បដ្ឋានបករណ-អនុដីកា

គន្ថារម្ភវណ្ណនា

កាមគុណាទីហីតិ កាមគុណឈានាភិញ្ញាចិត្តិស្សរិយាទីហិ. លឡន្តីតិ លឡិតានុភវនវសេន រមន្តិ. តេសូតិ កាមគុណាទីសុ. វិហរន្តីតិ ឥរិយាបថបរិវត្តនាទិនា វត្តន្តិ. បច្ចត្ថិកេតិ ពាហិរព្ភន្តរភេទេ អមិត្តេ. ឥស្សរិយំ តត្ថ តត្ថ អាធិបតេយ្យំ. ឋានំ សេដ្ឋិសេនាបតិយុវរាជាទិដ្ឋានន្តរំ. អាទិ-សទ្ទេន បរិវារបរិច្ឆេទាទិ សង្គយ្ហតិ. បុញ្ញយោគានុភាវប្បត្តាយាតិ ទានមយាទិបុញ្ញានុភាវាធិគតាយ សមថវិបស្សនាភាវនាសង្ខាតយោគានុភាវាធិគតាយ ច. ជុតិយាតិ សរីរប្បភាយ ចេវ ញាណប្បភាយ ច. ឯត្ថ ច ទេវ-សទ្ទោ យថា កីឡាវិជិគិសាវោហារជុតិគតិអត្ថោ, ឯវំ សត្តិអភិត្ថវកមនត្ថោបិ ហោតិ ធាតុសទ្ទានំ អនេកត្ថភាវតោតិ ‘‘យទិច្ឆិតនិប្ផាទនេ សក្កោន្តីតិ វា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឥទ្ធិវិធាទិតាមត្តេន ភគវតោ អភិញ្ញាទីនំ សាវកេហិ សាធារណតាវចនំ, សភាវតោ បន សព្ពេបិ ពុទ្ធគុណា អនញ្ញសាធារណាយេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘និរតិសយាយ អភិញ្ញាកីឡាយ, ឧត្តមេហិ ទិព្ពព្រហ្មអរិយវិហារេហី’’តិ អាហ. ចិត្តិស្សរិយសត្តធនាទីនំ ទានសង្ខាតេន សម្មាបដិបត្តិអវេច្ចប្បសាទសក្ការានំ គហណសង្ខាតេនាតិ យោជនា. គហណញ្ចេត្ថ តេសុ ឧបលព្ភមានសម្មាបដិបត្តិអវេច្ចប្បសាទានំ តេហិ ឧបនីយមានសក្ការស្ស ច អភិនន្ទនំ អនុមោទនំ សម្បដិច្ឆនញ្ច វេទិតព្ពំ. ធម្មសភាវានុរូបានុសាសនីវចនេនេវ ច បន សិក្ខាបទបញ្ញត្តិបិ សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា វីតិក្កមធម្មានុរូបា អនុសាសនីតិ កត្វា. ញាណគតិ ញាណេន គន្តព្ពស្ស ញេយ្យស្ស អវពោធោ. សមន្នាគតត្តាតិ ឥទំ ‘‘អភិញ្ញាកីឡាយា’’តិអាទីសុ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ, តថា សទេវកេន លោកេនាតិ ឥទំ ‘‘គមនីយតោ’’តិអាទីសុ. តេ ទេវេតិ សម្មុតិទេវាទិកេ ទេវេ. តេហិ គុណេហីតិ អភិញ្ញាទិគុណេហិ. បូជនីយតរោ ទេវោតិ ឥទំ បូជនីយបរិយាយោ អយំ អតិ-សទ្ទោតិ កត្វា វុត្តំ. អតិរេកតរោតិ អធិកតរោ. ឧបបត្តិទេវានន្តិ ឥទំ តព្ពហុលតាយ វុត្តំ. វិសុទ្ធិទេវាបិ ហិ តត្ថ វិជ្ជន្តេវ, តេសុបិ វា លព្ភមានំ ឧបបត្តិទេវភាវមត្តមេវ គហេត្វា តថា វុត្តំ. បដិបក្ខានំ ទុស្សីល្យមុដ្ឋស្សច្ចវិក្ខេបានំ, សីលវិបត្តិអភិជ្ឈាទោមនស្សអវសិដ្ឋនីវរណានំ វា.

ឥសីនំ សត្តមោ, ឥសីសុ សត្តមោតិ ទុវិធម្បិ អត្ថំ យោជេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ចតុសច្ចាវពោធគតិយា…បេ… វុត្តោ’’តិ អាហ. សបរសន្តានេសុ សីលាទិគុណានំ ឯសនដ្ឋេន វា ឥសយោ, ពុទ្ធាទយោ អរិយា. ឥសិ ច សោ សត្តមោ ចាតិ ឥសិសត្តមោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘នាមរូបនិរោធ’’ន្តិ ឯត្ថ យំ នាមរូបំ និរោធេតព្ពំ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘យតោ វិញ្ញាណំ បច្ចុទាវត្តតី’’តិ អាហ. វដ្ដបរិយាបន្នញ្ហិ នាមរូបំ និរោធេតព្ពំ. តស្មិញ្ហិ និរោធិតេ សព្ពសោ នាមរូបំ និរោធិតមេវ ហោតិ. យថាហ ‘‘សោតាបត្តិមគ្គញាណេន អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស និរោធេន សត្ត ភវេ ឋបេត្វា អនមតគ្គេ សំសារេ យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ នាមញ្ច រូបញ្ច, ឯត្ថេតេ និរុជ្ឈន្តិ…បេ… អរហតោ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយន្តស្ស ចរិមវិញ្ញាណស្ស និរោធេន បញ្ញា ច សតិ ច នាមញ្ច រូបញ្ច, ឯត្ថេតេ និរុជ្ឈន្តិ វូបសមន្តិ អត្ថំ គច្ឆន្តិ បដិប្បស្សម្ភន្តី’’តិ (ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៦). អតិគម្ភីរនយមណ្ឌិតទេសនំ សាតិសយំ បច្ចយាការស្ស វិភាវនតោ. សភាវតោ ច បច្ចយាការោ គម្ភីរោ. យថាហ ‘‘អធិគតោ ខោ ម្យាយំ ធម្មោ គម្ភីរោ’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.៦៧; ម. និ. ១.២៨១; ២.៣៣៧; សំ. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៧, ៨), ‘‘គម្ភីរោ ចាយំ, អានន្ទ, បដិច្ចសមុប្បាទោ គម្ភីរាវភាសោ’’តិ (ទី. និ. ២.៩៥; សំ. និ. ២.៦០) ច អាទិ. តស្ស ចាយំ អនន្តនយបដ្ឋានទេសនា អតិគម្ភីរាវ.

គន្ថារម្ភវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បច្ចយុទ្ទេសវណ្ណនា

សមាននេតិ សមាននយនេ, សមាហរណេ, សមានករណេ វា អដ្ឋកថាធិប្បាយំ. តត្ថ ‘‘ទ្វេ អនុលោមានិ ធម្មានុលោមញ្ច បច្ចយានុលោមញ្ចា’’តិអាទិនា បរតោ វណ្ណយិស្សន្តិ.

បដ្ឋាននាមត្ថោតិ ‘‘បដ្ឋាន’’ន្តិ ឥមស្ស នាមស្ស អត្ថោ, តំ បន យស្មា អវយវទ្វារេន សមុទាយេ និរុឡ្ហំ, តស្មា យថា អវយវេសុ បតិដ្ឋិតំ, តមេវ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘តិកបដ្ឋានាទីនំ តិកបដ្ឋានាទិនាមត្ថោ’’តិ វុត្តំ. អថ វា អវយវានមេវ បដ្ឋាននាមត្ថោ និទ្ធារេតព្ពោ តំសមុទាយមត្តត្តា បករណស្ស. ន ហិ សមុទាយោ នាម កោចិ អត្ថោ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘បដ្ឋានំ…បេ… នាមត្ថោ’’តិ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘ឥមស្ស បករណស្ស…បេ… សមោធានតា ចេត្ថ វត្តព្ពា’’តិ. វចនសមុទាយត្ថវិជាននេន វិទិតបដ្ឋានសាមញ្ញត្ថស្ស វិត្ថារតោ បដ្ឋានកថា វុច្ចមានា សុខគ្គហណា ហោតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯវញ្ហិ…បេ… ហោតី’’តិ. តត្ថាតិ តាសុ នាមត្ថយថាវុត្តសមោធានតាសុ. សព្ពសាធារណស្សាតិ សព្ពេសំ អវយវភូតានំ តិកបដ្ឋានាទីនំ សមុទាយស្ស ច សាធារណស្ស. អត្ថតោ អាបន្នំ នានាវិធភាវន្តិ បការគ្គហណេនេវ បការានំ អនេកវិធតា ច គហិតាវ ហោន្តីតិ វុត្តំ. បការេហិ ឋានន្តិ ហិ បដ្ឋានំ, នានាវិធោ បច្ចយោ, តំ ឯត្ថ វិភជនវសេន អត្ថីតិ បដ្ឋានំ, បករណំ, តទវយវោ ច. ឯតស្មិញ្ច អត្ថនយេ សទ្ទតោបិ នានាវិធភាវសិទ្ធិ ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ នានប្បការា បច្ចយតា, នានប្បការានំ បច្ចយតា ច នានប្បការបច្ចយតាតិ ឧភយម្បិ សាមញ្ញនិទ្ទេសេន ឯកសេសនយេន វា ឯកជ្ឈំ គហិតន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកស្សបិ…បេ… វេទិតព្ពា’’តិ អាហ. អនេកធម្មភាវតោតិ អនេកេ ធម្មា ឯតស្សាតិ អនេកធម្មោ, តព្ភាវតោតិ យោជេតព្ពំ. នានប្បការបច្ចយតាតិ នានប្បការបច្ចយភាវោ, យោ អដ្ឋកថាយំ ‘‘នានប្បការបច្ចយដ្ឋោ’’តិ វុត្តោ.

កាមំ ធម្មសង្គហាទីសុបិ អត្ថេវ បច្ចយធម្មវិភាគោ, សោ បន តត្ថ បច្ចយភាវោ ន តថា តប្បរភាវេន វិភត្តោ យថា បដ្ឋានេតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯតេន…បេ… ទស្សេតី’’តិ អាហ. សាតិសយវិភាគតំ ឥមស្ស បករណស្ស តថា តទវយវានំ.

សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស យថាវុត្តគមនំ យទធិករណំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថាតិ វចនសេសោ’’តិ. គមនទេសភាវតោតិ បវត្តិដ្ឋានភាវតោ. អញ្ញេហិ គតិមន្តេហីតិ តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណាទីហិ. តស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស.

តិវិធេន បរិច្ឆេទេន ទេសិតេសុ ធម្មេសុ តិកវោហារោតិ អាហ ‘‘តិកានន្តិ តិកវសេន វុត្តធម្មាន’’ន្តិ. តីណិ បរិមាណានិ ឯតេសន្តិ ហិ តិកា. សមន្តាតិ សមន្តតោ សព្ពភាគតោតិ វុត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនុលោមាទីហិ សព្ពប្បការេហិបី’’តិ. គតានីតិ បវត្តានិ. សមន្តចតុវីសតិបដ្ឋានានីតិ សមន្តតោ អនុលោមាទិសព្ពភាគតោ សមោធានវសេន ចតុវីសតិ បដ្ឋានានិ. អនុលោមាទិសព្ពកោដ្ឋាសតោតិ អនុលោមាទិចតុកោដ្ឋាសតោ. តិកាទិឆឆភាវន្តិ តិកាទិទុកទុកបរិយោសានេហិ ឆឆភាវំ. តេនាតិ យថាវុត្តទស្សនេន. ធម្មានុលោមាទិសព្ពកោដ្ឋាសតោតិ បច្ចនីកាទិទុកាទិសហជាតវារាទិបច្ចយបច្ចនីយាទិអារម្មណមូលាទីនំ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. យថាវុត្តតោ អញ្ញស្ស បការស្ស អសម្ភវតោ ‘‘អនូនេហិ នយេហិ បវត្តានីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ អាហ. តានិ បន យថាវុត្តានិ សមន្តបដ្ឋានានិ. អយញ្ច អត្ថវណ្ណនា អដ្ឋកថាវចនេន អញ្ញទត្ថុ សំសន្ទតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តេនេវាហ…បេ… វសេនា’’តិ.

ហេតុនោតិ ហេតុសភាវស្ស ធម្មស្ស. សតិបិ ហេតុសភាវស្ស អារម្មណបច្ចយាទិភាវេ សវិសេសេ តាវ បច្ចយេ ទស្សេន្តេន ‘‘អធិបតិបច្ចយាទិភូតស្ស ចា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោ’’តិ វុត្តេ ធម្មស្ស ហេតុសភាវតា និទ្ធារិតា, ន បច្ចយវិសេសោតិ តស្ស អធិបតិបច្ចយាទិភាវោ ន និវារិតោតិ អាហ ‘‘ឯតេនបិ សោ ឯវ ទោសោ អាបជ្ជតី’’តិ. តេនាតិ ហេតុភាវគ្គហណេន. ឥធាតិ ‘‘ហេតុបច្ចយោ’’តិ ឯត្ថ. ធម្មគ្គហណន្តិ អលោភាទិធម្មគ្គហណំ. សត្តិវិសេសោ អត្តនោ ពលំ សត្តិការណភាវោ, យោ រសោតិបិ វុច្ចតិ, ស្វាយំ អនញ្ញសាធារណតាយ ធម្មតោ អនញ្ញោបិ បច្ចយន្តរសមវាយេយេវ លព្ភមានត្តា អញ្ញោ វិយ កត្វា វុត្តោ. តស្សាតិ ហេតុភាវសង្ខាតស្ស សាមត្ថិយស្ស. ហេតុ ហុត្វាតិ ឯត្ថាបិ ហេតុភាវវាចកោ ហេតុសទ្ទោ, ន ហេតុសភាវធម្មវាចកោតិ អាហ ‘‘ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោតិ ច វុត្ត’’ន្តិ.

ឯវញ្ច កត្វាតិអាទិនា យថាវុត្តមត្ថំ បាឡិយា សមត្ថេតិ. យទិ ឯវំ អដ្ឋកថាយំ ធម្មស្សេវ បច្ចយតាវចនំ កថន្តិ អាហ ‘‘អដ្ឋកថាយំ បនា’’តិអាទិ. តេនេវ ចេត្ថ អម្ហេហិបិ ‘‘ធម្មតោ អនញ្ញោបិ អញ្ញោ វិយ កត្វា’’តិ ច វុត្តំ. យទិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យោ ហិ ធម្មោ, មូលដ្ឋេន ឧបការកោ ធម្មោ’’តិ ច អាទីសុ ធម្មេន ធម្មសត្តិវិភាវនំ កតំ, អថ កស្មា ឥធ ហេតុភាវេន បច្ចយោតិ ធម្មសត្តិយេវ វិភាវិតាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ឥធាបិ វា…បេ… ទស្សេតី’’តិ. ធម្មសត្តិវិភាវនំ បនេត្ថ ន សក្កា បដិក្ខិបិតុន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ហី’’តិអាទិមាហ. អត្ថោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អត្ថោ, អត្ថាភិធាយិវចនន្តិ វុត្តំ ‘‘ឯតីតិ ឯតស្ស អត្ថោ វត្តតី’’តិ, តស្មា អត្ថោតិ អត្ថវចនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘តញ្ច ឧប្បត្តិដ្ឋិតីនំ សាធារណវចន’’ន្តិ. តញ្ចាតិ ហិ ‘‘វត្តតី’’តិ វចនំ បច្ចាមដ្ឋំ. អថ វា ឯតីតិ ឯតស្ស អត្ថោតិ ‘‘ឯតី’’តិ ឯតស្ស បទស្ស អត្ថោ ‘‘វត្តតី’’តិ ឯត្ថ វត្តនកិរិយា. តញ្ចាតិ តញ្ច វត្តនំ. ឯតស្មិំ បនត្ថេ សាធារណវចនន្តិ ឯត្ថ វចន-សទ្ទោ អត្ថបរិយាយោ វេទិតព្ពោ ‘‘វុច្ចតី’’តិ កត្វា. យទគ្គេន ឧប្បត្តិយា បច្ចយោ, តទគ្គេន ឋិតិយាបិ បច្ចយោតិ កោចិ អាសង្កេយ្យាតិ តទាសង្កានិវត្តនត្ថំ វុត្តំ ‘‘កោចិ ហិ…បេ… ហេតុអាទយោ’’តិ. ឯត្ថ ច យថា ឧប្បជ្ជនារហានំ ឧប្បត្តិយា បច្ចយេ សតិយេវ ឧប្បាទោ, នាសតិ, ឯវំ តិដ្ឋន្តានម្បិ ឋិតិបច្ចយវសេនេវ ឋានំ យថា ជីវិតិន្ទ្រិយវសេន សហជាតធម្មានន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យេ បន អរូបធម្មានំ ឋិតិំ បដិក្ខិបន្តិ, យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

យថា អធិករណសាធនោ បតិដ្ឋត្ថោ ហេតុ-សទ្ទោ, ឯវំ ករណសាធនោ បវត្តិអត្ថោបិ យុជ្ជតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ហិនោតី’’តិអាទិមាហ. ‘‘លោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយា’’តិអាទិវចនតោ ហេតូនំ កម្មនិទានភាវោ វេទិតព្ពោ.

ឯតេនាតិ ហេតុបច្ចយតោ អញ្ញេនេវ កុសលភាវសិទ្ធិវចនេន. ឯកេ អាចរិយា. សភាវតោវាតិ ឯតេន យថា អញ្ញេសំ រូបគតំ ឱភាសេន្តស្ស បទីបស្ស រូបគតោភាសកេន អញ្ញេន បយោជនំ នត្ថិ សយំ ឱភាសនសភាវត្តា, ឯវំ អញ្ញេសំ កុសលាទិភាវសាធកានំ ហេតូនំ អញ្ញេន កុសលាទិភាវសាធកេន បយោជនំ នត្ថិ សយមេវ កុសលាទិសភាវត្តាតិ ទស្សេតិ. ន សភាវសិទ្ធោ អលោភាទីនំ កុសលាទិភាវោ ឧភយសភាវត្តា តំសម្បយុត្តផស្សាទីនំ វិយាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិនា. សា បន អញ្ញបដិពទ្ធា កុសលាទិតា.

ន កោចិ ធម្មោ ន ហោតីតិ រូបាទិភេទេន ឆព្ពិធេសុ សង្ខតាសង្ខតបញ្ញត្តិធម្មេសុ កោចិបិ ធម្មោ អារម្មណបច្ចយោ ន ន ហោតិ, ស្វាយំ អារម្មណបច្ចយភាវោ ហេដ្ឋា ធាតុវិភង្គវណ្ណនាយំ វុត្តោយេវ.

បុរិមាភិសង្ខារូបនិស្សយន្តិ ‘‘ឆន្ទវតោ’’តិអាទិនា វុត្តាការេន បុរិមសិទ្ធំ ចិត្តាភិសង្ខារកសង្ខាតំ ឧបនិស្សយំ. ចិត្តេតិ ចិត្តសីសេនាយំ និទ្ទេសោ ទដ្ឋព្ពោ. ន ហិ ចិត្តមេវ តថាភិសង្ខរីយតិ, អថ ខោ តំសម្បយុត្តធម្មាបិ. សាធយមានាតិ វសេ វត្តយមានា. វសវត្តនញ្ចេត្ថ តទាការានុវិធានំ. ឆន្ទាទីសុ ហិ ហីនេសុ មជ្ឈិមេសុ បណីតេសុ តំតំសម្បយុត្តាបិ តថា តថា បវត្តន្តិ. តេនាហ ‘‘ហីនាទិភាវេន តទនុវត្តនតោ’’តិ. តេនាតិ អត្តនោ វសេ វត្តាបនេន, តេសំ វា វសេ វត្តនេន. តេហិ ឆន្ទាទយោ. អធិបតិបច្ចយា ហោន្តិ អត្តាធីនានំ បតិភាវេន បវត្តនតោ. គរុកាតព្ពំ អារម្មណំ មហគ្គតធម្មលោភនីយធម្មាទិ.

តទនន្តរុប្បាទនិយមោតិ តស្ស តស្សេវ ចិត្តស្ស អនន្តរំ ឧប្បជ្ជមានតំ. តំតំសហការីបច្ចយវិសិដ្ឋស្សាតិ តេន តេន អារម្មណាទិនា សហការីការណេន តទុប្បាទនសមត្ថតាសង្ខាតំ វិសេសំ បត្តស្ស. តាយយេវាតិ យា វេខាទានេ បុប្ផនសមត្ថតា វេខាបគមេ លទ្ធោកាសា, តាយមេវ.

ឧបសគ្គវសេនបិ អត្ថវិសេសោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សទ្ទត្ថមត្តតោ នានាករណ’’ន្តិ. វចនីយត្ថតោតិ ភាវត្ថតោ. ភាវត្ថោបិ ហិ វចនគ្គហណានុសារេន វិញ្ញេយ្យត្តា ‘‘វចនីយោ’’តិ វុច្ចតិ. និរោធុប្បាទន្តរាភាវតោតិ បុរិមនិរោធស្ស បច្ឆិមុប្បាទស្ស ច ព្យវធាយកាភាវតោ. និរន្តរុប្បាទនសមត្ថតាតិ ឯតេន និរោធានំ និរោធសមកាលុប្បាទវាទំ និវារេតិ. សតិ ហិ សមកាលត្តេ ព្យវធានាសង្កា ឯវ ន សិយា សណ្ឋានាភាវតោ. ឥទមិតោ ហេដ្ឋា ឧទ្ធំ តិរិយន្តិ វិភាគាភាវា អត្តនា ឯកត្តមិវ ឧបនេត្វាតិ យោជនា. សណ្ឋានាភាវេន ហិ អប្បដិឃភាវូបលក្ខណេន វិភាគាភាវំ, តេន ឯកត្តមិវូបនយនំ សុដ្ឋុ អនន្តរភាវំ សាធេតិ, សហាវដ្ឋានាភាវេន បន អនន្តរមេវ ឧប្បាទនំ.

វិភាគតោ ញាណេន អាករីយតីតិ អាការោ, ធម្មានំ បវត្តិភេទោ. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនផលសមាបត្តីនំ និរោធុប្បាទានន្តរតាយាតិ យោជនា. បុរិមចុតីតិ អសញ្ញសត្តុប្បត្តិតោ បុរិមចុតិ. យទិ កាលន្តរតា នត្ថិ, កថមិទំ ‘‘សត្តាហំ និរោធំ សមាបជ្ជិត្វា បញ្ច កប្បសតានិ អតិក្កមិត្វា’’តិ វចនន្តិ អាហ ‘‘ន ហិ តេសំ…បេ… វុច្ចេយ្យា’’តិ. ននុ តេសំ អន្តរា រូបសន្តានោ បវត្តតេវាតិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘ន ច…បេ… អញ្ញសន្តានត្តា’’តិ. យទិ ឯវំ តេសំ អញ្ញភិន្នសន្តានំ វិយ អញ្ញមញ្ញូបការេនបិ ភវិតព្ពន្តិ ចោទនាយ វុត្តំ ‘‘រូបារូប…បេ… ហោន្តី’’តិ. តេនេតំ ទស្សេតិ – យទិបិ រូបារូបធម្មា ឯកស្មិំ បុគ្គលេ វត្តមានា វិសេសតោ អញ្ញមញ្ញូបការកភាវេន វត្តន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ បន វិសទិសសភាវតាយ វិសុំយេវ សន្តានភាវេន បវត្តនតោ ព្យវធាយកា ន ហោន្តិ សន្តតិវសេន មិថុ អបរិយាបន្នត្តា, យតោ ‘‘អញ្ញមញ្ញំ វិប្បយុត្តា, វិសំសដ្ឋា’’តិ ច វុត្តន្តិ. ឧបការកោ ច នាម អច្ចន្តំ ភិន្នសន្តានានម្បិ ហោតិយេវាតិ ន តាវតា សន្តានាភេទោតិ ភិយ្យោបិ នេសំ ព្យវធាយកតាភាវោ វេទិតព្ពោ. យថា សមានជាតិកានំ ចិត្តុប្បាទានំ និរន្តរតា សុដ្ឋុ អនន្តរភាវេន បាកដា, ន តថា អសមានជាតិកានន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘ជវនានន្តរស្ស ជវនស្ស វិយ ភវង្គានន្តរស្ស ភវង្គស្ស វិយា’’តិ វុត្តំ.

បច្ចយភាវោ ចេត្ថាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកោ. សោ យេន វិសេសេនេត្ថ ឧប្បាទក្ខណំ, តំ វិសេសំ ជោតេតិ. អនន្តរបច្ចយាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន សមនន្តរបច្ចយំ សង្គណ្ហាតិ. បុរេបច្ឆាភាវា, តទុបាទិកា វា ឧប្បាទនិរោធា បុព្ពន្តាបរន្តបរិច្ឆេទោ, តេន គហិតានំ ខណត្តយបរិយាបន្នានន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឧប្បជ្ជតីតិ វចនំ អលភន្តាន’’ន្តិ. ឧប្បាទក្ខណសមង្គី ហិ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុច្ចតិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានំ, នោ ច ឧប្បន្នំ, ភង្គក្ខណេ ឧប្បន្នំ នោ ច ឧប្បជ្ជមាន’’ន្តិ (យម. ២.ចិត្តយមក.៨១). សោតិ អនន្តរាទិបច្ចយភាវោ. អបរិច្ឆេទន្តិ កាលវសេន បរិច្ឆេទរហិតំ. យតោតិ បុព្ពន្តាបរន្តវសេន បរិច្ឆេទាភាវតោ. តេនេវាតិ កាលវសេន បរិច្ឆិជ្ជ ឯវ ធម្មានំ គហណតោ.

ឧប្បត្តិយា បច្ចយភាវេន បាកដេនាតិ ឥទំ តស្ស និទស្សនភាវនិទស្សនំ. សិទ្ធញ្ហិ និទស្សនំ. បច្ចយុប្បន្នានន្តិ បច្ចយនិព្ពត្តានំ, អត្តនោ ផលភូតានន្តិ អធិប្បាយោ. សហជាតភាវេនាតិ សហ ឧប្បន្នភាវេន. អត្តនា សហុប្បន្នធម្មានញ្ហិ សហុប្បន្នភាវេន ឧបការកតា សហជាតបច្ចយតា. តេន ឋិតិក្ខណេបិ នេសំ ឧបការកតា វេទិតព្ពា. ឯវញ្ហិ ‘‘បកាសស្ស បទីបោ វិយា’’តិ និទស្សនម្បិ សុដ្ឋុ យុជ្ជតិ. បទីបោ ហិ បកាសស្ស ឋិតិយាបិ បច្ចយោតិ.

អញ្ញមញ្ញតាវសេនេវាតិ ឥមិនា សហជាតាទិភាវេន អត្តនោ ឧបការកស្ស ឧបការកតាមត្តំ ន អញ្ញមញ្ញបច្ចយតា, អថ ខោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយភាវវសេនាតិ លក្ខណសង្ករាភាវំ ទស្សេតិ, ន សហជាតាទិបច្ចយេហិ វិនា អញ្ញមញ្ញបច្ចយស្ស បវត្តិ. តេនេវាហ ‘‘ន សហជាតតាទិវសេនា’’តិ. យទិបិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ សហជាតាទិបច្ចយេហិ វិនា ន ហោតិ, សហជាតាទិបច្ចយា បន តេន វិនាបិ ហោន្តីតិ សហជាតតាទិវិធុរេនេវ បការេន អញ្ញមញ្ញបច្ចយស្ស បវត្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សហជាតាទិ…បេ… ន ហោតី’’តិ វត្វា តមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘ន ច បុរេជាត…បេ… ហោន្តី’’តិ អាហ. សហជាតតាទីតិ ច អាទិ-សទ្ទេន និស្សយអត្ថិអវិគតាទីនំ គហណំ វេទិតព្ពំ.

បថវីធាតុយំ បតិដ្ឋាយ ឯវ សេសធាតុយោ ឧបាទារូបានិ វិយ យថាសកកិច្ចំ ករោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘អធិដ្ឋានាការេន បថវីធាតុ សេសធាតូន’’ន្តិ. ឯត្ថ អធិដ្ឋានាការេនាតិ អាធារាការេន. អាធារាការោ ចេត្ថ នេសំ សាតិសយំ តទធីនវុត្តិតាយ វេទិតព្ពោ, យតោ ភូតានិ អនិទ្ទិសិតព្ពដ្ឋានានិ វុច្ចន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា ចក្ខាទីនម្បិ អធិដ្ឋានាការេន ឧបការកតា សុដ្ឋុ យុជ្ជតិ. ន ហិ យថាវុត្តំ តទធីនវុត្តិយា វិសេសំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញោ ចក្ខាទីសុ អទេសកានំ អរូបធម្មានំ អធិដ្ឋានាការោ សម្ភវតិ. យទិបិ យំ យំ ធម្មំ បដិច្ច យេ យេ ធម្មា បវត្តន្តិ, តេសំ សព្ពេសំ តទធីនវុត្តិភាវោ, យេន បន បច្ចយភាវវិសេសេន ចក្ខាទីនំ បដុមន្ទភាវេសុ ចក្ខុវិញ្ញាណាទយោ តទនុវិធានាការេនេវ បវត្តន្តិ, ស្វាយមិទំ តេសំ តទធីនវុត្តិយា សិទ្ធោ វិសេសោតិ វុត្តោ. ឯវញ្ហិ បច្ចយភាវសាមញ្ញេ សតិបិ អារម្មណបច្ចយតោ និស្សយបច្ចយស្ស វិសេសោ សិទ្ធោតិ វេទិតព្ពោ. ស្វាយំ ធាតុវិភង្គេ វិភាវិតោយេវ. ខន្ធាទយោ តំតំនិស្សយានំ ខន្ធាទីនន្តិ ‘‘ឧបការកា’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ.

យំ កិញ្ចិ ការណំ និស្សយោតិ វទតិ, ន វុត្តលក្ខណូបបន្នមេវ. ឯតេន បច្ចយដ្ឋោ ឥធ និស្សយដ្ឋោតិ ទស្សេតិ. តត្ថាតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. តេន វុត្តំ ‘‘និទ្ធារេតី’’តិ.

សុដ្ឋុកតតំ ទីបេតិ, កស្ស? ‘‘អត្តនោ’’តិ វុត្តស្ស បកតសទ្ទេន វិសេសិយមានស្ស បច្ចយស្ស. កេន កតន្តិ? អត្តនោ ការណេហីតិ សិទ្ធោវាយមត្ថោ. តថាតិ ផលស្ស ឧប្បាទនសមត្ថភាវេន. អថ វា តថាតិ និប្ផាទនវសេន ឧបសេវនវសេន ច. តត្ថ និប្ផាទនំ ហេតុបច្ចយសមោធានេន ផលស្ស និព្ពត្តនំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យន្តិ អនាមសិត្វា ឧបសេវនមេវ វិភាវេន្តោ ‘‘ឧបសេវិតោ វា’’តិ អាហ. តត្ថ អល្លីយាបនំ បរិភោគវសេន វេទិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘ឧបភោគូបសេវន’’ន្តិ. វិជាននាទិវសេនាតិ វិជាននសញ្ជាននានុភវនាទិវសេន. តេនាតិ យថាវុត្តឧបសេវិតស្ស បកតភាវេន. អនាគតានម្បិ…បេ… វុត្តា ហោតិ, បគេវ អតីតានំ បច្ចុប្បន្នានញ្ចាតិ អធិប្បាយោ. បច្ចុប្បន្នស្សបិ ហិ ‘‘បច្ចុប្បន្នំ ឧតុ ភោជនំ សេនាសនំ ឧបនិស្សាយ ឈានំ ឧប្បាទេន្តី’’តិអាទិវចនតោ (បដ្ឋា. ២.១៨.៨) បកតូបនិស្សយភាវេ លព្ភតីតិ.

យថា យេ ធម្មា យេសំ ធម្មានំ បច្ឆាជាតបច្ចយា ហោន្តិ, តេ តេសំ ឯកំសេន វិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយាបិ ហោន្តិ, តថា យេ ធម្មា យេសំ ធម្មានំ បុរេជាតបច្ចយា ហោន្តិ, តេ តេសំ និស្សយារម្មណបច្ចយាបិ ហោន្តីតិ ឧភយេសុ ឧភយេសំ បច្ចយាការានំ លក្ខណតោ សង្ករាភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘វិប្បយុត្តាការាទីហិ វិសិដ្ឋា, និស្សយារម្មណាការាទីហិ វិសិដ្ឋា’’តិ ច វុត្តំ. យថា ហិ បច្ឆាជាតបុរេជាតាការា អញ្ញមញ្ញវិសិដ្ឋា, ឯវំ បច្ឆាជាតវិប្បយុត្តាការាទយោ បុរេជាតនិស្សយាការាទយោ ច អញ្ញមញ្ញវិភត្តសភាវា ឯវាតិ.

មនោសញ្ចេតនាហារវសេន បវត្តមានេហីតិ ឥមិនា ចេតនាយ សម្បយុត្តធម្មានម្បិ តទនុគុណំ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នេសុ បវត្តិមាហ. តេនេវាតិ ចេតនាហារវសេន ឧបការកត្តា ឯវ.

បយោគេន ករណីយស្សាតិ ឯតេន ភិន្នជាតិ យំ តាទិសំ បយោគេន កាតុំ ន សក្កា, តំ និវត្តេតិ. អនេកវារំ បវត្តិយា អាសេវនដ្ឋស្ស បាកដភាវោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘បុនប្បុនំ ករណ’’ន្តិ. ឯកស្ស បន បច្ចយធម្មស្ស ឯកវារមេវ បវត្តិ. អត្តសទិសស្សាតិ អរូបធម្មសារម្មណតាសុក្កកណ្ហាទិភាវេហិ អត្តនា សទិសស្ស. ឥទំ បច្ចយុប្បន្នវិសេសនំ, ‘‘អត្តសទិសសភាវតាបាទន’’ន្តិ ឥទំ បន បច្ចយភាវវិសេសនំ, តញ្ច ភិន្នជាតិយតាទិមេវ វិសទិសសភាវតំ និវត្តេតិ, ន ភូមន្តរតាទិ. ន ហិ បរិត្តា ធម្មា មហគ្គតអប្បមាណានំ ធម្មានំ អាសេវនបច្ចយា ន ហោន្តីតិ. វាសនំ វាសំ គាហាបនំ, ឥធ បន វាសនំ វិយ វាសនំ, ភាវនន្តិ អត្ថោ. គន្ថាទីសូតិ គន្ថសិប្បាទីសុ. វិសយេ ចេតំ ភុម្មំ, ន និទ្ធារណេ. តេន គន្ថសិប្បាទិវិសយា បុរិមសិទ្ធា អជ្ឈយនាទិកិរិយា ‘‘គន្ថាទីសុ បុរិមា បុរិមា’’តិ វុត្តា, សា បន អាសេវនាការា ឥធ ឧទាហរណភាវេន អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘បុរិមា បុរិមា អាសេវនា វិយាតិ អធិប្បាយោ’’តិ. និទ្ធារណេ ឯវ វា ឯតំ ភុម្មំ. គន្ថាទិវិសយា ហិ អាសេវនា គន្ថាទីតិ វុត្តា យថា រូបវិសយជ្ឈានំ រូបន្តិ វុត្តំ ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.២៤៨; ៣.៣១២; បដិ. ម. ១.២០៩; ធ. ស. ២៤៨).

អត្តនោ វិយ សម្បយុត្តធម្មានម្បិ កិច្ចសាធិកា ចេតនា ចិត្តស្ស ព្យាបារភាវេន លក្ខីយតីតិ អាហ ‘‘ចិត្តបយោគោ ចេតនា’’តិ. តាយាតិ តាយ ចេតនាយ. ឧប្បន្នកិរិយតាវិសិដ្ឋេតិ ចិត្តបយោគសង្ខាតាយ ចេតនាកិរិយាយ ឧប្បត្តិយា វិសិដ្ឋេ វិសេសំ អាបន្នេ. យស្មិញ្ហិ សន្តានេ កុសលាកុសលចេតនា ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ យថាពលំ តាទិសំ វិសេសាធានំ កត្វា និរុជ្ឈតិ, យតោ តត្ថេវ អវសេសបច្ចយសមវាយេ តស្សា ផលភូតានិ វិបាកកដត្តារូបានិ និព្ពត្តិស្សន្តិ. តេនាហ ‘‘សេសបច្ចយ…បេ… ន អញ្ញថា’’តិ. តេសន្តិ វិបាកកដត្តារូបានំ. តេនាតិ ចិត្តកិរិយភាវេន. កិំ វត្តព្ពន្តិ អសហជាតានម្បិ ភាវីនំ ឧបការិកា ចេតនា សហជាតានំ ឧបការិកាតិ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ អត្ថោ.

និរុស្សាហសន្តភាវេនាតិ ឧស្សាហនំ ឧស្សាហោ, នត្ថិ ឯតស្ស ឧស្សាហោតិ និរុស្សាហោ, សោ ឯវ សន្តភាវោតិ និរុស្សាហសន្តភាវោ, តេន. ឧស្សាហោតិ ច កិរិយមយចិត្តុប្បាទស្ស បវត្តិអាការោ វេទិតព្ពោ, យោ ព្យាបារោតិ ច វុច្ចតិ, ន វីរិយុស្សាហោ. ស្វាយំ យថា អសមុគ្ឃាតិតានុសយានំ កិរិយមយចិត្តុប្បាទេសុ សាតិសយោ លព្ភតិ, ន តថា និរនុសយានំ. តតោ ឯវ តេ សន្តសភាវា វិបាកុប្បាទនព្យាបាររហិតាវ ហោន្តិ, កិរិយមយចិត្តុប្បាទតាយ បន សឧស្សាហា ឯវាតិ តតោបិ វិសេសនត្ថំ ‘‘និរុស្សាហសន្តភាវេនា’’តិ វុត្តំ. ឯតេនាតិ និរុស្សាហសន្តភាវគ្គហណេន. សារម្មណាទិភាវេនាតិ សារម្មណអរូបធម្មចិត្តចេតសិកផស្សាទិភាវេន. វិសទិសវិបាកភាវំ ទស្សេតិ យថាវុត្តឧស្សាហមត្តរហិតសន្តភាវស្ស វិបក្កភាវមាបន្នេសុ អរូបធម្មេសុ ឯវ លព្ភនតោ. សោតិ វិបាកភាវោ. វិបាកានំ បយោគេន អសាធេតព្ពតាយាតិ ‘‘ឆន្ទវតោ កិំ នាមន សិជ្ឈតី’’តិអាទិនា ចិត្តាភិសង្ខារបយោគេន យថា កុសលាកុសលា និប្ផាទីយន្តិ, ឯវំ វិបាកានំ បយោគេន អនិប្ផាទេតព្ពត្តា. បយោគេនាតិ កម្មផលុប្បត្តិមូលហេតុភូតេន បុរិមបយោគេន. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘បយោគសម្បត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចន្តី’’តិអាទិ. អញ្ញថាតិ បយោគេន វិនា. សេសបច្ចយេសូតិ កម្មស្ស វិបាកុប្បាទនេ សហការីការណេសុ. កម្មស្ស កដត្តាយេវ បយោគេ សតិ អសតិបីតិ វុត្តមេវត្ថំ អវធារណេន ទស្សេន្តោ វិបាកានំ និរុស្សាហតំ បាកដំ ករោតិ. ន កិលេសវូបសមសន្តភាវោ យថា តំ សន្តានេសុ ឈានសមាបត្តីសូតិ អធិប្បាយោ. អយញ្ច វិបាកានំ សន្តភាវោ នានុមានិកោ, អថ ខោ បច្ចក្ខសិទ្ធោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សន្តភាវតោយេវា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អភិនិបាតគ្គហណេន កិច្ចតោ បញ្ចវិញ្ញាណានិ ទស្សេតិ. តេនេវាហ ‘‘បញ្ចហិ វិញ្ញាណេហិ ន កិញ្ចិ ធម្មំ បដិជានាតិ អញ្ញត្រ អភិនិបាតមត្តា’’តិ. តប្បច្ចយវតន្តិ វិបាកបច្ចយវន្តានំ, វិបាកបច្ចយេន ឧបកត្តព្ពានន្តិ អត្ថោ. អវិបាកានំ រូបធម្មានំ. វិបាកានុកុលំ បវត្តិន្តិ សន្តសភាវំ បច្ចយភាវមាហ.

យថាសកំ បច្ចយេហិ និព្ពត្តានំ បច្ចយុប្បន្នានំ អនុពលប្បទានំ ឧបត្ថម្ភកត្តំ, តយិទំ អាហារេសុ ន និយតំ តតោ អញ្ញថាបិ បវត្តនតោ. តថា សតិ តទេវ តត្ថ កស្មា គហិតន្តិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘សតិបិ…បេ… ឧបត្ថម្ភកត្តេនា’’តិ. តេន បធានាប្បធានេសុ បធានេន និទ្ទេសោ ញាយគតោតិ ទស្សេតិ. កាមញ្ចេត្ថ ‘‘រូបារូបានំ ឧបត្ថម្ភកត្តេនា’’តិ អវិសេសតោ វុត្តំ, សាមញ្ញជោតនា បន វិសេសេ អវតិដ្ឋតីតិ យថារហំ បច្ចយភាវោ និទ្ធារេតព្ពោ. ស្វាយំ តេសំ ឧបត្ថម្ភកត្តស្ស បធានភាវវិភាវនេនេវ អាវិ ភវតីតិ តមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧបត្ថម្ភកត្តញ្ហី’’តិអាទិមាហ. ផស្សមនោសញ្ចេតនាវិញ្ញាណានិ អត្តនា សហជាតធម្មានំ សហុប្បាទនភាវេន បច្ចយា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘សតិបិ ជនកត្តេ អរូបីនំ អាហារាន’’ន្តិ. ឧបត្ថម្ភកត្តំ ហោតិ ឧប្បាទតោ បរម្បិ នេសំ បច្ចយភាវតោ. អសតិបិ ជនកត្តេ ឧបត្ថម្ភិយមានស្ស រូបស្ស អញ្ញេហិ យថាសកំ បច្ចយេហិ ជនិតត្តា. តេនាហ ‘‘ចតុសមុដ្ឋានិករូបូបត្ថម្ភករូបាហារស្សា’’តិ. យទគ្គេន រូបារូបាហារា អត្តនោ ផលស្ស ឧប្បត្តិយា បច្ចយា ហោន្តិ, តទគ្គេន ឋិតិយាបិ បច្ចយា ហោន្តិយេវាតិ ឧបត្ថម្ភកត្តំ ជនកត្តំ ន ព្យភិចរតិ, តស្មា អនុបត្ថម្ភកស្ស អាហារស្ស កុតោ ជនកតា. តេនាហ ‘‘អសតិ បន…បេ… នត្ថីតិ ឧបត្ថម្ភកត្តំ បធាន’’ន្តិ. យស្មា ជនកោ អជនកោបិ ហុត្វា អាហារោ ឧបត្ថម្ភកោ ហោតិ, អនុបត្ថម្ភកោ បន ហុត្វា ជនកោ ន ហោតិយេវ, តស្មាស្ស ឧបត្ថម្ភកត្តំ បធានន្តិ អត្ថោ. ឥទានិ ជនកត្តម្បិ អាហារានំ ឧបត្ថម្ភនវសេនេវ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ជនយមានោបិ ហី’’តិអាទិមាហ. អវិច្ឆេទវសេនាតិ សន្តតិយា ឃដ្ដនវសេន.

យទិ អធិបតិយដ្ឋោ ឥន្ទ្រិយបច្ចយតា, ឯវំ សន្តេ អធិបតិបច្ចយតោ ឥន្ទ្រិយបច្ចយស្ស កិំ នានាករណន្តិ ចោទនំ មនសិ កត្វា តំ តេសំ នានាករណំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន អធិបតិបច្ចយធម្មានំ វិយា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បវត្តិនិវារកេតិ អត្តនោ អធិបតិបច្ចយបវត្តិយា និវារកេ អញ្ញេ អធិបតិបច្ចយធម្មេ. អភិភវិត្វា បវត្តនេនាតិ បុរិមាភិសង្ខារសិទ្ធេន ធោរេយ្យភាវេន អភិភុយ្យ បវត្តិយា. គរុភាវោតិ ជេដ្ឋកភាវោ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យេន ជេដ្ឋកភាវេន ឆន្ទាទយោ អត្តនោ បវត្តិវិពន្ធកេ តុល្យយោគីធម្មេ តទញ្ញធម្មេ វិយ អភិភុយ្យ បវត្តន្តិ, ន សោ ឥន្ទ្រិយបច្ចយតាយ អធិបតិយដ្ឋោតិ អធិប្បេតោតិ. អថ កោ ចរហីតិ អាហ ‘‘អថ ខោ’’តិអាទិ. ទស្សនាទិកិច្ចេសុ និមិត្តភូតេសុ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ ចក្ខាទីហិ បច្ចយេហិ ចក្ខាទីនំ អនុវត្តនីយតាតិ សម្ពន្ធោ. ជីវនេ អនុបាលនេ ជីវន្តេហិ សហជាតធម្មេហិ ជីវិតស្ស, សុខិតាទីហិ សុខិតទុក្ខិតសោមនស្សិតទោមនស្សិតុបេក្ខិតេហិ សហជាតធម្មេហិ សុខាទីនំ អនុវត្តនីយតាតិ យោជនា. តំតំកិច្ចេសូតិ វុត្តមេវ ទស្សនាទិកិច្ចំ បច្ចាមសតិ. ចក្ខាទយោ បច្ចយា ឯតេសន្តិ ចក្ខាទិបច្ចយា, ចក្ខុវិញ្ញាណាទយោ. តេហិ ចក្ខាទិបច្ចយេហិ. ចក្ខាទីនន្តិ ចក្ខាទិជីវិតសុខាទិសទ្ធាទីនំ.

តេសុ កិច្ចេសូតិ ទស្សនាទិកិច្ចេសុ. ចក្ខាទីនំ ឥស្សរិយំ អធិបតិយដ្ឋោ, សា ឥន្ទ្រិយបច្ចយតាតិ អត្ថោ. តប្បច្ចយានំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ តទនុវត្តនេន តេសំ ចក្ខាទីនំ អនុវត្តនេន. តត្ថ ទស្សនាទិកិច្ចេ. បវត្តីតិ ច ឥទំ តស្ស អធិបតិយដ្ឋស្ស បាកដករណំ. អនុវត្តកេន ហិ អនុវត្តនីយោ អធិបតិយដ្ឋោ បាកដោ ហោតិ. យថា ចក្ខាទីនំ កិច្ចវសេន អធិបតិយដ្ឋោ, ន ឯវំ ភាវទ្វយស្ស. តស្ស បន តាទិសេន ការណតាមត្តេនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយានំ បនា’’តិអាទិមាហ. បច្ចយេហីតិ កម្មាទិបច្ចយេហិ. តតោតិ ឥត្ថាទិគ្គហណបច្ចយភាវតោ. តំសហិតសន្តានេតិ ឥត្ថិន្ទ្រិយាទិសហិតសន្តានេ. ‘‘សុខិន្ទ្រិយទុក្ខិន្ទ្រិយានិបិ ចក្ខាទិគ្គហណេន គហិតានី’’តិ ឥទំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, បច្ឆាជាតាទីហិ បន តានិ រូបធម្មានម្បិ បច្ចយា ហោន្តិយេវ.

លក្ខណារម្មណូបនិជ្ឈានភូតានន្តិ អនិច្ចតាទិលក្ខណស្ស បថវីកសិណាទិអារម្មណស្ស ច ឧបនិជ្ឈានវសេន បវត្តានំ. វិតក្កាទីនន្តិ វិតក្កវិចារបីតិវេទនាចិត្តេកគ្គតានំ. ឧបគន្ត្វា និជ្ឈានន្តិ ឧបនិកច្ច និជ្ឈានជ្ឈានារម្មណស្ស ឈានចក្ខុនា ព្យត្តតរំ ឱលោកនំ អត្ថតោ ចិន្តនមេវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បេក្ខនំ ចិន្តនញ្ចា’’តិ. តេនេវាហ ‘‘វិតក្កនាទិវសេនា’’តិ. វិតក្កាទីនំយេវ សាធារណោ, យេន តេយេវ ‘‘ឈានង្គានី’’តិ វុច្ចន្តិ. សុខទុក្ខវេទនាទ្វយន្តិ សាមញ្ញវចនម្បិ ឧបនិជ្ឈាយនដ្ឋស្ស អធិកតត្តា អនុបនិជ្ឈានសភាវមេវ តំ ពោធេតីតិ អាហ ‘‘សុខិន្ទ្រិយទុក្ខិន្ទ្រិយទ្វយ’’ន្តិ. តញ្ហិ ឥធាធិប្បេតព្ពំ, ន សោមនស្សទោមនស្សិន្ទ្រិយំ. តេន វុត្តំ ‘‘អធិប្បាយោ’’តិ. អឈានង្គា ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតា បញ្ចវិញ្ញាណសហគតា ទដ្ឋព្ពា វិតក្កបច្ឆិមកត្តា ឈានង្គានំ. យទិ ឯវន្តិ ឈានង្គវចនេនេវ អឈានង្គានំ និវត្តនំ កតំ, ឯវំ សន្តេ. ឯកន្តេន ន ឧបេក្ខាយ វិយ អនេកន្តេន. អនេកន្តិកញ្ហិ ឧបេក្ខាយ អឈានង្គត្តំ. យទិ ឯកន្តេន អឈានង្គំ សុខទុក្ខិន្ទ្រិយំ, អថ កថំ បសង្គោតិ អាហ ‘‘ឈានង្គដ្ឋានេ និទ្ទិដ្ឋត្តា’’តិ. អថ វា យទិ ឯកន្តេន អឈានង្គតំ វេទនាទ្វយំ, កថំ ឈានង្គវោហារោតិ អាហ ‘‘ឈានង្គដ្ឋានេ និទ្ទិដ្ឋត្តា’’តិ. សតិបិ…បេ… ទស្សនត្ថំ ‘‘ឋបេត្វា សុខទុក្ខិន្ទ្រិយទ្វយ’’ន្តិ វុត្តន្តិ យោជនា. យទិ ឯវំ យថាវុត្តវេទនាទ្វយេន សទ្ធិំ តាទិសា ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតា កស្មា ន ឋបិតាតិ អាហ ‘‘ឧបេក្ខា…បេ… អត្ថី’’តិ, បញ្ចវិញ្ញាណសហគតានំ ឈានបច្ចយភាវោ បន នត្ថិ, ន ឥតរេសន្តិ អធិប្បាយោ. គហណំ កតំ ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតានន្តិ អានេត្វា យោជនា.

យតោ តតោ វាតិ ទុគ្គតិតោ វា សុគតិតោ វា សំកិលេសតោ វា វោទានតោ វា និយ្យានដ្ឋោ, ស្វាយំ យថាក្កមំ សម្មា មិច្ឆា វា ហោតីតិ អាហ ‘‘សម្មា វា មិច្ឆា វាតិ អត្ថោ’’តិ. អហេតុកចិត្តេសុ ន លព្ភន្តីតិ ឯត្ថ អហេតុកចិត្តេសុ ឯវ ន លព្ភន្តីតិ ឯវមវធារណំ គហេតព្ពំ, ន អហេតុកចិត្តេសុ ន លព្ភន្តិ ឯវាតិ. តស្មា បុរិមស្មិញ្ហិ អវធារណេ អហេតុកចិត្តេសុ អលាភោ និយតោតិ សោ បតិយោគីសុ និវត្តិតោ ហោតិ. តេនាហ ‘‘សហេតុកចិត្តេសុ អលាភាភាវទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ. ទុតិយេ បន អហេតុកចិត្តានិ អលាភេ និយតានីតិ តេសុ អនវសេសតោ អលាភេន ភវិតព្ពំ. តថា សតិ យោ កេសុចិ អហេតុកចិត្តេសុ ឈានបច្ចយោ លព្ភតិ, សោបិ និវារិតោ សិយា. តេន វុត្តំ ‘‘ន អហេតុកចិត្តេសូ’’តិអាទិ. តត្ថ លាភាភាវទស្សនត្ថន្តិ លាភាភាវស្សេវ ទស្សនត្ថំ ន វុត្តន្តិ អត្ថោ. តេន ឯកច្ចាលាភោ អបដិក្ខិត្តោ ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘កត្ថចិ កស្សចិ លាភោ ន និវារិតោ’’តិ. ឯវំ អត្ថេ គយ្ហមានេតិ ឯវំ វុត្តនយេន បឋមបទាវធារណវសេន អត្ថេ វិញ្ញាយមានេ. ឯត្តកមេវ វិញ្ញាយេយ្យាតិ អហេតុកចិត្តេសុ កេសុចិ ចិត្តេសុ ឈានមគ្គបច្ចយេសុ កស្សចិ បច្ចយស្ស លាភោ ន និវារិតោតិ ឯត្តកមេវ វិញ្ញាយេយ្យ អវិសេសេន វុត្តត្តា. កិំ បនេត្ថ ឧបរិ កាតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ន សវិតក្ក…បេ… កត’’ន្តិ. យទិបិ ន កតំ, អត្ថតោ បន តំ កតមេវាតិ វេទិតព្ពំ.

អហេតុកចិត្តេសុ វា លាភាភាវទស្សនត្ថេតិអាទិ បច្ឆិមបទាវធារណវសេន អត្ថទស្សនំ. តស្មាតិ យស្មា អហេតុកចិត្តេសុ ន លព្ភន្តិ ឯវាតិ ឯវំ និយមេ ករិយមានេ យថាវុត្តោ អត្ថោ សម្ភវតិ, តស្មា. អយញ្ច អត្ថោ បាឋន្តរេនបិ សំសន្ទតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យេន អលាភេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ អលាភន្តិ តំ ធម្មសង្គណិយំ បកាសិតំ អលាភំ. ឯសាតិ ឯស ឥធ បដ្ឋានវណ្ណនាយំ ‘‘អហេតុកចិត្តេសុ ន លព្ភន្តី’’តិ អលាភោ វុត្តោ. កីទិសោ បន អលាភោតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សហេតុកេសូតិ សហេតុកចិត្តេសុ. សង្កឌ្ឍិត្វាតិ អវិសដេ កត្វា. ឯកត្តគតភាវករណន្តិ ឯកភាវាបាទនំ. ឥមស្មិំ បន បករណេ ឈានបច្ចយោ វុត្តោវ យថាលាភបច្ចយាការវិភាវនេ ទេសនាយ តប្បរភាវតោ.

សមន្តិ អវិសមំ, សម្មា, សហ វា. បការេហីតិ ឯកវត្ថុកតាទិប្បការេហិ. យុត្តតាយាតិ សំសដ្ឋតាយ. សា បន សំសដ្ឋតា យស្មា សភាវតោ អនេកេសម្បិ សតំ ឯកត្តគមនំ វិយ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឯកីភាវោបគមនេន វិយ ឧបការកតា’’តិ. ឯវំ ឧបការកតា ច តេសំ ពហូនំ សហច្ច ឯកត្តការិតាយ និទស្សេតព្ពា.

យុត្តានម្បិ សតន្តិ វុត្តប្បការេន សំសដ្ឋតាយ អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធតាយ យុត្តានម្បិ សមានានំ. អយញ្ច យុត្តតា ន សម្បយុត្តបច្ចយតាយ វិយ បច្ចយធម្មេសុ បច្ចយុប្បន្នធម្មេសុ ច វេទិតព្ពា, កេវលំ តត្ថ អរូបសភាវត្តា ឧភយំ សមធុរំ, ឥធ រូបារូបសភាវត្តា វិធុរន្តិ អយំ វិសេសោ. វិប្បយុត្តភាវេនាតិ វិសំសដ្ឋភាវេន. តេន វុត្តំ ‘‘នានត្តូបគមេនា’’តិ. ឥទញ្ហេត្ថ វិប្បយុត្តតាយ វិសេសនំ យា នានត្តូបគមនសង្ខាតា វិប្បយុត្តតា, ន សា ‘‘ញាណវិប្បយុត្ត’’ន្តិអាទីសុ វិយ អភាវមត្តន្តិ, អយញ្ច ឧបការកតា វិនា សំសគ្គេន សហាវដ្ឋាយិតាយ កិច្ចការិតាទីហិ និទស្សេតព្ពា. ន ហីតិអាទិ ‘‘យុត្តាន’’ន្តិ វុត្តស្ស អត្ថស្ស សមត្ថនំ ‘‘តាទិសេ យោគេ សតិយេវ វិប្បយុត្តបច្ចយតា’’តិ. តេនាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. តស្សត្ថោ – យថា ‘‘វត្ថុ ខន្ធានំ, សហជាតា កុសលា ខន្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ, បច្ឆាជាតា កុសលា ខន្ធា បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិវចនតោ (បដ្ឋា. ១.១.៤៣៤) វត្ថុសហជាតបច្ឆាជាតវសេន យុត្តានំ អត្ថិ វិប្បយុត្តបច្ចយតា, ន ឯវំ អយុត្តានំ វត្ថុសហជាត…បេ… អត្ថីតិ. យទិ ឯវំ រូបានំ រូបេហិ កស្មា វិប្បយុត្តបច្ចយោ ន វុត្តោតិ អាហ ‘‘រូបានំ បនា’’តិអាទិ. វិប្បយោគោយេវ នត្ថិ សម្បយោគាសង្កាយ អភាវតោ. សម្បយុជ្ជមានានញ្ហិ អរូបានំ រូបេហិ, រូបានញ្ច តេហិ សិយា សម្បយោគាសង្កា, សម្បយោគលក្ខណំ បន នត្ថីតិ តេសំ វិប្បយោគោ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘ចតូហិ សម្បយោគោ ចតូហិ វិប្បយោគោ’’តិ.

អត្ថិ មេ បាបកម្មំ កតន្តិ កតភាវវិសិដ្ឋា អត្ថិតា វុច្ចមានា កិរិយាយ សិទ្ធភាវមេវ ទីបេតិ, ន សិជ្ឈមានតន្តិ អាហ ‘‘និព្ពត្តតាលក្ខណំ អត្ថិភាវ’’ន្តិ. អត្ថតោ បន កម្មស្ស អនិព្ពត្តផលតាយ ឯវមេត្ថ អត្ថិតា វេទិតព្ពា. អត្ថិ បុគ្គលោតិ បនេត្ថ តស្សា បញ្ញត្តិយា គហេតព្ពតា, តទុបាទានស្ស វា បពន្ធាវិច្ឆេទោ លព្ភតេវាតិ វុត្តំ ‘‘ឧបលព្ភមានតាលក្ខណំ អត្ថិភាវ’’ន្តិ. បច្ចយធម្មស្ស យទិបិ ឧប្បាទតោ បដ្ឋាយ យាវ ភង្គា លព្ភមានតា អត្ថិភាវោ, តថាបិ តស្ស យថា ឧប្បាទក្ខណតោ ឋិតិក្ខណេ សាតិសយោ ព្យាបារោ, ឯវំ បច្ចយុប្បន្នេបីតិ វុត្តំ ‘‘សតិបិ ជនកត្តេ ឧបត្ថម្ភកប្បដ្ឋានា អត្ថិភាវេន ឧបការកតា’’តិ. វត្ថារម្មណសហជាតាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន បុរេជាតបច្ឆាជាតាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. អត្ថិភាវេនេវ ន និស្សយាទិភាវេនាតិ ‘‘សាធារណ’’ន្តិ វុត្តំ ឧបការកត្តំ វិភាវេតិ.

ផស្សាទីនំ អនេកេសំ សហភាវោ នត្ថីតិ ឥទំ ន ឯកចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នេ សន្ធាយ, អថ ខោ នានាចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នេតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកស្មិំ ផស្សាទិសមុទាយេ សតិ ទុតិយោ ន ហោតី’’តិ អាហ. ស្វាយមត្ថោ ‘‘សហភាវោ នត្ថី’’តិ សហភាវបដិក្ខេបេនេវ វិញ្ញាយតិ. ឯត្តាវតា បន អនវពុជ្ឈន្តានំ វសេន វិវរិត្វា វុត្តោ. តេនាតិ អនេកេសំ ផស្សាទីនំ សហភាវាភាវេន. យទិ នត្ថិតាមត្តេន ឧបការកតា នត្ថិបច្ចយតា, អនានន្តរាតីតវសេនបិ សិយាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘សតិបី’’តិអាទិ. តានីតិ បុរិមតរចិត្តានិ. ទទមានំ វិយាតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ឱកាសំ ទេតិយេវ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘បវត្តិឱកាសទានេន ឧបការកតា’’តិ? សច្ចមេតំ, ឯវមជ្ឈាសយា វិយ បច្ចយធម្មា អភាវំ គច្ឆន្តីតិ ទស្សនត្ថំ វិយ-សទ្ទគ្គហណំ.

នត្ថិតាវិគមានំ សតិបិ បច្ចយស្ស ធម្មស្ស អនុបលទ្ធិតាសាមញ្ញេ នត្ថិវិគតបច្ចយេសុ លព្ភមានំ វិសេសមត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. អភាវមត្តេនាតិ ហុត្វា អភាវមត្តេន. តេនេត្ថ និរោធានន្តរំ បច្ចយធម្មស្ស ឧបការកត្តំ អាហ, យថា តំ ‘‘ឱកាសទាន’’ន្តិ វុត្តំ. សភាវវិគមេនាតិ ឯតេន និរោធតោ បរម្បិ យតោ ‘‘វិគតតា និរោធប្បត្តតា’’តិ វុត្តំ. បច្ចយធម្មេ យាសំ នត្ថិតាវិគតតានំ វសេន នត្ថិវិគតបច្ចយា វុត្តា, តាសំ វិសេសេ ទស្សិតេ នត្ថិវិគតបច្ចយានំ វិសេសោ ទស្សិតោ ហោតីតិ ‘‘នត្ថិតា ច និរោធានន្តរសុញ្ញតា វិគតតា និរោធប្បត្តតា’’តិ វុត្តំ, តត្ថ និរោធានន្តរា ន និរោធសមកាលាតិ អធិប្បាយោ. តថាតិ ឥមិនា យថា បច្ចយធម្មាវិសេសេបិ នត្ថិវិគតបច្ចយភាវវិសេសោ និទ្ធារិតោ, តថា អត្ថិអវិគតបច្ចយភាវវិសេសោតិ ឥមមត្ថំ ឧបសំហរតិ. យថា ហិ និរោធានន្តរនិរោធប្បត្តីហិ នត្ថិវិគតតានំ ភេទោ លក្ខិតោ, ឯវំ បច្ចយធម្មស្ស ធរមានតានិរោធានុបគមេហិ អត្ថិអវិគតតានន្តិ. កថំ បនាយំ ធម្មាវិសេសេ បច្ចយភាវវិសេសោ ទុវិញ្ញេយ្យរូបេន ឋិតោ សម្មា វិភាវិស្សតីតិ អាហ ‘‘ធម្មានញ្ហី’’តិអាទិ. តទភិសមយាយ តេសំ បច្ចយវិសេសានំ អធិគមត្ថំ.

ចតូសុ ខន្ធេសុ ឯកស្សបិ អសង្គហិតត្តាភាវតោ អនន្តរាទីហីតិ វិភត្តិំ បរិណាមេត្វា យោជនា. អញ្ញន្តិ សុខុមរូបំ. ន ហិ តំ បុរេជាតបច្ចយោ ហោតិ. ននុ ច រូបរូបម្បិ បុរេជាតបច្ចយភាវេន កុសលត្តិកេ នាគតន្តិ អាហ ‘‘រូបរូបំ បនា’’តិអាទិ. អញ្ញត្ថ អាគតមេវាតិ យទិបិ កុសលត្តិកេ នាគតំ, សនិទស្សនត្តិកាទីសុ បន អាគតត្តា ន សក្កា រូបរូបស្ស បុរេជាតបច្ចយតំ បដិក្ខិបិតុន្តិ អត្ថោ.

បច្ចយុទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បច្ចយនិទ្ទេសោ

១. ហេតុបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១. ហេតុបច្ចយេន បច្ចយភាវោ ហេតុបច្ចយោតិ ឧទ្ទិដ្ឋោ, ន ហេតុបច្ចយធម្មោតិ អត្ថោ. សោតិ ហេតុភាវេន បច្ចយោ. ឯត្ថ ច បឋមវិកប្បេ យោ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយភាវោ វុត្តោ, យោ ច ទុតិយវិកប្បេ ហេតុភាវេន បច្ចយោ វុត្តោ, សោ យស្មា អត្ថតោ យថាវុត្តស្ស បច្ចយធម្មស្ស យថាវុត្តានំ បច្ចយុប្បន្នានំ ហេតុបច្ចយភាវោយេវ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧភយថាបិ ហេតុភាវេន ឧបការកតា ហេតុបច្ចយោតិ ឧទ្ទិដ្ឋោតិ ទស្សិតំ ហោតី’’តិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ‘‘អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយភាវោ, អារម្មណភាវេន វា បច្ចយោ អារម្មណបច្ចយោ’’តិអាទិនា អារម្មណបច្ចយាទីសុ អត្ថោ នេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯស នយោ សេសបច្ចយេសុបី’’តិ អាហ. ធម្មសភាវោ ឯវ, ន ធម្មតោ អញ្ញា ធម្មសត្តិ នាម អត្ថីតិ. ឧបការកំ ធម្មន្តិ បច្ចយធម្មំ អាហ. ឧបការកតន្តិ បច្ចយតំ.

បច្ចត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ បច្ចត្តវសេន និទ្ទិដ្ឋោ, បឋមាយ វិភត្តិយា និទ្ទិដ្ឋោតិ អត្ថោ. តេនាតិ បច្ចយធម្មនិទ្ទេសភូតេន បច្ចត្តនិទ្ទិដ្ឋេន បឋមេន ហេតុសទ្ទេន. ឯតស្សាតិ ហេតុសទ្ទាភិធេយ្យមត្ថមាហ. សោ ហិ ឆព្ពិធោ នវវិធោ ទ្វាទសវិធោតិ អនេកភេទេន ភិន្នោបិ ហេតុភាវសាមញ្ញេន ឯកជ្ឈំ កត្វា ឯកវចនេន វុត្តោ. ទុតិយោ ហេតុសទ្ទោតិ អានេត្វា យោជនា. ហេតុនា សម្បយុត្តានន្តិ អធិកតត្តា វុត្តំ ‘‘ហេតុ សម្បយុត្តានំ បច្ចយោ ហោន្តោ ហេតុនា សម្បយុត្តានមេវ បច្ចយោ ហោតិ, ន វិប្បយុត្តាន’’ន្តិ ឯវំ បទមេតំ. ន ហិ សព្ពេន សព្ពំ ហេតុវិប្បយុត្តធម្មានំ ហេតុបច្ចយោ ន ហោតីតិ. សម្បយុត្តសទ្ទស្ស សម្ពន្ធីសទ្ទត្តា ‘‘សម្បយុត្តសទ្ទស្ស សាបេក្ខត្តា’’តិ វុត្តំ. សម្បយុត្តោតិ ហិ វុត្តេ កេន សម្បយុត្តោតិ ឯកន្តតោ សម្ពន្ធិអន្តរំ អបេក្ខិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘អញ្ញស្ស…បេ… វិញ្ញាយតី’’តិ. នាយំ ឯកន្តោតិ យ្វាយំ ‘‘ទុតិយេ ហេតុសទ្ទេ អវិជ្ជមានេ’’តិអាទិនា វុត្តោ អត្ថោ, អយមេកន្តោ ន ហោតិ, អញ្ញាបេក្ខោបិ សទ្ទោ អញ្ញស្ស វិសេសនំ ហោតីតិ ឥទំ ន សព្ពត្ថេវ សម្ភវតីតិ អត្ថោ. ‘‘បច្ចត្តនិទ្ទិដ្ឋោ’’តិ ឥមិនា បឋមស្ស ហេតុសទ្ទស្ស សម្បយុត្តសទ្ទានបេក្ខតំ អាហ. តេន វុត្តំ ‘‘ហេហុបច្ចយេន បច្ចយោតិ ឯត្ថេវ ព្យាវដោ’’តិ. អវិសិដ្ឋាតិ ន វិសេសិតា. ឯវន្តិ យថា ហេតុសទ្ទេន អញ្ញត្ថ ព្យាវដេន សម្បយុត្តា ន វិសេសិយន្តិ កិច្ចន្តរបសុតត្តា, ឯវំ សម្បយុត្តសទ្ទេន ហេតុសទ្ទវិសេសនរហិតេន តទត្ថមត្តព្យាវដត្តា អវិសេសតោ សម្បយុត្តានំ គហណំ សិយា. តេន វុត្តំ ‘‘សម្បយុត្តសទ្ទេនា’’តិអាទិ. អាហារិន្ទ្រិយាសម្បយុត្តស្ស អភាវតោតិ អាហារេហិ ឥន្ទ្រិយេហិ ច នសម្បយុត្តស្ស ធម្មស្ស អភាវតោ. ន ហិ ផស្សចេតនាវិញ្ញាណវេទនាជីវិតវិរហិតោ ចិត្តុប្បាទោ អត្ថិ. តេនាហ ‘‘វជ្ជេតព្ពា…បេ… តំ ន កត’’ន្តិ. វជ្ជេតព្ពំ ហេតុវិប្បយុត្តំ.

ឯវម្បីតិ ទុតិយេន ហេតុសទ្ទេន គយ្ហមានេបិ នាបជ្ជតិ. យទិបិ ហេតវោ ពហវោ, សាមញ្ញនិទ្ទេសោ ចាយំ, តថាបិ សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសនិទ្ទិដ្ឋត្តាតិ អធិប្បាយោ. តេន វុត្តំ ‘‘បច្ចត្ត…បេ… វុត្តត្តា’’តិ. វិនាបិ ទុតិយេន ហេតុសទ្ទេន ហេតុសម្បយុត្តភាវេ សិទ្ធេបីតិ ឥមិនា យំ វុត្តំ ‘‘នាយមេកន្តោ’’តិ, តមេវ ឧល្លិង្គេតិ. ន បន ហេតូនន្តិ ឥទំ ហេតុស្ស បច្ចយភាវេន គហិតត្តា បច្ចយុប្បន្នភាវេន គហណំ ន យុជ្ជេយ្យាតិ អាសង្កមានំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘ឯវម្បិ គហណំ សិយា’’តិ. សោតិ ទុតិយោ ហេតុសទ្ទោ. អបរេ បន ‘‘ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ ឯត្ថ ហេតូនញ្ច សម្បយុត្តកានញ្ចាតិ សមាសំ វិកប្បេន្តិ. បតិដ្ឋាមត្តាទិភាវេន និរបេក្ខាតិ ហេតុឈានមគ្គធម្មា បតិដ្ឋានឧបនិជ្ឈាននិយ្យានមត្តេន អញ្ញធម្មនិរបេក្ខា ហេតុឈានមគ្គបច្ចយកិច្ចំ ករោន្តិ. សាបេក្ខា ឯវាតិ អញ្ញសាបេក្ខា ឯវ. អាហរិតព្ពឥសិតព្ពា អាហារិន្ទ្រិយបច្ចយេហិ ឧបកត្តព្ពធម្មា. តស្មាតិ យស្មា យេហិ សាបេក្ខា, តេ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នធម្មេ បច្ចយភាវេនេវ បរិច្ឆិន្ទិត្វា តិដ្ឋន្តិ, តស្មា. តេនាហ ‘‘តេ វិនាបិ…បេ… ន កត’’ន្តិ. បរិច្ឆិន្ទន្តិ វិសេសេន្តិ. តន្តិ ទុតិយំ អាហារិន្ទ្រិយគ្គហណំ. តត្ថាតិ អាហារិន្ទ្រិយបច្ចយនិទ្ទេសេ. ន កេវលញ្ច តត្ថេវ, ឥធ ច ហេតុបច្ចយនិទ្ទេសេ ទុតិយេន ហេតុគ្គហណេន បច្ចយុប្បន្នានំ បុន វិសេសនកិច្ចំ នត្ថិ, កស្មា? បច្ចយភូតេនេវ ហេតុនា សម្បយុត្តានំ អញ្ញេសញ្ច ហេតូនំ អវិច្ឆិន្នត្តា.

បុរិមវចនាបេក្ខោ វុត្តស្សេវ និទ្ទេសោតិ តំ-សទ្ទស្ស បដិនិទ្ទេសភាវមាហ. បាកដីភូតេ ឯវ អត្ថេ បវត្តតិ, បាកដីភាវោ ច អញ្ញានបេក្ខេន សទ្ទេន បកាសិតត្តា វេទិតព្ពោ. អនបេក្ខនីយោ អត្ថន្តរព្យាវដត្តា. អញ្ញោតិ ហេតុសទ្ទតោ អញ្ញោ. និទ្ទិសិតព្ពបកាសកោ វុត្តោ នត្ថិ, យោ តំ-សទ្ទេន បដិនិទ្ទេសំ លភេយ្យ.

យទិ ឯវំ ‘‘តំសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ ឯត្ថ កថន្តិ អាហ ‘‘ហេតុសម្បយុត្តកានន្តិ ឥមិនា បនា’’តិអាទិ. តត្ថ បន-សទ្ទោ សតិបិ ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានំ និទ្ទេសភាវេ ហេតុសម្បយុត្តកសទ្ទេ លព្ភមានានំ និទ្ទិសិតព្ពានំ បាកដីករណសង្ខាតំ ហេតុសទ្ទតោ វិសេសំ ជោតេតិ. ‘‘ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ ឥមស្ស សមាសបទស្ស ឧត្តរបទត្ថប្បធានត្តមាហ ‘‘បច្ចយុប្បន្នវចនេនា’’តិ. តេន ច យថាធិប្បេតស្ស អត្ថស្ស ឯកទេសោវ វុច្ចតិ ធម្មានំ វិសេសនភាវតោតិ អាហ ‘‘អសមត្តេនា’’តិ. វិសេសនំ នាម វិសេសិតព្ពាបេក្ខន្តិ អាហ ‘‘បច្ចយុប្បន្នវចនន្តរាបេក្ខេនា’’តិ. វុត្តតាយ វិនា បដិនិទ្ទេសតា នត្ថីតិ ‘‘បុព្ពេ វុត្តេនា’’តិ វុត្តំ.

តំ-សទ្ទេន និទ្ទិសិតព្ពន្តិ ‘‘តំសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ ឯត្ថ តំ-សទ្ទេន និទ្ទិសិតព្ពំ ហេតុសម្បយុត្តកសទ្ទេ បាកដីភូតំ កិំ បនាតិ បុច្ឆតិ. តេ ហេតូ ចេវ…បេ… ហេតុសម្បយុត្តកា ច តំ-សទ្ទេន និទ្ទិសិតព្ពា ហេតុសម្បយុត្តកសទ្ទេ បាកដីភូតាតិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញថាតិ ‘‘យេហិ ហេតូហី’’តិអាទិនា វុត្តប្បការតោ អញ្ញថា អញ្ញេន បការេន. តំ អញ្ញំ បការំ ទស្សេន្តោ ‘‘តេ ហេតូ…បេ… សម្ពន្ធេ សតី’’តិ អាហ. ឥធាតិ អនន្តរំ វុត្តសម្ពន្ធនំ ភុម្មនិទ្ទេសេន បរាមសតិ. តេនេវាតិ បឋមេនេវ ហេតុសទ្ទេន. តំ-សទ្ទេន និទ្ទិសិតព្ពាតិ ‘‘តំសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ ឯត្ថ តំ-សទ្ទេន និទ្ទិសិតព្ពា យថា បាកដា, ឯវំ បុព្ពេ ‘‘តំសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ វុត្តចោទនាយម្បិ ឯវមេវ តេនេវ តំ-សទ្ទេន និទ្ទិសិតព្ពា បាកដា ភវិតុំ អរហន្តិ. តថា ច សតិ និទ្ទិសិតព្ពស្ស…បេ… ន យុជ្ជេយ្យ. ទុវិធម្បិ វា ហេតុគ្គហណំ អបនេត្វាតិ ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ ឯត្ថ កតំ ទ្វិប្បការហេតុគ្គហណំ អវិចារេត្វា ‘‘តំសម្បយុត្តកានន្តិ អវត្វា’’តិអាទិនា តំ-សទ្ទវចនីយតំ ចោទេតិ, ‘‘និទ្ទិសិតព្ពស្ស អបាកដត្តា’’តិអាទិនា បរិហរតិ ច. ហេតូ ហិ បច្ចយាតិ ឥទំ អយំ ហេតុបច្ចយកថាតិ កត្វា វុត្តំ.

តំ ន វុត្តន្តិ ចិត្តសមុដ្ឋានវចនំ ន វុត្តំ. តស្សាតិ សហជាតបច្ចយស្ស. កដត្តារូបស្ស បច្ចយភាវោ ន វុត្តោ ភវេយ្យ, វុត្តោវ សោ ‘‘វិបាកាព្យាកតោ ឯកោ ខន្ធោ តិណ្ណន្នំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ, តយោ ខន្ធា ឯកស្ស ខន្ធស្ស កដត្តា ច រូបាន’’ន្តិអាទិនា, តស្មា ចិត្តចេតសិកានំ កដត្តារូបបច្ចយភាវោ ន សក្កា និវារេតុំ. តត្ថាតិ សហជាតបច្ចយនិទ្ទេសេ. តត្ថ ហិ ‘‘ចិត្តចេតសិកា ធម្មា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានិ ឯវ និទ្ទិដ្ឋានិ. ឥធាបីតិ ឥមស្មិំ ហេតុបច្ចយនិទ្ទេសេបិ. ឯវំ ភវិតព្ពន្តិ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ និទ្ទេសេន ភវិតព្ពំ. យទិ ឯវំ កស្មា តថា ន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានានន្តិ បនា’’តិអាទិ. វិសេសិតំ ហោតិ សព្ពចិត្តចេតសិកាសមុដ្ឋានភាវេន. វចនេនាតិ យថាទស្សិតេន សហជាតបច្ចយនិទ្ទេសវចនេន. ចិត្តចេតសិកានំ បច្ចយភាវោ ឯវ ហិ តត្ថ បច្ចយនិទ្ទេសេ វុត្តោ, ន ចិត្តចេតសិកានំ សមុដ្ឋានភាវោតិ អធិប្បាយោ.

ហេតុអាទិបដិពទ្ធតញ្ច ទស្សេតិ យទគ្គេន តានិ ចិត្តបដិពទ្ធវុត្តីនិ, តទគ្គេន តំសម្បយុត្តធម្មបដិពទ្ធវុត្តីនិបិ ហោន្តីតិ. អារម្មណមេតំ ហោតីតិ យទេតំ កុសលាកុសលចេតនាវសេន មនោទ្វារេ ចេតនំ សេសទ្វារេសុ កាយវចីបយោគវសេន សង្កប្បនំ, យញ្ច កាមរាគាទីនំ សន្តានេ អនុសយនំ, ឯតំ អារម្មណំ ឯសោ បច្ចយោ កម្មវិញ្ញាណស្ស ឋិតិយា បតិដ្ឋានាយ. បតិដ្ឋិតេតិ កម្មំ ជវាបេត្វា បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនសមត្ថតាបតិដ្ឋាបត្តេ កម្មវិញ្ញាណេ វិរុឡ្ហេតិ តតោ ឯវ កម្មវិញ្ញាណតោ បដិសន្ធិវិញ្ញាណពីជេ វិរុឡ្ហេ វិរុហន្តេតិ អត្ថោ. អថ វា បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ហោតីតិ កិលេសាភិសង្ខារសង្ខាតេ កម្មវិញ្ញាណស្ស ឋិតិយា បវត្តិយា អារម្មណេ បច្ចយេ បដិសិទ្ធេ អាយតិបដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស បតិដ្ឋា ហោតិ, តស្មិំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណេ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិវសេន បតិដ្ឋិតេ បតិដ្ឋហន្តេ វិរុឡ្ហេ ពីជភាវេន វិរុហន្តេ នាមរូបស្ស អវក្កន្តិ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘បដិសន្ធិនាមរូបស្ស វិញ្ញាណបច្ចយតា វុត្តា’’តិ.

បុរិមតរសិទ្ធាយាតិ ខេត្តភាវនិព្ពត្តិយា បុរេតរមេវ សិទ្ធាយ បថវិយា. អត្តលាភោយេវ ចេត្ថ បតិដ្ឋានំ, ន បដិលទ្ធត្តភាវានំ អវដ្ឋានន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘បតិដ្ឋានំ កម្មស្ស កដត្តា ឧប្បត្តីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ អាហ.

សេសរូបានន្តិ បដិសន្ធិក្ខណេ បថវីធាតុអាទីនំ សេសរូបានំ, បវត្តេ បន តិសន្តតិរូបានម្បិ. សហភវនមត្តំ វា ទស្សេតិ. សហភាវេនបិ ហិ អត្ថិ កាចិ វិសេសមត្តា. កត្ថចិ កត្ថចីតិ បកតិកាលភវវិសេសាទិកេ. តតិយបកតិយញ្ហិ បឋមកប្បិកកាលេ ច ភាវកលាបោ នត្ថិ, រូបភវេ កាយកលាបោបិ. អាទិ-សទ្ទេន តត្ថេវ ឃានជិវ្ហាកលាបា, កាមភវេ ច អន្ធាទីនំ ចក្ខាទិកលាបា សង្គយ្ហន្តិ. កត្ថចិ អភាវាភាវតោតិ នាមរូបោកាសេ កត្ថចិបិ អភាវាភាវតោ.

តេសន្តិ បវត្តិយំ កដត្តារូបាទីនំ. ន ហិ ហេតុ បវត្តិយំ កដត្តារូបស្ស បច្ចយោ ហោតិ, ឧតុអាហារជានំ បន សម្ភវោយេវ នត្ថិ. តេន វុត្តំ ‘‘បច្ចយភាវប្បសង្គោយេវ នត្ថី’’តិ. ន បន លព្ភតិ បច្ចយបច្ចនីយេ តាទិសស្ស វារស្ស អនុទ្ធដត្តា. ឥទន្តិ ‘‘បវត្តិយំ កដត្តារូបាទីនំ បច្ចយភាវបដិពាហនតោ’’តិ ឥទំ ‘‘ហេតូ សហជាតាន’’ន្តិ អទេសនាយ បរិហារវចនំ, ឦទិសី បន ចោទនា អនោកាសា ឯវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. យោ ហិ ធម្មោ យថា ភគវតា ទេសិតោ, សោ តថេវ គហេតព្ពោតិ.

ហេតុបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អារម្មណបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

២. ឧប្បជ្ជនក្ខណេយេវាតិ ឯត្ថ ឧប្បាទតោ បដ្ឋាយ យាវ ភង្គា ឧទ្ធំ បជ្ជនំ គមនំ បវត្តនំ ឧប្បជ្ជនំ, តស្ស ខណោ, តស្មិំ ឧប្បជ្ជនក្ខណេតិ ឯវំ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ហិ សតិ ឧប្បជ្ជនសទ្ទេន ឧប្បន្នសទ្ទេន វិយ សព្ពេ បវត្តមានភាវា សង្គហិតា ហោន្តិ, ន ឧប្បាទមត្តំ. តេនាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ វត្តមានក្ខណេយេវ រូបាទីនំ អារម្មណបច្ចយត្តេន. អនាលម្ពិយមានានន្តិ សព្ពេន សព្ពំ នាលម្ពិយមានានន្តិ អត្ថោ. អញ្ញថា ហិ យថាវុត្តានំ រូបាទីនំ យទា អារម្មណបច្ចយត្តាភាវោ, តទា អនាលម្ពិយមានតាវាតិ. សព្ពរូបានីតិ សព្ពានិ រូបាយតនានិ, យត្តកានិ តានិ អាបាថគតានិ យោគ្យទេសេ ឋិតានិ, តានិ សព្ពានីតិ អត្ថោ. សហ ន ហោន្តីតិ ឯកជ្ឈំ អារម្មណំ ន ហោន្តិ. សតិបិ ហិ អនេកេសំ ឯកជ្ឈំ អាបាថគមនេ យត្ថ យត្ថ បុព្ពាភោគោ, តំ តំយេវ អារម្មណំ ហោតិ, ន សព្ពំ. នីលាទិសង្ឃាតវសេន ចេតំ វុត្តំ, ន បច្ចេកំ នីលាទិរូបាយតនមត្តវសេន. សមុទិតានិយេវ ហិ រូបាយតនានិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អារម្មណំ, ន វិសុំ វិសុន្តិ ធាតុវិភង្គវណ្ណនាយំ ទស្សិតោយំ នយោ. យំ បន អដ្ឋកថាយំ ‘‘តេ តេ វិសុំ វិសុំ អារម្មណបច្ចយោ ហោន្តី’’តិបិ វុត្តំ, តម្បិ យថាវុត្តមេវត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. អញ្ញថា រូបាយតនំ មនិន្ទ្រិយគោចរំ នាម ន សិយា. សទ្ទាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តេនេវាហ ‘‘តថា សទ្ទាទយោបី’’តិ. ‘‘សហ ន ហោន្តី’’តិ វុត្តមត្ថំ បាឡិយា វិភាវេតុំ ‘‘យំ យន្តិ ហិ វចនំ រូបាទីនិ ភិន្ទតី’’តិ អាហ.

‘‘យេ ឯតេ’’តិអាទិកោ បុរិមោ អត្ថោ, ‘‘ន ឯកតោ ហោន្តី’’តិអាទិកោ បន បច្ឆិមោ, ‘‘សព្ពារម្មណតាទិវសេន វា ឥធាបិ អត្ថោ គហេតព្ពោ’’តិ កស្មា វុត្តំ. ន ហិ ‘‘យំ យំ វា បនារព្ភា’’តិ ឥមិស្សា បាឡិយា វិយ ‘‘យំ យំ ធម្មំ អារព្ភា’’តិ ឥមស្ស បាឋស្ស បុរតោ មនោវិញ្ញាណស្ស សព្ពារម្មណតា នាគតា. វុត្តញ្ហិ ‘‘សព្ពេ ធម្មា មនោវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ. ន ហិ អនន្តរមេវ បាឡិយំ សរូបតោ អាគតមត្ថំ គហេត្វា បទន្តរំ សំវណ្ណេតព្ពំ. តត្ថ ហិ ‘‘រូបារម្មណំ វា’’តិអាទិនា និយមវសេន ឆ អារម្មណានិ វត្វា ‘‘យំ យំ វា បនារព្ភា’’តិ វចនំ សព្ពារម្មណតាទិទស្សនន្តិ យុត្តមេវេតន្តិ, ឥធ បន សព្ពារម្មណតំ វត្វា បុន ‘‘យំ យំ ធម្មំ អារព្ភា’’តិ វុច្ចមានំ សព្ពារម្មណតាទស្សនន្តិ កថមិទំ យុជ្ជេយ្យ? កមាភាវោបិ ‘‘សព្ពេ ធម្មា’’តិ អវិសេសវចនេនេវ សិទ្ធោ អារម្មណានុបុព្ពិយាវ អគ្គហិតត្តា. ន ហិ មនោធាតុយា វិយ មនោវិញ្ញាណធាតុយា ឥធ អារម្មណានិ អនុបុព្ពតោ គហិតានិ, តត្ថ វិយ វា ឯតេនេវ និយមាភាវោបិ សំវណ្ណិតោតិ វេទិតព្ពោ. តស្មា អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវេត្ថ អត្ថោ គហេតព្ពោ.

បវត្តន្តិ បវត្តនំ. នទិយា សន្ទនំ បព្ពតស្ស ឋានន្តិ ហិ វុត្តា អវិរតមវិច្ឆេទនាយំ តថាបវត្តិកិរិយាវ. តេនាហ ‘‘អវិរតំ អវិច្ឆិន្នំ សន្ទន្តី’’តិ. ឯវន្តិ យថា ‘‘សន្ទន្តី’’តិ វត្តមានវចនំ វុត្តំ, ឯវំ ‘‘យេ យេ ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ សព្ពសង្គហវសេន ឧប្បជ្ជនស្ស គហិតត្តា អារម្មណបវគ្គតោ ‘‘ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ វត្តមានវចនំ វុត្តន្តិ អត្ថោ. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សព្ពកាលសង្គហវសេនា’’តិអាទិ. តថា ច វុត្តំ ‘‘អតីតានាគត…បេ… អធិប្បាយោ’’តិ, អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ ចិត្តចេតសិកានន្តិ អត្ថោ. សមុទាយវសេនាតិ ចិត្តេន រាសីករណវសេន. អធិប្បាយោតិ ឥមិនា វត្តមានុបចារេន វិនាវ ‘‘យេ យេ ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ ឯត្ថ វត្តមានត្ថំ សក្កា យោជេតុន្តិ ឥមមត្ថំ ឧល្លិង្គេតិ. តេនាហ ‘‘ឥមេ បនា’’តិអាទិ. យទិបិ បច្ចយធម្មា កេចិ អតីតា អនាគតាបិ ហោន្តិ, បច្ចយុប្បន្នធម្មោ បន បច្ចុប្បន្នោ ឯវាតិ អាហ ‘‘អតីតានាគតានំ ន ហោន្តី’’តិ. ឧប្បាទេ វា ហិ បច្ចយុប្បន្នស្ស បច្ចយេន ភវិតព្ពំ ឋិតិយំ វាតិ. តស្មាតិ យស្មា អតីតានាគតា បរមត្ថតោ នត្ថិ, តស្មា. តេសូតិ បច្ចយុប្បន្នេសុ. តំតំបច្ចយាតិ តំ តំ រូបាទិអារម្មណំ បច្ចយោ ឯតេសន្តិ តំតំបច្ចយា. អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ សមានសភាវត្តា. ន ហិ អត្ថាភេទេន សភាវភេទោ អត្ថិ. ន បន តំតំបច្ចយវន្តតា ទស្សិតា ហោតិ អតីតានាគតេសុ និប្បរិយាយេន តទភាវតោ. យស្មា បច្ចយវន្តោ បច្ចយុប្បន្នាយេវ, តេ ច បច្ចុប្បន្នាយេវាតិ.

យំ យំ ធម្មំ តេ តេ ធម្មាតិ យំនិមិត្តាយំវចនភេទោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. រូបារូបធម្មា ហិ កលាបតោ បវត្តមានាបិ ចិត្តចេតសិកានំ កទាចិ វិសុំ វិសុំ អារម្មណំ ហោន្តិ, កទាចិ ឯកជ្ឈំ, ន ឯត្ថ និយមោ អត្ថិ, បុរិមាភោគោយេវ បន តថាគហណេ ការណំ. តយិមំ ទីបេតុំ ភគវតា យំវចនភេទោ កតោតិ ច សក្កា វត្តុំ, យស្មា បន ឯកកលាបបរិយាបន្នានម្បិ ធម្មានំ ឯកជ្ឈំ គហណេ ន សមុទាយោ គយ្ហតិ តទាភោគាភាវតោ, អថ ខោ សមុទិតា ធម្មា ឯវាតិ សហគ្គហណម្បិ វិសុំគហណគតិកំ, តស្មា វិសុំគហណសព្ភាវទីបនត្ថំ ‘‘យំ យ’’ន្តិ វត្វា សតិបិ វិសុំគហណេ តេ សព្ពេ ឯកជ្ឈំ អារម្មណបច្ចយោ ហោន្តីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘តេ តេ’’តិ វុត្តន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចត្តារោ ហិ ខន្ធា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វេទនាទីសូតិ វេទនាទីសុ ចតូសុ ខន្ធេសុ អភិន្ទិត្វា គហណវសេន, ភិន្ទិត្វា បន គហណវសេន ផស្សាទីសុ. យោ ច រូបាទិកោតិ ឥទំ វិញ្ញាណន្តរស្ស សាធារណារម្មណវសេន វុត្តំ, យេ ច អនេកេ ផស្សាទយោតិ ឥទំ អសាធារណារម្មណវសេន. តេ សព្ពេតិ តេ សាធារណាសាធារណប្បភេទេ សព្ពេបិ អារម្មណធម្មេ. ឯកេកមេវ អារព្ភ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. រូបារម្មណធម្មា ច អនេកេ នីលាទិភេទតោ. តថាតិ អនេកេ. តេន ភេរិសទ្ទាទិកេ, មូលគន្ធាទិកេ, មូលរសាទិកេ, កថិនសម្ផស្សាទិកេ, វេទនាទិកេ ច សង្គណ្ហាតិ. អនេកេតិ ហិ ឥមិនា អនេកកលាបគតានំយេវ វណ្ណាទីនំ ឥន្ទ្រិយវិញ្ញាណារម្មណភាវមាហ. សាមញ្ញតោ ហិ វុត្តំ យថារហំ ភិន្ទិត្វា និទស្សិតព្ពំ ហោតីតិ.

កុសលវិបាកស្សាតិ កុសលស្ស វិបាកស្ស ច. ន ហិ និព្ពានំ បុព្ពេ និវុត្ថន្តិ ឥទំ ‘‘ទិដ្ឋនិព្ពានោយេវា’’តិអាទិនា វក្ខមានមេវ អត្ថំ ហទយេ ឋបេត្វា វុត្តំ. បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន ហិ និព្ពានវិភាវនំ អទិដ្ឋសច្ចស្ស វា សិយា ទិដ្ឋសច្ចស្សបិ វា. តត្ថ អទិដ្ឋសច្ចេន តាវ តំ វិភាវេតុមេវ ន សក្កា អប្បដិវិទ្ធត្តា, ឥតរស្ស បន បគេវ វិភូតមេវាតិ តំ តេន វិភាវិតំ នាម ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ ច ‘‘ន ច តំ វុត្ត’’ន្តិ ឥមិនា បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស និព្ពានារម្មណករណាភាវំ អាគមតោ ទស្សេត្វា ‘‘ន ហិ និព្ពាន’’ន្តិអាទិនា យុត្តិតោ ទស្សេតិ. តត្ថ ‘‘ន បុព្ពេ និវុត្ថំ អសង្ខតត្តា’’តិ កស្មា វុត្តំ? គោចរាសេវនាយ អាសេវិតស្សបិ និវុត្ថន្តិ ឥច្ឆិតត្តា. ទិដ្ឋសច្ចោយេវ ហិ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន និព្ពានំ វិភាវេតិ, ន អទិដ្ឋសច្ចោ. តំ បន ញាណំ ខន្ធេ វិយ ខន្ធបដិពទ្ធេបិ វិភាវេតីតិ និព្ពានារម្មណខន្ធវិភាវនេ និព្ពានម្បិ វិភាវេតីតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. ឯតេន បយោជនាភាវចោទនា បដិក្ខិត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. ឯវំ អនាគតំសញាណេបិ យោជេតព្ពន្តិ យថា បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស និព្ពានារម្មណតា ទស្សិតា, ឯវំ អនាគតំសញាណេបិ យថារហំ យោជេតព្ពំ. តត្ថ បន ‘‘ខន្ធបដិពទ្ធវិភាវនកាលេ’’តិអាទិនា យោជនា វេទិតព្ពា. តេន វុត្តំ ‘‘យថារហ’’ន្តិ. កស្សចិ អភិញ្ញាប្បត្តស្សបិ រូបាវចរស្ស, បគេវ ឥតរស្ស.

អារម្មណបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អធិបតិបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣. ធុរសហចរិយតោ ធោរេយ្យោ ‘‘ធុរ’’ន្តិ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ធុរន្តិ ធុរគ្គាហ’’ន្តិ. ឆន្ទស្ស បុព្ពង្គមតាសិទ្ធំ បាសំសភាវំ ឧបាទាយ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ជេដ្ឋក’’ន្តិ វុត្តន្តិ តមេវត្ថំ ទីបេន្តោ ‘‘សេដ្ឋ’’ន្តិ អាហ. តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋសាលិនិយំ ‘‘ឆន្ទំ បុព្ពង្គមំ កត្វា អាយូហិត’’ន្តិ. បុរិមឆន្ទស្សាតិ ‘‘ឆន្ទាធិបតី’’តិ បុរិមស្មិំ បទេ និទ្ទេសវសេន វុត្តស្ស ឆន្ទសទ្ទស្ស សមានរូបេន សទិសាការេន. តទនន្តរំ និទ្ទិដ្ឋេនាតិ តស្ស បុរិមស្ស ឆន្ទសទ្ទស្ស អនន្តរំ និទ្ទេសវសេន វុត្តេន. តតោ ឯវ ច តំសមានត្ថតាយ ច តំសម្ពន្ធេន ‘‘ឆន្ទសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ ឯត្ថ ឆន្ទសទ្ទេនេវ អធិបតិសទ្ទរហិតេនាតិ អត្ថោ. បច្ចយភូតស្សាតិ អធិបតិបច្ចយភូតស្ស. សម្បយុត្តកវិសេសនភាវោតិ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានំ សោ ឯវ អធិបតិបច្ចយតាសង្ខាតោ វិសេសនភាវោ. ឯស នយោតិ ឥមិនា ‘‘វីរិយាធិបតិ វីរិយសម្បយុត្តកានន្តិអាទីសុ បុរិមវីរិយស្ស សមានរូបេនា’’តិអាទិនា វត្តព្ពំ អត្ថវចនំ អតិទិសតិ.

កុសលាព្យាកតានំ បវត្តិន្តិ កុសលាព្យាកតានំ អធិបតីនំ បវត្តនាការំ. អលទ្ធំ អារម្មណំ លទ្ធព្ពំ លព្ភនីយំ, លទ្ធុំ វា សក្កុណេយ្យំ, ទុតិយេ បន អត្ថេ លាភមរហតីតិ លទ្ធព្ពំ. អវញ្ញាតន្តិ បគេវ អនវញ្ញាតន្តិ អត្ថោ.

អប្បនាប្បត្តា កុសលកិរិយធម្មា មហាពលា សាធិបតិកា ឯវ ហោន្តិ, តថា មិច្ឆត្តនិយតាបីតិ អាហ ‘‘អប្បនាសទិសា…បេ… នុប្បជ្ជន្តី’’តិ. អប្បនាសទិសាតិ អប្បនាប្បត្តសទិសា. កម្មកិលេសាវរណភូតា ច តេតិ តេ មិច្ឆត្តនិយតធម្មា កម្មាវរណភូតា, យេ អានន្តរិយប្បការា កិលេសាវរណភូតា, យេ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិធម្មា, សម្បយុត្តចេតនាយ បនេត្ថ កិលេសាវរណបក្ខិកតា ទដ្ឋព្ពា អានន្តរិយចេតនាសម្បយុត្តស្ស បដិឃស្ស កម្មាវរណបក្ខិកតា វិយ. បច្ចក្ខគតិ អនន្តរតាយ វិនា ភាវិនីតិ វុត្តំ ‘‘បច្ចក្ខសគ្គានំ កាមាវចរទេវានម្បី’’តិ. តេន តេសុ អានន្តរិយា វិយ អសម្ភាវិនោ អហេតុកាភិនិវេសាទយោបីតិ ទស្សេតិ.

តិវិធោបិ កិរិយារម្មណាធិបតីតិ ឯត្ថ អយំ កិរិយារម្មណាធិបតីតិ អជ្ឈត្តារម្មណោ អធិប្បេតោ, ឧទាហុ ពហិទ្ធារម្មណោតិ ឧភយថាបិ ន សម្ភវោ ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កាមាវចរាទិភេទតោ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បរសន្តានគតានំ សារម្មណធម្មានំ អធិបតិបច្ចយតា នត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. អភាវតោតិ អវចនតោ. អវចនញ្ហិ នាម យថាធម្មសាសនេ អភិធម្មេ អភាវោ ឯវាតិ ឯតេនេវ អនុទ្ធដតាបិ អវុត្តតោ វេទិតព្ពា. អជ្ឈត្តារម្មណពហិទ្ធារម្មណទ្វយវិនិមុត្តស្ស សារម្មណធម្មស្ស អភាវតោ នត្ថីតិ វិញ្ញាយតីតិ វត្តព្ពេ តមេវ វិញ្ញាយមានតំ សម្ភាវេន្តោ ‘‘នត្ថីតិ វិញ្ញាយមានេបី’’តិ អាហ. តេន វុត្តំ ‘‘ពហិទ្ធា ខន្ធេ’’តិអាទិ. រូបេ ឯវ ភវិតុំ អរហតិ ឯទិសេសុ ឋានេសុ អរូបេ អសម្ភវតោតិ អធិប្បាយោ. អសម្ភវតោ ច យថាវុត្តបាឡិអនុសារតោតិ វេទិតព្ពន្តិ. ‘‘វិចារិត’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ‘‘អតីតារម្មណេ អនាគតេ ខន្ធេ គរុំ កត្វា អស្សាទេតី’’តិអាទិវចនតោ អរូបេបិ ឯទិសេសុ ឋានេសុ ខន្ធសទ្ទោ បវត្តតេវ. អាវជ្ជនកិរិយសព្ភាវតោ បនាតិ ឥទំ យថាទស្សិតបាឡិយា វិរោធបរិហរណាធិប្បាយេន វុត្តំ, អវចនំ បន កត្ថចិ វិនេយ្យជ្ឈាសយេន, កត្ថចិ នយទស្សនេន ហោតីតិ កុតោ វិរោធាវសរោ.

អធិបតិបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អនន្តរបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

៤. យថាវុត្តា និរោធានន្តរសុញ្ញតា និរោធប្បត្តតា ឱកាសទានវិសេសោ, អត្តនោ អនុរូបចិត្តុប្បាទនសមត្ថតា ចិត្តនិយមហេតុតា, តត្ថ អនន្តរុប្បាទនសមត្ថតា ច សណ្ឋានាភាវតោ សុដ្ឋុតរំ និរន្តរុប្បាទនសមត្ថតា ច ចិត្តនិយមហេតុវិសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. ធាតុវសេនាតិ វិញ្ញាណធាតុមនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុវសេន. ឯត្តកា ឯវ ហិ ធាតុយោ ភិន្នសភាវា អនន្តរបច្ចយតាយ និយមេត្វា វត្តព្ពា, អភិន្នសភាវា បន វិសេសាភាវតោ បុរិមតាមត្តំយេវ វិសេសំ បុរក្ខត្វា វត្តព្ពាតិ តា កុសលាទិភេទេន តថា វុត្តា. តេនាហ ‘‘កុសលាទិវសេន ចា’’តិ. យា បន មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុវសេន អនន្តរបច្ចយតា វត្តព្ពា, តត្ថ មនោវិញ្ញាណធាតុ មនោធាតុយា អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោតិ វុច្ចមានោ សម្មោហោ សិយា, បុរេ មនោធាតុយា អនន្តរបច្ចយភាវេន វុត្តា, ឥទានិ មនោវិញ្ញាណធាតុ មនោធាតុយាតិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នវិសេសា ន វិញ្ញាយេយ្យ, មនោធាតុយា បន ចក្ខុវិញ្ញាណាទិធាតូនំ អនន្តរបច្ចយភាវេ វុច្ចមានេ និយមោ នត្ថិ. តេនាហ ‘‘មនោធាតុ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយាតិ ចា’’តិ. តថេវាតិ និយមាភាវតោ ឯវាតិ អត្ថោ. តស្មាតិ យស្មា ឥតោ អញ្ញថា ទេសនាយ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នានំ វិសេសាភាវោ ចិត្តវិសេសទស្សនវិច្ឆេទោ និយមាភាវោ ចាតិ ឥមេ ទោសា អាបជ្ជន្តិ, តស្មា. និទស្សនេនាតិ ធាតុវសេន និទស្សនេន. នយំ ទស្សេត្វាតិ ‘‘មនោវិញ្ញាណធាតុ តំសម្បយុត្តកា ច ធម្មា មនោធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវមាទិកស្ស អនន្តរបច្ចយតាគ្គហណស្ស នយំ ទស្សេត្វា. និរវសេសទស្សនត្ថន្តិ និរវសេសស្ស អនន្តរបច្ចយភាវិនោ ចិត្តុប្បាទស្ស ទស្សនត្ថំ.

សទិសកុសលានន្តិ សមានកុសលានំ, សមានតា ចេត្ថ ឯកវីថិបរិយាបន្នតាយ វេទិតព្ពា. តេនេវាហ ‘‘ភូមិភិន្នានម្បិ បច្ចយភាវោ វុត្តោ ហោតី’’តិ. សមានវីថិតា ច យស្មា សមានវេទនា សមានហេតុកា ច ហោន្តិ, តស្មា ‘‘វេទនាយ វា ហេតូហិ វា សទិសកុសលាន’’ន្តិ អាហ. វា-សទ្ទោ ចេត្ថ អនិយមត្ថោ. តេន ញាណសង្ខារាទិភេទស្សបិ វិកប្បនវសេន សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ចុតិបិ គហិតា តំសភាវត្តា. ភវង្គចិត្តមេវ ហិ បរិយោសានេ ‘‘ចុតី’’តិ វុច្ចតិ. កុសលាកុសលានន្តរញ្ច កទាចិ សា ឧប្បជ្ជតីតិ តទារម្មណម្បិ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, កិរិយជវនានន្តរំ តទារម្មណុប្បត្តិយន្តិ អធិប្បាយោ.

កាមាវចរកិរិយាយ អាវជ្ជនស្សាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ អធិប្បេតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អាវជ្ជនគ្គហណេន កាមាវចរកិរិយំ វិសេសេតី’’តិ អាហ. តមេវ ហិ អត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘កាមាវចរវិបាកោ’’តិអាទិ វុត្តំ. វោដ្ឋព្ពនម្បិ គហិតំ សន្តីរណានន្តរត្តាតិ អធិប្បាយោ.

អនន្តរបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សហជាតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

៦. បោរាណបាឋោតិ បុរាតនោ អដ្ឋកថាបាឋោ. ឥមស្សាតិ ឥមស្ស បទស្ស. អវុត្តស្សាតិ បាឡិយំ អវុត្តស្ស. យទិបិ សហគតសទ្ទស្ស អត្ថសំវណ្ណនាយំ សំសដ្ឋសទ្ទស្ស វិយ សមានត្ថស្សបិ កត្ថចិ សទ្ទន្តរស្ស អត្ថោ វុច្ចតិ បរិយាយវិសេសពោធនត្ថំ, តថាបិ ន មូលសទ្ទស្ស អត្ថោ វិភាវិតោ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន ច…បេ… ហោតី’’តិ. ‘‘អញ្ញមញ្ញ’’ន្តិ ច ‘‘អញ្ញអញ្ញ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ម-ការាគមំ កត្វា និទ្ទេសោ, កម្មព្យតិហារេ ចេតំ បទំ, តស្មា ឥតរេតរន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បច្ចយបច្ចយុប្បន្នានំ ឯកស្មិំយេវ ខណេ បច្ចយុប្បន្នបច្ចយភាវស្ស ឥច្ឆិតត្តា យោ ហិ យស្ស បច្ចយោ យស្មិំ ខណេ, តស្មិំយេវ ខណេ សោបិ តស្ស បច្ចយោតិ អយមេត្ថ អញ្ញមញ្ញបច្ចយតា. តថា ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អញ្ញោ អញ្ញស្សា’’តិ វត្វា ‘‘ឥមិនា…បេ… ទីបេតី’’តិ វុត្តំ. ឱក្កមនំ បវិសនន្តិ អត្ថោ. អាសនក្ខណេ ហិ ធម្មា បុរិមភវតោ ឥមំ ភវំ បវិសន្តា វិយ ហោន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘បរលោកតោ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា បវិសន្តំ វិយ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. តស្មា អវិសេសេន បដិសន្ធិ ឱក្កន្តិសទ្ទាភិធេយ្យាតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ ‘‘ឱក្កន្តិ…បេ… អធិប្បាយេនាហា’’តិ. តំនិវារណត្ថន្តិ តស្ស ខណន្តរេ រូបីនំ សហជាតបច្ចយភាវស្ស ‘‘កញ្ចិ កាលេ ន សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ និវារណត្ថំ. តេន បទទ្វយេន សមានេសុ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នធម្មេសុ បុរិមតោ បច្ឆិមស្ស វិសេសមត្ថំ ទស្សេតិ.

ឯវញ្ច ‘‘កញ្ចិ កាលេ’’តិ បទស្ស ‘‘កេចិ កាលេតិ វា, កិស្មិញ្ចិ កាលេ’’តិ វា វិភត្តិវិបល្លាសេន អត្ថោ គហេតព្ពោតិ អធិប្បាយេន បឋមវិកប្បំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បការន្តរេន ទស្សេតុំ ‘‘កញ្ចិ កាលេតិ កេចិ កិស្មិញ្ចិ កាលេតិ វា អត្ថោ’’តិ អាហ. តេន ‘‘កញ្ចី’’តិ អយំ សាមញ្ញនិទ្ទេសោតិ ទស្សេតិ. យោ ហិ អយំ ‘‘កេចី’’តិ បច្ចត្តពហុវចនាភិធេយ្យោ អត្ថោ, យោ ច ‘‘កិស្មិញ្ចី’’តិ ភុម្មេកវចនាភិធេយ្យោ, តទុភយំ សតិ កាលវន្តកាលតាវិភាគេ កិំ-សទ្ទស្ស វចនីយតាសាមញ្ញេន បន ឯកជ្ឈំ កត្វា ‘‘កញ្ចី’’តិ បាឡិយំ វុត្តន្តិ តំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘កេចិ កិស្មិញ្ចី’’តិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘កិស្មិញ្ចី’’តិ ភុម្មវសេនេវ វុត្តំ. តេន យថាវុត្តអត្ថវិភាគេន បទេន. វត្ថុភូតាតិ វត្ថុសភាវា. ហទយរូបមេវ សន្ធាយ វទតិ. រូបន្តរានន្តិ ហទយវត្ថុតោ អញ្ញរូបានំ. អរូបីនំ សហជាតបច្ចយតំ បុព្ពេ ‘‘ឱក្កន្តិក្ខណេ នាមរូប’’ន្តិ ឯត្ថ អនិវារិតំ និវារេតីតិ យោជនា, តថា វត្ថុស្ស ច កាលន្តរេ បដិសន្ធិកាលតោ អញ្ញស្មិំ កាលេ អរូបីនំ និវារេតីតិ. ឯវញ្ច កត្វាតិអាទិនា យថាវុត្តអត្ថវណ្ណនាយ បាឡិយំ វិភត្តិនិទ្ទេសស្ស រូបកភាវមាហ. បុនបិ បុរិមតោ បច្ឆិមស្ស ឧបចយេន វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘បុរិមេន ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បុរិមេនាតិ ‘‘ឱក្កន្តិក្ខណេ នាមរូប’’ន្តិ ឥមិនា បច្ចយនិទ្ទេសវចនេន. ‘‘ឯកោ ខន្ធោ វត្ថុ ច តិណ្ណំ ខន្ធាន’’ន្តិអាទិនា បដិច្ចវារាទិបាឋេន. អត្ថវិវរណញ្ហិ បច្ចយនិទ្ទេសបាឡិយា សព្ពេបិ សត្ត មហាវារា. វត្ថុស្ស វត្តព្ពត្តេ អាបន្នេ កិន្តិ បច្ចយោតិ តស្ស នាមស្សាតិ យោជនា. ឯតេនាតិ ‘‘រូបិនោ ធម្មា អរូបីនំ ធម្មាន’’ន្តិ ឯតេន វចនេន. កេវលស្សាតិ នាមរហិតស្ស វត្ថុស្ស. តថាតិ នាមស្ស បច្ចយភាវេន.

កត្ថចីតិ ‘‘រូបិនោ ធម្មា អរូបីនំ ធម្មានំ កញ្ចិ កាលំ សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯតស្មិំ និទ្ទេសេ. ឯត្ថ ហិ អញ្ញមញ្ញសហជាតបច្ចយភាវោ លព្ភតិ. វចនេនាតិ ‘‘អញ្ញមញ្ញ’’ន្តិ ឥមិនា វចនេន បាឡិយំ សហជាតបច្ចយភាវស្ស អសង្គហិតត្តា, អត្ថតោ បន លព្ភតេវាតិ. តេនាហ ‘‘លព្ភមានេបី’’តិ. តស្សាតិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយត្តស្ស. ឯវន្តិ ‘‘ន អញ្ញមញ្ញវសេនា’’តិ ឥមិនា បការេន. សមុទាយេកទេសវសេន សាមិវចនន្តិ អវយវាវយវិសម្ពន្ធេ អវយវិនិ សាមិវចនន្តិ អត្ថោ, និទ្ធារណេ វា ‘‘កណ្ហា គាវីន’’ន្តិអាទីសុ វិយ.

សហជាតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. និស្សយបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨. កិស្មិញ្ចិ កាលេតិ ឥទំ ន លព្ភតិ សព្ពទាបិ និស្សយបច្ចយតាយ លព្ភមានត្តា. សហជំ បុរេជន្តិ ហិ វិភាគំ អនាមសិត្វា និស្សយតាមត្តមេវ និស្សយបច្ចយតា. វត្ថុរូបំ បញ្ចវោការភវេតិ វត្ថុរូបំ បញ្ចវោការភវេ ចាតិ ច-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ ទដ្ឋព្ពោ. តស្សាតិ អារុប្បវិបាកដ្ឋបនស្ស. បកាសេតព្ពត្តាតិ ឥមិនា អបាកដំ បាកដំ កត្វា វចនេន ចោទនា អនោកាសាតិ ទស្សេតិ.

និស្សយបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ឧបនិស្សយបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩. ឧបនិស្សយេ តយោតិ អនន្តរារម្មណបកតូបនិស្សយប្បភេទេ តយោ ឧបនិស្សយេ. អនេកសង្គាហកតាយាតិ អនេកេសំ បច្ចយធម្មានំ សង្គហណតោ. ឯកន្តេនេវ ហោន្តិ ចិត្តនិយមហេតុភាវេន បវត្តិនិយមតោ. យេសុ បទេសូតិ យេសុ កុសលាទិបទេសុ. សង្គហិតោតិ សង្គហំ គតោ, កុសលាទិបទេសុ យេសំ បទានំយេវ អនន្តរូបនិស្សយោ លព្ភតីតិ អត្ថោ. តេសុ ‘‘កេសញ្ចី’’តិ ន វុត្តំ. កស្មា? ន សក្កា វត្តុំ ឯកន្តេនេវ ឧបលព្ភនតោ. តេសូតិ កុសលាកុសលបទេសុ. ន ហិ កុសលោ អកុសលស្ស អនន្តរូបនិស្សយោ ហោតិ, អកុសលោ វា កុសលស្ស, អារម្មណបកតូបនិស្សយា បន អនេកន្តិកា, តស្មា តត្ថ ‘‘កេសញ្ចី’’តិ វុត្តំ. សិទ្ធានំ បច្ចយធម្មានន្តិ បច្ចយភាវេន បុរិមនិប្ផន្នានំ កុសលាទីនំ កុសលស្ស អកុសលស្ស វាតិ អត្ថោ. អកុសលាទីហីតិ យថាសង្ខ្យំ អកុសលេន កុសលេន វា. អវិសេសេនាតិ យថាវុត្តវិសេសេ និយមំ អគ្គហេត្វា អកុសលាទីសុ អកុសលកុសលានំ ‘‘កេសញ្ចី’’តិអាទិនា.

អនារម្មណត្តា អារម្មណូបនិស្សយំ បុព្ពាបរនិយមេន អប្បវត្តិតោ អនន្តរូបនិស្សយំ ន លភតីតិ យោជនា. បកតស្សាតិ និប្ផាទិតស្ស, ឧបសេវិតស្ស វា. ន ហិ រូបសន្តានស្ស សទ្ធាទិនិប្ផាទនំ អត្ថិ, ឧតុភោជនាទិឧបសេវនំ វា សម្ភវតិ. តេនាហ ‘‘យថា ហិ…បេ… រូបសន្តានេនា’’តិ. ននុ ច រូបសន្តានេ បុព្ពេនាបរំ វិសេសោ លព្ភតិ, សោ ច ន វិនា សមានជាតិយេន ការណេនាតិ ស្វាយំ បកតូបនិស្សយលាភោតិ កទាចិ អាសង្កេយ្យាតិ អាហ ‘‘យស្មិញ្ចា’’តិអាទិ. តត្ថ តន្តិ ឧតុពីជាទិកំ កម្មាទិ ច តេន រូបេន បុរិមនិប្ផន្នេន. ឧប្បាទនំ សាភិសន្ធិកំ ទដ្ឋព្ពំ. អធិបតីសុ បុព្ពាភិសង្ខារោ វិយ បកប្បនំ សំវិទហនំ. បករណំ វុត្តលក្ខណេន ការណភាវេន អវដ្ឋានំ, យតោ ការណវិសេសោ ‘‘បកតី’’តិ វុច្ចតិ. យទិ ឯវំ កស្មា រូបស្សេវ តំ បដិក្ខិបីយតីតិ អាហ ‘‘យថា ច…បេ… ទដ្ឋព្ពា’’តិ. ឯវម្បិ ឧតុពីជាទីនំ អង្កុរាទីសុ កថំ បច្ចយវិសេសភាវោតិ អាហ ‘‘ឧតុពីជាទយោ បន…បេ… ភាវតោ’’តិ. ឧបនិស្សយោតិ ច យស្មា ពលវតាការណំ អធិប្បេតំ, តស្មា ន ឯត្ថ ឯកន្តេន បុរិមនិប្ផត្តិ ឥច្ឆិតព្ពា. យទិ ឯវំ បាឡិយំ កថំ បុរិមគ្គហណន្តិ អាហ ‘‘បុរិមបុរិមានំយេវ បនា’’តិអាទិ. តេបិ វា បរិកប្បនវសេន បុរិមនិប្ផន្នាយេវ នាម ហោន្តិ. ន ហិ អសំវិទិតាការេ វត្ថុស្មិំ បត្ថនាបវត្តីតិ. តេនាហ ‘‘តំសមានលក្ខណតាយា’’តិ.

ធម្មេតិ បុគ្គលសេនាសនបញ្ញត្តីនំ ឧបាទានភូតេ ធម្មេ. អយំ នយោតិ បញ្ញត្តិមុខេន បញ្ញបេតព្ពា តទុបាទានភូតា ធម្មា គយ្ហន្តីតិ យថាវុត្តោ នយោ. ឯត្ថេវាតិ ‘‘សេនាសនម្បិ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯតស្មិំយេវ វចនេ. កថំ បច្ចុប្បន្នស្ស បកតូបនិស្សយភាវោតិ ចោទនាយ ‘‘វក្ខតី’’តិអាទិនា អាគមំ ទស្សេត្វា យុត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘បច្ចុប្បន្នានម្បិច តាទិសានំ បុព្ពេ បកតត្តា’’តិ វុត្តំ. តាទិសានន្តិ យាទិសា ឧតុអាទយោ បច្ចុបដ្ឋិតា, តាទិសានំ តតោ បុព្ពេ បុរេតរំ បកតត្តា បកតូបនិស្សយយោគ្យតាយ អាបាទិតត្តា.

កសិណាទីនម្បិ អារម្មណូបនិស្សយតា សម្ភវតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘ឯកច្ចាយា’តិ អាហា’’តិ. តថា ហិ ‘‘កសិណមណ្ឌលំ ទិស្វា’’តិអាទិនា តស្ស ឧបនិស្សយភាវោ អដ្ឋកថាយំ វុត្តោ.

អរូបាវចរកុសលម្បិ ឧបនិស្សយោ ហោតិ, បគេវ កាមាវចររូបាវចរកុសលន្តិ អធិប្បាយោ. តំ បន យថា ឧបនិស្សយោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មិំ កសិណាទិម្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អនុប្បន្នឈានុប្បាទនេតិ រូបាវចរជ្ឈានំ សន្ធាយាហ, អរូបាវចរជ្ឈានេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. តទុប្បាទកកុសលានន្តិ តស្ស រូបាវចរវិបាកស្ស ឧប្បាទកកុសលានំ, រូបាវចរកុសលានន្តិ អត្ថោ. បដិសន្ធិនិយាមកស្សាតិ រូបាវចរបដិសន្ធិនិយាមកស្ស. ចុតិតោតិ រូបាវចរបដិសន្ធិយា អនន្តរបច្ចយភូតាយ ចុតិយា. បុរិមជវនស្ស វសេនាតិ ចុតិយា អាសន្នជវនភាវេន. រូបាវចរកុសលំ អរូបាវចរវិបាកស្សាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘តទុប្បាទកកុសលាន’’ន្តិអាទិនា អានេត្វា យោជេតព្ពំ. យថា ច ‘‘រូបាវចរកុសលំ អរូបាវចរវិបាកស្ស ឧបនិស្សយោ’’តិ វុត្តំ, ឯវំ ‘‘កាមាវចរកុសលម្បិ តទុប្បាទកកុសលាន’’ន្តិអាទិនា យោជេតព្ពំ. លោកុត្តរវិបាកស្ស តេភូមកកុសលានម្បិ បាទកាទិវសេន ឧបនិស្សយភាវោ បាកដោយេវ, តថា តំតំភូមកកុសលានំ តំតំភូមកកិរិយានំ, កាមាវចរកុសលស្ស រូបារូបាវចរកិរិយានំ, រូបាវចរកុសលស្ស អរូបាវចរកិរិយាយ ឧបនិស្សយភាវោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ បច្ចេកំ…បេ… វេទិតព្ពោ’’តិ អាហ. ‘‘សទ្ធំ ឧបនិស្សាយ ទានំ ទេតី’’តិអាទិនា បកតូបនិស្សយោ ឧទ្ទេសវសេនេវ បាឋោ អាគតោ, ន វិភជនវសេនាតិ អាហ ‘‘បាឡិយម្បិ…បេ… វិស្សជ្ជិតោ’’តិ. កុសលត្តិកាទីសុ អនុលោមាទិភេទភិន្នត្តា បញ្ហាវារេសូតិ ពហុវចននិទ្ទេសោ.

លោកុត្តរនិព្ពត្តនំ ឧបនិស្សាយ បរស្ស សិនេហុប្បាទនេ លោកុត្តរធម្មា ឧបនិស្សយោ វិយ ហោន្តីតិ អយមេត្ថ លេសោ, ភាវិនោ បន លោកុត្តរស្ស អកុសលានំ ឧបនិស្សយតា សម្ភវតីតិ អាហ ‘‘ន ឥទំ សារតោ ទដ្ឋព្ពន្តិ អធិប្បាយោ’’តិ. រូបាវចរាទិកុសលានន្តិ រូបារូបាវចរលោកុត្តរកុសលានំ ឧប្បាទិយមានស្ស រូបាវចរកុសលស្សាតិ យោជនា. រូបាវចរកិរិយស្ស ច អរូបាវចរវិបាកោ ឧបនិស្សយោ កថន្តិ អាហ ‘‘បុព្ពេ និវុត្ថាទីសុ…បេ… អរហតោ’’តិ. តំ តំ វិបាកំ បត្ថេន្តោ តស្ស តស្ស វិបាកស្ស ហេតុភូតំ កុសលំ និព្ពត្តេតីតិ វិបាកានំ កុសលូបនិស្សយតាតិ អាហ ‘‘ចតុភូមកា…បេ… ឧបនិស្សយោ’’តិ. លោកិយកុសលានំ បន លោកុត្តរវិបាកា ឧបនិស្សយោ ន ហោន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យទិបី’’តិអាទិមាហ. តេនេវ ហិ ‘‘តថា តេភូមកវិបាកោ’’តិ តេភូមកគ្គហណំ កតំ. តត្ថ តេនាតិ អនាគាមិនា. តន្តិ អរហត្តផលំ. តស្មាតិ អទិដ្ឋបុព្ពត្តា. តានិ វិយាតិ សោតាបត្តិផលានិ វិយ. តេសន្តិ បុថុជ្ជនាទីនំ. ឥមស្សាតិ អនាគាមិនោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា បុថុជ្ជនាទីនំ សន្តានេ ឈានាទីនំ សោតាបត្តិផលាទីនំ ន ឧបនិស្សយបច្ចយោ អនុបលទ្ធបុព្ពត្តា, ឯវំ អនាគាមិនោ ឈានាទីនំ អគ្គផលំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ អទិដ្ឋបុព្ពត្តា. តេនាហ ‘‘ឧបលទ្ធបុព្ពសទិសមេវ ហិ អនាគតម្បិ ឧបនិស្សយោ’’តិ. អដ្ឋកថាយំ បន ហេដ្ឋិមផលានំ កុសលូបនិស្សយតា វុត្តា ឯវ.

យថា វិបាកា កុសលានំ, ឯវំ កិរិយាបិ តេសំ ឧបនិស្សយោ ហោតីតិ តំ នយំ ទស្សេតុំ ‘‘កិរិយំ អត្ថបដិសម្ភិទាទិ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យោនិសោមនសិការេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ចតុភូមកកុសលស្សបិ យោនិសោមនសិការោ ឧបនិស្សយោ ហោតីតិ ឯត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, តទត្ថំ យោនិសោមនសិការំ បវត្តេន្តស្សាតិ អត្ថោ. តន្តិ យោនិសោមនសិការំ. អកុសលស្ស ច ចតុភូមកវិបាកស្ស ឧបនិស្សយោ យោនិសោមនសិការោតិ យោជនា. ឯវំ កិរិយស្សបីតិ យថា កុសលស្ស យោនិសោមនសិការស្ស វសេន ឧបនិស្សយោ វុត្តោ, ឯវំ កិរិយស្សបិ យោនិសោមនសិការស្ស វសេន យោជេតព្ពន្តិ អត្ថោ. សោ ហិ តំ ឧបនិស្សាយ រាគាទិឧប្បាទនេ អកុសលស្ស វុត្តនយេន កុសលាកុសលូបនិស្សយភាវមុខេន ចតុភូមកវិបាកស្ស ឧបនិស្សយោ ហោតិយេវ. យទិ កិរិយសង្ខាតោ…បេ… ហោតិយេវ, អថ កស្មា បកតូបនិស្សយវិភជនេ កិរិយា ន គហិតា, ឧតុភោជនសេនាសនានិយេវ គហិតានីតិ អាហ ‘‘នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មេសុ…បេ… នយទស្សនមត្តមេវា’’តិ. ឯវមាទិកន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘កុសលំ ធម្មំ សហជាតោ អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ន ឧបនិស្សយបច្ចយា’’តិ ឯវមាទិកំ សង្គណ្ហាតិ. ឧបនិស្សយបរិយាយោ ឧបនិសសទ្ទោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘វិញ្ញាណូបនិសំ នាមរូបំ, នាមរូបូបនិសញ្ច សឡាយតនន្តិអាទិកេនា’’តិ. ឯត្ថ ហិ វិញ្ញាណស្ស នាមរូបានំ ផស្សរូបាទីនំ ចក្ខាយតនាទីនញ្ច ឧបនិស្សយភាវោ វុត្តោតិ.

ឧបនិស្សយបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បុរេជាតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១០. ទស្សិតមេវ នយទស្សនវសេនាតិ យោជនា. យទិ ទស្សិតមេវ, កស្មា វុត្តំ ‘‘សាវសេសវសេន ទេសនា កតា’’តិ អាហ ‘‘សរូបេន អទស្សិតត្តា’’តិ. ‘‘យំ យំ ធម្មំ បុរេជាតំ អារព្ភ យេ យេ ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា, តេ តេ ធម្មា តេសំ តេសំ ធម្មានំ បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវំ សរូបេន បាឡិយំ អទស្សិតត្តា. ឥទ្ធិវិធាភិញ្ញាយ ចាតិ ច-សទ្ទេន ចុតូបបាតញាណស្សបិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តស្សបិ ហិ រូបធម្មារម្មណកាលេ អដ្ឋារសសុ យំ កិញ្ចិ អារម្មណបុរេជាតំ ហោតិ បច្ចុប្បន្នារម្មណត្តា. ‘‘ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ’’តិ ហិ វុត្តំ. ទិព្ពចក្ខុទិព្ពសោតញាណេសុ ច វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

ឥតរស្សបិ អភាវាតិ អារម្មណបុរេជាតស្សបិ អភាវា អគ្គហណំ បដិសន្ធិភាវិនោតិ យោជនា. សតិបិ កស្សចិ បដិសន្ធិភាវិនោ អារម្មណបុរេជាតេ វិភូតំ បន កត្វា អារម្មណករណាភាវតោ អវិជ្ជមានសទិសន្តិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ឥតរស្សបិ អភាវា’’តិ. តេនេវាហ ‘‘បដិសន្ធិយា វិយ អបរិព្យត្តស្ស អារម្មណស្ស អារម្មណមត្តភាវតោ’’តិ. សន្តីរណភាវិនោ មនោវិញ្ញាណធាតុយាបិ ឯកន្តេនេវ បុរេជាតបច្ចយោ រូបាទីនិ បញ្ចារម្មណានីតិ យោជនា. ឯត្ថ ច ‘‘មនោធាតូនញ្ចា’’តិអាទិ ‘‘តទារម្មណភាវិនោ’’តិ បទស្ស បុរតោ វត្តព្ពោ, ឧប្បដិបាដិយា លិខិតំ.

បុរេជាតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. បច្ឆាជាតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១១. និរវសេសទស្សិតបុរេជាតទស្សនវសេនាតិ ‘‘ចតុសមុដ្ឋានិកតិសមុដ្ឋានិករូបកាយស្សា’’តិ ឯវំ និរវសេសតោ ទស្សិតស្ស បុរេជាតស្ស បច្ចយុប្បន្នស្ស ទស្សនវសេន. បច្ចយា ហិ ឥធ កាមាវចររូបាវចរវិបាកា, តេសុ កាមាវចរវិបាកោ ច ចតុសមុដ្ឋានិករូបកាយស្ស បច្ចយោ, ន ឥតរោ. តេនេវាហ ‘‘រូបាវចរវិបាកោ បន អាហារសមុដ្ឋានស្ស ន ហោតី’’តិ, តស្មា ‘‘តស្សេវា’’តិ វុត្តេបិ យថារហមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បច្ឆាជាតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១២. អាសេវនបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១២. បការេហិ គុណិតំ បគុណំ, ពហុក្ខត្តុំ បវត្តិយា ភាវិតន្តិ អត្ថោ. អតិសយេន បគុណំ បគុណតរំ, តតោយេវ ពលវតរំ. តស្ស ភាវោ, តេន បគុណតរពលវតរភាវេន វិសិដ្ឋំ វិសេសប្បត្តំ. ស្វាយំ វិសេសោ វិបាកេ នត្ថីតិ អាហ ‘‘ឯតេន វិបាកាព្យាកតតោ វិសេសេតី’’តិ.

អាសេវនបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៣. កម្មបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៣. ឯវំសភាវាតិ កម្មបច្ចយេន ឧបការកសភាវា. សមត្ថតាតិ អានុភាវោ. តស្សាតិ វិបាកក្ខន្ធកដត្តារូបសង្ខាតស្ស ផលស្ស. កម្មបច្ចយភាវោ វុត្តោតិ កម្មបច្ចយេន បច្ចយភាវោ វុត្តោ. ឯកវោការេ រូបម្បីតិ ឯកវោការេបិ រូបំ ន ជនេតិ, បគេវ ចតុវោការេតិ អត្ថោ.

កម្មបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៤. វិបាកបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៤. យថា ហិ រូបភវេ សញ្ញីនំ តំនិព្ពត្តិតបុញ្ញាភិសង្ខារេនេវ រូបុប្បត្តិ, ឯវំ អសញ្ញីនម្បីតិ តត្ថ កាមាវចរកម្មុនា យថា វិបាកានុរូបានំ បច្ចយោ ហោន្តោ កេសញ្ចិយេវ ហោតិ, ន សព្ពេសំ, កត្ថចិយេវ ហោតិ, ន សព្ពត្ថ, ន ឯវំ វិបាកានន្តិ អាហ ‘‘ឯកន្តេនា’’តិ. តេសំ វសេនាតិ តេសំ វិបាកបច្ចយលាភីនំ វិបាកក្ខន្ធានំ វសេន. ន ហីតិអាទិនា ‘‘ឯកន្តេនា’’តិ វុត្តមត្ថំ ព្យតិរេកតោ វិភាវេតិ. ភូមិទ្វយវិបាកោតិ កាមាវចររូបាវចរវិបាកោ អារុប្បេ រូបស្ស ន ហិ បច្ចយោតិ យោជនា.

វិបាកបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៥. អាហារបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៥. កេវលាយ ឱជាយ អជ្ឈោហរណស្ស អភាវា ‘‘អសិតបីតាទិវត្ថូហិ សហ អជ្ឈោហរិតោវា’’តិ វុត្តំ. ខាទនីយភោជនីយប្បភេទេ អសិតេ តាវ កពឡីការតា ហោតុ, បាតព្ពាទិកេ បន កថន្តិ អាហ ‘‘បាតព្ព…បេ… ហោន្តី’’តិ. យេភុយ្យវសេន វា ឯវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

អនុបាលកោតិ ឧបត្ថម្ភកោ. ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស កាយស្ស អាហារបច្ចយភាវោ កពឡីការាហារស្ស វិចារេត្វា គហេតព្ពោ. កស្មាតិ ចេ? ឯត្ថ ការណមាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា. សតិ ហិ បច្ចយភាវេ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានោ កពឡីការាហារោ ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស កាយស្ស អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិ វត្តព្ពំ សិយា, ន បន វុត្តំ, នោចិត្តសមុដ្ឋានស្ស បន វុត្តំ. តេនាហ ‘‘តិវិធោបិ…បេ… វុត្តោ’’តិ.

អាហារបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៦. ឥន្ទ្រិយបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៦. ‘‘មិស្សកត្តា’’តិ ឥទំ ឥន្ទ្រិយតាយ រូបារូបជីវិតិន្ទ្រិយានំ ឯកជ្ឈំ កត្វា ទេសិតតំ សន្ធាយ វុត្តំ, តស្មា មិស្សកត្តាតិ រូបជីវិតិន្ទ្រិយមិស្សកត្តាតិ អត្ថោ. ជីវិតិន្ទ្រិយន្តិ អរូបជីវិតិន្ទ្រិយំ. ន សព្ពេន សព្ពំ វជ្ជិតព្ពន្តិ យថា បញ្ហាបុច្ឆកេ អរូបជីវិតិន្ទ្រិយំ មិស្សកត្តា ន គហិតំ, ន ឯវមិធ អរូបជីវិតិន្ទ្រិយំ អគ្គហិតន្តិ អត្ថោ.

អរូបានំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ បច្ចយន្តរាបេក្ខានិ អាវជ្ជនារម្មណាទិអញ្ញបច្ចយសាបេក្ខានិ ឥន្ទ្រិយបច្ចយា សិយុំ ចក្ខាទីនំ រូបារូបានំ អញ្ញមញ្ញំ កទាចិបិ អវិនិព្ភុត្តភាវស្ស អភាវតោ, បច្ចយន្តរសមោធានាបេក្ខតាយ ច. យោ បន និរបេក្ខោតិ យថា ចក្ខាទីនិ បច្ចយន្តរេសុ សាបេក្ខានិ, ឯវំ សាបេក្ខោ អហុត្វា យោ តត្ថ និរបេក្ខោ ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ ហោតិ អវិនិព្ភុត្តធម្មានំ យថា ទុវិធម្បិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ, សោ អត្តនោ…បេ… នត្ថីតិ យោជនា. អវិនិព្ភុត្តានំ តេសម្បិ លិង្គាទីនំ សិយុំ វិនិព្ភុត្តានំ បច្ចយុប្បន្នានំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយតាភាវស្ស អទិដ្ឋត្តា. ននុ ចក្ខាទីនំ វិនិព្ភុត្តានំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយភាវោ ទិដ្ឋោតិ? សច្ចំ ទិដ្ឋោ, ន បន សោ សមានជាតិយាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ហី’’តិអាទិមាហ. សតិ ចេវន្តិ ឯវំ វុត្តប្បការេ សមានជាតិយំយេវ អវិនិព្ភុត្តស្ស ឥន្ទ្រិយបច្ចយភាវេ សតិ ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយេហិ សទ្ធិំ. សហយោគេ ហិ ឥទំ ករណវចនំ. យទិបិ ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយានិ លិង្គាទីនំ កលលាទិកាលេ ឥន្ទ្រិយបច្ចយតំ ន ផរេយ្យុំ តេសំ តទា អភាវតោ. យេ បន រូបធម្មា តទា សន្តិ, តេហិ អវិនិព្ភុត្តាវ, តេសំ កស្មា ន ផរន្តីតិ អាហ ‘‘អញ្ញេសំ បនា’’តិអាទិ. អពីជភាវតោ អនិមិត្តភាវតោ. តទនុរូបានន្តិ កលលាទិអវត្ថានុរូបានំ អត្ថិតំ ឥច្ឆន្តិ, យតោ ‘‘ឥត្ថី, បុរិសោ’’តិ បកតិវិភាគោ វិញ្ញាយតីតិ តេសំ អធិប្បាយោ.

កុសលជាតិយន្តិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. យេ បន ‘‘កុសលជាតិក’’ន្តិ បឋន្តិ, តេសំ បច្ចត្តេកវចនំ. វិសុំ ឯកជាតិ វា ភូមិ វា ន ហោតិ តទេកទេសភាវតោ. ហេតុអាទីសុបីតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អកុសលាហារេសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ ឯវមាទិកំ សង្គណ្ហាតិ. ឯស នយោតិ យ្វាយំ ‘‘ភូមិវសេន វុត្តេសូ’’តិអាទិនា អរូបេ អលព្ភមានស្ស ឥន្ទ្រិយបច្ចយស្ស អដ្ឋបនេ អត្ថនយោ វុត្តោ, ឯស នយោ យោជេតព្ពោតិ. តថា អបរិយាបន្នកុសលហេតុ, តថា អកុសលហេតូតិ ឯត្ថាបិ បឋមាបរិយាបន្នកុសលហេតុ ទោមនស្សសហគតាកុសលហេតុ ច វិសុំ ឯកជាតិ ភូមិ វា ន ហោន្តីតិ អារុប្បេ អលព្ភមានាបិ វិសុំ ន ឋបិតាតិ យោជេតព្ពោ. ឯស នយោ ‘‘អកុសលាហារេសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ ឯវមាទីសុ.

សតិ សហជាតបច្ចយត្តេ ឧប្បាទក្ខណេបិ ឥន្ទ្រិយបច្ចយតា សិយាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘សហជាតបច្ចយត្តាភាវំ សន្ធាយា’’តិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ឧប្បជ្ជមានោ សហ ឧប្បជ្ជមានភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ សហជាតបច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. អដ្ឋ. បច្ចយុទ្ទេសវណ្ណនា). តស្ស បន សហជាតបច្ចយត្តាភាវោ យទិបិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សហជាតបច្ចយតា បន តស្ស នត្ថី’’តិ សរូបេនេវ ទស្សិតោ, តថាបិ តំ អននុជានន្តោ ‘‘ឧប្បាទ…បេ… និវារេតុ’’ន្តិ វត្វា ‘‘វក្ខតី’’តិអាទិនា តមត្ថំ សមត្ថេតិ. កម្មបច្ចយសទិសន្តិ ហិ ឯតេន តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ បច្ចយភាវោ បកាសិតោ. បវត្តេចាតិ ច-សទ្ទេន បដិសន្ធិយញ្ច កដត្តារូបស្ស រូបជីវិតិន្ទ្រិយតោ អញ្ញោ ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ ន ហិ អត្ថីតិ យោជនា. បដិច្ចវារាទយោ សម្បយុត្តវារបរិយោសានា ឆ វារា ឧប្បាទក្ខណមេវ គហេត្វា បវត្តា ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’’តិអាទិនា, ន ឋិតិក្ខណន្តិ អធិប្បាយោ. ឯវញ្ច កត្វាតិ ឧប្បាទក្ខណមេវ គហេត្វា បវត្តត្តា. ឯតេសូតិ យថាវុត្តេសុ ឆសុ វារេសុ. កេចិ បន ‘‘រូបជីវិតិន្ទ្រិយស្ស អនុបាលនំ ឧប្បាទក្ខណេ ន បាកដំ ពលវញ្ច យថា ឋិតិក្ខណេ បច្ឆាជាតាទិបច្ចយលាភតោ ថិរភាវប្បត្តិយាស្ស តំ បាកដំ ពលវញ្ច, តស្មា ‘ឋិតិក្ខណេ’តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ.

ឥន្ទ្រិយបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៧. ឈានបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៧. សោមនស្សទោមនស្សសង្ខាតានីតិ សោមនស្សទោមនស្សបរិយាយេន វុត្តានិ, ឈានង្គភាវវិសេសនតោ វា សោមនស្សទោមនស្សភូតានេវ សុខទុក្ខានិ ឈានង្គានិ, ន ឥតរសុខទុក្ខានីតិ ឈានង្គភូតានំយេវ សុខទុក្ខានំ ឈានង្គភាវទស្សនត្ថំ សោមនស្សទោមនស្សគ្គហណំ កតំ. ឥទានិ យថាវុត្តមេវ ‘‘ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេសូ’’តិអាទិនា វិត្ថារតោ វិភាវេតិ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. តេនាតិ វិសេសនភូតេន សោមនស្សទោមនស្សគ្គហណេន.

អភិនិបាតមត្តត្តាតិ អារម្មណករណមត្តភាវតោ. ចិន្តនាបវត្តិយា ឧបនិជ្ឈាយនបវត្តិយា. យថាវុត្តេនេវ ការណេនាតិ ‘‘ឧបនិជ្ឈានាការស្ស អភាវតោ’’តិ ឯតេន ការណេន. បុព្ពេតិអាទិតោ. ចត្តារិ អង្គានិ វជ្ជិតានីតិ សត្តសុ អង្គេសុ ទស្សិយមានេសុ ចត្តារិ អង្គានិ វជ្ជិតានិ. អដ្ឋកថា ហេសាតិ លេសេន អបកាសេតព្ពតាយ ការណមាហ. តីសុបិ ឯកមេវ វត្តព្ពំ សិយា, តំសមានលក្ខណតាយ ឥតរេសំ តិណ្ណម្បិ គហណំ ហោតីតិ. តិណ្ណំ បន វចនេនាតិ ឧបេក្ខាសុខទុក្ខានំ អឈានង្គតាទស្សនត្ថេន វចនេន. តតោ ឧបេក្ខាទិតោ អញ្ញស្ស ធម្មស្ស ចិត្តេកគ្គតាយ ឈានង្គន្តិ ឧទ្ធដភាវោ អាបជ្ជតិ អឈានង្គេសុ អគ្គហិតត្តា. យថាវុត្តការណតោតិ ‘‘ឧបនិជ្ឈានាការស្ស អភាវតោ’’តិ វុត្តការណតោ អញ្ញេន ការណេន អនុទ្ធដភាវោ វា អាបជ្ជតិ អនុបនិជ្ឈាយនសភាវេហិ សទ្ធិំ អគ្គហិតត្តា ឧបនិជ្ឈាយនាការភាវតោ អញ្ញេនេវ ការណេន ចិត្តេកគ្គតាយ បាឡិយំ អនុទ្ធដភាវោ អាបជ្ជតិ. តំទោសបរិហរណត្ថន្តិ យថាវុត្តទោសវិនិមោចនត្ថំ.

យេ បនាតិអាទិ បទការមត្តទស្សនំ. សោមនស្សាទីហីតិ សោមនស្សទោមនស្សឈានង្គុបេក្ខាហិ. អវិភូតភាវោ ឧបេក្ខនំ. ឧបេក្ខា ហិ អវិភូតកិច្ចា វុត្តា. សមានានំ កេសំ? សុខាទីនំ, កេហិ? សោមនស្សាទីហិ, កថំ? សុខ…បេ… យុត្តតាតិ យោជនា. ន ចិត្តេកគ្គតាយាតិ សុខាទីហិ, តទញ្ញេហិ អភិនិរោបនាទីហិ ច អនិន្ទ្រិយកិច្ចតាយ ច អនុបនិជ្ឈាយនកិច្ចតាយ ច អសមានតាយ បញ្ចវិញ្ញាណេសុ ចិត្តេកគ្គតាយ ឈានង្គន្តិ អនុទ្ធដភាវេ ការណំ ន វត្តព្ពន្តិ. សាតិ ចិត្តេកគ្គតា. ឯត្ថាតិ ‘‘ឧបេក្ខាសុខទុក្ខានី’’តិ ឯតស្មិំ អដ្ឋកថាវចនេ ន គហិតា. វិចិកិច្ឆាយុត្តមនោធាតុអាទីសូតិ វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តចិត្តេ មនោធាតុយា សម្បដិច្ឆនាទីសុ ច. តស្សាបិ ចិត្តេកគ្គតាយបិ.

ឈានបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៨. មគ្គបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៨. ទុវិធម្បិ សង្កប្បន្តិ សម្មាសង្កប្បោ មិច្ឆាសង្កប្បោតិ ច ឯវំ អនវជ្ជសាវជ្ជភេទេន ទុវិធម្បិ. វីរិយំ សមាធិន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សង្គណ្ហិត្វា វិតក្កាទិភាវសាមញ្ញេន សហ គហេត្វា, ឯកេកមេវ កត្វា គហេត្វាតិ អត្ថោ. តេហិ មិច្ឆាវាចាកម្មន្តាជីវេហិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ មគ្គបច្ចយនិទ្ទេសេ លព្ភមានានិ ច មគ្គបច្ចយភាវតោ, ច-សទ្ទេន អលព្ភមានានិ ច មគ្គបច្ចយត្តាភាវា. យទិ ឯវំ កស្មា វុត្តានីតិ អាហ ‘‘មគ្គង្គវចនសាមញ្ញេនា’’តិ. ឯវំ បរិយាយនិទ្ទេសោ ឥធ កិមត្ថិយោតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯវញ្ហិ សុត្តវោហារោបិ ទស្សិតោ ហោតី’’តិ. ឯវំ បន ទស្សេន្តេនាតិ បរមត្ថតោ អមគ្គង្គានិបិ សុត្តេ មគ្គង្គវោហារសិទ្ធិយា ឥធ មគ្គង្គេហិ សហ ទស្សេន្តេន. ឧទ្ធរិត្វាតិ បទុទ្ធារំ កត្វា. ឥទានិ មិច្ឆាវាចាទីហិ សទ្ធិំ ទ្វាទសង្គានិ ន ទស្សេតព្ពានិ, កស្មាតិ ចេតិ អាហ ‘‘ន ហិ បាឡិយំ…បេ… វត្តព្ពោ’’តិ. តប្បដិបក្ខភាវតោយេវ មិច្ឆាមគ្គង្គានិ, ន មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទយោ វិយ សភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

បរិយាយនិប្បរិយាយមគ្គង្គទស្សនត្ថេបិ អត្ថវចនេ ឯវំ ន វត្តព្ពមេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បរិយាយ…បេ… អធិករណានី’’តិ អាហ. តស្សត្ថោ – យថា ‘‘អញ្ញភាគិយស្ស អធិករណស្សា’’តិ ឯត្ថ បាឡិគតអធិករណសទ្ទបតិរូបកោ អញ្ញោ អធិករណសទ្ទោ បាឡិគតតទញ្ញសាធារណតាយ ឧភយបទត្ថោ ឧទ្ធដោ ‘‘អធិករណំ នាម ចត្តារិ អធិករណានី’’តិ, ឯវមិធាបិ និប្បរិយាយំ ឥតរញ្ច មគ្គង្គំ ទស្សេតុកាមេន បាឡិគតតទញ្ញសាធារណោ មគ្គង្គសទ្ទោ ឧទ្ធរិតព្ពោ សិយា, តថា ន កតន្តិ. តស្មាតិ យស្មា បាឡិគតោយេវ មគ្គង្គសទ្ទោ ឧទ្ធដោ, ន តទញ្ញសាធារណោ, ន ច អត្ថុទ្ធារមុខេន អធិប្បេតត្ថោ និយមិតោ, តស្មា. តេសូតិ អហេតុកចិត្តុប្បាទេសុ. ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សមាធយោ’’តិ ឯត្ថ សង្កប្បវាយាមសមាធយោ សម្មាមិច្ឆាសទ្ទេហិ វិសេសេត្វា វុត្តាតិ អាហ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ យថាវុត្តា សន្តី’’តិ. សង្កប្បវាយាមសមាធិប្បត្តា បន តត្ថ កេចិ សន្តិយេវាតិ. អថ វា សម្មាទិដ្ឋិអាទយោតិ វុត្តប្បការេ សម្មាទិដ្ឋិអាទិកេ អនវសេសេ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘យថាវុត្តា’’តិ. ឧប្បត្តិដ្ឋាននិយមនត្ថត្តា ន វិសេសនត្ថត្តាតិ អធិប្បាយោ.

មគ្គបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២០. វិប្បយុត្តបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០. សម្បយោគាសង្កាវត្ថុភូតោតិ សម្បយោគាសង្កាយ អធិដ្ឋានភូតោ. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អរូបិនោ ហិ ខន្ធា ចក្ខាទីនំ វត្ថូនំ អព្ភន្តរតោ និក្ខមន្តា វិយ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ.

វិប្បយុត្តបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២១. អត្ថិបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

២១. យស្មិំ សតិ យំ ហោតិ, អសតិ ច ន ហោតិ, សោ តស្ស បច្ចយោតិ យទិទំ សមាសតោ បច្ចយលក្ខណំ យំ សន្ធាយ សុត្តេ វុត្តំ ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតី’’តិ, តយិទំ អត្ថិបច្ចយេ យោជេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិំ វត្វា អយញ្ច នយោ និព្ពានេ ន លព្ភតិ, តស្មា និព្ពានំ អត្ថិបច្ចយភាវេន ន ឧទ្ធដន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘និព្ពានញ្ច…បេ… ឧបការកំ ហោតី’’តិ អាហ. តេន បច្ចយធម្មានំ បច្ចយភាវោ វិសេសតោ ព្យតិរេកមុខេន បាកដោ ហោតីតិ ទស្សេតិ. នត្ថិភាវោបការកតាវិរុទ្ធោតិ នត្ថិបច្ចយភាវវិរុទ្ធោ. វិគតាវិគតបច្ចយា វិយ ហិ អញ្ញមញ្ញំ ឧជុបច្ចនីកភាវេន ឋិតា នត្ថិអត្ថិបច្ចយា. ន និព្ពានំ អត្ថិបច្ចយោ នត្ថិភាវោបការកតាអវិរោធតោ. យេ ហិ អត្ថិបច្ចយធម្មា, តេ នត្ថិភាវោបការកតាវិរុទ្ធា ឯវ ទិដ្ឋាតិ អធិប្បាយោ.

សតិ ច ឧប្បន្នត្តេតិ សម្ពន្ធោ. យេសំ បច្ចយា ហោន្តិ អាហារិន្ទ្រិយាតិ យោជនា. ឯកតោតិ សហ. សហជាតាទិបច្ចយត្តាភាវតោតិ សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតបច្ចយត្តាភាវតោ. តទភាវោតិ សហជាតាទិបច្ចយត្តាភាវោ. ឯតេសន្តិ អត្ថិបច្ចយតាវសេន បវត្តមានានំ អាហារិន្ទ្រិយានំ. ធម្មសភាវវសេនាតិ ធម្មតាវសេន. ធម្មតា ហេសា, យទិទំ បច្ចយុប្បន្នេហិ សហ បុរេតរំ បច្ឆា ច លព្ភមានា អាហារិន្ទ្រិយា តេសំ អត្ថិបច្ចយា ហោន្តិ, ន សហជាតាទិបច្ចយាតិ. យថា វា ចក្ខាទិទ្វារានំ រូបាទិអារម្មណានំ សតិបិ និយតវុត្តិតាយ ទ្វារារម្មណតោ វិញ្ញាណស្ស ឆព្ពិធភាវេ អារម្មណមនាមសិត្វា, ទ្វារតោ ទ្វារមនាមសិត្វា អារម្មណតោ ឆព្ពិធតា វុច្ចតិ, ឯវមិធាបិ អាហារិន្ទ្រិយានំ បច្ចយុប្បន្នេហិ សតិបិ សហជាតាទិភាវេ អរូបក្ខន្ធាទិវសេន សហជាតាទិភេទភិន្នស្ស អត្ថិបច្ចយស្ស ទស្សិតត្តា បញ្ហាវារេ អាហារិន្ទ្រិយានំ វសេន អាគតេ ចតុត្ថបញ្ចមកោដ្ឋាសភូតេ អត្ថិបច្ចយវិសេសេ សហជាតាទិភេទំ អាមសិតុំ ន លព្ភតីតិ ទស្សេតុំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អាហារោ ឥន្ទ្រិយញ្ច សហជាតាទិភេទំ ន លភតី’’តិ វុត្តំ, ន បន អាហារិន្ទ្រិយេសុ សហជាតាទិភាវស្ស អភាវតោ. ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អត្ថិបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២២-២៣-២៤. នត្ថិវិគតអវិគតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

២២-២៣. ឯត្ថាតិ នត្ថិបច្ចយេ. នានន្តិ នានត្តំ. ឯតេនាតិ អនន្តរបច្ចយតោ នត្ថិបច្ចយស្ស វិសេសមត្តទីបនេន ‘‘បច្ចយលក្ខណមេវ ហេត្ថ នាន’’ន្តិ ឥមិនា វចនេន. អត្ថោតិ ធម្មោ. ព្យញ្ជនសង្គហិតេតិ ‘‘នត្ថិបច្ចយោ វិគតបច្ចយោ’’តិ ឯវមាទិព្យញ្ជនេន សង្គហិតេ. បច្ចយលក្ខណមត្តេតិ ឯត្ថ បវត្តិឱកាសទានេន ឧបការកា អរូបធម្មា, វិគតភាវេន ឧបការកាតិ ឯវមាទិកេ បច្ចយានំ លក្ខណមត្តេ.

នត្ថិវិគតអវិគតបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បច្ចយនិទ្ទេសបកិណ្ណកវិនិច្ឆយកថាវណ្ណនា

អាទិមបាឋោតិ បុរិមបាឋោ. តថា ច សតីតិ ទោសស្សបិ សត្តរសហិ បច្ចយេហិ បច្ចយភាវេ សតិ. អធិបតិបច្ចយភាវោបិស្ស អនុញ្ញាតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ទោសស្សបិ គរុករណំ បាឡិយំ វត្តព្ពំ សិយា’’តិ. ‘‘សេសាន’’ន្តិ វចនេនេវ និវារិតោតិ កទាចិ អាសង្កេយ្យាតិ តំនិវត្តនត្ថមាហ ‘‘ន ច សេសាន’’ន្តិអាទិ. បុរេជាតាទីហីតិ បុរេជាតកម្មាហារឈានិន្ទ្រិយមគ្គវិបាកបច្ចយេហិ. តន្និវារណត្ថន្តិ តស្ស យថាវុត្តទោសស្ស និវារណត្ថំ. វិសុញ្ច អគ្គហេត្វាតិ លោភមោហា វិបាកបច្ចយាបិ ន ហោន្តិ, តថា ទោសោតិ ឯវំ វិសុញ្ច អគ្គហេត្វា. ផោដ្ឋព្ពាយតនំ កាយវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណាទិបច្ចយោ ហោន្តំយេវ បថវីអាទិសភាវត្តា អត្តនា សហជាតានំ សហជាតាទិបច្ចយា ហោន្តិយេវាតិ វុត្តំ ‘‘ផោដ្ឋព្ពាយតនស្ស សហជាតាទិបច្ចយភាវំ ទស្សេតី’’តិ. ‘‘សព្ពធម្មាន’’ន្តិ ‘‘សព្ពេ ធម្មា មនោវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តេ សព្ពធម្មេ សន្ធាយាហ ‘‘សព្ពធម្មានំ យថាយោគំ ហេតាទិបច្ចយភាវំ ទស្សេតី’’តិ. ន ហិ ឯតំ…បេ… ភាវទស្សនំ, អថ ខោ ឯកធម្មស្ស អនេកបច្ចយភាវទស្សនំ, តស្មា ‘‘ឯតេន ផោដ្ឋព្ពាយតនស្សា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. រូបាទីនន្តិ រូបាយតនាទីនំ.

ភេទាតិ វិសេសា. ភេទំ អនាមសិត្វាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុអាទិវិសេសំ អគ្គហេត្វា. តេ ឯវាតិ យថាវុត្តវិសេសានំ សាមញ្ញភូតេ ខន្ធេ ឯវ. យំ សន្ធាយ ‘‘ឯវំ ន សក្កា វត្តុ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ វិភាវេតុំ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. បដ្ឋានសំវណ្ណនា ហេសាតិ ឯតេន សុត្តេ វុត្តបរិយាយមគ្គភាវេនេត្ថ ន សក្កា មិច្ឆាវាចាទីនំ មគ្គបច្ចយំ វត្តុន្តិ ទស្សេតិ. សេសបច្ចយភាវោតិ មគ្គបច្ចយំ ឋបេត្វា យថាវុត្តេហិ សេសេហិ អដ្ឋារសហិ បច្ចយេហិ បច្ចយភាវោ. អធិបតិបច្ចយោ ន ហោតីតិ អារម្មណាធិបតិបច្ចយោ ន ហោតិ. តន្តិ វិចិកិច្ឆំ. តត្ថាតិ យថាវុត្តេសុ អហិរិកាទីសុ.

ទសធា បច្ចយា ហោន្តិ, បុន តថា ហទយវត្ថុន្តិ ឥទំ អត្ថមត្តវចនំ. បាឋោ បន ‘‘ហទយវត្ថុ តេសញ្ចេវ វិប្បយុត្តស្ស ច វសេន ទសធា បច្ចយោ ហោតី’’តិ វេទិតព្ពោ. រូបសទ្ទគន្ធរសាយតនមត្តមេវាតិ ឥទំ រូបាទីនំ សហជាតបច្ចយតាយ វិយ និស្សយបច្ចយតាយ ច អភាវតោ, បុរេជាតបច្ចយតាយ ច ភាវតោ វុត្តំ. ឯតានីតិ យថាវុត្តានិ រូបសទ្ទគន្ធរសារម្មណានិ. សព្ពាតិក្កន្តបច្ចយាបេក្ខាតិ ‘‘ឯកធម្មស្ស អនេកបច្ចយភាវតោ’’តិ ឯតស្មិំ វិចារេ ហេតុអាទិអតិក្កន្តបច្ចយាបេក្ខា ឯតេសំ រូបាទីនំ អបុព្ពតា នត្ថិ, អថ ខោ អារម្មណអារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយបច្ចយាបេក្ខា. ន ហិ រូបាទីនិ ហេតុសហជាតាធិបតិអាទិវសេន បច្ចយា ហោន្តីតិ. តស្សាតិ រូបជីវិតិន្ទ្រិយស្ស បុរេជាតបច្ចយភាវតោ អបុព្ពតា, តស្មា តំ ឯកូនវីសតិវិធោ បច្ចយោ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. សត្តធា បច្ចយភាវោ យោជេតព្ពោ, ន ហិ ឱជា បុរេជាតបច្ចយោ ន ហោតីតិ.

អត្ថោតិ វា ហេតុអាទិធម្មានំ សភាវោ វេទិតព្ពោ. សោ ហិ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នេហិ អរណីយតោ ឧបគន្តព្ពតោ, ញាណេន វា ញាតព្ពតោ ‘‘អត្ថោ’’តិ វុច្ចតិ. អាការោតិ តស្សេវ បវត្តិអាការោ, យេន អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នានំ បច្ចយភាវំ ឧបគច្ឆតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តំ បន វិប្បយុត្តំ. ‘‘សត្តហាការេហី’’តិ បឋានស្ស ការណមាហ ‘‘ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ ហី’’តិអាទិនា.

យំ កម្មបច្ចយោ…បេ… ទដ្ឋព្ពំ អាសេវនកម្មបច្ចយានំ បច្ចយុប្បន្នស្ស អនន្តរដ្ឋានតាយ. សហជាតម្បិ ហិ អនន្តរមេវាតិ. កោចិ បនេត្ថាតិ ឯត្ថ ឯតស្មិំ បកតូបនិស្សយសមុទាយេ កោចិ តទេកទេសភូតោ កម្មសភាវោ បកតូបនិស្សយោតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ ‘‘យទិទំ អារម្មណបុរេជាតេ បនេត្ថ ឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តបច្ចយតា ន លព្ភតី’’តិ វុត្តំ, តស្មិំ, តស្មិំ វា អារម្មណបុរេជាតគ្គហណេ. វត្ថុស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយតា លព្ភតីតិ ន វត្តព្ពា. ន ហិ អារម្មណភូតំ វត្ថុ វិប្បយុត្តបច្ចយោ ហោតិ, អថ ខោ និស្សយភូតមេវាតិ. ឥតោ ឧត្តរីតិ ឯត្ថ ‘‘ឥតោ’’តិ ឥទំ បច្ចាមសនំ បុរេជាតំ វា សន្ធាយ អារម្មណបុរេជាតំ វា. តត្ថ បឋមនយំ អបេក្ខិត្វា វុត្តំ ‘‘បុរេជាតតោ បរតោបី’’តិ. តេន កម្មាទិបច្ចយេសុបិ វក្ខមានេសុ លព្ភមានាលព្ភមានំ វេទិតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ទុតិយំ បន នយំ អនបេក្ខិត្វា អដ្ឋកថាយំ អាគតវសេន វុត្តំ ‘‘ឥតោ វា ឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តតោ’’តិ, អត្តនា វុត្តនយេន បន ‘‘និស្សយិន្ទ្រិយវិប្បយុត្តតោ វា’’តិ. តត្ថ វត្តព្ពំ សយមេវាហ ‘‘អារម្មណាធិបតី’’តិអាទិ. កម្មាទីសុ លព្ភមានាលព្ភមានំ ន វក្ខតិ ‘‘ឥតោ ឧត្តរី’’តិអាទិនា បគេវ អតិទេសស្ស កតត្តា, តស្មា បុរិមោយេវ បុរេជាតតោបីតិ វុត្តអត្ថោយេវ អធិប្បេតោ.

‘‘មគ្គបច្ចយតំ អវិជហន្តោវា’’តិ ឥមិនា ច មគ្គបច្ចយោ វុត្តោតិ ‘‘មគ្គវជ្ជានំ នវន្ន’’ន្តិ វុត្តំ បច្ឆិមបាឋេ, បុរិមបាឋេ បន ‘‘មគ្គបច្ចយតំ អវិជហន្តោវា’’តិ វុត្តត្តា ឯវ មគ្គបច្ចយេន សទ្ធិំ សហជាតាទិបច្ចយា គហេតព្ពាតិ ‘‘ទសន្ន’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ បច្ឆិមបាឋេ ‘‘ឯកាទសហាការេហី’’តិ វត្តព្ពំ, បុរិមបាឋេ ‘‘ទ្វាទសហី’’តិ.

សមនន្តរនិរុទ្ធតាយ អារម្មណភាវេន ចាតិ វិជ្ជមានម្បិ វិសេសមនាមសិត្វា កេវលំ សមនន្តរនិរុទ្ធតាយ អារម្មណភាវេន, ន ច សមនន្តរនិរុទ្ធតាអារម្មណភាវសាមញ្ញេនាតិ អត្ថោ. ‘‘ឥមិនា ឧបាយេនា’’តិ បច្ចយសភាគតាទស្សនេន បច្ចយវិសភាគតាទស្សនេន ច វុត្តំ បទទ្វយំ ឯកជ្ឈំ កត្វា បទុទ្ធារោ កតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ហេតុអាទីនំ សហជាតានំ…បេ… យោជេតព្ពា’’តិ អាហ. ហេតុអារម្មណាទីនំ សហជាតាសហជាតភាវេន អញ្ញមញ្ញវិសភាគតាតិ យោជនា. ឯវមាទិនាតិ អាទិ-សទ្ទេន បុរេជាតានំ ចក្ខាទីនំ រូបាទីនញ្ច បុរេជាតភាវេន សភាគតា, បវត្តិយំ វត្ថុខន្ធាទីនំ បុរេជាតបច្ឆាជាតានំ បុរេជាតបច្ឆាជាតភាវេន វិសភាគតាតិ ឯវមាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ហេតុនហេតុអាទិភាវតោបិ ចេត្ថ យុគឡកតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ. ហេតុបច្ចយោ ហិ ហេតុភាវេន បច្ចយោ, ឥតរេ តទញ្ញភាវេន. ឯវមិតរេសុបិ យថារហំ យុគឡកតោ វេទិតព្ពោ.

ឧភយប្បធានតាតិ ជននោបត្ថម្ភនប្បធានតា. ឋានន្តិ បទស្ស អត្ថវចនំ ការណភាវោតិ វិនាបិ ភាវបច្ចយំ ភាវបច្ចយស្ស អត្ថោ ញាយតីតិ. ឧបនិស្សយំ ភិន្ទន្តេនាតិ អនន្តរូបនិស្សយបកតូបនិស្សយវិភាគេន វិភជន្តេន. តយោបិ ឧបនិស្សយា វត្តព្ពា ឧបនិស្សយវិភាគភាវតោ. ឧបនិស្សយគ្គហណមេវ កាតព្ពំ សាមញ្ញរូបេន. តត្ថាតិ ឯវមវដ្ឋិតេ អនន្តរូបនិស្សយបកតូបនិស្សយោតិ ភិន្ទនំ វិភាគករណំ យទិ បកតូបនិស្សយស្ស រូបានំ បច្ចយត្តាភាវទស្សនត្ថំ, ននុ អារម្មណូបនិស្សយអនន្តរូបនិស្សយាបិ រូបានំ បច្ចយា ន ហោន្តិយេវាតិ? សច្ចំ ន ហោន្តិ, តេ បន ទស្សិតនយាតិ តទេកទេសេន ឥតរម្បិ ទស្សិតមេវ ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អារម្មណំ…បេ… ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ អាហ. តំសមានគតិកត្តាតិ តេហិ អនន្តរាទីហិ សមានគតិកត្តា អរូបានំយេវ បច្ចយភាវតោ. តន្តិ បុរេជាតបច្ចយំ. តត្ថាតិ អនន្តរាទីសុ បឋិត្វា.

បច្ចយនិទ្ទេសបកិណ្ណកវិនិច្ឆយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.