្មិំ សច្ចយមកេ ឯវ. អបរិញ្ញេយ្យតាទស្សនត្ថន្តិ ឯត្ថ អ-ការោ ន បរិញ្ញេយ្យាភាវវចនោ, នាបិ បរិញ្ញេយ្យបដិបក្ខវចនោ, អថ ខោ តទញ្ញវចនោតិ យថារហំ សច្ចេសុ លព្ភមានានំ បហាតព្ពតាទីនម្បិ ទស្សនេ អាបន្នេយេវ សមយវារោ ទស្សនបរោ, យេសញ្ច ន ទស្សនបរោ, តេសុ កេសុចិ សច្ចេសុ លព្ភមានានម្បិ កេសញ្ចិ វិសេសានំ អយំ វារោ ន ទស្សនបរោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សច្ឆិករណ…បេ… ទស្សនត្ថញ្ចា’’តិ អាហ. សមុទយេ បហានបរិញ្ញាវ វុត្តា, ន តីរណបរិញ្ញាតិ យុត្តំ តាវេតំ សមុទយស្សបិ តីរេតព្ពសភាវត្តា, ‘‘ទុក្ខេ តីរណបរិញ្ញាវ វុត្តា, ន បហានបរិញ្ញា’’តិ ឥទំ បន កស្មា វុត្តំ, ននុ ទុក្ខំ អប្បហាតព្ពមេវាតិ? សមុទយសច្ចវិភង្គេ វុត្តានំ កេសញ្ចិ សមុទយកោដ្ឋាសានំ ទុក្ខសច្ចេ សង្គហណតោ ទុក្ខសមុទយេ វា អសង្ករតោវ គហេត្វា ភូតកថនមេតំ ទដ្ឋព្ពំ. ឧភយត្ថាតិ ទុក្ខេ សមុទយេ ច វុត្តា. កស្មា? តេសំ សាធារណាតិ. ឯវំ សាធារណាសាធារណភេទភិន្នំ យថាវុត្តំ បរិញ្ញាកិច្ចំ បុព្ពភាគេ នានក្ខណេ លព្ភមានម្បិ មគ្គកាលេ ឯកក្ខណេ ឯវ លព្ភតិ ឯកញាណកិច្ចត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គញាណញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

បរិញ្ញាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សច្ចយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សង្ខារយមកំ

១. បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា

១. សតិបិ កុសលមូលាទីនម្បិ វិភត្តភាវេ ខន្ធាទិវិភាគោ តតោ សាតិសយោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ខន្ធាទយោ វិយ បុព្ពេ អវិភត្តា’’តិ អាហ. បការត្ថោ វា ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទោ ‘‘ភូវាទយោ’’តិអាទីសុ វិយាតិ កុសលមូលាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អវិញ្ញាតត្តា និសាមេន្តេហិ. ហេតុអត្ថោ វា ឯត្ថ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ អវិញ្ញាបិតត្តាតិ អត្ថោ. យទិបិ កាយសង្ខារានំ វិកប្បទ្វយេបិ ហេតុផលភាវោយេវ ឥច្ឆិតោ, សាមិវចនរូបាវិភូតោ បន អត្ថេវ អត្ថភេទោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កាយស្ស…បេ… កត្តុអត្ថេ’’តិ អាហ. សោ បនាតិ កត្តុអត្ថោ.

២-៧. សុទ្ធិកឯកេកបទវសេនាតិ ‘‘កាយោ សង្ខារោ’’តិអាទីសុ ទ្វីសុ ទ្វីសុ បទេសុ អញ្ញមញ្ញំ អសម្មិស្សឯកេកបទវសេន. អត្ថាភាវតោតិ យថាធិប្បេតត្ថាភាវតោ. អញ្ញថា ករជកាយាទិកោ អត្ថោ អត្ថេវ. តេនេវាហ ‘‘បទសោធន…បេ… អវចនីយត្តា’’តិ. ឥទានិ តមេវ អត្ថាភាវំ ព្យតិរេកវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘យថា’’តិអាទិមាហ. កស្មា បន ឧភយត្ថ សមានេ សមាសបទភាវេ តត្ថ អត្ថោ លព្ភតិ, ឥធ ន លព្ភតីតិ? ភិន្នលក្ខណត្តា. តត្ថ ហិ រូបក្ខន្ធាទិបទានិ សមានាធិករណានីតិ បទទ្វយាធិដ្ឋានោ ឯកោ អត្ថោ លព្ភតិ, ឥធ បន កាយសង្ខារាទិបទានិ ភិន្នាធិករណានីតិ តថារូបោ អត្ថោ ន លព្ភតីតិ. តេនាហ ‘‘យថាធិប្បេតត្ថាភាវតោ’’តិ.

វិសុំ អទីបេត្វាតិ ‘‘កាយសង្ខារោ’’តិអាទិនា សហ វុច្ចមានោបិ កាយសង្ខារសទ្ទោ វិសុំ វិសុំ អត្តនោ អត្ថំ អជោតេត្វា ឯកំ អត្ថំ យទិ ទីបេតីតិ បរិកប្បវសេន វទតិ. តេន កាយសង្ខារសទ្ទានំ សមានាធិករណតំ ឧល្លិង្គេតិ. ‘‘កាយសង្ខារសទ្ទោ កាយសង្ខារត្ថេ វត្តមានោ’’តិ កស្មា វុត្តំ, ‘‘សង្ខារសទ្ទោ សង្ខារត្ថេវ វត្តមានោ’’តិ បន វត្តព្ពំ សិយា. ឯវញ្ហិ សតិ ខន្ធត្ថេ វត្តមានោ ខន្ធសទ្ទោ វិយ រូបសទ្ទេន កាយសទ្ទេន វិសេសិតព្ពោតិ ឥទំ វចនំ យុជ្ជេយ្យ, កាយសង្ខារសទ្ទានំ បន សមានាធិករណត្តេ ន កេវលំ សង្ខារសទ្ទោយេវ សង្ខារត្ថេ វត្តតិ, អថ ខោ កាយសទ្ទោបីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘កាយសង្ខារសទ្ទោ កាយសង្ខារត្ថេ វត្តមានោ’’តិ វុត្តំ សិយា, កាយសទ្ទេន សមានាធិករណេនាតិ អធិប្បាយោ. ព្យធិករណេន បន សង្ខារស្ស វិសេសិតព្ពតា អត្ថេវាតិ.

ឥមស្ស វារស្សាតិ សុទ្ធសង្ខារវារស្ស. បទសោធនេន ទស្សិតានន្តិ ឯត្តកេវ វុច្ចមានេ តត្ថ ទស្សិតភាវសាមញ្ញេន សុទ្ធកាយាទីនម្បិ គហណំ អាបជ្ជេយ្យាតិ តំនិវារណត្ថំ ‘‘យថាធិប្បេតានមេវា’’តិ អាហ. កាយាទិបទេហិ អគ្គហិតត្តាតិ សុទ្ធកាយាទិបទេហិ អគ្គហិតត្តា. ឥធ បនាតិ អដ្ឋកថាយំ. សុទ្ធសង្ខារវារំ សន្ធាយ វុត្តម្បិ សុទ្ធសង្ខារវារមេវេត្ថ អននុជានន្តោ សកលសង្ខារយមកវិសយន្តិ អាហ ‘‘ឥធ បន សង្ខារយមកេ’’តិ. អធិប្បេតត្ថបរិច្ចាគោតិ អស្សាសបស្សាសាទិកស្ស អធិប្បេតត្ថស្ស អគ្គហណំ ចេតនាកាយអភិសង្ខរណសង្ខារាទិ អនធិប្បេតត្ថបរិគ្គហោ. យទិ ‘‘កាយោ សង្ខារោ’’តិអាទិនា សុទ្ធសង្ខារតំមូលចក្កវារា អត្ថាភាវតោ ឥធ ន គហេតព្ពា, អថ កស្មា បវត្តិវារមេវ អនារភិត្វា អញ្ញថា ទេសនា អារទ្ធាតិ អាហ ‘‘បទសោធនវារតំមូលចក្កវារេហី’’តិអាទិ. សំសយោ ហោតិ សង្ខារសទ្ទវចនីយតាសាមញ្ញតោ កាយសង្ខារាទិបទានំ ព្យធិករណភាវតោ ច. តេនេវាហ ‘‘អសមានាធិករណេហិ…បេ… ទស្សិតាយា’’តិ.

បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បវត្តិវារវណ្ណនា

១៩. សង្ខារានំ បុគ្គលានញ្ច ឱកាសត្តាតិ សម្បយុត្តានំ និស្សយបច្ចយតាយ, សង្ខារានំ សមាបជ្ជិតព្ពតាយ បុគ្គលានំ ឈានស្ស ឱកាសតា វេទិតព្ពា, ភូមិ បន យទគ្គេន បុគ្គលានំ ឱកាសោ, តទគ្គេន សង្ខារានម្បិ ឱកាសោ. ‘‘ទុតិយេ ឈានេ តតិយេ ឈានេ’’តិអាទិនា ឈានំ, ‘‘កាមាវចរេ រូបាវចរេ’’តិអាទិនា ភូមិ ច វិសុំ ឱកាសភាវេន គហិតា. ឥតីតិ ហេតុអត្ថោ, យស្មា ឈានម្បិ ឱកាសភាវេន គហិតំ, តស្មាតិ អត្ថោ. បុគ្គលវារេ ច ឱកាសវសេន បុគ្គលគ្គហណេតិ បុគ្គលវារេ ច យទា បុគ្គលោកាសសង្ខារាទីនំ ឱកាសភាវេន គយ្ហតិ, តទា តេសំ ទ្វិន្នំ ឱកាសានំ វសេន គយ្ហនំ ហោតីតិ យត្ថ សោ បុគ្គលោ, យញ្ច តស្មិំ បុគ្គលេ ឈានំ ឧបលព្ភតិ, តេសំ ទ្វិន្នំ ភូមិឈានសង្ខាតានំ ឱកាសានំ វសេន យថារហំ កាយសង្ខារាទីនំ គហណំ កថនំ ហោតីតិ. តស្មាតិ យស្មា ឯតទេវ, តស្មា. ទុតិយតតិយជ្ឈានោកាសវសេនាតិ ទុតិយតតិយជ្ឈានសង្ខាតឱកាសវសេន គហិតា. កថំ? ‘‘វិនា វិតក្កវិចារេហិ អស្សាសបស្សាសានំ ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ ឯវំ គហិតា បុគ្គលា វិសេសេត្វា ទស្សិតា. កេន? តេនេវ វិតក្កវិចាររហិតអស្សាសបស្សាសុប្បាទក្ខណេនាតិ យោជេតព្ពំ.

បឋមកោដ្ឋាសេ ឈានោកាសវសេន បុគ្គលទស្សនំ កតន្តិ វុត្តំ ‘‘បុន…បេ… ទស្សេតី’’តិ. ភូមិឱកាសវសេន បុគ្គលំ ទស្សេតីតិ សម្ពន្ធោ. ទ្វិប្បការានន្តិ ឈានភូមិឱកាសភេទេន ទុវិធានំ. តេសន្តិ បុគ្គលានំ. ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបន្នានំ កាមាវចរាន’’ន្តិ ច ឥទំ និវត្តេតព្ពគហេតព្ពសាធារណវចនំ, តស្ស ច អវច្ឆេទកំ ‘‘អស្សាសបស្សាសានំ ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ ឥទន្តិ វុត្តំ ‘‘វិសេស…បេ… ខណេ’’តិ. តេន វិសេសនេន. កាមាវចរានម្បីតិ បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តេន ន កេវលំ រូបារូបាវចរេសុ បឋមជ្ឈានំ សមាបន្នានំ, អថ ខោ កាមាវចរានម្បីតិ វុត្តមេវត្ថំ សម្បិណ្ឌេតិ. កីទិសានំ កាមាវចរានន្តិ អាហ ‘‘គព្ភគតាទីន’’ន្តិ. អាទិ-សទ្ទេន ឧទកនិមុគ្គវិសញ្ញិភូតា សង្គហិតា, ន មតចតុត្ថជ្ឈានសមាបន្ននិរោធសមាបន្នា. តេ ហិ អកាមាវចរតាយ វិយ រូបារូបភវសមង្គិនោ វិតក្កវិចារុប្បត្តិយាវ និវត្តិតា. ឯកន្តិកត្តាតិ អស្សាសបស្សាសាភាវស្ស ឯកន្តិកត្តា. និទស្សិតាតិ រូបារូបាវចរា និទស្សនភាវេន វុត្តា, ន តព្ពិរហិតានំ អញ្ញេសំ អភាវតោតិ អធិប្បាយោ. បឋមជ្ឈានោកាសា អស្សាសបស្សាសវិរហវិសិដ្ឋាតិ យោជនា. បឋមញ្ចេត្ថ បឋមជ្ឈានសមង្គីនំ រូបារូបាវចរានំ គហណំ, ទុតិយំ យថាវុត្តគព្ភគតាទីនំ. ឥមិនា នយេនាតិ យ្វាយំ ‘‘សង្ខារានំ បុគ្គលានញ្ចា’’តិអាទិនា ឈានោកាសភូមិឱកាសវសេន បុគ្គលវិភាគនយោ វុត្តោ, ឥមិនា នយេន ឧបាយេន. សព្ពត្ថ សព្ពបុច្ឆាសុ.

២១. ឯតស្មិំ បន អត្ថេ សតីតិ យ្វាយំ ឧប្បត្តិភូមិយា ឈានំ វិសេសេត្វា អត្ថោ វុត្តោ, ឯតស្មិំ អត្ថេ គយ្ហមានេ អញ្ញត្ថបិ ឧប្បត្តិភូមិយា ឈានំ វិសេសិតព្ពំ ភវេយ្យ, តថា ច អនិដ្ឋំ អាបជ្ជតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានេ’’តិអាទិមាហ. កិំ បន តំ អនិដ្ឋន្តិ អាហ ‘‘ភូមីនំ ឱកាសភាវស្សេវ អគ្គហិតតាបត្តិតោ’’តិ. យត្ថ យត្ថ ហិ ឈានំ គយ្ហតិ, តត្ថ តត្ថ តំ ឧប្បត្តិភូមិយា វិសេសិតព្ពំ ហោតិ. តថា សតិ ឈានោកាសោវ គហិតោ សិយា, ន ភូមិឱកាសោ គុណភូតត្តា. កិញ្ច ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានេ រូបាវចរេ អរូបាវចរេ’’តិ ឯត្ថ រូបារូបភូមិយា ចតុត្ថជ្ឈានេ វិសេសិយមានេ តទេកទេសោវ ឱកាសវសេន គហិតោ សិយា, ន សព្ពំ ចតុត្ថជ្ឈានំ. តេនាហ ‘‘សព្ពចតុត្ថជ្ឈានស្ស ឱកាសវសេន អគ្គហិតតាបត្តិតោ ចា’’តិ. ឈានភូមោកាសានន្តិ ឈានោកាសភូមិឱកាសានំ.

ននុ ច ឈានភូមិឱកាសេ អសង្ករតោ យោជិយមានេ ន សព្ពស្មិំ បឋមជ្ឈានោកាសេ កាយសង្ខារោ វចីសង្ខារោ ច អត្ថិ, តថា សព្ពស្មិំ កាមាវចរោកាសេតិ ចោទនុប្បត្តិំ សន្ធាយ តស្ស បរិហារំ វត្តុំ ‘‘យទិបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថាតិ បឋមជ្ឈានោកាសេ កាមាវចរោកាសេ ច. តំទ្វយុប្បត្តីតិ តស្ស កាយវចីសង្ខារទ្វយស្ស ឧប្បត្តិ. ឱកាសទ្វយស្ស អសង្ករតោ គហណេ អយញ្ច គុណោ លទ្ធោ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិសុំ…បេ… ន វត្តព្ពំ ហោតី’’តិ. តត្ថ អង្គមត្តវសេនាតិ វិតក្កាទិឈានង្គមត្តវសេន. តត្ថ វត្តព្ពំ អដ្ឋកថាយំ វុត្តមេវ. វិតក្ករហិតោបិ វិចារោ វចីសង្ខារោយេវាតិ អាហ ‘‘អវិតក្ក…បេ… គច្ឆតី’’តិ. មុទ្ធភូតំ ទុតិយជ្ឈានន្តិ ចតុក្កនយេ ទុតិយជ្ឈានមាហ. តញ្ហិ សកលក្ខោភករធម្មវិគមេន វិតក្កេកង្គប្បហាយិកតោ សាតិសយត្តា ‘‘មុទ្ធភូត’’ន្តិ វត្តព្ពតំ លភតិ. អសញ្ញសត្តា វិយាតិ ឥទំ វិសទិសុទាហរណំ ទដ្ឋព្ពំ.

៣៧. អាវជ្ជនតោ បុព្ពេ បវត្តំ សព្ពំ ចិត្តំ បដិសន្ធិចិត្តេន សមានគតិកត្តា ឯកំ កត្វា វុត្តំ ‘‘បឋមតោ’’តិ. តេនាហ ‘‘អវិតក្កអវិចារតោ’’តិអាទិ. ចិត្តសង្ខារស្ស អាទិទស្សនត្ថន្តិ សុទ្ធាវាសេ ចិត្តសង្ខារស្ស អាទិទស្សនត្ថំ. តថា ‘‘វចីសង្ខារស្ស អាទិទស្សនត្ថ’’ន្តិ ឯត្ថាបិ.

បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សង្ខារយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អនុសយយមកំ

បរិច្ឆេទបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារវណ្ណនា

១. ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា រូបសមុទយោ, តណ្ហាសមុទយា រូបសមុទយោ, កម្មសមុទយា រូបសមុទយោ. លោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយា’’តិ ច ឯវមាទិនា កុសលមូលកុសលាទីនំ បច្ចយភាវោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘បច្ចយទីបកេន មូលយមកេនា’’តិ. ‘‘សោ ‘អនិច្ចំ រូបំ, អនិច្ចំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ចក្ខុ អនិច្ចំ, រូបា អនិច្ចា’’តិ ច អាទិនា ពហុលខន្ធាទិមុខេន អនិច្ចានុបស្សនាទយោ វិហិតាតិ វុត្តំ ‘‘ខន្ធាទីសុ តីរណពាហុល្លតោ’’តិ. កិលេសានំ សមុច្ឆិន្ទនតោ បរំ បហានកិច្ចំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘អនុសយបហានន្តា បហានបរិញ្ញា’’តិ. យទិបិ អនុសយេហិ សម្បយោគតោ អារម្មណតោ វា បហានបរិញ្ញា នប្បវត្តតិ, អនុសយាភាវេ បន តទារម្ភោ ឯវ នត្ថីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘អនុសយេហិ បហានបរិញ្ញំ វិភាវេតុ’’ន្តិ. អនុសយភាវេន លព្ភមានានន្តិ អនុសយភាវេន វិជ្ជមានានំ, អនុសយសភាវានន្តិ អត្ថោ. តីហាការេហីតិ បរិច្ឆេទាទីហិ តីហិ បការេហិ. អនុសយេសុ គណនសរូបប្បវត្តិដ្ឋានតោ អពោធិតេសុ បុគ្គលោកាសាទិវសេន បវត្តិយមានា តព្ពិសយា ទេសនា ន សុវិញ្ញេយ្យា ហោតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តេសុ តថា…បេ… ទុរវពោធត្តា’’តិ.

ឯត្ថ បុរិមេសូតិ បទុទ្ធារោ អនន្តរស្ស វិធិ បដិសេធោ វាតិ កត្វា សានុសយវារាទិអបេក្ខោ, ន អនុសយវារាទិអបេក្ខោ អនុសយវារេ បាឡិវវត្ថានស្ស បគេវ កតត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯតេសុ សានុសយវារាទីសុ បុរិមេសូតិ អត្ថោ’’តិ អាហ. សានុសយវារាទីសុ ហិ តីសុ បុរិមេសុ ឱកាសវារេ យតោ តតោតិ ទេសនា បវត្តា, ន អនុសយវារាទីសុ. អត្ថវិសេសាភាវតោតិ ‘‘កាមធាតុយា ចុតស្សា’’តិអាទិនា (យម. ២.អនុសយយមក.៣០២) បាឡិអាគតបទស្ស, ‘‘កាមធាតុំ វា បន ឧបបជ្ជន្តស្សា’’តិអាទិនា យមកភាវេន អដ្ឋកថាអាទិគតបទស្ស ច អត្ថវិសេសាភាវតោ. កថមយំ យមកទេសនា សិយា ទុតិយស្ស បទស្ស អភាវតោតិ អត្ថោ. យទិ នាយំ យមកទេសនា, អថ កស្មា ឥធាគតាតិ អាហ ‘‘បុរិមវារេ ហី’’តិអាទិ. តត្ថ អនុសយដ្ឋានបរិច្ឆេទទស្សនន្តិ អនុសយដ្ឋានតាយ បរិច្ឆេទទស្សនំ. ឯវម្បិ កថមិទំ អនុសយយមកំ យមកទេសនាសព្ភាវតោតិ អាហ ‘‘យមកទេសនា…បេ… នាមំ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ. អត្ថវសេនាតិ បដិលោមត្ថវសេន. បឋមបទេន ហិ វុត្តស្ស វិបរិវត្តនវសេនបិ យមកទេសនា ហោតិ ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ, រូបក្ខន្ធោ រូប’’ន្តិអាទីសុ (យម. ១.ខន្ធយមក.២), តត្ថ បន អត្ថវិសេសោ អត្ថិ, ឥធ នត្ថិ, តស្មា ន តថា ទេសនា កតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អត្ថវិសេសាភាវតោ បន ន វុត្តា’’តិ. លព្ភមានតាវសេនាតិ បុច្ឆាយ លព្ភមានតាវសេន.

ឧប្បត្តិអរហតំ ទស្សេតីតិ ឥមិនា និប្បរិយាយេន អនុសយា អនាគតាតិ ទស្សិតំ ហោតិ យតោ តេ មគ្គវជ្ឈា, ន ច អតីតបច្ចុប្បន្នា ឧប្បត្តិរហាតិ វុច្ចន្តិ ឧប្បន្នត្តា. យំសភាវា បន ធម្មា អនាគតា អនុសយាតិ វុច្ចន្តិ, តំសភាវា ឯវ តេ អតីតបច្ចុប្បន្នា វុត្តា. ន ហិ ធម្មានំ អទ្ធាភេទេន សភាវភេទោ អត្ថិ, តស្មា អនុសយានំ អតីតបច្ចុប្បន្នភាវា បរិយាយតោ លព្ភន្តីតិ អដ្ឋកថាយំ (យម. អដ្ឋ. អនុសយយមក ១) ‘‘អតីតោបិ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំបការាតិ អនុសយប្បការា, ការណលាភេ សតិ ឧប្បជ្ជនារហាឥច្ចេវ អត្ថោ. សោ ឯវំបការោ ឧប្បជ្ជនវារេ ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទេន គហិតោ ឧប្បជ្ជនារហតាយ អវិច្ឆិន្នភាវទីបនត្ថន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘ន ខន្ធយមកាទីសុ វិយ ឧប្បជ្ជមានតា’’តិ, បច្ចុប្បន្នតាតិ អត្ថោ. តេនេវាតិអាទិនា យថាវុត្តមត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ. តត្ថ និន្នានាករណោតិ និព្ពិសេសោ. ឧប្បជ្ជនានុសយានំ និន្នានាករណត្តា ឯវ ហិ ‘‘ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតី’’តិ វិភង្គេ (វិភ. ២០៣) អាគតំ. អនុសយនញ្ហិ ឯត្ថ និវិសនន្តិ អធិប្បេតំ.

ឥទានិ យេន បរិយាយេន អតីតបច្ចុប្បន្នេសុ អនុសយវោហារោ, តំ ទស្សេតុកាមោ អនាគតម្បិ តេហិ សទ្ធិំ ឯកជ្ឈំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អនុរូបំ ការណំ បន…បេ… វុច្ចន្តី’’តិ អាហ. ឯតេន ភូតបុព្ពគតិយា អតីតបច្ចុប្បន្នេសុ ឧប្បត្តិរហតា វេទិតព្ពាតិ ទស្សេតិ. ឧប្បត្តិអរហតា នាម កិលេសានំ មគ្គេន អសមុច្ឆិន្នតាយ វេទិតព្ពា. សា ច អតីតបច្ចុប្បន្នេសុបិ អត្ថេវាតិ បការន្តរេនបិ តេសំ បរិយាយតោវ អនុសយភាវំ បកាសេតិ. តេនេវាហ ‘‘មគ្គស្ស បនា’’តិអាទិ. តាទិសានន្តិ យេ មគ្គភាវនាយ អសតិ ឧប្បត្តិរហា, តាទិសានំ. ធម្មោ ឯវ ច ឧប្បជ្ជតិ, ន ធម្មាការោតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ ធម្មាការា អនិច្ចតាទយោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វុច្ចន្តិ. យទិ បន តេ ឧប្បាទាទិសមង្គិនោ សិយុំ, ធម្មា ឯវ សិយុំ. តេន វុត្តំ ‘‘អប្បហីនាការោ ច ឧប្បជ្ជតីតិ វត្តុំ ន យុជ្ជតី’’តិ.

វុត្តម្បិ ថាមគមនំ អគ្គហេត្វា អប្បហីនដ្ឋមត្តមេវ គហេត្វា ចោទកោ ចោទេតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សត្តានុសយ…បេ… អាបជ្ជតីតិ ចេ’’តិ. ន ហិ ថាមគមនេ គហិតេ ចោទនាយ ឱកាសោ អត្ថិ. តេនាហ ‘‘នាបជ្ជតី’’តិអាទិ. វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ, ន កេវលមដ្ឋកថាយមេវ បាឋគតោវាយមត្ថោ, តស្មា ឯវមេវ គហេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ថាមគតោ…បេ… យុត្ត’’ន្តិ វត្វា កិំ បន តំ ថាមគមនន្តិ បរាសង្កំ និវត្តេន្តោ ‘‘ថាមគតន្តិ ច…បេ… វុត្តា’’តិ អាហ. តត្ថ អញ្ញេហិ អសាធារណោតិ កិលេសវត្ថុអាទីនំ កិលេសតាទិសភាវោ វិយ កាមរាគាទិតោ អញ្ញត្ថ អលព្ភមានោ តេសំយេវ អាវេណិកោ សភាវោ, យតោ តេ ភវពីជំ ភវមូលន្តិ ច វុច្ចន្តិ. យស្មា ច ថាមគមនំ តេសំ អនញ្ញសាធារណោ សភាវោ, តស្មា អនុសយនន្តិ វុត្តំ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ថាមគតោតិ អនុសយសមង្គីតិ អត្ថោ’’តិ អាហ.

‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ អនុសេតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា (យម. ២.អនុសយយមក.៣) អនុសយវារេ វុត្តោ ឯវ អត្ថោ ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា (យម. ២.អនុសយយមក.៣០០) វុត្តោតិ អនុសយនាការោ ឯវ ឧប្បជ្ជនវារេ ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទេន គហិតោតិ ‘‘ឧប្បជ្ជនវារោ អនុសយវារេន និន្នានាករណោ វិភត្តោ’’តិ យំ វុត្តំ, តត្ថ វិចារំ អារភតិ ‘‘អនុសយឧប្បជ្ជនវារានំ សមានគតិកត្តា’’តិអាទិនា. ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនំ សិយាតិ ឧប្បជ្ជនវារេ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនំ អប្បហីនាការទីបកំ សិយា. តថា ច សតិ យថា ‘‘ឥមស្ស ឧប្បាទា’’តិ ឯត្ថ ឥមស្ស អនិរោធាតិ អយមត្ថោបិ ញាយតិ, ឯវំ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តេ អត្ថតោ ‘‘ន ឧប្បជ្ជតី’’តិ អយមត្ថោ វុត្តោ ហោតិ អប្បហីនាការស្ស ឧប្បត្តិរហភាវស្ស អនុប្បជ្ជមានសភាវត្តាតិ ចោទនំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧប្បជ្ជតីតិ វចនស្ស អវុត្តតា ន សក្កា វត្តុន្តិ ចេ’’តិ អាហ. វចនត្ថវិសេសេន តំទ្វយស្ស វុត្តត្តាតិ ឯតេន ធម្មនានត្តាភាវេបិ បទត្ថនានត្ថេន វារន្តរទេសនា ហោតិ យថា សហជាតសំសដ្ឋវារេសូតិ ទស្សេតិ. អនុរូបំ ការណំ លភិត្វាតិអាទិ តមេវ វចនត្ថវិសេសំ វិភាវេតុំ អារទ្ធំ. ឧប្បត្តិយោគ្គន្តិ ឧប្បត្តិយា យោគ្គំ, ឧប្បជ្ជនសភាគតន្តិ អត្ថោ. យតោ អនុសយា ឧប្បត្តិរហាតិ វុច្ចន្តិ, ឯកន្តេន ចេតទេវ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិវចនតោ (យម. ២.អនុសយយមក.៣០០). ‘‘អនុសេន្តីតិ អនុសយា’’តិ ឯត្តកេ វុត្តេ សទា វិជ្ជមានា នុ ខោ តេ អបរិនិប្ផន្នានុសយនដ្ឋេន ‘‘អនុសយា’’តិ វុច្ចន្តីតិ អយមត្ថោ អាបជ្ជតីតិ តំនិសេធនត្ថំ ‘‘អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ វុត្តំ. ឧប្បត្តិអរហភាវេន ថាមគតតា អនុសយដ្ឋោតិ យំ តេសំ ឧប្បត្តិយោគវចនំ វុត្តំ, តំ សម្មទេវ វុត្តន្តិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘អនុសយសទ្ទស្សា’’តិអាទិនា. តេន វារទ្វយទេសនុប្បាទិកា អនុសយសទ្ទត្ថនិទ្ធារណាតិ ទស្សេតិ. តម្បិ សុវុត្តមេវ ឥមិនា តន្តិប្បមាណេនាតិ ឥទម្បិ ‘‘អភិធម្មេ តាវា’’តិអាទិនា អាគតំ តិវិធមេវ តន្តិំ សន្ធាយាហាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តន្តិត្តយេនបិ ហិ ចិត្តសម្បយុត្តតា ទីបិតា ហោតី’’តិ.

បរិច្ឆេទបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧប្បត្តិដ្ឋានវារវណ្ណនា

២. ឯវំ សតីតិ វេទនានំ វិសេសិតព្ពភាវេ កាមធាតុយា ច វិសេសនភាវេ សតិ. កាមាធាតុយា អនុសយនដ្ឋានតា ន វុត្តា ហោតិ អប្បធានភាវតោ, បធានាប្បធានេសុ បធានេ កិច្ចទស្សនតោ, វិសេសនភាវេន ចរិតព្ពតាយ ចាតិ អធិប្បាយោ. ហោតុ កោ ទោសោតិ កទាចិ វទេយ្យាតិ អាសង្កមានោ អាហ ‘‘ទ្វីសុ បនា’’តិអាទិ. ទ្វីសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ, តថា ‘‘តីសុ ធាតូសូ’’តិ ឯត្ថាបិ. តស្មាតិ យស្មា ធាតុអាទិភេទេន តិវិធំ អនុសយដ្ឋានំ, តត្ថ ច រូបារូបធាតូនំ ភវរាគស្ស អនុសយដ្ឋានតា វុត្តាតិ កាមធាតុយា កាមរាគស្ស អនុសយដ្ឋានតា ឯកន្តេន វត្តព្ពា, តស្មា. តីសុ ធាតូសុ តីសុ វេទនាសូតិ ច និទ្ធារណេ ភុម្មំ, កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសូតិ ច អាធារេ.

ទ្វីស្វេវាតិ ទ្វីសុ សុខោបេក្ខាសុ ឯវ. សព្ពាសុ ទ្វីសូតិ យាសុ កាសុចិ ទ្វីសុ. តេនាតិ ‘‘កាមរាគោ ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសេតី’’តិ វចនសាមត្ថិយលទ្ធេន វិសេសនិច្ឆយេនេវ. ភវរាគានុសយដ្ឋានំ រូបារូបធាតុយោ តទនុរូបា ច វេទនា. ន ហិ ទ្វីសុ វេទនាសុ កាមរាគានុសយោវ អនុសេតីតិ អវធារណំ ឥច្ឆិតំ, ទ្វីសុ ឯវ បន វេទនាសូតិ ឥច្ឆិតំ. តេនេវាហ ‘‘ទ្វីស្វេវ អនុសេតិ, ន តីសូ’’តិ. អដ្ឋានញ្ច អនុសយានំ, កិំ តំ អបរិយាបន្នំ សក្កាយេ? សព្ពោ លោកុត្តរោ ធម្មោ. ច-សទ្ទេន បដិឃានុសយដ្ឋានំ សង្គណ្ហាតិ. តេន វុត្តំ ‘‘យថា ចា’’តិអាទិ. អញ្ញាតិ កាមរាគានុសយដ្ឋានភូតា ទ្វេ វេទនា.

អញ្ញេសុ ទ្វីហិ វេទនាហិ វិប្បយុត្តេសុ. បិយរូបសាតរូបេសូតិ បិយាយិតព្ពមធុរសភាវេសុ. វិសេសនញ្ចេតំ រូបាទីនំ សព្ពទ្វារសព្ពបុរិសេសុ ឥដ្ឋភាវស្ស អនិយតតាយ កតំ. សាតសន្តសុខគិទ្ធិយាតិ សាតសុខេ សន្តសុខេ ច គិជ្ឈនាការេន អភិកង្ខនាការេន. តត្ថ សាតសុខំ កាយិកំ, សន្តសុខំ ចេតសិកំ. សាតសុខំ វា កាយិកសុខំ, សន្តសុខំ ឧបេក្ខាសុខំ. តថា ចាហុ ‘‘ឧបេក្ខា បន សន្តត្តា, សុខមិច្ចេវ ភាសិតា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៦៤៤; មហានិ. អដ្ឋ. ២៧). បរិត្តំ វា ឱឡារិកំ សុខំ សាតសុខំ, អនោឡារិកំ សន្តសុខំ. បរិត្តគ្គហណញ្ចេត្ថ កាមរាគានុសយស្ស អធិប្បេតត្តា. អញ្ញត្ថាតិ វេទនាហិ អញ្ញត្ថ. សោតិ កាមរាគានុសយោ. វេទនាសុ អនុគតោ ហុត្វា សេតីតិ វេទនាបេក្ខោ ឯវ ហុត្វា បវត្តតិ យថា បុត្តាបេក្ខាយ ធាតិយា អនុគ្គណ្ហនប្បវត្តិ, សយនសង្ខាតា បវត្តិ ច កាមរាគស្ស និកាមនមេវ. តេនាហ ‘‘សុខមិច្ចេវ អភិលបតី’’តិ. យថា តស្ស, ឯវំ បដិឃានុសយាទីនម្បិ វុត្តនិយាមេន យថាសកំ កិច្ចករណមេវ ទុក្ខវេទនាទីសុ អនុសយនំ ទដ្ឋព្ពំ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯវំ បដិឃានុសយោ ចា’’តិអាទិ. តីសុ វេទនាសុ អនុសយនវចនេនាតិ តីសុ វេទនាសុ យថារហំ អនុសយនវចនេន. ឥដ្ឋាទិភាវេន គហិតេសូតិ ឥដ្ឋាទីសុ អារម្មណបកតិយា វសេន ឥដ្ឋាទិភាវេន គហិតេសុ វិបរីតសញ្ញាយ វសេន អនិដ្ឋាទីសុ ឥដ្ឋាទិភាវេន គហិតេសូតិ យោជនា. ន ហិ ឥដ្ឋាទិភាវេន គហណំ វិបរីតសញ្ញា.

តត្ថាតិ ឥដ្ឋារម្មណាទីសុ. ឯត្ថាតិ អនុសយនេ. កាមស្សាទាទិវត្ថុភូតានំ កាមភវាទីនន្តិ កាមស្សាទភវស្សាទវត្ថុភូតានំ កាមរូបារូបភវានំ គហណំ វេទិតព្ពន្តិ យោជនា. តត្ថាតិ វេទនាត្តយធាតុត្តយេសុ. និទ្ធារណេ ចេតំ ភុម្មំ. ទុក្ខបដិឃាតោ ទុក្ខេ អនភិរតិ. យត្ថ តត្ថាតិ ទុក្ខវេទនាយ តំសម្បយុត្តេសុ អនិដ្ឋរូបាទីសុ វាតិ យត្ថ តត្ថ. មហគ្គតា ឧបាទិន្នក្ខន្ធា រូបារូបភវា, អនុបាទិន្នក្ខន្ធា រូបារូបាវចរធម្មា. តត្ថាតិ យថាវុត្តេសុ មហគ្គតធម្មេសុ ភវរាគោឥច្ចេវ វេទិតព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា ឯត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតី’’តិ. ទិដ្ឋានុសយាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន វិចិកិច្ឆានុសយអវិជ្ជានុសយាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

ធាតុត្តយវេទនាត្តយវិនិមុត្តំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ អនុសយនដ្ឋានំ ន វុត្តន្តិ សុវុត្តមេតំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ ឧប្បត្តិដ្ឋានបុច្ឆាយំ ‘‘សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នេសុ ធម្មេសុ’’ឥច្ចេវ វិស្សជ្ជិតត្តា. កាមរាគោ បន យត្ថ នានុសេតិ, តំ ទុក្ខវេទនារូបារូបធាតុវិនិមុត្តំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ អនុសយនដ្ឋានំ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ននុ ចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តទនុសយនដ្ឋានតោតិ តស្ស កាមរាគានុសយស្ស អនុសយនដ្ឋានតោ. អញ្ញា នេក្ខម្មស្សិតសោមនស្សុបេក្ខាសង្ខាតា. អយមេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – នេក្ខម្មស្សិតទោមនស្សេ វិយ បដិឃានុសយោ នេក្ខម្មស្សិតសោមនស្សុបេក្ខាសុ កាមរាគានុសយោ នានុសេតីតិ ‘‘យត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតិ, តត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ នានុសេតី’’តិ សក្កា វត្តុន្តិ តស្មា តំ ឧទ្ធរិត្វា ន វុត្តន្តិ. ហោន្តូតិ តាសំ វេទនានំ អត្ថិតំ បដិជានិត្វា ឧទ្ធរិត្វា អវចនស្ស ការណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន បន…បេ… តំ ន វុត្ត’’ន្តិ. តទនុសយនដ្ឋានន្តិ តេសំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ អនុសយនដ្ឋានំ. តស្មាតិ យស្មា សតិបិ កាមរាគានុសយនដ្ឋានតោ អញ្ញស្មិំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ អនុសយនដ្ឋានេ តំ បន ធាតុត្តយវេទនាត្តយវិនិមុត្តំ នត្ថិ វេទនាទ្វយភាវតោ, តស្មា. តំ វេទនាទ្វយំ ន វុត្តំ វិសុំ ន ឧទ្ធដន្តិ អត្ថោ. តស្មាតិ យស្មា ‘‘យត្ថ កាមរាគាទយោ នានុសេន្តិ, តត្ថ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆា នានុសេន្តី’’តិ អយមត្ថោ ‘‘អាមន្តា’’តិ ឥមិនា បដិវចនវិស្សជ្ជនេន អវិភាគតោ វុត្តោតិ ‘‘យត្ថ កាមរាគាទយោ អនុសេន្តិ, តត្ថ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆា អនុសេន្តី’’តិ អយម្បិ អត្ថោ អវិភាគតោវ លព្ភតិ, តស្មា. អវិភាគតោ ច ទុក្ខំ បដិឃស្ស អនុសយនដ្ឋានន្តិ ទីបិតំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អវិសេសេន…បេ… វេទិតព្ព’’ន្តិ. តត្ថ អវិសេសេនាតិ គេហស្សិតំ នេក្ខម្មស្សិតន្តិ វិសេសំ អកត្វា. សមុទាយវសេន គហេត្វាតិ យថាវុត្តអវយវានំ សមូហវសេន ទុក្ខន្ត្វេវ គហេត្វា. ‘‘អវិសេសេន សមុទាយវសេន គហេត្វា’’តិ ឥមមត្ថំ តថា-សទ្ទេន អនុកឌ្ឍតិ ‘‘ទ្វីសុ វេទនាសូ’’តិ ឯត្ថាបិ គេហស្សិតាទិវិភាគស្ស អនិច្ឆិតត្តា.

យទិ ឯវំ ‘‘បដិឃំ តេន បជហតិ, ន តត្ថ បដិឃានុសយោ អនុសេតី’’តិ ឥទំ សុត្តបទំ កថន្តិ ចោទនំ សន្ធាយ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តស្មិំ ទោមនស្សេ, តំសម្បយុត្តេ វា បដិឃេ. នេក្ខម្មស្សិតំ ទោមនស្សន្តិអាទិនា នេយ្យត្ថមិទំ សុត្តំ, ន នីតត្ថន្តិ ទស្សេតិ. យថា បន សុត្តំ ឧទាហដំ, តថា ឥធ កស្មា ន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បដិឃុប្បត្តិរហដ្ឋានតាយា’’តិអាទិ. ឯវម្បិ សុត្តាភិធម្មបាឋានំ កថមវិរោធោតិ អាហ និប្បរិយាយទេសនា ហេសា, សា បន បរិយាយទេសនាតិ. ឯវញ្ច កត្វាតិ បរិយាយទេសនត្តា ឯវ. រាគានុសយោតិ កាមរាគានុសយោ អធិប្បេតោ. យតោ ‘‘អនាគាមិមគ្គេន សមុគ្ឃាតនំ សន្ធាយា’’តិ វុត្តំ, តស្មា តស្ស ន មហគ្គតធម្មា អនុសយនដ្ឋានន្តិ តំ បឋមជ្ឈានញ្ច អនាមសិត្វា ‘‘ន ហិ លោកិយា…បេ… នានុសេតីតិ សក្កា វត្តុ’’ន្តិ វុត្តំ. អវត្ថុភាវតោតិ សភាវេនេវ អនុប្បត្តិដ្ឋានត្តា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ អនុសយយមកេ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘នេក្ខម្មស្សិតំ ទោមនស្សំ ឧប្បាទេត្វា’’តិអាទិនា វុត្តេន នយេន. តំបដិបក្ខភាវតោតិ តេសំ បដិឃាទីនំ បដិបក្ខស្ស មគ្គស្ស សព្ភាវតោ. ន កេវលំ មគ្គសព្ភាវតោ, អថ ខោ ពលវវិបស្សនាសព្ភាវតោបីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តំសមុគ្ឃា…បេ… ភាវតោ ចា’’តិ.

ឥទានិ យទេតំ តត្ថ តត្ថ ‘‘អនុសយនដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ, តំ គហេតព្ពធម្មវសេន វា សិយា គហណវិសេសេន វាតិ ទ្វេ វិកប្បា, តេសុ បឋមំ សន្ធាយាហ ‘‘អារម្មណេ អនុសយនដ្ឋានេ សតី’’តិ. រូបាទិអារម្មណេ អនុសយានំ អនុសយនដ្ឋានន្តិ គយ្ហមានេ យមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘ន សក្កា វត្តុ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ទុក្ខាយ ហី’’តិអាទិមាហ. យទិ សិយាតិ យទិ កាមរាគានុសយោ សិយា. ឯតស្សបីតិ ទិដ្ឋានុសយសម្បយុត្តលោភស្សបិ ‘‘សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នេសុ ធម្មេសូ’’តិ កាមរាគស្ស ឋានំ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច វុត្តំ. អថ បនាតិអាទិ ទុតិយវិកប្បំ សន្ធាយ វុត្តំ. អជ្ឈាសយវសេន តំនិន្នតាយាតិ អសតិបិ អារម្មណករណេ យត្ថ កាមរាគាទយោ អជ្ឈាសយតោ និន្នា, តំ តេសំ អនុសយនដ្ឋានំ. តេន វុត្តំ ‘‘អនុគតោ ហុត្វា សេតី’’តិ. អថ បន វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. យថាតិអាទិ យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស ឧទាហរណវសេន និរូបនំ. ទុក្ខេ បដិហញ្ញនវសេនេវ បវត្តតិ, នារម្មណករណវសេនាតិ អធិប្បាយោ. ទុក្ខមេវ តស្ស អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តន្តិ អជ្ឈាសយស្ស តត្ថ និន្នត្តា ទុក្ខមេវ តស្ស បដិឃស្ស អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តំ, នាលម្ពិតំ រូបាទិ សុខវេទនា ចាតិ អធិប្បាយោ. ឯវន្តិ យថា អញ្ញារម្មណស្សបិ បដិឃស្ស អជ្ឈាសយតោ ទុក្ខនិន្នតាយ ទុក្ខមេវ អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តំ, ឯវំ. ទុក្ខាទីសុ…បេ… វុត្តន្តិ ‘‘ទុក្ខេន សុខំ អធិគន្តព្ពំ. នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិ ច អាទិនា កាយកិលមនទុក្ខេ ទានានុភាវាទិកេ ច មិច្ឆាភិនិវេសនវសេន ឧប្បជ្ជមានេន ទិដ្ឋានុសយេន សម្បយុត្តោ អញ្ញារម្មណោបិ លោភោ ‘‘ឯវំ សុខំ ភវិស្សតី’’តិ អជ្ឈាសយតោ សុខាភិសង្គវសេនេវ បវត្តតីតិ សុខុបេក្ខាភេទំ សាតសន្តសុខទ្វយមេវ អស្ស លោភស្ស អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តំ បាឡិយំ, ន យថាវុត្តំ ទុក្ខាទិ, តស្មា ភវរាគ…បេ… ន វិរុជ្ឈតិ. ឯកស្មិំយេវ ចាតិអាទិ ទុតិយវិកប្បំយេវ ឧបព្រូហនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ រាគស្ស សុខជ្ឈាសយតា តំសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស វសេន វេទិតព្ពា, តន្និន្នភាវេន វា ចក្ខុស្ស វិសមជ្ឈាសយតា វិយ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. តេសំ រាគបដិឃានំ នានានុសយដ្ឋានតា ហោតិ ឯកស្មិម្បិ អារម្មណេតិ អត្ថោ.

ឯវញ្ច កត្វាតិ អសតិបិ គហេតព្ពភេទេ គហណវិសេសេន អនុសយនដ្ឋានស្ស ភិន្នត្តា ឯវ. ‘‘យត្ថ…បេ… នោ’’តិ វុត្តំ, អញ្ញថា វិរុជ្ឈេយ្យ. គហេតព្ពភេទេន ហិ រាគបដិឃានំ អនុសយនដ្ឋានភេទេ គយ្ហមានេ វិបាកមត្តេ ឋាតព្ពំ សិយា, ន ច តំ យុត្តំ, នបិ សព្ពេសំ បុរិសទ្វារានំ ឥដ្ឋានិដ្ឋំ និយតន្តិ. យទិបិ យថាវុត្តលោភស្ស វុត្តនយេន កាមរាគានុសយតា សម្ភវតិ, យថា បន សុខុបេក្ខាសុ ឥដ្ឋារម្មណេ ច ឧប្បជ្ជន្តេន ទោមនស្សេន សហ បវត្តោ ទោសោ ទុព្ពលភាវេន បដិឃានុសយោ ន ហោតិ, ឯវំ យថាវុត្តលោភោបិ កាមរាគានុសយោ ន ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អដ្ឋកថាយំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ន បដិឃានុសយោតិ ឯត្ថ ន-ការោ បដិសេធនត្ថោ, ន អញ្ញត្ថោ, ឥតរត្ថ បន សម្ភវោ ឯវ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ បនេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘ន ហិ ទោមនស្សស្ស បដិឃានុសយភាវាសង្កា អត្ថី’’តិ ឥមិនា ន-ការស្ស អញ្ញត្ថតាភាវទស្សនមុខេន អភាវត្ថតំ សមត្ថេតិ.

ទេសនា សំកិណ្ណា វិយ ភវេយ្យាតិ ឯត្ថ ទេសនាសង្ករំ ទស្សេតុំ ‘‘ភវរាគស្សបិ…បេ… ភវេយ្យា’’តិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – យថា កាមរាគស្ស កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អារម្មណករណវសេន ឧប្បត្តិ វុត្តា ‘‘កាមរាគោ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសេតី’’តិ, ឯវំ យទិ ‘‘ភវរាគោ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសេតី’’តិ វុច្ចេយ្យ, ភវរាគស្សបិ…បេ… ភវេយ្យ. តតោ ច កាមរាគេន សទ្ធិំ ភវរាគស្ស ទេសនា សំកិណ្ណា ភវេយ្យ, កាមរាគតោ ច ភវរាគស្ស វិសេសោ ទស្សេតព្ពោ. សោ ច សហជាតានុសយវសេន ន សក្កា ទស្សេតុន្តិ អារម្មណករណវសេន ទស្សេតព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘តស្មា អារម្មណ…បេ… អធិប្បាយោ’’តិ. តត្ថ អារម្មណវិសេសេនាតិ រូបារូបធាតុសង្ខាតអារម្មណវិសេសេន. វិសេសទស្សនត្ថន្តិ កាមរាគតោ ភវរាគស្ស វិសេសទស្សនត្ថំ. ឯវំ ទេសនា កតាតិ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា ឯត្ថ ភវរាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ ឯវំ វិសយេ ភុម្មំ កត្វា ទេសនា កតា. តេនាហ ‘‘សហជាតវេទនាវិសេសាភាវតោ’’តិ.

ឧប្បត្តិដ្ឋានវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មហាវារោ

១. អនុសយវារវណ្ណនា

៣. បវត្តាវិរាមវសេនាតិ អនុសយប្បវត្តិយា អវិរាមវសេន, អវិច្ឆេទវសេនាតិ អត្ថោ. កថំ បន កុសលាព្យាកតចិត្តក្ខណេ អនុសយានំ បវត្តីតិ អាហ ‘‘មគ្គេនេវ…បេ… បុព្ពេ’’តិ.

២០. ចិត្តចេតសិកានញ្ច ឋានំ នាម ចិត្តុប្បាទោតិ អាហ ‘‘ឯកស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ’’តិ. តេសំ តេសំ បុគ្គលានន្តិ បុថុជ្ជនាទីនំ បុគ្គលានំ. បកតិយា សភាវេន. សភាវសិទ្ធា ហិ ទុក្ខាយ វេទនាយ កាមរាគស្ស អននុសយនដ្ឋានតា. ឯវំ សេសេសុបិ យថារហំ វត្តព្ពំ. វក្ខតិ ហិ ‘‘បកតិយា ទុក្ខាទីនំ កាមរាគាទីនំ អននុសយនដ្ឋានតំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. បហានេនាតិ តស្ស តស្ស អនុសយស្ស សមុច្ឆិន្ទនេន. តិណ្ណំ បុគ្គលានន្តិ បុថុជ្ជនសោតាបន្នសកទាគាមីនំ. ទ្វិន្នំ បុគ្គលានន្តិ អនាគាមិអរហន្តានំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ បុគ្គលោកាសវារេ. បុរិមនយេតិ ‘‘តិណ្ណំ បុគ្គលាន’’ន្តិអាទិកេ បុរិមស្មិំ វិស្សជ្ជននយេ. ឱកាសន្តិ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ, ឥធ បន ទុក្ខវេទនា វេទិតព្ពា. បច្ឆិមនយេតិ ‘‘ទ្វិន្នំ បុគ្គលាន’’ន្តិអាទិកេ វិស្សជ្ជននយេ. អនោកាសតា អននុសយនដ្ឋានតា.

អនុសយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សានុសយវារវណ្ណនា

៦៦-១៣១. ‘‘សានុសយោ, បជហតិ, បរិជានាតី’’តិ បុគ្គលោ វុត្តោតិ ‘‘កាមរាគេន សានុសយោ, កាមរាគំ បជហតិ, កាមរាគំ បរិជានាតី’’តិអាទីសុ អនុសយសមង្គិភាវេន បហានបរិញ្ញាកិរិយាយ កត្តុភាវេន ច បុគ្គលោ វុត្តោ, ន ធម្មោ. ភវវិសេសេន វាតិ កេវលេន ភវវិសេសេន វា. ឥតរេសូតិ បដិឃានុសយាទីសុ. ភវានុសយវិសេសេន វាតិ កាមភវាទិភវវិសិដ្ឋានុសយវិសេសេន វា. សានុសយតានិរនុសយតាទិកាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បហានាបហានបរិញ្ញាបរិញ្ញា សង្គយ្ហន្តិ. ននុ ច ភវវិសេសេ កេសញ្ចិ អនុសយានំ អប្បហានន្តិ? ន តំ អនុសយកតំ, អថ ខោ បច្ចយវេកល្លតោ អនោកាសតាយ ចាតិ នាយំ វិរោធោ. ទ្វីសុ វេទនាសូតិ សុខឧបេក្ខាសុ វេទនាសុ ទុក្ខាយ វេទនាយ កាមរាគានុសយេន និរនុសយោតិ យោជេតព្ពំ. ឥទម្បិ នត្ថិ បុគ្គលវសេន វុច្ចមានត្តា. តេនាហ ‘‘ន ហិ បុគ្គលស្ស…បេ… អនុសយាន’’ន្តិ. យទិបិ បុគ្គលស្ស អនុសយនោកាសោ អនោកាសោ, តស្ស បន សានុសយតាទិហេតុ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនុសយស្ស បនា’’តិអាទិមាហ. និរនុសយតាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន អប្បហានាបរិញ្ញា សង្គណ្ហាតិ. បរិជាននំ សមតិក្កមនន្តិ បរិញ្ញាវារេបិ ‘‘អបាទានេ និស្សក្កវចន’’ន្តិ វុត្តំ.

អនុសយនដ្ឋានតោតិ អនុសយនដ្ឋានហេតុ. ‘‘អននុសយនដ្ឋានតោ’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. និមិត្តាបាទានភាវទស្សនត្ថន្តិ សានុសយវារេ និមិត្តភាវទស្សនត្ថំ, បជហនបរិញ្ញាវារេសុ អបាទានភាវទស្សនត្ថញ្ចាតិ យោជេតព្ពំ. បជហតីតិ ឯត្ថ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា តតោ មានានុសយំ បជហតី’’តិ បាឡិបទំ អាហរិត្វា យោជេតព្ពំ, ន បជហតីតិ ឯត្ថ បន ‘‘ទុក្ខាយ វេទនាយ តតោ កាមរាគានុសយំ នប្បជហតី’’តិ. ឯវមាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន បរិញ្ញាវារម្បិ សង្គណ្ហាតិ. ភុម្មនិទ្ទេសេនេវ ហេតុអត្ថេនេវ និទ្ទិដ្ឋាតិ អត្ថោ.