នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

អភិធម្មាវតារោ

គន្ថារម្ភកថា

១. អនន្តករុណាបញ្ញំ, តថាគតមនុត្តរំ;

វន្ទិត្វា សិរសា ពុទ្ធំ, ធម្មំ សាធុគណម្បិ ច.

២. បណ្ឌុកម្ពលនាមាយ, សិលាយាតុលវិក្កមោ;

និសិន្នោ ទេវរាជស្ស, វិមលេ សីតលេ តលេ.

៣. យំ ទេវទេវោ ទេវានំ, ទេវទេវេហិ បូជិតោ;

ទេសេសិ ទេវលោកស្មិំ, ធម្មំ ទេវបុរក្ខតោ.

៤. តត្ថាហំ បាដវត្ថាយ, ភិក្ខូនំ បិដកុត្តមេ;

អភិធម្មាវតារន្តុ, មធុរំ មតិវឌ្ឍនំ.

៥. តាឡំ មោហកវាដស្ស, វិឃាដនមនុត្តរំ;

ភិក្ខូនំ បវិសន្តានំ, អភិធម្មមហាបុរំ.

៦. សុទុត្តរំ តរន្តានំ, អភិធម្មមហោទធិំ;

សុទុត្តរំ តរន្តានំ, តរំវ មករាករំ.

៧. អាភិធម្មិកភិក្ខូនំ, ហត្ថសារមនុត្តរំ;

បវក្ខាមិ សមាសេន, តំ សុណាថ សមាហិតា.

១. បឋមោ បរិច្ឆេទោ

ចិត្តនិទ្ទេសោ

៨. ចិត្តំ ចេតសិកំ រូបំ, និព្ពានន្តិ និរុត្តរោ;

ចតុធា ទេសយី ធម្មេ, ចតុសច្ចប្បកាសនោ.

តត្ថ ចិត្តន្តិ វិសយវិជាននំ ចិត្តំ, តស្ស បន កោ វចនត្ថោ? វុច្ចតេ – សព្ពសង្គាហកវសេន បន ចិន្តេតីតិ ចិត្តំ, អត្តសន្តានំ វា ចិនោតីតិបិ ចិត្តំ.

៩. វិចិត្តករណា ចិត្តំ, អត្តនោ ចិត្តតាយ វា;

បញ្ញត្តិយម្បិ វិញ្ញាណេ, វិចិត្តេ ចិត្តកម្មកេ;

ចិត្តសម្មុតិ ទដ្ឋព្ពា, វិញ្ញាណេ ឥធ វិញ្ញុនា.

តំ បន សារម្មណតោ ឯកវិធំ, សវិបាកាវិបាកតោ ទុវិធំ. តត្ថ សវិបាកំ នាម កុសលាកុសលំ, អវិបាកំ អព្យាកតំ. កុសលាកុសលាព្យាកតជាតិភេទតោ តិវិធំ.

តត្ថ កុសលន្តិ បនេតស្ស កោ វចនត្ថោ?

១០. កុច្ឆិតានំ សលនតោ, កុសានំ លវនេន វា;

កុសេន លាតព្ពត្តា វា, កុសលន្តិ បវុច្ចតិ.

១១. ឆេកេ កុសលសទ្ទោយំ, អារោគ្យេ អនវជ្ជកេ;

ទិដ្ឋោ ឥដ្ឋវិបាកេបិ, អនវជ្ជាទិកេ ឥធ.

តស្មា អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកលក្ខណំ កុសលំ, អកុសលវិទ្ធំសនរសំ, វោទានបច្ចុបដ្ឋានំ. វជ្ជបដិបក្ខត្តា អនវជ្ជលក្ខណំ វា កុសលំ, វោទានភាវរសំ, ឥដ្ឋវិបាកបច្ចុបដ្ឋានំ, យោនិសោមនសិការបទដ្ឋានំ. សាវជ្ជានិដ្ឋវិបាកលក្ខណមកុសលំ. តទុភយវិបរីតលក្ខណមព្យាកតំ, អវិបាការហំ វា.

តត្ថ កុសលចិត្តំ ឯកវីសតិវិធំ ហោតិ, តទិទំ ភូមិតោ ចតុព្ពិធំ ហោតិ – កាមាវចរំ, រូបាវចរំ, អរូបាវចរំ, លោកុត្តរញ្ចេតិ.

តត្ថ កាមាវចរកុសលចិត្តំ ភូមិតោ ឯកវិធំ, សវត្ថុកាវត្ថុកភេទតោ ទុវិធំ, ហីនមជ្ឈិមបណីតភេទតោ តិវិធំ, សោមនស្សុបេក្ខាញាណប្បយោគភេទតោ អដ្ឋវិធំ ហោតិ. សេយ្យថិទំ – សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ អសង្ខារិកមេកំ, សសង្ខារិកមេកំ, សោមនស្សសហគតំ ញាណវិប្បយុត្តំ អសង្ខារិកមេកំ, សសង្ខារិកមេកំ, ឧបេក្ខាសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ អសង្ខារិកមេកំ, សសង្ខារិកមេកំ, ឧបេក្ខាសហគតំ ញាណវិប្បយុត្តំ អសង្ខារិកមេកំ, សសង្ខារិកមេកន្តិ ឥទំ អដ្ឋវិធម្បិ កាមាវចរកុសលចិត្តំ នាម.

១២. ឧទ្ទានតោ ទុវេ កាមា, ក្លេសវត្ថុវសា បន;

កិលេសោ ឆន្ទរាគោវ, វត្ថុ តេភូមវដ្ដកំ.

១៣. កិលេសកាមោ កាមេតិ, វត្ថុ កាមីយតីតិ ច;

សិជ្ឈតិ ទុវិធោបេស, កាមោ វោ ការកទ្វយេ.

១៤. យស្មិំ បន បទេសេ សោ, កាមោយំ ទុវិធោបិ ច;

សម្បត្តីនំ វសេនាវ-ចរតីតិ ច សោ បន.

១៥. បទេសោ ចតុបាយានំ, ឆន្នំ ទេវានមេវ ច;

មនុស្សានំ វសេនេវ, ឯកាទសវិធោ បន.

១៦. កាមោវចរតីតេត្ថ, កាមាវចរសញ្ញិតោ;

អស្សាភិលក្ខិតត្តា ហិ, សសត្ថាវចរោ វិយ.

១៧. ស្វាយំ រូបភវោ រូបំ, ឯវំ កាមោតិ សញ្ញិតោ;

ឧត្តរស្ស បទស្សេវ, លោបំ កត្វា ឧទីរិតោ.

១៨. តស្មិំ កាមេ ឥទំ ចិត្តំ, សទាវចរតីតិ ច;

កាមាវចរមិច្ចេវំ, កថិតំ កាមឃាតិនា.

១៩. បដិសន្ធិំ ភវេ កាមេ, អវចារយតីតិ វា;

កាមាវចរមិច្ចេវំ, បរិយាបន្នន្តិ តត្រ វា.

២០. ឥទំ អដ្ឋវិធំ ចិត្តំ, កាមាវចរសញ្ញិតំ;

ទសបុញ្ញក្រិយវត្ថុ-វសេនេវ បវត្តតិ.

២១. ទានំ សីលំ ភាវនា បត្តិទានំ,

វេយ្យាវច្ចំ ទេសនា ចានុមោទោ;

ទិដ្ឋិជ្ជុត្តំ សំសុតិច្ចាបចាយោ,

ញេយ្យោ ឯវំ បុញ្ញវត្ថុប្បភេទោ.

២២. គច្ឆន្តិ សង្គហំ ទានេ, បត្តិទានានុមោទនា;

តថា សីលមយេ បុញ្ញេ, វេយ្យាវច្ចាបចាយនា.

២៣. ទេសនា សវនំ ទិដ្ឋិ-ឧជុកា ភាវនាមយេ;

បុន តីណេវ សម្ភោន្តិ, ទស បុញ្ញក្រិយាបិ ច.

២៤. សព្ពានុស្សតិបុញ្ញញ្ច, បសំសា សរណត្តយំ;

យន្តិ ទិដ្ឋិជុកម្មស្មិំ, សង្គហំ នត្ថិ សំសយោ.

២៥. បុរិមា មុញ្ចនា ចេវ, បរា តិស្សោបិ ចេតនា;

ហោតិ ទានមយំ បុញ្ញំ, ឯវំ សេសេសុ ទីបយេ.

ឥទានិ អស្ស បនដ្ឋវិធស្សាបិ កាមាវចរកុសលចិត្តស្ស អយមុប្បត្តិក្កមោ វេទិតព្ពោ. យទា ហិ យោ ទេយ្យធម្មប្បដិគ្គាហកាទិសម្បត្តិំ, អញ្ញំ វា សោមនស្សហេតុំ អាគម្ម ហដ្ឋបហដ្ឋោ ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិ អាទិនយប្បវត្តំ សម្មាទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វា បរេហិ អនុស្សាហិតោ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោតិ, តទាស្ស សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ អសង្ខារិកំ បឋមំ មហាកុសលចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យទា បន វុត្តនយេនេវ ហដ្ឋបហដ្ឋោ សម្មាទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វា បរេហិ ឧស្សាហិតោ ករោតិ, តទាស្ស តមេវ ចិត្តំ សសង្ខារិកំ ហោតិ. ឥមស្មិំ បនត្ថេ សង្ខារោតិ អត្តនោ វា បរស្ស វា បវត្តស្ស បុព្ពប្បយោគស្សាធិវចនំ. យទា បន ញាតិជនស្ស បដិបត្តិទស្សនេន ជាតបរិចយា ពាលកា ភិក្ខូ ទិស្វា សោមនស្សជាតា សហសា យំ កិញ្ចិ ហត្ថគតំ ទទន្តិ វា វន្ទន្តិ វា, តទា តេសំ តតិយចិត្តមុប្បជ្ជតិ. យទា បន តេ ‘‘ទេថ វន្ទថ, អយ្យេ’’តិ វទន្តិ, ឯវំ ញាតិជនេន ឧស្សាហិតា ហុត្វា ហត្ថគតំ ទទន្តិ វា វន្ទន្តិ វា, តទា តេសំ ចតុត្ថចិត្តមុប្បជ្ជតិ. យទា បន ទេយ្យធម្មប្បដិគ្គាហកាទីនំ អសម្បត្តិំ វា អញ្ញេសំ វា សោមនស្សហេតូនំ អភាវំ អាគម្ម ចតូសុបិ វិកប្បេសុ សោមនស្សរហិតា ហោន្តិ, តទា សេសានិ ចត្តារិ ឧបេក្ខាសហគតានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឯវំ សោមនស្សុបេក្ខាញាណប្បយោគភេទតោ អដ្ឋវិធំ កាមាវចរកុសលចិត្តំ វេទិតព្ពំ.

២៦. ទសបុញ្ញក្រិយាទីនំ, វសេន ច ពហូនិបិ;

ឯតានិ បន ចិត្តានិ, ភវន្តីតិ បកាសយេ.

២៧. សត្តរស សហស្សានិ, ទ្វេ សតានិ អសីតិ ច;

កាមាវចរបុញ្ញានិ, ភវន្តីតិ វិនិទ្ទិសេ.

តំ បន យថានុរូបំ កាមាវចរសុគតិយំ ភវភោគសម្បត្តិំ អភិនិប្ផាទេតិ.

ឥតរេសុ បន រូបាវចរកុសលចិត្តំ សវត្ថុកតោ ឯកវិធំ, ទ្វីសុ ភវេសុ ឧប្បជ្ជនតោ ទុវិធំ, ហីនមជ្ឈិមបណីតភេទតោ តិវិធំ, បដិបទាទិភេទតោ ចតុព្ពិធំ, ឈានង្គយោគភេទតោ បញ្ចវិធំ. សេយ្យថិទំ – កាមច្ឆន្ទព្យាបាទថិនមិទ្ធឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចវិចិកិច្ឆាវិប្បហីនំ វិតក្កវិចារបីតិសុខចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ បឋមំ, វិតក្កវិប្បហីនំ វិចារបីតិសុខចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ ទុតិយំ, វិតក្កវិចារវិប្បហីនំ បីតិសុខចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ តតិយំ, វិតក្កវិចារបីតិវិប្បហីនំ សុខចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ ចតុត្ថំ, វិតក្កវិចារបីតិសុខវិប្បហីនំ ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ បញ្ចមន្តិ ឥទំ បញ្ចវិធំ រូបាវចរកុសលចិត្តំ នាម.

តំ បន យថាសម្ភវំ បថវីកសិណាទីសុ អារម្មណេសុ បវត្តិវសេន អនេកវិធំ ហោតិ. សព្ពំ បនេតំ រូបាវចរភាវនាបុញ្ញវសប្បវត្តំ យថានុរូបំ រូបាវចរូបបត្តិនិប្ផាទកំ ហោតិ. ឯវំ តាវ រូបាវចរកុសលំ វេទិតព្ពំ.

សេសេសុ បន ទ្វីសុ អរូបាវចរកុសលចិត្តំ តាវ ឧបេក្ខាវេទនាយោគភេទតោ ឯកវិធំ, សវត្ថុកាវត្ថុកភេទតោ ទុវិធំ, ហីនមជ្ឈិមបណីតភេទតោ តិវិធំ, អារម្មណភេទតោ ចតុព្ពិធំ. កសិណុគ្ឃាដិមាកាសំ, តត្ថ បវត្តវិញ្ញាណំ, តស្ស អបគមោ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនន្តិ ឥទមស្ស ចតុព្ពិធមារម្មណំ. យថាបដិបាដិយា ឯតស្សារម្មណស្ស ភេទតោ ចតុព្ពិធំ ហោតិ. សេយ្យថិទំ – សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាសហគតំ, វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញាសហគតំ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាសហគតំ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញាសហគតន្តិ ឥទំ ចតុព្ពិធំ អរូបាវចរកុសលចិត្តំ នាម. សព្ពំ បនេតំ អរូបាវចរភាវនាបុញ្ញវសប្បវត្តំ យថានុរូបំ អរូបូបបត្តិនិប្ផាទកំ ហោតិ. ឯវំ អរូបាវចរកុសលចិត្តំ វេទិតព្ពំ.

ឥតរំ បន លោកុត្តរកុសលចិត្តំ និព្ពានារម្មណតោ ឯកវិធំ, និយតានិយតវត្ថុកភេទតោ ទុវិធំ, តីហិ វិមោក្ខមុខេហិ បត្តព្ពតោ តិវិធំ, ចតុមគ្គយោគភេទតោ ចតុព្ពិធំ. សេយ្យថិទំ – សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសសញ្ញោជនប្បហានករំ សោតាបត្តិមគ្គចិត្តំ, រាគទោសមោហានំ តនុត្តករំ សកទាគាមិមគ្គចិត្តំ, កាមរាគព្យាបាទានំ និរវសេសប្បហានករំ អនាគាមិមគ្គចិត្តំ, រូបរាគអរូបរាគមានឧទ្ធច្ចអវិជ្ជាបហានករំ អរហត្តមគ្គចិត្តន្តិ ឥទំ ចតុព្ពិធំ លោកុត្តរកុសលចិត្តំ នាម. ឯកេកំ បនេត្ថ ឈានង្គយោគភេទតោ បញ្ចវិធំ ហោតិ, តស្មា វីសតិវិធំ ហោតិ. សព្ពំ បនេតំ លោកុត្តរភាវនាបុញ្ញវសប្បវត្តំ មគ្គានុរូបផលប្បវត្តិយា ចត្តារោ អរិយបុគ្គលេ អភិនិប្ផាទេតិ. ឯវំ លោកុត្តរកុសលំ វេទិតព្ពំ.

២៨. កាមេ អដ្ឋេវ រូបេ ច, បញ្ច ចត្តារិរូបិសុ;

ចត្តារានុត្តរានេវំ, កុសលានេកវីសតិ.

២៩. កុសលាកុសលាបគតេន សតា,

កុសលេ កុសលេន ច យំ កុសលំ;

ចតុភូមិគតំ មុនិនា វសិនា,

លបិតំ លបិតំ សកលម្បិ មយា.

អកុសលំ បន ភូមិតោ ឯកវិធំ កាមាវចរមេវ, និយតានិយតវត្ថុវសេន ច ឯកហេតុកទុហេតុកវសេន ច បដិសន្ធិជនកាជនកវសេន ច ទុវិធំ, តីហិ វេទនាហិ យោគតោ ច លោភមូលំ ទោសមូលំ មោហមូលន្តិ មូលតោ ច តិវិធំ ហោតិ. តត្ថ លោភមូលំ បន សោមនស្សុបេក្ខាទិដ្ឋិប្បយោគភេទតោ អដ្ឋវិធំ ហោតិ. សេយ្យថិទំ – សោមនស្សសហគតំ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តំ អសង្ខារិកមេកំ, សសង្ខារិកមេកំ, សោមនស្សសហគតំ ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តំ អសង្ខារិកមេកំ, សសង្ខារិកមេកំ, ឧបេក្ខាសហគតំ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តំ អសង្ខារិកមេកំ, សសង្ខារិកមេកំ, ឧបេក្ខាសហគតំ ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តំ អសង្ខារិកមេកំ, សសង្ខារិកមេកន្តិ.

យទា ហិ ‘‘នត្ថិ កាមេសុ អាទីនវោ’’តិអាទិនា នយេន មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វា កេវលំ ហដ្ឋតុដ្ឋោ កាមេ វា បរិភុញ្ជតិ, ទិដ្ឋមង្គលាទីនិ វា សារតោ បច្ចេតិ សភាវតិក្ខេនេវ អនុស្សាហិតេន ចិត្តេន, តទាស្ស បឋមំ អកុសលចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យទា បន មន្ទេន សមុស្សាហិតេន, តទា ទុតិយំ. យទា មិច្ឆាទិដ្ឋិំ អបុរក្ខត្វា កេវលំ ហដ្ឋតុដ្ឋោ មេថុនំ ធម្មំ វា បរិភុញ្ជតិ, បរសម្បត្តិំ វា អភិជ្ឈាយតិ, បរស្ស ភណ្ឌំ វា ហរតិ សភាវតិក្ខេនេវ អនុស្សាហិតេន ចិត្តេន, តទា តតិយំ. យទា មន្ទេន សមុស្សាហិតេន, តទា ចតុត្ថំ ឧប្បជ្ជតិ. យទា បន កាមានំ វា អសម្បត្តិំ អាគម្ម អញ្ញេសំ វា សោមនស្សហេតូនំ អភាវេន ចតូសុបិ វិកប្បេសុ សោមនស្សរហិតា ហោន្តិ, តទា សេសានិ ចត្តារិ ឧបេក្ខាសហគតានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ. ឯវំ សោមនស្សុបេក្ខាទិដ្ឋិប្បយោគភេទតោ អដ្ឋវិធំ លោភមូលំ វេទិតព្ពំ.

ទោសមូលំ បន ឯកន្តសវត្ថុកតោ ឯកវិធំ, អសង្ខារសសង្ខារភេទតោ ទុវិធំ ទោមនស្សសហគតំ បដិឃសម្បយុត្តំ អសង្ខារំ, សសង្ខារន្តិ. អស្ស បន បាណាតិបាតាទីសុ តិក្ខមន្ទប្បវត្តិកាលេ ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា.

មោហមូលម្បិ វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចយោគតោ ទុវិធំ ហោតិ ឧបេក្ខាសហគតំ វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តំ, ឧបេក្ខាសហគតំ ឧទ្ធច្ចសម្បយុត្តន្តិ. តស្ស អសន្និដ្ឋានវិក្ខេបកាលេសុ បវត្តិ វេទិតព្ពាតិ.

ឯវំ តាវ ទ្វាទសវិធំ អកុសលចិត្តំ វេទិតព្ពំ, សព្ពំ បនេតំ យថានុរូបំ អបាយេសុ ឧបបត្តិយា, សុគតិយម្បិ ទុក្ខវិសេសស្ស អភិនិប្ផាទកំ ហោតិ.

៣០. លោភមូលវសេនដ្ឋ, ទោសមូលវសា ទុវេ;

មោហមូលវសេន ទ្វេ, ឯវំ ទ្វាទសធា សិយុំ.

៣១. បាបាបាបេស្វបាបេន, យំ វុត្តំ បាបមានសំ;

បាបាបាបប្បហីនេន, តំ មយា សមុទាហដំ.

ឥតរំ បន អព្យាកតមវិបាការហតោ ឯកវិធំ ហោតិ, ជាតិភេទតោ ទុវិធំ វិបាកចិត្តំ កិរិយចិត្តន្តិ. តត្ថ វិបាកចិត្តំ ភូមិភេទតោ ចតុព្ពិធំ កាមាវចរំ រូបាវចរំ អរូបាវចរំ លោកុត្តរន្តិ. តត្ថ កាមាវចរំ ទុវិធំ កុសលវិបាកំ អកុសលវិបាកន្តិ. កុសលវិបាកំ ទុវិធំ សហេតុកមហេតុកញ្ចេតិ.

តត្ថ សហេតុកវិបាកចិត្តំ សកកុសលំ វិយ សោមនស្សុបេក្ខាញាណប្បយោគភេទតោ អដ្ឋវិធំ. សេយ្យថិទំ – សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ អសង្ខារំ, សសង្ខារំ, សោមនស្សសហគតំ ញាណវិប្បយុត្តំ អសង្ខារំ, សសង្ខារំ, ឧបេក្ខាសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ អសង្ខារំ, សសង្ខារំ, ឧបេក្ខាសហគតំ ញាណវិប្បយុត្តំ អសង្ខារំ, សសង្ខារន្តិ ឥទំ អដ្ឋវិធំ សហេតុកវិបាកំ នាម.

យថា បនស្ស កុសលំ ទានាទិវសេន ឆសុ អារម្មណេសុ បវត្តតិ, ន ឥទំ តថា. ឥទំ ហិ បដិសន្ធិភវង្គចុតិតទារម្មណវសេន បរិត្តធម្មបរិយាបន្នេសុយេវ ឆសុ អារម្មណេសុ បវត្តតិ. សម្បយុត្តធម្មានញ្ច វិសេសេ អសតិបិ អាទាសតលាទីសុ មុខនិមិត្តំ វិយ និរុស្សាហំ វិបាកំ, មុខំ វិយ សឧស្សាហំ កុសលន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥមេសំ បន វិបច្ចនដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ. ឥមានិ ហិ បដិសន្ធិភវង្គចុតិតទារម្មណានិ ហុត្វា វិបច្ចន្តិ.

៣២. កាមាវចរទេវានំ, មនុស្សានំ ឥមេ បន;

ទុហេតុកតិហេតូនំ, ភវន្តិ បដិសន្ធិយោ.

៣៣. តតោ បវត្តិយំ ហុត្វា, ភវង្គំ យាវតាយុកំ;

ពលវារម្មណេ ហុត្វា, តទារម្មណមេវ ច.

៣៤. តតោ មរណកាលស្មិំ, ចុតិ ហុត្វា បវត្តរេ;

ឯវំ ចតូសុ ឋានេសុ, វិបច្ចន្តីតិ និទ្ទិសេ.

៣៥. សភូមិកុសលេហេវ, មហាបាកា សមា វិនា;

កម្មទ្វារញ្ច កម្មញ្ច, បុញ្ញានំ ក្រិយវត្ថុកំ.

៣៦. អវិញ្ញត្តិជនត្តា ហិ, អវិបាកសភាវតោ;

អប្បវត្តនតោ ចេវ, បាកា បុញ្ញេហិ នោ សមា.

៣៧. បរិត្តារម្មណត្តា ហិ, តេសមេកន្តតោ បន;

ករុណាមុទិតា តេសុ, ន ជាយន្តិ កទាចិបិ.

៣៨. តថា វិរតិយោ តិស្សោ, ន បនេតេសុ ជាយរេ;

បញ្ច សិក្ខាបទា វុត្តា, កុសលាតិ ហិ សត្ថុនា.

៣៩. តថាធិបតិនោបេត្ថ, ន សន្តីតិ វិនិទ្ទិសេ;

ឆន្ទាទីនិ ធុរំ កត្វា, អនុប្បជ្ជនតោ បន.

៤០. អសង្ខារសសង្ខារ-វិធានំ បន បុញ្ញតោ;

ញេយ្យំ បច្ចយតោ ចេវ, វិបាកេសុ ច វិញ្ញុនា.

៤១. ហីនាទីនំ វិបាកត្តា, បុញ្ញានំ បុញ្ញវាទិនា;

ហីនាទយោ ភវន្តីតិ, វិបាកា បរិទីបិតា.

៤២. ឥទំ អដ្ឋវិធំ ចិត្តំ, ឯកន្តេន សវត្ថុកំ;

ជាយតេ កាមលោកស្មិំ, ន បនញ្ញត្ថ ជាយតេ.

ឯវំ តាវ សហេតុកវិបាកចិត្តំ វេទិតព្ពំ.

អហេតុកវិបាកចិត្តំ បន អលោភាទិហេតុវិរហិតំ ឧបេក្ខាសហគតំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, ឧបេក្ខាសហគតំ សោតវិញ្ញាណំ, ឧបេក្ខាសហគតំ ឃានវិញ្ញាណំ, ឧបេក្ខាសហគតំ ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ, សុខសហគតំ កាយវិញ្ញាណំ, ឧបេក្ខាសហគតំ អហេតុកមនោធាតុសម្បដិច្ឆនំ, សោមនស្សសហគតំ អហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុសន្តីរណំ, ឧបេក្ខាសហគតំ អហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុសន្តីរណន្តិ ឥទំ បន អដ្ឋវិធំ អហេតុកវិបាកចិត្តំ នាម.

ឥទំ បន អដ្ឋវិធំ និយតវត្ថុកតោ ឯកវិធំ, និយតានិយតារម្មណតោ ទុវិធំ. តត្ថ វិញ្ញាណបញ្ចកំ និយតារម្មណំ, សេសត្តយំ អនិយតារម្មណំ. សុខសោមនស្សុបេក្ខាវេទនាយោគតោ តិវិធំ. តត្ថ សុខសហគតំ កាយវិញ្ញាណំ, ទ្វិដ្ឋានិកំ សន្តីរណំ សោមនស្សុបេក្ខាយុត្តំ, សេសមុបេក្ខាយុត្តន្តិ.

ទិដ្ឋារម្មណសុតារម្មណមុតារម្មណទិដ្ឋសុតមុតារម្មណទិដ្ឋ-សុតមុតវិញ្ញាតារម្មណវសេន បញ្ចវិធំ. តត្ថ ទិដ្ឋារម្មណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, សុតារម្មណំ សោតវិញ្ញាណំ, មុតារម្មណំ ឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណត្តយំ, ទិដ្ឋសុតមុតារម្មណំ មនោធាតុសម្បដិច្ឆនំ, ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតារម្មណំ សេសមនោវិញ្ញាណធាតុទ្វយន្តិ.

វត្ថុតោ ឆព្ពិធំ. កថំ? ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ចក្ខុមេវ វត្ថុ, តថា សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណានំ សោតឃានជិវ្ហាកាយវត្ថុ, អវសេសត្តយស្ស ហទយវត្ថុមេវាតិ.

អារម្មណតោ សត្តវិធំ ហោតិ. កថំ? រូបារម្មណមេវ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តថា សទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពារម្មណានិ បដិបាដិយា សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណានិ, រូបាទិបញ្ចារម្មណា មនោធាតុ, សេសមនោវិញ្ញាណធាតុទ្វយំ ឆឡារម្មណន្តិ.

តំ សព្ពំ បន អហេតុកវិបាកចិត្តំ កិច្ចតោ អដ្ឋវិធំ ហោតិ. កថំ? ទស្សនកិច្ចំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, សវនឃាយនសាយនផុសនសម្បដិច្ឆនសន្តីរណតទារម្មណកិច្ចានិ អវសេសានិ.

តត្ថ ចក្ខុតោ បវត្តំ វិញ្ញាណំ, ចក្ខុម្ហិ សន្និស្សិតំ វិញ្ញាណន្តិ វា ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តថា សោតវិញ្ញាណាទីនិ. តត្ថ ចក្ខុសន្និស្សិតរូបវិជាននលក្ខណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, រូបមត្តារម្មណរសំ, រូបាភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, រូបារម្មណាយ កិរិយាមនោធាតុយា អបគមបទដ្ឋានំ. តថា សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណានិ សោតាទិសន្និស្សិតសទ្ទាទិវិជាននលក្ខណានិ, សទ្ទាទិមត្តារម្មណរសានិ, សទ្ទាទីសុ អភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានានិ, សទ្ទាទិអារម្មណានំ កិរិយាមនោធាតូនំ អបគមបទដ្ឋានានិ. មនោធាតុសម្បដិច្ឆនំ បន ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អនន្តរា រូបាទិវិជាននលក្ខណំ, រូបាទិសម្បដិច្ឆនរសំ, តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អបគមបទដ្ឋានំ.

សេសា បន ទ្វេ អហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុយោ ឆឡារម្មណវិជាននលក្ខណា, សន្តីរណាទិរសា, តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានា, ហទយវត្ថុបទដ្ឋានាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ បឋមា ឯកន្តមិដ្ឋារម្មណេ បវត្តិសព្ភាវតោ សោមនស្សយុត្តាវ ហុត្វា បញ្ចទ្វារេ សន្តីរណកិច្ចំ សាធយមានា បញ្ចសុ ទ្វារេសុ ឋត្វា វិបច្ចតិ, ឆសុ បន ទ្វារេសុ ពលវារម្មណេ តទារម្មណំ ហុត្វា វិបច្ចតិ. ទុតិយា បន ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណេ បវត្តិសព្ភាវតោ ឧបេក្ខាសហគតា ហុត្វា សន្តីរណតទារម្មណបដិសន្ធិភវង្គចុតិវសេន បវត្តនតោ បញ្ចសុ ឋានេសុ វិបច្ចតិ. កថំ? មនុស្សលោកេ តាវ ជច្ចន្ធជច្ចពធិរជច្ចជឡជច្ចុម្មត្តកបណ្ឌកឧភតោព្យញ្ជននបុំសកាទីនំ បដិសន្ធិគ្គហណកាលេ បដិសន្ធិ ហុត្វា វិបច្ចតិ. បដិសន្ធិយា វីតិវត្តាយ បវត្តិយំ យាវតាយុកំ ភវង្គំ ហុត្វា វិបច្ចតិ. ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ បញ្ចារម្មណវីថិយា សន្តីរណំ ហុត្វា, ពលវារម្មណេ ឆទ្វារេ តទារម្មណំ ហុត្វា, មរណកាលេ ចុតិ ហុត្វាតិ ឥមេសុ បន បញ្ចសុ ឋានេសុ វិបច្ចតីតិ. ឯវំ តាវ អហេតុកវិបាកចិត្តានិ វេទិតព្ពានិ.

៤៣. កាមាវចរបុញ្ញស្ស, វិបាកា ហោន្តិ សោឡស;

តំ តិហេតុកបុញ្ញស្ស, វសេន បរិទីបយេ.

ឥទានិ រូបាវចរវិបាកចិត្តានិ វុច្ចន្តិ. តានិ និយតវត្ថុកតោ ឯកវិធានិ, ឈានង្គយោគភេទតោ បញ្ចវិធានិ. កថំ? វិតក្កវិចារបីតិសុខចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ បឋមំ, វិចារបីតិសុខចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ ទុតិយំ, បីតិសុខចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ តតិយំ, សុខចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ ចតុត្ថំ, ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ បញ្ចមន្តិ ឥមានិ បញ្ចបិ រូបាវចរវិបាកចិត្តានិ ឧបបត្តិយំ បដិសន្ធិភវង្គចុតិវសេន បវត្តន្តិ.

ឥទានិ អរូបាវចរវិបាកចិត្តានិ វុច្ចន្តិ. តានិ សកកុសលានិ វិយ អារម្មណភេទតោ ចតុព្ពិធានិ ហោន្តិ. កថំ? អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាសហគតំ, វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញាសហគតំ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាសហគតំ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញាសហគតន្តិ ឥមានិ ចត្តារិ អរូបាវចរវិបាកចិត្តានិ.

៤៤. កុសលានុគតំ កត្វា, ភាជិតំ កិំ មហគ្គតំ;

កាមាវចរបុញ្ញំវ, នាសមានផលំ យតោ.

៤៥. អត្តនោ កុសលេហេវ, សមានំ សព្ពថា ឥទំ;

គជាទីនំ យថា ឆាយា, គជាទិសទិសា តថា.

៤៦. កាមាវចរបុញ្ញំវ, នាបរាបរិយវេទនំ;

ឈានា អបរិហីនស្ស, សត្តស្ស ភវគាមិនោ.

៤៧. កុសលានន្តរំយេវ, ផលំ ឧប្បជ្ជតីតិ ច;

ញាបនត្ថំ បនេតស្ស, កុសលានុគតំ កតំ.

៤៨. បដិប្បទាក្កមោ ចេវ, ហីនាទីនញ្ច ភេទតោ;

ឈានាគមនតោ ចេត្ថ, វេទិតព្ពោ វិភាវិនា.

៤៩. អភាវោធិបតីនញ្ច, អយមេវ វិសេសកោ;

សេសំ សព្ពំ ច សេសេន, កុសលេន សមំ មតំ. –

ឯវំ រូបាវចរារូបាវចរវិបាកា វេទិតព្ពា.

ឥទានិ លោកុត្តរវិបាកចិត្តានិ ហោន្តិ. តានិ ចតុមគ្គយុត្តចិត្តផលត្តា ចតុព្ពិធានិ ហោន្តិ. កថំ? សោតាបត្តិមគ្គផលចិត្តំ, សកទាគាមិមគ្គផលចិត្តំ, អនាគាមិមគ្គផលចិត្តំ, អរហត្តមគ្គផលចិត្តន្តិ. ឯវំ បនេត្ថ ឯកេកំ ឈានង្គយោគភេទតោ បញ្ចវិធំ, បុន មគ្គវីថិផលសមាបត្តិវសេន បវត្តិតោ ទុវិធំ. ឯវំ លោកុត្តរកុសលវិបាកចិត្តានិ វេទិតព្ពានិ.

៥០. សុញ្ញតំ អនិមិត្តន្តិ, តថាបណិហិតន្តិបិ;

ឯតានិ តីណិ នាមានិ, មគ្គស្សានន្តរេ ផលេ.

៥១. លព្ភន្តិ បរភាគស្មិំ, វឡញ្ជនផលេសុ ន;

វិបស្សនាវសេនេវ, តានិ នាមានិ លព្ភរេ.

៥២. ហោន្តិ សាធិបតីនេវ, លោកុត្តរផលានិ តុ;

វិបាកេធិបតី នត្ថិ, ឋបេត្វា តុ អនាសវេ.

៥៣. អត្តនោ មគ្គភាវេន, មគ្គោ ‘‘មគ្គោ’’តិ វុច្ចតិ;

ផលំ មគ្គមុបាទាយ, មគ្គោ នាមាតិ វុច្ចតិ. –

ឯវំ លោកុត្តរវិបាកា វេទិតព្ពា.