នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

អភិធម្មបិដកេ

បញ្ចបករណ-អនុដីកា

ធាតុកថាបករណ-អនុដីកា

គន្ថារម្ភវណ្ណនា

ធាតុកថាបករណទេសនាយ ទេសទេសកបរិសាបទេសា វុត្តប្បការា ឯវាតិ កាលាបទេសំ ទស្សេន្តោ ‘‘ធាតុកថាបករណំ ទេសេន្តោ’’តិអាទិមាហ. ‘‘តស្សេវ អនន្តរំ អទេសយី’’តិ ហិ ឥមិនា វិភង្គានន្តរំ ធាតុកថា ទេសិតាតិ តស្សា ទេសនាកាលោ អបទិដ្ឋោ ហោតិ. យេ បន ‘‘វិភង្គានន្តរំ កថាវត្ថុបករណំ ទេសិត’’ន្តិ វទន្តិ, តេសំ វាទំ បដិក្ខិបន្តោ ‘‘វិភង្គានន្តរំ…បេ… ទស្សេតុ’’ន្តិ អាហ.

‘‘កាមា តេ បឋមា សេនា’’តិអាទិវចនតោ (សុ. និ. ៤៣៨; មហានិ. ២៨; ចូឡនិ. នន្ទមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤៧) កិលេសវិទ្ធំសនម្បិ ទេវបុត្តមារស្ស ពលវិធមនន្តិ សក្កា វត្តុំ, ‘‘អប្បវត្តិករណវសេន កិលេសាភិសង្ខារមារាន’’ន្តិ បន វុច្ចមានត្តា ខន្តិពលសទ្ធាពលាទិអានុភាវេន ឧស្សាហបរិសាពលភញ្ជនមេវ ទេវបុត្តមារស្ស ពលវិទ្ធំសនំ ទដ្ឋព្ពំ. វិសយាតិក្កមនំ កាមធាតុសមតិក្កមោ. សមុទយប្បហានបរិញ្ញាវសេនាតិ បហានាភិសមយបរិញ្ញាភិសមយានំ វសេន. ននុ ចេតំ បញ្ចន្នំ មារានំ ភញ្ជនំ សាវកេសុបិ លព្ភតេវាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘បរូបនិស្សយរហិត’’ន្តិអាទិ. វីរស្ស ភាវោ វីរិយន្តិ កត្វា វុត្តំ ‘‘មហាវីរិយោតិ មហាវីរោ’’តិ. មហាវីរិយតា ច បរិបុណ្ណវីរិយបារមិតាយ ចតុរង្គសមន្នាគតវីរិយាធិដ្ឋានេន អនញ្ញសាធារណចតុព្ពិធសម្មប្បធានសម្បត្តិយា ច វេទិតព្ពា. តតោ ឯវ ហិស្ស វីរិយាហានិសិទ្ធិបីតិ.

ខន្ធាទិកេ ធម្មេ អធិដ្ឋាយ និស្សាយ វិសយំ កត្វា អភិធម្មកថា បវត្តាតិ អាហ ‘‘អភិធម្មកថាធិដ្ឋានដ្ឋេន វា’’តិ. តេសំ កថនតោតិ តេសំ ខន្ធាទីនំ កថាភាវតោ. ឯតេន អត្ថវិសេសសន្និស្សយោ ព្យញ្ជនសមុទាយោ បករណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា ធាតុយោ កថីយន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វាតិ ធាតុកថា, តថាបវត្តោ ព្យញ្ជនត្ថសមុទាយោ. យទិ ឯវំ សត្តន្នម្បិ បករណានំ ធាតុកថាភាវោ អាបជ្ជតីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘យទិបី’’តិអាទិ. តត្ថ សាតិសយន្តិ សវិសេសំ វិចិត្តាតិរេកវសេន អនវសេសតោ ច ទេសនាយ បវត្តត្តា. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សព្ពាបិ ធម្មសង្គណី ធាតុកថាយ មាតិកា’’តិ (ធាតុ. ៥). តេនេវាហ ‘‘ឯកទេសកថនមេវ ហិ អញ្ញត្ថ កត’’ន្តិ.

ឥទានិ សាសនេ យេសុ ធាតុ-សទ្ទោ និរុឡ្ហោ, តេសំ វសេន អញ្ញេហិបិ អសាធារណំ ឥមស្ស បករណស្ស ធាតុកថាភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ខន្ធាយតនធាតូហិ វា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ ខន្ធាយតនធាតូសុ. មហន្តោ បភេទានុគតោ វិសយោ ឯតាសន្តិ មហាវិសយា, ធាតុយោ, ន ខន្ធាយតនានិ អប្បតរបទត្តា. យេន វា សភាវេន ធម្មា សង្គហាសង្គហសម្បយោគវិប្បយោគេហិ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសេ លភន្តិ, សោ សភាវោ ធាតុ. សា ធាតុ ឥធ សាតិសយំ ទេសិតាតិ សវិសេសំ ធាតុយា កថនតោ ឥទំ បករណំ ‘‘ធាតុកថា’’តិ វុត្តំ. សភាវត្ថោ ហិ អយំ ធាតុ-សទ្ទោ ‘‘ធាតុសោ, ភិក្ខវេ, សត្តា សំសន្ទន្តី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.៩៨) វិយ. ធាតុភេទន្តិ ធាតុវិភាគំ. បករណន្តិ វចនសេសោ. កុតោ បករណ-សទ្ទោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘សត្តន្នំ បករណានំ កមេន វណ្ណនាយ បវត្តត្តា’’តិ. តេន យោជនំ កត្វាតិ តេន បករណ-សទ្ទេន ‘‘ធាតុកថាវ បករណំ ធាតុកថាបករណ’’ន្តិ យោជនំ កត្វា. តំ ទីបនន្តិ តំ ធាតុកថាបករណស្ស អត្ថទីបនំ, អត្ថទីបនាការេន បវត្តំ វណ្ណនំ. ‘‘អត្ថំ ទីបយិស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘តំ សុណាថា’’តិ វទន្តោ សោតទ្វារានុសារេន តត្ថ ឧបធារណេ និយោជេតីតិ អាហ ‘‘តំទីបនវចនសវនេន ឧបធារេថាតិ អត្ថោ’’តិ.

គន្ថារម្ភវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១. មាតិកាវណ្ណនា

១. នយមាតិកាវណ្ណនា

១. ចុទ្ទសវិធេនាតិ ចុទ្ទសប្បការេន, ចុទ្ទសហិ បទេហីតិ អត្ថោ. តត្ថ ‘‘សង្គហោ អសង្គហោ’’តិ ឥទមេកំ បទំ, តថា ‘‘សម្បយោគោ វិប្បយោគោ’’តិ. ‘‘សង្គហិតេន សម្បយុត្តំ វិប្បយុត្ត’’ន្តិអាទីនិ បន តីណិ តីណិ បទានិ ឯកេកំ បទំ. ឥតរេសុ បទវិភាគោ សុវិញ្ញេយ្យោវ. ឯតេហីតិ សង្គហាទិប្បការេហិ. នយនំ បាបនំ, តំ បន បវត្តនំ ញាបនញ្ច ហោតីតិ ‘‘បវត្តីយតិ ញាយន្តី’’តិ ច ទ្វិធាបិ អត្ថោ វុត្តោ. នយា ឯវ ឧទ្ទិសិយមានា មាតិកា. អត្ថទ្វយេបិ បវត្តនញាណកិរិយានំ ករណភាវេន សង្គហាទិប្បការា នយាតិ វុត្តា. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឥមិនា សង្គហាទិកេន នយេនា’’តិ (ធាតុ. អដ្ឋ. ១). បទានន្តិ អត្ថទីបកានំ វចនានំ. បជ្ជតិ ឯតេន អត្ថោតិ ហិ បទំ. បទានន្តិ ច សំសាមិសម្ពន្ធេ សាមិវចនំ, បករណស្សាតិ បន អវយវាវយវីសម្ពន្ធេ.

២. អព្ភន្តរមាតិកាវណ្ណនា

២. តទត្ថានីតិ បដិច្ចសមុប្បាទត្ថានិ. បដិច្ច សមុប្បជ្ជតិ សង្ខារាទិកំ ឯតស្មាតិ ហិ បដិច្ចសមុប្បាទោ, បច្ចេកំ អវិជ្ជាទិកោ បច្ចយធម្មោ. តថា ហិ វុត្តំ សង្ខារបិដកេ ‘‘ទ្វាទស បច្ចយា, ទ្វាទស បដិច្ចសមុប្បាទា’’តិ. តេសន្តិ ខន្ធាទីនំ. តថាទស្សិតានន្តិ គណនុទ្ទេសវិភាគមត្តេន ទស្សិតានំ. កស្មា បនេត្ថ បដិច្ចសមុប្បាទោ ទ្វាទសភាវេនេវ គហិតោ, ននុ តត្ថ ភវោ កម្មភវាទិភេទេន, សោកាទយោ ច សរូបតោយេវ ឥធ បាឡិយំ គហិតាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ ‘‘បញ្ចវីសាធិកេន បទសតេនា’’តិ ឯវំ វុត្តេ អដ្ឋកថាវចនេ. កម្មភវស្ស ភាវនភាវេន, ឧបបត្តិភវស្ស ភវនភាវេន. បទត្ថតោ បន កម្មភវោ ភវតិ ឯតស្មាតិ ភវោ, ឥតរោ ភវតិ, ភវនំ វាតិ. តន្និទានទុក្ខភាវេនាតិ ជរាមរណនិទានទុក្ខភាវេន.

‘‘សព្ពាបិ ធម្មសង្គណី ធាតុកថាយ មាតិកា’’តិ ឥទម្បិ ធាតុកថាយ មាតិកាកិត្តនមេវាតិ ‘‘សព្ពាបិ…បេ… មាតិកាតិ អយំ ធាតុកថាមាតិកាតោ ពហិទ្ធា វុត្តា’’តិ វចនំ អសម្ភាវេន្តោ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. បករណន្តរគតា វុត្តា ធាតុកថាយ មាតិកាភាវេនាតិ អត្ថោ. កាមញ្ចេត្ថ មាតិកាភាវេន វុត្តា, បករណន្តរគតត្តា បន អញ្ញតោ គហេតព្ពរូបា ឥតោ ពហិភូតា នាម ហោន្តិ, សរូបតោ គហិតាវ បញ្ចក្ខន្ធាតិអាទិកា អព្ភន្តរា. តេនាហ ‘‘សរូបតោ ទស្សេត្វា ឋបិតត្តា’’តិ. មាតិកាយ អសង្គហិតត្តាតិ មាតិកាយ សរូបេន អសង្គហិតត្តា, ន អញ្ញថា. ន ហិ មាតិកាយ អសង្គហិតោ កោចិ បទត្ថោ អត្ថិ. វិកិណ្ណភាវេនាតិ ខន្ធវិភង្គាទីសុ វិសុំ វិសុំ កិណ្ណភាវេន វិសដភាវេន.

៣. នយមុខមាតិកាវណ្ណនា

៣. នយានំ សង្គហាទិប្បការវិសេសានំ បវត្តិ ទេសនា, តស្សា វិនិគ្គមដ្ឋានតាយ ទ្វារំ. យថាវុត្តធម្មា យថារហំ ខន្ធាយតនធាតុយោ អរូបិនោ ច ខន្ធាតិ តេសំ ឧទ្ទេសោ នយមុខមាតិកា. តេនាហ ‘‘នយាន’’ន្តិអាទិ. វិយុជ្ជនសីលា, វិយោគោ វា ឯតេសំ អត្ថីតិ វិយោគិនោ, តថា សហយោគិនោ, សង្គហាសង្គហធម្មា ច វិយោគីសហយោគីធម្មា ច សង្គហា…បេ… ធម្មា, សង្គណ្ហនាសង្គណ្ហនវសេន វិយុជ្ជនសំយុជ្ជនវសេន ច បវត្តនកសភាវាតិ អត្ថោ. ចុទ្ទសបីតិអាទិនា តមេវត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ. យេហីតិ យេហិ ខន្ធាទីហិ អរូបក្ខន្ធេហិ ច. តេ ចត្តារោតិ តេ សង្គហាទយោ ចត្តារោ. សច្ចាទីហិបីតិ សច្ចឥន្ទ្រិយបដិច្ចសមុប្បាទាទីហិបិ សហ. យថាសម្ភវន្តិ សម្ភវានុរូបំ, យំ យំ បទំ សង្គហិតោ អសង្គហិតោតិ ច វត្តុំ យុត្តំ, តំ តន្តិ អត្ថោ.

សោ បនាតិ សង្គហាសង្គហោ. សង្គាហកភូតេហីតិ សង្គហណកិរិយាយ កត្តុភូតេហិ. តេហីតិ សច្ចាទីហិ. ន សង្គហភូតេហីតិ សង្គហណកិរិយាយ ករណភូតេហិ សច្ចាទីហិ សង្គហាសង្គហោ ន វុត្តោ. តត្ថាបិ ហិ ខន្ធាយតនធាតុយោ ឯវ ករណភូតាតិ ទស្សេតិ. ខន្ធាទីហេវ សង្គហេហីតិ ខន្ធាទីហិយេវ សង្គណ្ហនកិរិយាយ ករណភូតេហិ, ‘‘ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា, អាយតនសង្គហេន អសង្គហិតា, ធាតុសង្គហេន អសង្គហិតា, តេ ធម្មា ចតូហិ ខន្ធេហិ, ទ្វីហាយតនេហិ, អដ្ឋហិ ធាតូហិ អសង្គហិតា’’តិ សង្គហាសង្គហោ និយមេត្វា វុត្តោ. តស្មាតិ យស្មា សច្ចាទីនិ សង្គាហកភាវេន វុត្តានិ, ន សង្គហភាវេន, ខន្ធាទីនិយេវ ច សង្គហភាវេន វុត្តានិ, តស្មា.

កស្មា បនេត្ថ សច្ចាទយោ សង្គហវសេន ន វុត្តាតិ? តថាទេសនាយ អសម្ភវតោ. ន ហិ សក្កា រូបក្ខន្ធាទីនំ សមុទយសច្ចាទីហិ, សញ្ញាទីនំ វា ឥន្ទ្រិយាទីហិ សង្គហនយេន បុច្ឆិតុំ វិស្សជ្ជិតុំ វាតិ. តថា អរិយផលាទីសុ ឧប្បន្នវេទនាទីនំ សច្ចវិនិមុត្តតាយ ‘‘វេទនាក្ខន្ធោ កតិហិ សច្ចេហិ សង្គហិតោ’’តិ បុច្ឆិត្វាបិ ‘‘ឯកេន សច្ចេន សង្គហិតោ’’តិអាទិនា និយមេត្វា សង្គហំ ទស្សេតុំ ន សក្កាតិ. យថាសម្ភវន្តិ យេហិ សម្បយោគោ, យេហិ ច វិប្បយោគោ, តទនុរូបំ.

រូបំ រូបេន និព្ពានេន វា វិប្បយុត្តំ ន ហោតិ, និព្ពានំ វា រូបេន. កស្មា? សម្បយុត្តន្តិ អនាសង្កនីយសភាវត្តា. ចតុន្នញ្ហិ ខន្ធានំ អញ្ញមញ្ញំ សម្បយោគីភាវតោ ‘‘រូបនិព្ពានេហិបិ សោ អត្ថិ នត្ថី’’តិ សិយា អាសង្កា, តស្មា តេសំ ឥតរេហិ, ឥតរេសញ្ច តេហិ វិប្បយោគោ វុច្ចតិ, ន បន រូបស្ស រូបេន, និព្ពានេន វា, និព្ពានស្ស វា រូបេន កត្ថចិ សម្បយោគោ អត្ថីតិ តទាសង្កាភាវតោ វិប្បយោគោបិ រូបស្ស រូបនិព្ពានេហិ, និព្ពានស្ស វា តេន ន វុច្ចតិ, អរូបក្ខន្ធេហិយេវ បន វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ចតូហេវា’’តិអាទិ. អនារម្មណស្ស ចក្ខាយតនាទិកស្ស. អនារម្មណអនារម្មណមិស្សកេហីតិ អនារម្មណេន សោតាយតនាទិនា អនារម្មណមិស្សកេន ច ធម្មាយតនាទិនា. មិស្សកស្ស ធម្មាយតនាទិកស្ស. អនារម្មណអនារម្មណមិស្សកេហិ ន ហោតីតិ យោជេតព្ពំ. យេសំ បន យេហិ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អនារម្មណស្ស បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា ហិ សារម្មណស្ស អនារម្មណេន អនារម្មណមិស្សកេន ច វិប្បយោគោ ហោតិ, ឯវំ សារម្មណេនបិ សោ ហោតិយេវ. តេន វិយ អនារម្មណស្ស អនារម្មណមិស្សកស្ស ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៤. លក្ខណមាតិកាវណ្ណនា

៤. វិសុំ យោជនា កាតព្ពាតិ យោ តីហិ សង្គហោ ចតូហិ ច សម្បយោគោ វុត្តោ, តំ សភាគោ ភាវោ បយោជេតិ, យោ ច តីហិ អសង្គហោ ចតូហិ ច វិប្បយោគោ វុត្តោ, តំ វិសភាគោ ភាវោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សង្គហោ…បេ… វិញ្ញាយតី’’តិ អាហ. យស្ស សង្គហោ, សោ ធម្មោ ខន្ធាទិកោ សភាគោ. យស្ស អសង្គហោ, សោ វិសភាគោ. តថា សម្បយោគេសុបិ វេទិតព្ពំ. ឥទានិ យថាវុត្តំ សភាគតំ សរូបតោ និទ្ធារេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សមានភាវោ សង្គហេ សភាគតា, ឯកុប្បាទាទិកោ សម្បយោគេតិ ឥមិនា រុប្បនាទិវិធុរោ អសមានសភាវោ អសង្គហេ វិសភាគតា, នានុប្បាទាទិកោ វិប្បយោគេតិ អយមត្ថោ អត្ថសិទ្ធោតិ ន វុត្តោតិ.

៥. ពាហិរមាតិកាវណ្ណនា

៥. ឯតេន ឋបនាការេនាតិ សរូបេន អគ្គហេត្វា យថាវុត្តេន បករណន្តរមាតិកាយ ឥធ មាតិកាភាវកិត្តនសង្ខាតេន ឋបនាការេន. បករណន្តរឋបិតាយ មាតិកាយ អវិភាគេន បច្ឆតោ គហណំ ពហិ ឋបនន្តិ អាហ ‘‘ពហិ បិដ្ឋិតោ ឋបិតត្តា’’តិ. ឥធ អដ្ឋបេត្វាតិ ឥមិស្សា ធាតុកថាយ សរូបេន អវត្វា. តថា បកាសិតត្តាតិ មាតិកាភាវេន ជោតិតត្តា. ធម្មសង្គណីសីសេន ហិ ធម្មសង្គណិយំ អាគតមាតិកាវ គហិតាតិ. យេហិ នយេហិ ធាតុកថាយ និទ្ទេសោ, តេសុ នយេសុ, តេហិ វិភជិតព្ពេសុ ខន្ធាទីសុ, តេសំ នយានំ បវត្តិទ្វារលក្ខណេសុ ច ឧទ្ទិដ្ឋេសុ ធាតុកថាយ ឧទ្ទេសវសេន វត្តព្ពំ វុត្តមេវ ហោតីតិ យំ ឧទ្ទេសវសេន វត្តព្ពំ, តំ វត្វា បុន យថាវុត្តានំ ខន្ធាទីនំ កុសលាទិវិភាគទស្សនត្ថំ ‘‘សព្ពាបិ ធម្មសង្គណី ធាតុកថាយ មាតិកា’’តិ វុត្តន្តិ ឯវមេត្ថ មាតិកាយ និក្ខេបវិធិ វេទិតព្ពោ.

‘‘គាវីតិ អយមាហា’’តិ ឯត្ថ គាវី-សទ្ទោ វិយ ‘‘សង្គហោ អសង្គហោ’’តិ ឯត្ថ បទត្ថវិបល្លាសការិនា ឥតិ-សទ្ទេន អត្ថបទត្ថកោ សង្គហាសង្គហ-សទ្ទោ សទ្ទបទត្ថកោ ជាយតីតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘អនិទ្ធារិតត្ថស្ស សទ្ទស្សេវ វុត្តត្តា’’តិ. តេន អត្ថុទ្ធារតោ សង្គហសទ្ទំ សំវណ្ណេតីតិ ទស្សេតិ. អនិទ្ធារិតវិសេសោតិ អសង្គហិតជាតិសញ្ជាតិអាទិវិសេសោ. សាមញ្ញេន គហេតព្ពតន្តិ សង្គហសទ្ទាភិធេយ្យតាសាមញ្ញេន វិញ្ញាយមានោ វុច្ចមានោ វា. ន ចេត្ថ សាមញ្ញញ្ច ឯករូបមេវាតិ ចោទនា កាតព្ពា ភេទាបេក្ខត្តា តស្ស. យត្តកា ហិ តស្ស វិសេសា, តទបេក្ខមេវ តន្តិ. ‘‘អត្តនោ ជាតិយា’’តិ វិញ្ញាយតិ យថា ‘‘មត្តេយ្យា’’តិ វុត្តេ អត្តនោ មាតុ ហិតាតិ.

ធម្មវិសេសំ អនិទ្ធារេត្វាតិ សង្គហិតតាទិនា បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជេតព្ពធម្មានំ វិសេសនំ អកត្វា. សាមញ្ញេនាតិ អវិសេសេន. ធម្មានន្តិ ខន្ធាទិធម្មានំ. អវសេសា និទ្ធារេត្វាតិ ‘‘សង្គហិតេន អសង្គហិត’’ន្តិអាទិកា អវសេសា ទ្វាទសបិ បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជេតព្ពធម្មវិសេសំ និទ្ធារេត្វា ធម្មានំ បុច្ឆនវិស្សជ្ជននយឧទ្ទេសាតិ យោជនា. ននុ ច ‘‘សង្គហិតេន អសង្គហិត’’ន្តិអាទយោបិ យថាវុត្តវិសេសំ អនិទ្ធារេត្វា សាមញ្ញេន ធម្មានំ បុច្ឆនវិស្សជ្ជននយុទ្ទេសាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘សង្គហិតេន អសង្គហិត’’ន្តិអាទិ. យស្ស អត្ថោ ញាយតិ, សទ្ទោ ច ន បយុជ្ជតិ, សោ លោបោតិ វេទិតព្ពោ, អាវុត្តិអាទិវសេន វា អយមត្ថោ ទីបេតព្ពោ. តេនាតិ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋេន អសង្គហិត-សទ្ទេន. សង្គហិតវិសេសវិសិដ្ឋោតិ ចក្ខាយតនេន ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតតាវិសេសវិសិដ្ឋោ, តេន សោតាយតនាទិភាវេន អសង្គហិតោ សោតបសាទាទិកោ យោ រុប្បនសភាវោ ធម្មវិសេសោ. តន្និស្សិតោ តំ ធម្មវិសេសំ និស្សាយ លព្ភមានោ. ‘‘តេ ធម្មា កតិហិ ខន្ធេហិ…បេ… ចតូហិ ខន្ធេហិ អសង្គហិតា’’តិអាទិនា អសង្គហិតតាសង្ខាតោ បុច្ឆាវិស្សជ្ជននយោ បរតោ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជិយមានោ ឥធ ឧទ្ទិដ្ឋោ ហោតិ. វិសេសនេ ករណវចនន្តិ ឥមិនា តស្ស ធម្មស្ស យថាវុត្តសង្គហិតតាវិសេសវិសិដ្ឋតំយេវ វិភាវេតិ. ឯវមេតេ បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជេតព្ពធម្មវិសេសំ និទ្ធារេត្វា បុច្ឆនវិស្សជ្ជននយុទ្ទេសា បវត្តាតិ វេទិតព្ពា.

ននុ ច ‘‘សង្គហិតេន អសង្គហិត’’ន្តិ ឯត្តាវតាបិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ? ន លព្ភតិ តស្ស ធម្មមត្តទីបនតោ. នយុទ្ទេសោ ហេសោ, ន ធម្មុទ្ទេសោ. តថា ហិ បាឡិយំ សង្គហិតេនអសង្គហិតបទនិទ្ទេសេ ‘‘ចក្ខាយតនេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា, អាយតន…បេ… ធាតុសង្គហេន អសង្គហិតា’’តិ វត្វា ‘‘តេ ធម្មា កតិហិ ខន្ធេហិ…បេ… អសង្គហិតា’’តិ (ធាតុ. ១៧១) បុច្ឆិត្វា ‘‘តេ ធម្មា ចតូហិ ខន្ធេហិ ទ្វីហាយតនេហិ អដ្ឋហិ ធាតូហិ អសង្គហិតា’’តិ ទុតិយំ អសង្គហិតបទំ គហិតំ. អញ្ញថា ‘‘ចក្ខាយតនេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា, តេ ធម្មា អាយតនសង្គហេន អសង្គហិតា, ធាតុសង្គហេន អសង្គហិតា. តេ កតមេ’’ឥច្ចេវ និទ្ទិសិតព្ពំ សិយា.

ឯស នយោតិ អតិទេសេន ទស្សិតមត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘តេសុបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តតិយបទេនាតិ លុត្តនិទ្ទេសេន គហេតព្ពន្តិ វុត្តបទំ សន្ធាយាហ. កត្តុអត្ថេ ករណនិទ្ទេសោ សង្គហិតាសង្គហិតេហិ តេហិ ធម្មេហិ ធម្មានំ សង្គហិតតាសង្គហិតតាយ វុត្តត្តា. តថា ហិ តត្ថ បាឡិយំ ‘‘តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា’’តិ ធម្មមុខេនេវ សង្គហិតតាសង្គហិតតា វុត្តា. ទុតិយតតិយេសុ បន សង្គហិតតាសង្គហិតតាសង្ខាតវិសេសនទ្វារេន ធម្មានំ អសង្គហិតតាសង្គហិតតា វុត្តាតិ តត្ថ ‘‘វិសេសនេ ករណវចន’’ន្តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘តត្ថ ហិ…បេ… ធម្មន្តរស្សា’’តិ. តត្ថ សភាវន្តរេនាតិ សង្គហិតតាសង្គហិតតាសង្ខាតេន សភាវន្តរេន បការន្តរេន. សភាវន្តរស្សាតិ អសង្គហិតតាសង្គហិតតាសង្ខាតស្ស សភាវន្តរស្ស. ឯតេសូតិ ចតុត្ថបញ្ចមេសុ. ធម្មន្តរេនាតិ អញ្ញធម្មេន. ធម្មន្តរស្សាតិ តតោ អញ្ញស្ស ធម្មស្ស វិសេសនំ កតំ. តត្ថ ហិ អន្តរេន បការវិសេសាមសនំ ធម្មេនេវ ធម្មោ វិសេសិតោតិ. អាទិបទេនេវាតិ ‘‘សង្គហិតេនា’’តិអាទិនា វុត្តេន បឋមបទេនេវ. ឥតរេហីតិ ‘‘សម្បយុត្តំ វិប្បយុត្ត’’ន្តិអាទិនា វុត្តេហិ ទុតិយតតិយបទេហិ. ឯត្ថាតិ ឯកាទសមាទីសុ ចតូសុ. ទុតិយតតិយេសុ វិយ វិសេសនេ ឯវ ករណវចនំ ទដ្ឋព្ពំ, ន ចតុត្ថបញ្ចមេសុ វិយ កត្តុអត្ថេតិ អធិប្បាយោ. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានន្តិអាទិនា តមេវត្ថំ វិភាវេតិ.

វិវិធកប្បនតោតិ វិវិធំ ពហុធា កប្បនតោ, សង្គហាសង្គហានំ វិសុំ សហ ច វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវកប្បនតោតិ អត្ថោ. តំ បន វិកប្បនំ វុត្តាការេន វិភជនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិភាគតោតិ អត្ថោ’’តិ. សន្និដ្ឋានលក្ខណេន អធិមោក្ខេន សម្បយុត្តធម្មា អារម្មណេ និច្ឆយនាការេន បវត្តិយា សន្និដ្ឋានវសេន វុត្តធម្មា. តេ ច តេហិ សទ្ធិំ តទវសិដ្ឋេ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណវិចិកិច្ឆាសហគតធម្មេ ច សង្គហេត្វា អាហ ‘‘សន្និដ្ឋានវសេន វុត្តា ច សព្ពេ ច ចិត្តុប្បាទា សន្និដ្ឋានវសេន វុត្តសព្ពចិត្តុប្បាទា’’តិ. ឥតរេតិ ផស្សាទយោ. សព្ពេសន្តិ ឯកូននវុតិយា ចិត្តុប្បាទានំ. បរិគ្គហេតព្ពាតិ សង្គហាទិវសេន បរិគ្គណ្ហិតព្ពា. មហាវិសយេន អធិមោក្ខេន. អញ្ញេសន្តិ វិតក្កាទីនំ. វចនំ សន្ធាយាតិ ‘‘អធិមុច្ចនំ អធិមោក្ខោ, សោ សន្និដ្ឋានលក្ខណោ’’តិ ធម្មសង្គហវណ្ណនាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. យេវាបនកវណ្ណនា) ‘‘តណ្ហាបច្ចយា អធិមោក្ខោ, អធិមោក្ខបច្ចយា ភវោ’’តិ បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គេ ច អាគតំ វចនំ សន្ធាយ. អត្ថេ សតីតិ ‘‘សន្និដ្ឋាន…បេ… សាធារណតោ’’តិ ឯវមត្ថេ វុច្ចមានេ. វត្តព្ពេសូតិ សង្គហាទិបរិគ្គហត្ថំ វត្តព្ពេសុ. វុត្តា ផស្សាទយោ មនសិការបរិយោសានា. តាទិសស្សាតិ ផស្សាទិសទិសស្ស សាធារណស្ស អធិមោក្ខសទិសស្ស អសាធារណស្ស អញ្ញស្ស ធម្មស្ស អភាវា.

ននុ ជីវិតិន្ទ្រិយចិត្តដ្ឋិតិយោបិ សាធារណាតិ? សច្ចំ សាធារណា, អត្ថិ បន វិសេសោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយំ បនា’’តិអាទិ. អសមាធិសភាវា ពលភាវំ អប្បត្តា សាមញ្ញសទ្ទេនេវ វត្តព្ពាតិ យោជនា. សាមញ្ញវិសេសសទ្ទេហិ ចាតិ សាមញ្ញវិសេសសទ្ទេហិ វត្តព្ពា ច សមាធិសភាវា ចិត្តេកគ្គតា. វិសេសសទ្ទវចនីយំ អញ្ញន្តិ ពលប្បត្តសមាធិតោ អញ្ញំ សាមញ្ញសទ្ទេន ព្យាបេតព្ពំ, វិសេសសទ្ទេន ច និវត្តេតព្ពំ នត្ថិ សមាធិសភាវាយ ឯវ ចិត្តេកគ្គតាយ គហិតត្តា. ន អញ្ញព្យាបកនិវត្តកោ សាមញ្ញវិសេសោ អនញ្ញ…បេ… វិសេសោ, តស្ស ទីបនតោ. តស្សេវ ធម្មស្សាតិ តស្សេវ ពលប្បត្តសមាធិធម្មស្ស. ភេទទីបកេហីតិ វិសេសទីបកេហិ សមាធិពលាទិវចនេហិ វត្តព្ពា. វុត្តលក្ខណា អនញ្ញព្យាបកនិវត្តកសាមញ្ញវិសេសទីបនា សទ្ទា. តតោ វិបរីតេហិ អញ្ញំ ព្យាបេតព្ពំ និវត្តេតព្ពញ្ច គហេត្វា បវត្តេហិ សាមញ្ញវិសេសសទ្ទេហេវ ន សុខាទិសភាវា វេទនា វិយ វត្តព្ពា. តស្មាតិ យស្មា អសមាធិសភាវា សមាធិសភាវាតិ ទ្វេធា ភិន្ទិត្វា គហិតា ចិត្តេកគ្គតា, តស្មា. អសមាធិសភាវមេវ បកាសេយ្យ វិសេសសទ្ទនិរបេក្ខំ បវត្តមានត្តា. ឥតរោតិ សមាធិពលាទិកោ វិសេសសទ្ទោ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ អព្ភន្តរមាតិកុទ្ទេសេ, សាធារណេ ផស្សាទិកេ, មហាវិសយេ វា អធិមោក្ខេ ឧទ្ទិសិយមានេ. ននុ ច អភិន្ទិត្វា គយ្ហមានា ចិត្តេកគ្គតា វេទនា វិយ សាធារណា ហោតីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘អភិន្នាបិ វា’’តិអាទិ. ‘‘ចិត្តស្ស ឋិតិ ចិត្តេកគ្គតា អវិសាហដមានសតា (ធ. ស. ១១, ១៥). អរូបីនំ ធម្មានំ អាយុ ឋិតី’’តិ (ធ. ស. ១៩) វចនតោ សមាធិជីវិតិន្ទ្រិយានំ អញ្ញធម្មនិស្សយេន វត្តព្ពតា វេទិតព្ពា. ន អរហតីតិ ឥធ ឧទ្ទេសំ ន អរហតិ សមុខេនេវ វត្តព្ពេសុ ផស្សាទីសុ ឧទ្ទិសិយមានេសូតិ អត្ថោ.

មាតិកាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. និទ្ទេសវណ្ណនា

១. បឋមនយោ សង្គហាសង្គហបទវណ្ណនា

១. ខន្ធបទវណ្ណនា

៦. ‘‘អភិញ្ញេយ្យធម្មភាវេន វុត្តា ចត្តារោ ខន្ធា ហោន្តី’’តិអាទិនា, ‘‘រូបក្ខន្ធោ អភិញ្ញេយ្យោ’’តិអាទិនា ច អភិញ្ញាតលក្ខណវិសយាតិ អាហ ‘‘សភាវតោ អភិញ្ញាតាន’’ន្តិ. បរិញ្ញេយ្យតាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន បហាតព្ពសច្ឆិកាតព្ពភាវេតព្ពតា សង្គយ្ហតិ. អធិបតិយាទីតិ អធិបតិបច្ចយភាវឧបដ្ឋានបទហនាទីនិ. សច្ចាទិវិសេសោ វិយាតិ ទុក្ខសច្ចាទិបរិយាយោ អភិញ្ញេយ្យបីឡនដ្ឋាទិវិសេសោ វិយ. ឯវញ្ច កត្វាតិ នយមុខមាតិកាយ អភិញ្ញេយ្យនិស្សយេន វុច្ចមានត្តា ឯវ. តេសំ រូបធម្មានំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ខន្ធភាវេន វិយ រូបក្ខន្ធភាវេន សភាគតា ហោតិ, ន វេទនាក្ខន្ធាទិភាវេនាតិ សង្គហលក្ខណមាហ. ឥតីតិ តស្មា, យស្មា រូបធម្មា អញ្ញមញ្ញំ រូបក្ខន្ធភាវេន សភាគា, តស្មាតិ អត្ថោ. រូបក្ខន្ធភាវសង្ខាតេន រូបក្ខន្ធភាវេន អត្ថមុខេនេវ គហណេ. សទ្ទទ្វារេន បន គហណេ រូបក្ខន្ធវចនសង្ខាតេន វា រូបក្ខន្ធវចនវចនីយតាសង្ខាតេន. ឥទានិ តមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘រូបក្ខន្ធោតិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

បុរិមេនាតិ រូបក្ខន្ធេន. សញ្ញាក្ខន្ធមូលកាតិអាទីសុ ‘‘បុរិមេន យោជិយមានេ’’តិអាទិំ អានេត្វា យថារហំ យោជេតព្ពំ. អភេទតោ បញ្ចកបុច្ឆាវិស្សជ្ជនំ ខន្ធបទនិទ្ទេសេ សព្ពបច្ឆិមមេវាតិ អាហ ‘‘ភេទតោ បញ្ចកបុច្ឆាវិស្សជ្ជនានន្តរ’’ន្តិ.

អាយតនបទាទិវណ្ណនា

៤០. យទិបិ ឯកកេបិ សទិសំ វិស្សជ្ជនំ វិស្សជ្ជនំ សមុទយមគ្គសច្ចានំ ‘‘សមុទយសច្ចំ ឯកេន ខន្ធេន…បេ… មគ្គសច្ចំ ឯកេន ខន្ធេន ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា សង្គហិតំ, ចតូហិ ខន្ធេហិ ឯកាទសហិ អាយតនេហិ សត្តរសហិ ធាតូហិ អសង្គហិត’’ន្តិ (ធាតុ. ៤១) និទ្ទិដ្ឋត្តា. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ឥន្ទ្រិយបទនិទ្ទេសេ. ចក្ខុសោតចក្ខុសុខិន្ទ្រិយទុកានន្តិ ចក្ខុសោតទុកំ ចក្ខុសុខិន្ទ្រិយទុកន្តិ ឯតេសំ ទុកានំ. ចក្ខុសោតសុខិន្ទ្រិយានញ្ហិ ‘‘ឯកេន ខន្ធេន ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា សង្គហិតំ, ចតូហិ ខន្ធេហិ ឯកាទសហិ អាយតនេហិ សត្តរសហិ ធាតូហិ អសង្គហិត’’ន្តិ ឯកកេ សទិសំ វិស្សជ្ជនំ. ចក្ខុសោតិន្ទ្រិយទុកស្ស បន ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយញ្ច សោតិន្ទ្រិយញ្ច ឯកេន ខន្ធេន ទ្វីហាយតនេហិ ទ្វីហិ ធាតូហិ សង្គហិតា, ចតូហិ ខន្ធេហិ ទសហាយតនេហិ សោឡសហិ ធាតូហិ អសង្គហិតា’’តិ, ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយញ្ច សុខិន្ទ្រិយញ្ច ទ្វីហិ ខន្ធេហិ ទ្វីហាយតនេហិ ទ្វីហិ ធាតូហិ សង្គហិតា, តីហិ ខន្ធេហិ ទសហាយតនេហិ សោឡសហិ ធាតូហិ អសង្គហិតា’’តិ ចក្ខុសុខិន្ទ្រិយទុកស្ស ច អសទិសំ វិស្សជ្ជនំ. នាបិ ទុកេហិ តិកស្សាតិ ចក្ខុសោតចក្ខុសុខិន្ទ្រិយាទិទុកេហិ ចក្ខុសោតសុខិន្ទ្រិយាទិតិកស្ស នាបិ សទិសំ វិស្សជ្ជនំ. ឥធាតិ សច្ចបទនិទ្ទេសេ. តិកេន ចាតិ ទុក្ខសមុទយមគ្គាទិតិកេន ច. ‘‘បញ្ចហិ ខន្ធេហិ ទ្វាទសហាយតនេហិ អដ្ឋារសហិ ធាតូហិ សង្គហិតា, ន កេហិចិ ខន្ធេហិ ន កេហិចិ អាយតនេហិ ន កាហិចិ ធាតូហិ អសង្គហិតា’’តិ សទិសំ វិស្សជ្ជនំ.

៦. បដិច្ចសមុប្បាទវណ្ណនា

៦១. អវិជ្ជាវចនេនាតិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ ឯត្ថ អវិជ្ជាគ្គហណេន. វិសេសនំ ន កត្តព្ពំ, ‘‘សព្ពម្បិ វិញ្ញាណ’’ន្តិ វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘កុសលាទីនម្បី’’តិអាទិនា. វិស្សជ្ជនាសទិសេន សព្ពវិញ្ញាណាទិសង្គហណតោ. តេសន្តិ វិញ្ញាណាទិបទានំ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ បឋមនយេ. អកម្មជានម្បិ សង្គហិតតា វិញ្ញាយតិ សទ្ទាយតនស្សបិ គហិតត្តា.

៧១. ជាយមាន…បេ… មានានន្តិ ជាយមានាទិអវត្ថានំ ធម្មានំ. ជាយមានាទិភាវមត្តត្តាតិ និព្ពត្តនាទិអវត្ថាមត្តភាវតោ. វិនិព្ភុជ្ជិត្វាតិ អវត្ថាភាវតោ វិនិព្ភោគំ កត្វា. បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានានិ, សភាវមត្តភូតានីតិ បរមត្ថធម្មានំ អវត្ថាភាវមត្តភូតានិ. អបរមត្ថសភាវានិបិ រូបធម្មស្ស និព្ពត្តិអាទិភាវតោ រុប្បនភាវេន គយ្ហន្តិ. តតោ ‘‘រូបក្ខន្ធស្ស សភាគានិ, អរូបានំ បន ជាតិជរាមរណានី’’តិ អានេត្វា យោជនា. ឯកេកភូតានីតិ យថា ឯកស្មិំ រូបកលាបេ ជាតិអាទីនិ ឯកេកានិយេវ ហោន្តិ, ឯវំ ឯកស្មិំ អរូបកលាបេបីតិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘រូបកលាបជាតិអាទីនិ វិយា’’តិអាទិ. អនុភវនសញ្ជាននវិជាននកិច្ចានំ វេទនាទីនំ និព្ពត្តិអាទិភូតានិបិ ជាតិអាទីនិ តថា ន គយ្ហន្តីតិ អាហ ‘‘វេទិយន…បេ… អគយ្ហមានានី’’តិ. តេន វេទនាក្ខន្ធាទីហិ ជាតិអាទីនំ សង្គហាភាវមាហ. ‘‘ជាតិ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចា សង្ខតា’’តិអាទិវចនតោ ជាតិអាទីនម្បិ សង្ខតបរិយាយោ អត្ថីតិ សង្ខតាភិសង្ខរណកិច្ចេន សង្ខារក្ខន្ធេន តេសំ សង្គហោតិ វុត្តំ ‘‘សង្ខតា…បេ… សភាគានី’’តិ. តេនេវ ច សង្ខារក្ខន្ធស្ស អនេកន្តបរមត្ថកិច្ចតា វេទិតព្ពា. តថា ទុវិធានីតិ វុត្តប្បការេន រូបារូបធម្មានំ និព្ពត្តិអាទិភាវេន ទ្វិប្បការានិ. តេនាតិ យថាវុត្តសភាគត្ថេន. តេហិ ខន្ធាទីហីតិ រូបក្ខន្ធសង្ខារក្ខន្ធធម្មាយតនធម្មធាតូហិ.

បឋមនយសង្គហាសង្គហបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយនយោ សង្គហិតេនអសង្គហិតបទវណ្ណនា

១៧១. ‘‘សង្គហិតេន អសង្គហិត’’ន្តិ ឯត្ថ សង្គហិតាសង្គហិតសទ្ទា ភិន្នាធិករណា ន គហេតព្ពា វិសេសនវិសេសិតព្ពតាយ ឥច្ឆិតត្តា. យោ ហិ ធម្មោ សង្គហិតតាវិសេសវិសិដ្ឋោ អសង្គហិតោ ហេដ្ឋា ឧទ្ទិដ្ឋោ, ស្វេវ ឥធ អសង្គហិតភាវេន បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជីយតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ តំ…បេ… តទេវ ទស្សេន្តោ’’តិ អាហ. យេ ហិ ធម្មា ចក្ខាយតនេន ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា, អាយតនធាតុសង្គហេន ច អសង្គហិតា, តេសំយេវ បុន ខន្ធាទីហិ អសង្គហោ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជិតោ. តេន វុត្តំ ‘‘ចក្ខាយតនេន…បេ… អាហា’’តិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ នយេសុ វារេសុ ច. ខន្ធាទិសង្គហសាមញ្ញានន្តិ ‘‘ខន្ធសង្គហេនា’’តិអាទិនា អវិសេសេន វុត្តានំ ខន្ធាទិសង្គហានំ. ‘‘សាមញ្ញជោតនា វិសេសេ អវតិដ្ឋតី’’តិ អាហ ‘‘និច្ចំ វិសេសាបេក្ខត្តា’’តិ. វិសេសាវពោធនត្ថានិ បញ្ហព្យាករណានីតិ វុត្តំ ‘‘ភេទនិស្សិតត្តា ច បុច្ឆាវិស្សជ្ជនាន’’ន្តិ. សវិសេសាវ ខន្ធាទិគណនាតិ ‘‘ខន្ធសង្គហេនា’’តិអាទិនា អវិសេសេន វុត្តាបិ រូបក្ខន្ធាទិនា សវិសេសាវ ខន្ធាទិគណនា, ខន្ធាទិនា សង្គហោតិ អត្ថោ. សុទ្ធាតិ កេវលា អនវសេសា, សាមញ្ញភូតាតិ វុត្តំ ហោតិ.

តត្ថាតិ យថាធិកតេ ទុតិយនយេ. សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសនិទ្ទិដ្ឋត្តា អាហ ‘‘សង្គហិ…បេ… និទ្ធារិតត្តា’’តិ. តីសុ សង្គហេសូតិ ខន្ធាទិសង្គហេសុ តីសុ. អញ្ញេហីតិ វុត្តាវសេសេហិ ទ្វីហិ ឯកេន វា. ឯត្តកេនេវ ទស្សេតព្ពា សិយុំ តាវតាបិ សង្គហិតេន អសង្គហិតភាវស្ស បកាសិតត្តា. តេសន្តិ សង្គហិតេនអសង្គហិតភាវេន វុត្តធម្មានំ. ឯវំវិធានន្តិ ‘‘ចក្ខាយតនំ សោតាយតន’’ន្តិអាទិនា អនិទ្ធារិតវិសេសានំ. អសម្ភវាតិ វុត្តប្បការេន និទ្ទិសិតុំ អសម្ភវា. សង្គហាទិនយទស្សនមត្តំ នយមាតិកាយ ព្យាបារោ, យត្ថ បន សង្គហាទយោ, តេ ខន្ធាទយោ កុសលាទយោ ច តេសំ វិសយភូតាតិ តេហិ វិនា សង្គហាទីនំ បវត្តិ នត្ថិ. តេនាហ ‘‘នយមាតិកាយ អព្ភន្តរពាហិរមាតិកាបេក្ខត្តា’’តិ. សង្គាហកំ អសង្គាហកញ្ចាតិ វត្តព្ពំ. យោ ហិ ឥធ សង្គាហកភាវេន វុត្តោ ធម្មោ អសង្គាហកភាវេនបិ វុត្តោយេវាតិ.

‘‘យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា, អាយតនធាតុសង្គហេន អសង្គហិតា’’តិ, ‘‘យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន អសង្គហិតា, អាយតនធាតុសង្គហេន សង្គហិតា’’តិ ច យត្ថ បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជិតព្ពធម្មវិសេសនិទ្ធារណំ នត្ថិ, តត្ថ បឋមនយេ ឆដ្ឋនយេ ច ‘‘រូបក្ខន្ធោ កតិហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតោ? ឯកេន ខន្ធេនា’’តិ (ធាតុ. ៦), ‘‘រូបក្ខន្ធោ កតិហិ ខន្ធេហិ សម្បយុត្តោតិ? នត្ថិ. ចតូហិ ខន្ធេហិ វិប្បយុត្តោ’’តិ (ធាតុ. ២២៨) ច ឯវំ បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជិតព្ពភាវេន. ឥតរេសូតិ ទុតិយាទិនយេសុ. តស្ស តស្សាតិ យំ បុច្ឆិតព្ពំ វិស្សជ្ជិតព្ពញ្ច ‘‘យេ ធម្មា’’តិ អនិយមិតរូបេន និទ្ធារិតំ, តស្ស តស្ស ‘‘តេ ធម្មា’’តិ និយាមកភាវេន.

ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ បករណេ. យេន យេន ចក្ខាយតនាទិនា សង្គាហកេន. ខន្ធាទិសង្គហេសូតិ ខន្ធាយតនធាតុសង្គហេសុ. តេន តេនាតិ ខន្ធាទិសង្គហេន. អញ្ញន្តិ តតោ តតោ សង្គាហកតោ អញ្ញំ. តព្ពិនិមុត្តំ សង្គហេតព្ពាសង្គហេតព្ពំ យំ ធម្មជាតំ អត្ថិ, តំ តទេវ ‘‘ចក្ខាយតនេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា, អាយតនធាតុសង្គហេន អសង្គហិតា’’តិ សង្គាហកាសង្គាហកភាវេន ឧទ្ធដំ. អញ្ញោ ធម្មោ នត្ថិ តស្ស សភាគភាវេន សង្គាហកស្សេវ អភាវតោ. សិយា បនេតំ សភាគេន ឯកទេសេន សង្គហោតិ, តំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘ន ច សោ…បេ… ហោតី’’តិ. យញ្ចាតិអាទិនា វចនន្តរំ បរិហរតិ.

យទិ ចាតិអាទិនាបិ តស្សេវ តេន សង្គហាភាវំ បាឋាភាវទស្សនេន វិភាវេតិ. តត្ថ សោ ឯវាតិ យោ រូបាទិក្ខន្ធោ សង្គាហកភាវេន វុត្តោ, សោ ឯវ តេន រូបាទិក្ខន្ធេន សង្គយ្ហេយ្យ សង្គហេតព្ពោ ភវេយ្យ, តេនេវ តស្ស សង្គហាភាវេ លក្ខណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន ហិ សោ ឯវ តស្ស សភាគោ វិសភាគោ ចា’’តិ. ឯកទេសា វិយ ចក្ខាយតនាទយោ សមុទាយស្ស រូបក្ខន្ធាទិកស្ស. រូបក្ខន្ធោ ចក្ខាយតនាទីនំ ន សង្គាហកោ អសង្គាហកោ ច សភាគវិសភាគភាវាភាវតោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. សមុទាយន្តោគធានន្តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ. តត្ថ យេនាតិ វិភាគេន. តេតិ ឯកទេសា. តេសន្តិ ឯកទេសានំ. ឯត្ថ តទន្តោគធតាយ វិភាគាភាវោ, វិភាគាភាវេន សភាគវិសភាគតាភាវោ, តេន សង្គាហកាសង្គាហកតាភាវោ ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពោ.

យថា សព្ពេន សព្ពំ សភាគវិសភាគាភាវេន ឯកទេសានំ សមុទាយោ សង្គាហកោ អសង្គាហកោ ច ន ហោតិ, ឯវំ ឯកទេសសភាគវិសភាគានន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យថាតិអាទិ ឧទាហរណទស្សនេន យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស បាកដករណំ. ខន្ធសង្គហេន សង្គាហកំ អសង្គាហកញ្ចាតិ យោជនា. តថា សេសេសុបិ. ន ហិ ឯកទេស…បេ… វិសភាគំ យេន សមុទាយោ សង្គាហកោ អសង្គាហកោ ច សិយាតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ ច សង្គាហកត្តំ តាវ មា ហោតុ, អសង្គាហកត្តំ បន កស្មា បដិក្ខិបីយតីតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. តត្ថ តស្មាតិ វុត្តមេវត្ថំ ហេតុភាវេន បរាមសតិ. អត្តតោ អញ្ញស្ស, អត្តនិ អន្តោគធតោ អញ្ញស្ស, អត្តេកទេសសភាគតោ អញ្ញស្ស សតិបិ អសង្គាហកត្តេតិ យោជនា. តំ បនេតំ ‘‘រូបក្ខន្ធោ រូបក្ខន្ធេន សង្គហិតោ អសង្គហិតោ ច ន ហោតី’’តិអាទិនា វុត្តេ តយោ បការេ សន្ធាយ វុត្តំ. សង្គាហកត្តមេវ ឯតេសំ នត្ថីតិ ឯតេសំ អត្តា, អត្តនិ អន្តោគធោ, អត្តេកទេសសភាគោ ចាតិ វុត្តានំ សង្គាហកភាវោ ឯវ នត្ថិ សភាគាភាវតោ. តេន វុត្តំ ‘‘ន ហិ សោ ឯវ តស្ស សភាគោ’’តិអាទិ. យេនាតិ សង្គាហកត្តេន. ឯវរូបានន្តិ យថាវុត្តានំ តិប្បការានំ អគ្គហណំ វេទិតព្ពំ សតិបិ វិសភាគភាវេតិ អធិប្បាយោ.

តេនាតិ ‘‘ធម្មាយតន’’ន្តិអាទិនា វចនេន. ឯកទេសស្ស វេទនាក្ខន្ធាទិកស្ស សមុទាយស្ស ធម្មាយតនស្ស សង្គាហកត្តំ ឯកទេសេន សមុទាយស្ស សង្គហិតភាវន្តិ អត្ថោ, សមុទាយស្ស រូបក្ខន្ធស្ស ឯកទេសស្ស ចក្ខាយតនស្ស សោតាយតនស្ស ច សង្គាហកត្តំ សមុទាយេន ឯកទេសស្ស សង្គហិតភាវន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យទិ ឯវំ ន ទស្សេតិ, អថ កិំ ទស្សេតីតិ អាហ ‘‘ចតុក្ខន្ធគណនភេទេហី’’តិអាទិ. តត្ថ ចតុក្ខន្ធគណនភេទេហីតិ រូបាទិចតុក្ខន្ធគណនវិភាគេហិ. បញ្ចធាតិ រូបាទិចតុក្ខន្ធសង្គហោ វិញ្ញាណក្ខន្ធសង្គហោតិ ឯវំ បញ្ចប្បការេន ភិន្នតំ. តេនាហ ‘‘គណេតព្ពាគណេតព្ពភាវេនា’’តិ. ‘‘ឯកេន ខន្ធេនា’’តិអាទីសុ ករណត្ថេ ករណវចនំ, ន កត្តុអត្ថេតិ កត្វា អាហ ‘‘សង្គាហកាសង្គាហកនិរបេក្ខាន’’ន្តិ. តេនេវាហ ‘‘កម្មករណមត្តសព្ភាវា’’តិ. ទុតិយាទយោ បន នយា. អគណនាទិទស្សនានីតិ អគណនគណនទស្សនានិ. ននុ ច ទុតិយាទីសុ គណនាទីនិបិ វិជ្ជន្តីតិ? សច្ចំ វិជ្ជន្តិ, តានិ បន វិសេសនភូតានិ អប្បធានានីតិ វិសេសិតព្ពភូតានំ បធានានំ វសេនេវំ វុត្តំ. ‘‘ចក្ខាយតនេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា’’តិអាទិនា កត្តុអាទយោ និទ្ទិដ្ឋាតិ អាហ ‘‘កត្តុករណកម្មត្តយសព្ភាវា’’តិ.

តថា តថាតិ តេន តេន រូបក្ខន្ធាទិប្បការេន. តំតំខន្ធាទិភាវាភាវោ សភាគវិសភាគតាតិ រូបធម្មាទីនំ រូបក្ខន្ធាទិភាវោ សភាគតា, វេទនាក្ខន្ធាទិអភាវោ វិសភាគតាតិ អត្ថោ. យថានិទ្ធារិតធម្មទស្សនេតិ ‘‘យេ ធម្មា, តេ ធម្មា’’តិ និទ្ធារិតប្បការធម្មនិរូបនេ. សង្គាហកសង្គហេតព្ពានន្តិ ចក្ខាយតនាទិកស្ស សង្គាហកស្ស សោតាយតនាទិកស្ស ច សង្គហេតព្ពស្ស. សមានក្ខន្ធាទិភាវោតិ ឯកក្ខន្ធាទិភាវោ, រូបក្ខន្ធាទិភាវោតិ អត្ថោ. តទភាវោតិ តស្ស សមានក្ខន្ធាទិភាវស្ស អភាវោ អញ្ញក្ខន្ធាទិភាវោ. អយន្តិ យ្វាយំ បឋមនយេ តថា តថា គណេតព្ពាគណេតព្ពតាសង្ខាតោ ទុតិយាទិនយេសុ យថាវុត្តានំ សមានក្ខន្ធាទិភាវាភាវសង្ខាតោ តំតំខន្ធាទិភាវាភាវោ វុត្តោ, អយមេតេសំ ទ្វិប្បការានំ នយានំ សភាគវិសភាគតាសុ វិសេសោ.

សមុទយសច្ចសុខិន្ទ្រិយាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន មគ្គសច្ចទុក្ខិន្ទ្រិយាទិ សង្គយ្ហតិ. អសង្គាហកត្តាភាវតោតិ សង្គហិតតាវិសិដ្ឋស្ស អសង្គាហកត្តស្ស អភាវតោ. ន ហិ សក្កា ‘‘សមុទយសច្ចេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា, អាយតនធាតុសង្គហេន អសង្គហិតា’’តិអាទិ វត្តុំ. ទុក្ខសច្ចសទិសានិ អព្យាកតបទាទីនិ. ឥតរេហីតិ អាយតនធាតុសង្គហេហិ សង្គាហកត្តាសង្គាហកត្តាភាវតោ ន ឧទ្ធដានីតិ យោជនា. ឯវន្តិអាទិ យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស និគមនវសេន វុត្តំ. ន រូបក្ខន្ធោតិ ន សព្ពោ រូបក្ខន្ធធម្មោតិ អត្ថោ.

‘‘ខន្ធបទេនា’’តិ ឥទំ ករណត្ថេ ករណវចនំ, ន កត្តុអត្ថេតិ អាហ ‘‘ខន្ធបទសង្គហេនាតិ អត្ថោ’’តិ. តេនេវស្ស កត្តុអត្ថតំ បដិសេធេតុំ ‘‘ន សង្គាហកេនា’’តិ វុត្តំ. ករណំ បន កត្តុរហិតំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘កេនចិ សង្គាហកេនាតិ ឥទំ បន អានេត្វា វត្តព្ព’’ន្តិ. សង្គាហកេសុ ន យុជ្ជតិ ន សង្គហេតព្ពេសូតិ អធិប្បាយោ. រូបក្ខន្ធធម្មា ហិ ‘‘យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា’’តិ វុត្តាតិ. សមុទាយេ វុត្តវិធិ តទវយវេបិ សម្ភវតីតិ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេន្តោ ‘‘ឯតេន នយេនា’’តិអាទិមាហ. បដិយោគីនិវត្តនំ ឯវ-សទ្ទេន ករីយតីតិ អាហ ‘‘ន ហិ អញ្ញមត្តនិវារណំ ឯវ-សទ្ទស្ស អត្ថោ’’តិ. តេនាហ ‘‘សង្គាហកតោ អញ្ញនិវារណំ ឯវ-សទ្ទស្ស អត្ថោ’’តិ. សោ ច…បេ… បេក្ខន្តិ ឥមិនា តមេវត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ. សង្គាហកាបេក្ខត្តេ ហិ ‘‘សោ ចា’’តិអាទិវចនស្ស ‘‘ចក្ខាយតនេន រូបក្ខន្ធោវ សង្គហិតោ’’តិ ឯត្ថ ចក្ខាយតនំ សង្គាហកន្តិ យថាធិប្បេតស្ស អត្ថស្ស អសម្ភវោ ឯវាតិ ឥទានិ តំ អសម្ភវំ វិភាវេន្តោ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិមាហ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឯត្ថាតិ ‘‘អឌ្ឍេកាទសហិ អាយតនធាតូហី’’តិ ឯត្ថ. ‘‘រូបក្ខន្ធេនា’’តិ អានេត្វា វត្តព្ពំ អាយតនធាតុវិសេសនត្ថំ. ន សោ ឯវ តស្ស, សមុទាយោ វា តទេកទេសានំ សង្គាហកោ អសង្គាហកោ ច ហោតីតិ វុត្តោវាយមត្ថោតិ អាហ ‘‘រូបក្ខន្ធោ…បេ… ន ហោតី’’តិ. ឥមិនា បរិយាយេនាតិ យស្មា វុត្តប្បការំ សង្គាហកត្តំ នត្ថិ ‘‘យេន សង្គហិតស្ស អសង្គាហកំ សិយា’’តិ ឥមិនា បរិយាយេន. អសង្គហិតតាយ អភាវោ វុត្តោ អដ្ឋកថាយំ (ធាតុ. អដ្ឋ. ១៧១) ‘‘សោ ច…បេ… នត្ថី’’តិ. សង្គហិតតាយាតិ និប្បរិយាយេន សង្គហិតភាវេន អសង្គហិតតាយ អភាវោ វុត្តោតិ ន យុជ្ជតីតិ យោជនា. សា សង្គហិតតាតិ អត្តនា អត្តនោ, អត្តេកទេសានំ វា សង្គហិតតា. តេនាតិ រូបក្ខន្ធេន. តេសន្តិ រូបក្ខន្ធតទេកទេសានំ. អត្ថិ ច វិប្បយុត្តតា វេទនាក្ខន្ធាទីហិ. ចក្ខាយតនាទីហិ វិយាតិ វិសទិសុទាហរណំ. ឯតេហិ រូបវេទនាក្ខន្ធាទីហិ អញ្ញេហិ ច ឯវរូបេហិ. ឯតានិ អញ្ញានិ ចាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

តេនេវ តស្ស សង្គហិតត្តាភាវទស្សនេន ហេដ្ឋា ទស្សិតេន. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ វារេ. អគ្គហណេតិ អកថនេ, អទេសនាយន្តិ អត្ថោ. សមុទយសច្ចាទីសូតិ សមុទយសច្ចសុខិន្ទ្រិយាទីសុ យុជ្ជេយ្យ តំ ការណំ. កស្មា? តេហិ សមុទយសច្ចាទីហិ ខន្ធាទិសង្គហេន សង្គហិតេ ធម្មជាតេ សតិ តស្ស អាយតនសង្គហាទីហិ អសង្គហិតត្តស្ស អភាវតោ. រូបក្ខន្ធាទីហីតិ រូបក្ខន្ធវេទនាក្ខន្ធាទីហិ. សង្គហិតមេវ នត្ថិ, កស្មា? ‘‘សោ ឯវ តស្ស សង្គាហកោ ន ហោតី’’តិ វុត្តោវាយមត្ថោ. យទិបិ រូបក្ខន្ធាទិនា រូបក្ខន្ធាទិកស្ស អត្តនោ…បេ… នត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញស្ស បន វេទនាក្ខន្ធាទិកស្ស រូបក្ខន្ធាទិនា សង្គហិតត្តាភាវេន អសង្គហិតត្តំ អត្ថីតិ យោជនា. ឧភយាភាវោតិ សង្គហិតត្តាសង្គហិតត្តាភាវោ. ឯត្ថ ឯតស្មិំ វារេ. ធម្មាយតនជីវិតិន្ទ្រិយាទីនន្តិ ធម្មាយតនាទីនំ ខន្ធចតុក្កសង្គាហកត្តេ, ជីវិតិន្ទ្រិយាទីនំ ខន្ធទុកសង្គាហកត្តេតិ យោជនា. បាឡិយំ អនាគតត្តា ‘‘សតី’’តិ សាសង្កំ វទតិ. អាទិ-សទ្ទេន បឋមេន ធម្មធាតុសឡាយតនាទីនំ សុខិន្ទ្រិយាទីនញ្ច, ទុតិយេន ឯកក្ខន្ធស្ស សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សុខិន្ទ្រិយញ្ហិ វេទនាក្ខន្ធស្សេវ សង្គាហកំ. តេសន្តិ ខន្ធចតុក្កខន្ធទុកាទីនំ អសង្គហិតតា ន នត្ថិ អត្ថេវាតិ តស្សា អភាវោ អនេកន្តិកោ. បុព្ពេ វុត្តនយេនាតិ ‘‘រូបក្ខន្ធាទីហិ បនា’’តិអាទិនា វុត្តនយេន.

តត្ថេវាតិ តស្មិំយេវ បុព្ពេ វុត្តេ សនិទស្សនសប្បដិឃបទេ. និវត្តេត្វា គណ្ហន្តោតិ បុព្ពេ វុត្តំ បដិនិវត្តេត្វា គណ្ហន្តោ បច្ចាមសន្តោ. តទវត្តព្ពតាតិ តេសំ សង្គាហកាសង្គាហកសង្គហិតត្តាសង្គហិតត្តានំ អវត្តព្ពតា. អសង្គាហកត្តាភាវតោ ឯវ…បេ… ន សង្គាហកត្តាភាវតោតិ យស្មា នេសំ អសង្គាហកត្តំ វិយ សង្គាហកត្តម្បិ នត្ថិ, តតោ ឯវ សង្គហិតត្តាសង្គហិតត្តម្បីតិ ទស្សេតិ.

ទុតិយនយសង្គហិតេនអសង្គហិតបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តតិយនយោ អសង្គហិតេនសង្គហិតបទវណ្ណនា

១៧៩. រូបក្ខន្ធេន ខន្ធសង្គហេន អសង្គហិតេសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. តស្មាតិ យស្មា ឯកទេសសភាគតា សមុទាយសភាគតា ន ហោតិ, តស្មា. តេនាតិ រូបក្ខន្ធេន. តានីតិ វេទនាទិក្ខន្ធត្តយនិព្ពានានិ. យថា ច ឯកទេសវិសភាគតាយ ន សង្គហិតតា, ឯវំ ឯកទេសសភាគតាយ អសង្គហិតតាបិ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិមាហ. សង្គហិតានេវ ន ន ហោន្តីតិ យោជនា. តេតិ វេទនាទិក្ខន្ធត្តយនិព្ពានសុខុមរូបធម្មា. តេហីតិ វិញ្ញាណក្ខន្ធចក្ខាយតនាទីហិ. ន កថញ្ចិ សម្មិស្សាតិ កេនចិបិ បការេន ន សម្មិស្សាតិ អសម្មិស្សតាយ សង្គហិតត្តាភាវំ សាធេតិ. រូបក្ខន្ធេន វិយ…បេ… ន ហោតីតិ យថា រូបក្ខន្ធេន សភាគតាភាវតោ និព្ពានំ ន កេនចិបិ សង្គហណេន សង្គហិតំ, ឯវំ វិញ្ញាណក្ខន្ធចក្ខាយតនាទីហិ តំ អាយតនធាតុសង្គហេហិ សង្គហិតំ ន ហោតីតិ ខន្ធសង្គហាភាវោ បាកដោ វុត្តោវាតិ ឯវំ វុត្តំ.

ឯវរូបានន្តិ រូបក្ខន្ធវិញ្ញាណក្ខន្ធចក្ខាយតនាទីនំ. ន ហិ និព្ពានំ សន្ធាយ ‘‘រូបក្ខន្ធេន វិញ្ញាណក្ខន្ធេន ចក្ខាយតនេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន អសង្គហិតា, អាយតនធាតុសង្គហេន សង្គហិតា’’តិ សក្កា វត្តុំ. តេន វុត្តំ ‘‘សង្គាហកត្តាភាវតោ ឯវា’’តិ. តថា ‘‘អព្យាកតេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន អសង្គហិតា, អាយតនធាតុសង្គហេន សង្គហិតា’’តិអាទិ ន សក្កា វត្តុំ តាទិសស្ស ធម្មស្ស អភាវតោតិ អាហ ‘‘សនិព្ពាន…បេ… ភាវតោវា’’តិ. អគ្គហណំ វេទិតព្ពន្តិ យោជនា. តេនាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. កញ្ចីតិ កញ្ចិ ធម្មជាតំ. តេតិ អព្យាកតធម្មាទយោ. អត្តនោតិ អព្យាកតធម្មាទិំ សន្ធាយាហ. ឯកទេសោតិ រូបក្ខន្ធាទិ. អត្តេកទេសសភាគោតិ និព្ពានំ. តញ្ហិ ធម្មាយតនធម្មធាតុបរិយាបន្នតាយ តទេកទេសសភាគោ. អសង្គហិតសង្គាហកត្តាតិ ខន្ធសង្គហេន អសង្គហិតានំ សញ្ញាក្ខន្ធាទីនំ អាយតនធាតុសង្គហេន សង្គាហកត្តាតិ អត្ថោ.

វិសភាគក្ខន្ធនិព្ពានសមុទាយត្តា ខន្ធសង្គហេន ធម្មាយតនេន ន កោចិ ធម្មោ សង្គហិតោ អត្ថីតិ យោជនា. ឯតស្សាតិ ‘‘ធម្មាយតនេន សង្គហិតា’’តិ ឯតស្ស បទស្ស ធម្មាយតនគណនេន សង្គហិតាតិ អត្ថោ. ឱឡារិករូបសម្មិស្សំ ធម្មាយតនេកទេសំ.

តតិយនយអសង្គហិតេនសង្គហិតបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ចតុត្ថនយោ សង្គហិតេនសង្គហិតបទវណ្ណនា

១៩១. តិណ្ណំ សង្គហានន្តិ ខន្ធាយតនធាតុសង្គហានំ. សង្គហណបុព្ពំ អសង្គហណំ, អសង្គហណបុព្ពំ សង្គហណញ្ច វុច្ចមានំ សង្គហណាសង្គហណានំ បវត្តិវិសេសេន វុត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘សង្គហណា…បេ… ឧទ្ទិដ្ឋា’’តិ. សង្គហាភាវកតោ អសង្គហោ សង្គហហេតុកោ សង្គហស្ស បវត្តិវិសេសោយេវ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘សង្គហណប្បវត្តិវិសេសវិរហេ’’តិ. កេនចិ សមុទយសច្ចាទិនា តីហិបិ សង្គហេហិ សង្គហិតេន សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នេន ធម្មវិសេសេន បុន តថេវ សង្គហិតោ សោ ឯវ សមុទយសច្ចាទិកោ ធម្មវិសេសោ សង្គហិតេន សង្គហិតោ. សង្គាហកត្តាភាវសព្ភាវា សង្គាហកភាវេន ន ឧទ្ធដា, ន អសង្គាហកត្តា ឯវ. យថា ហិ តីហិ សង្គហេហិ ន សង្គាហកា, ឯវំ ទ្វីហិ, ឯកេនបិ សង្គហេន ន សង្គាហកា ឥធ ន ឧទ្ធដា. តេហិ សង្គហិតាតិ តេហិ តីហិ សង្គហេហិ សង្គហិតា ធម្មា. យស្សាតិ យស្ស អត្តនោ សង្គាហកស្ស.

សកលវាចកេនាតិ អនវសេសំ ខន្ធាទិអត្ថំ វទន្តេន. តេន ខន្ធាទិបទេនាតិ ‘‘តេនេវ សង្គហំ គច្ឆេយ្យា’’តិ ឯត្ថ តេន ខន្ធាទិបទេនាតិ ឯវំ យោជេតព្ពំ. ឯវំ បន អយោជេត្វា ‘‘យំ អត្តនោ សង្គាហកំ សង្គណ្ហិត្វា បុន តេនេវ សង្គហំ គច្ឆេយ្យ, តំ អញ្ញំ សង្គហិតំ នាម នត្ថី’’តិ ឯវំ ន សក្កា វត្តុំ. កស្មាតិ ចេ? ន ហិ យេន សមុទយសច្ចាទិនា យំ សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នំ ធម្មជាតំ ខន្ធាទិសង្គហេហិ សង្គហិតំ, តេនេវ សមុទយសច្ចាទិនា តស្ស តទវសិដ្ឋស្ស សង្ខារក្ខន្ធធម្មស្ស, ន ច តស្សេវ កេវលស្ស សមុទយសច្ចាទិកស្ស សង្គហោ បុច្ឆិតោ វិស្សជ្ជិតោតិ យោជនា, អថ ខោ តេន សង្ខារក្ខន្ធធម្មេន ផស្សាទិនា. សង្គហិតស្សាតិ សង្គហិតតាវិសិដ្ឋស្សាតិ អត្ថោ. តស្មា អត្តនោ សង្គាហកំ សកលក្ខណាទិំ សង្គណ្ហិត្វា បុន តេន ខន្ធាទិបទេន យំ សង្គហំ គច្ឆេយ្យ, តំ តាទិសំ នត្ថីតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វេទនា សទ្ទោ ច ខន្ធោ អាយតនញ្ចាតិ វេទនា វិសុំ ខន្ធោ, សទ្ទោ ច វិសុំ អាយតនន្តិ អត្ថោ. អញ្ញេន ខន្ធន្តរាទិនា. អសម្មិស្សន្តិ អព្យាកតទុក្ខសច្ចាទិ វិយ អមិស្សិតំ. ន ហិ…បេ… ឯត្ថាតិ សង្គហិតតាវិសិដ្ឋេន ធម្មេន យោ ធម្មោ សង្គហិតោ, តស្ស សង្គហិតតាវិសិដ្ឋោយេវ យោ សង្គហោ, សោ ន ឯត្ថ វារេ បុច្ឆិតោ វិស្សជ្ជិតោ ច. សង្គហោវាតិ កេវលោ សង្គហោ, ន កត្តាបេក្ខោតិ អត្ថោ. ន សង្គាហកេនាតិ ឥទំ យថាវុត្តេន អត្ថេន និវត្តិតស្ស ទស្សនំ. ន ហីតិអាទិ តំសមត្ថនំ.

ចតុត្ថនយសង្គហិតេនសង្គហិតបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បញ្ចមនយោ អសង្គហិតេនអសង្គហិតបទវណ្ណនា

១៩៣. វុត្តនយេនាតិ យស្មា សង្គហប្បវត្តិវិសេសវិរហិតោ អសង្គហិតធម្មវិសេសនិស្សិតោ បញ្ចមនយោ, តស្មា យោ ឯត្ថ កេនចិ អសង្គហិតេន ធម្មវិសេសេន បុន អសង្គហិតោ ធម្មវិសេសោ អសង្គហិតេន អសង្គហិតោ អសង្គហិតតាយ បុច្ឆិតព្ពោ វិស្សជ្ជិតព្ពោ ច. តមេវ តាវ យថានិទ្ធារិតំ ទស្សេន្តោ ‘‘រូបក្ខន្ធេន យេ ធម្មា ខន្ធ…បេ… អសង្គហិតា, តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា ខន្ធ…បេ… អសង្គហិតាតិ អាហា’’តិ ចតុត្ថនយេ វុត្តនយានុសារេន. យថានិទ្ធារិតធម្មទស្សនន្តិ បាឡិយំ និទ្ធារិតប្បការធម្មទស្សនំ. សហ សុខុមរូបេនាតិ សសុខុមរូបំ, តេន សុខុមរូបេន សទ្ធិំ គហិតំ វិញ្ញាណំ, តេន សហិតធម្មសមុទាយា សសុខុម…បេ… ទាយា. កេ បន តេតិ អាហ ‘‘ទុក្ខសច្ចា’’តិអាទិ. កេសញ្ចីតិ និព្ពានចក្ខាយតនាទីនំ. តីហិបិ សង្គហេហិ. បរិបុណ្ណសង្គហេហិ តីហិបិ សង្គហេហិ អសង្គាហកា បរិបុណ្ណសង្គហាសង្គាហកា. អព្យាកតធម្មសទិសា នេវទស្សនេននភាវនាយបហាតព្ពនេវសេក្ខានាសេក្ខាទយោ. ឥតរេតិ រូបក្ខន្ធាទយោ. តព្ពិបរិយាយេនាតិ វុត្តវិបរិយាយេន, តីហិបិ សង្គហេហិ អសង្គហេតព្ពស្ស អត្ថិតាយ បរិបុណ្ណសង្គហាសង្គាហកត្តាតិ អត្ថោ.

អសង្គាហកេសុ និព្ពានំ អន្តោគធំ, តស្មា តំ អនិទស្សនអប្បដិឃេហិ អសង្គហេតព្ពំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ន ច តទេវ តស្ស អសង្គាហក’’ន្តិ. ‘‘វេទនាក្ខន្ធេន យេ ធម្មា’’តិអាទយោ នវ បញ្ហា ទុតិយបញ្ហាទយោ, តេ បឋមបញ្ហេន សទ្ធិំ ទស, នាមរូបបញ្ហាទយោ បន ចតុវីសតីតិ អាហ ‘‘សព្ពេបិ ចតុត្តិំស ហោន្តី’’តិ. រូបក្ខន្ធាទិវិសេសកបទន្តិ ‘‘រូបក្ខន្ធេនា’’តិអាទិនា អសង្គាហកត្តេន វិសេសកំ រូបក្ខន្ធាទិបទំ. បុច្ឆាយាតិ ច បុច្ឆនត្ថន្តិ អត្ថោ. ‘‘រូបក្ខន្ធេនា’’តិអាទិ សព្ពម្បិ វា វិញ្ញាបេតុំ ឥច្ឆិតភាវេន វចនំ បញ្ហភាវតោ បុច្ឆា. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បញ្ហា បនេត្ថ…បេ… ចតុត្តិំស ហោន្តី’’តិ. តេ ហិ លក្ខណតោ ទស្សិតាតិ តេ និទ្ធារិតធម្មា តេនេវ អសង្គហិតាសង្គហិតតាយ និទ្ធារណសង្ខាតេន លក្ខណេន ទស្សិតា.

តទេវាតិ ឯវ-សទ្ទេនាតិ ‘‘តទេវា’’តិ ឯត្ថ ឯវ-សទ្ទេន. ‘‘យំ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដំ បទំ, តំ ខន្ធាទីហិ អសង្គហិត’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘ខន្ធាទីហេវា’’តិ អវធារណំ និប្បយោជនំ បការន្តរស្ស អភាវតោ. ‘‘តីហិ អសង្គហោ’’តិ ហិ វុត្តំ. តថា ‘‘អសង្គហិតមេវា’’តិ សង្គហិតតានិវត្តនស្ស អនធិប្បេតត្តា. តទេវាតិ បន ឥច្ឆិតំ ឧទ្ធដស្សេវ អសង្គហិតេនអសង្គហិតភាវស្ស អវធារេតព្ពត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន កទាចី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អញ្ញស្សាតិ អនុទ្ធដស្ស. អនិយតតំ ទស្សេតីតិ ឥទំ អវធារណផលទស្សនំ. និយមតោតិ សក្កា វចនសេសោ យោជេតុន្តិ ឥទម្បិ ឯវ-ការេន សិទ្ធមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ វុត្តំ. យតោ ហិ ឯវ-ការោ, តតោ អញ្ញត្ថ និយមោតិ. ឯវំបការមេវាតិ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដប្បការមេវ, យំ បការំ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដំ, តំបការមេវាតិ អត្ថោ. តស្សាតិ អសង្គហិតស្ស. អញ្ញស្សាតិ បុច្ឆាយ អនុទ្ធដប្បការស្ស. ឯតេន យោ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដោ តីហិបិ សង្គហេហិ អសង្គហិតោ, តស្សេវ ឥធ បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជិតព្ពភាវោ, ន អញ្ញស្សាតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘បុច្ឆាយ ឧទ្ធដញ្ហី’’តិអាទិ. អាយតនធាតុសង្គហវសេន ចេត្ថ រូបក្ខន្ធាទីនំ អញ្ញសហិតតា, វិញ្ញាណក្ខន្ធាទីនំ អសហិតតា ច វេទិតព្ពា.

អវសេសា វេទនាទយោ តយោ ខន្ធា និព្ពានញ្ច សកលេន រូបក្ខន្ធេន តេសំ សង្គហោ នត្ថីតិ ‘‘សង្គហិតា’’តិ ន សក្កា វត្តុំ, ឯកទេសេន បន សង្គហោ អត្ថីតិ ‘‘អសង្គហិតា ន ហោន្តីតិ ឯវំ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ អាហ. ‘‘រូបធម្មាវា’’តិ និយមនំ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដភាវាបេក្ខន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘បុច្ឆាយ…បេ… អធិប្បាយោ’’តិ អាហ. តេន វុត្តំ ‘‘អនុទ្ធដា វេទនាទយោបិ ហិ អសង្គហិតា ឯវា’’តិ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ បញ្ចមនយនិទ្ទេសេ. បឋមេ នយេតិ បឋមេ អត្ថវិកប្បេ. តថា ទុតិយេតិ ឯត្ថាបិ. រូបវិញ្ញាណេហីតិ អសុខុមរូបធម្មេហិ វិញ្ញាណេន ចាតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឱឡារិក…បេ… អត្ថោ’’តិ អាហ. កថំ បន រូបធម្មាតិ វុត្តេ ឱឡារិករូបស្សេវ គហណន្តិ អាហ ‘‘រូបេកទេសោ ហិ ឯត្ថ រូបគ្គហណេន គហិតោ’’តិ.

១៩៦. អសង្គាហកន្តិ ‘‘ចក្ខាយតនេន…បេ… អសង្គហិតា’’តិ ឯវំ អសង្គាហកភាវេន វុត្តំ បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជេតព្ពភាវេន វុត្តម្បិ កាមំ វេទនាទីហេវ ចតូហិ អសង្គហិតំ, តំ បន ន ចក្ខាយតនមេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខាយតនេន បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. យេហិ ធម្មេហីតិ ខន្ធាទីសុ យេហិ. សព្ពំ ធម្មជាតំ តេវ រូបាទិកេ ធម្មេ ឧទានេតិ បាឡិយំ. កស្មា បនេតំ ឧទានេតីតិ អាហ ‘‘សទិសវិស្សជ្ជនា’’តិអាទិ. បឋមេន ឧទានេន. ទ្វេតិ ‘‘ពាហិរា ឧបាទា ទ្វេ’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ ទ្វេ-សទ្ទំ សន្ធាយាហ. តស្ស អសង្គហិតស្ស. យថាទស្សិតស្សាតិ ‘‘រូប’’ន្តិអាទិនា ទស្សិតប្បការស្ស. ធម្មន្វយញាណុប្បាទនំ នយទានំ. ‘‘រូបំ ធម្មាយតន’’ន្តិអាទីនំ បទានំ វសេន ទ្វេវីសបទិកោ ឯស នយោ.

បញ្ចមនយអសង្គហិតេនអសង្គហិតបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឆដ្ឋនយោ សម្បយោគវិប្បយោគបទវណ្ណនា

២២៨. ‘‘តត្ថា’’តិ ឥមិនា ‘‘សម្បយោគវិប្បយោគបទំ ភាជេត្វា’’តិ ឯត្ថ សម្បយោគវិប្បយោគបទំ ភាជិតំ, សំវណ្ណេតព្ពតាយ ច បធានភូតំ បច្ចាមដ្ឋំ, ន រូបក្ខន្ធាទិបទន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ លព្ភតិ…បេ… វេទិតព្ព’’ន្តិ វត្វា បុន ‘‘រូបក្ខន្ធាទីសុ ហី’’តិអាទិនា តមត្ថំ វិវរតិ. តត្ថ ន លព្ភតីតិ ‘‘សម្បយុត្តំ វិប្បយុត្ត’’ន្តិ វា គហេតុំ ន លព្ភតិ, អលព្ភមានម្បិ បុច្ឆាយ គហិតំ បដិក្ខេបេន វិស្សជ្ជេតុំ. បដិក្ខេបោបិ ហិ បុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនមេវ. តថា ហិ យមកេ (យម. ១.ខន្ធយមក.៥៩-៦១) ‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថា’’តិ បុច្ឆាយ ‘‘នត្ថី’’តិ វិស្សជ្ជិតំ. តេន បនេត្ថ រូបធម្មេសុ សម្បយោគដ្ឋោ ន លព្ភតីតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ. អលព្ភមានម្បិ សម្បយោគបទំ គហិតន្តិ សម្ពន្ធោ. សព្ពត្ថាតិ រូបក្ខន្ធវេទនាក្ខន្ធាទីសុ. ឯតេសន្តិ រូបនិព្ពានានំ. វិសភាគតាតិ អតំសភាគតា. ឯកុប្បាទាទិភាវោ ហិ សម្បយោគេ សភាគតា, ន សង្គហេ វិយ សមានសភាគតា, តស្មា ឯកុប្បាទាទិភាវរហិតានំ រូបនិព្ពានានំ សា ឯកុប្បាទាទិតា វិសភាគតា វុត្តា. តទភាវតោតិ តស្សា វិសភាគតាយ ឯកុប្បាទាទិតាយ អភាវតោ. វិប្បយោគោបិ និវារិតោ ឯវ ហោតិ, វិសភាគោ ភាវោ វិប្បយោគោតិ វុត្តោវាយមត្ថោតិ. ‘‘ចតូសុ ហី’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ. តត្ថ តេសំ តេហីតិ ច អរូបក្ខន្ធេ ឯវ បរាមសតិ. វិសភាគតា ច ហោតិ រូបនិព្ពានេសុ អវិជ្ជមានត្តាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ន ច រូបេកទេសស្សា’’តិអាទិ. តេនេវាតិ ចតុក្ខន្ធសភាគត្តា ឯវ.

តីហិ វិញ្ញាណធាតូហីតិ ឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណធាតូហិ វិប្បយុត្តេ អនារម្មណមិស្សកេ រូបធម្មមិស្សកេ ធម្មេ ទីបេតិ រូបភវោតិ យោជនា. បញ្ចហីតិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ បញ្ចហិ វិញ្ញាណធាតូហិ. ឯកាយ មនោធាតុយា. ន សម្បយុត្តេតិ ន សម្បយុត្តេ ឯវ. តថា ហិ ‘‘វិប្បយុត្តេ អហោន្តេ សត្តហិបិ សម្បយុត្តេ សត្តបិ វា តា’’តិ វុត្តំ. តេនាតិ វិប្បយុត្តតាបដិក្ខេបេន. តាហីតិ សត្តវិញ្ញាណធាតូហិ. សម្បយុត្តេ ទីបេន្តីតិ សម្បយុត្តេ ទីបេន្តិយេវ, ន សម្បយុត្តេ ឯវាតិ ឯវមវធារណំ គហេតព្ពំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. សម្បយុត្តេ វេទនាទិកេ. សម្បយុត្តវិប្បយុត្តភាវេហិ នវត្តព្ពំ, តំយេវ វិញ្ញាណធាតុសត្តកំ. សម្បយុត្តភាវេន នវត្តព្ពានិ សម្បយុត្តនវត្តព្ពានិ, ភិន្នសន្តានិកានិ, នានាក្ខណិកានិ ច អរូបានិបិ ធម្មជាតានិ. អនារម្មណមិស្សកសព្ពវិញ្ញាណធាតុតំសម្បយុត្តា ធម្មាយតនាទិបទេហិ ទីបេតព្ពា, អនារម្មណមិស្សកសព្ពវិញ្ញាណធាតុយោ អចេតសិកាទិបទេហិ ទីបេតព្ពា, តទុភយសមុទាយា ទុក្ខសច្ចាទិបទេហិ ទីបេតព្ពាតិ វេទិតព្ពា.

យទិ ឯវន្តិ យទិ អនារម្មណមិស្សានំ ធម្មានំ វិប្បយោគោ នត្ថិ. អនារម្មណមិស្សោភយធម្មាតិ រូបនិព្ពានសហិតសព្ពវិញ្ញាណធាតុតំសម្បយុត្តធម្មា. ខន្ធាទីហេវាតិ ខន្ធាយតនធាតូហិ ឯវ, ន អរូបក្ខន្ធមត្តេន. អរូបក្ខន្ធេយេវ បន សន្ធាយ ‘‘តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា’’តិ វុត្តន្តិ នាយំ ទោសោតិ ទស្សេតិ. តទេកទេសាតិ ‘‘អនារម្មណមិស្សា’’តិអាទិនា វុត្តធម្មសមុទាយស្ស ឯកទេសា. តទេកទេសញ្ញសមុទាយាតិ តស្សេវ យថាវុត្តស្ស សមុទាយស្ស ឯកទេសា ហុត្វា អញ្ញេសំ អវយវានំ រូបក្ខន្ធាទីនំ សមុទាយភូតា. វិភាគាភាវតោតិ ភេទាភាវតោ. ភេទោតិ ចេត្ថ អច្ចន្តភេទោ អធិប្បេតោ. ន ហិ សមុទាយាវយវានំ សាមញ្ញវិសេសានំ វិយ អច្ចន្តភេទោ អត្ថិ ភេទាភេទយុត្តត្តា. តេសំ អច្ចន្តភេទមេវ ហិ សន្ធាយ ‘‘សមុទាយន្តោគធានំ ឯកទេសានំ ន វិភាគោ អត្ថី’’តិ សង្គហេបិ វុត្តំ. តេនាតិ អវិភាគសព្ភាវតោ សភាគវិសភាគត្តាភាវេន. តេសន្តិ អនារម្មណមិស្សកសព្ពវិញ្ញាណធាតុអាទីនំ. តេ ច អកុសលាព្យាកតា. តេសន្តិ កុសលាកុសលាព្យាកតធម្មានំ. តស្មាតិ យស្មា វិភត្តសភាវានំ ន តេសំ សមុទាយេកទេសាទិភាវោ, តស្មា. យស្មា បន កុសលាទយោ ឯវ ខន្ធាទយោតិ ខន្ធាទិអាមសនេន សមុទាយេកទេសាទិភាវោ អាបន្នោ ឯវាតិ វុត្តនយេន វិប្បយោគាភាវោ ហោតិ, តស្មា តំ បរិហរន្តោ ‘‘ខន្ធាទីនិ អនាមសិត្វា’’តិអាទិមាហ. តេសន្តិ កុសលាទីនំ. អញ្ញមញ្ញវិប្បយុត្តតា វុត្តា ‘‘កុសលេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា’’តិអាទិនា. សព្ពេសូតិ ទុតិយាទិសព្ពបញ្ហេសុ.

ឆត្តិំសាយ បិដ្ឋិទុកបទេសុ វីសតិ ទុកបទានិ ឥមស្មិំ នយេ លព្ភន្តិ, អវសិដ្ឋានិ សោឡសេវាតិ អាហ ‘‘សោឡសាតិ វត្តព្ព’’ន្តិ. តតោ ឯវ ‘‘តេវីសបទសត’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘តេវីស’’ន្តិ ឥទញ្ច ‘‘ឯកវីស’’ន្តិ វត្តព្ពន្តិ យោជនា. សព្ពត្ថាតិ សព្ពបញ្ហេសុ. ឯកកាលេកសន្តានានំ ភិន្នកាលភិន្នសន្តានានញ្ច អនេកេសំ ធម្មានំ សមុទាយភូតា សង្ខារក្ខន្ធធម្មាយតនធម្មធាតុយោតិ អាហ ‘‘កាលសន្តាន…បេ… ធាតូន’’ន្តិ. ឯកទេសសម្មិស្សាតិ ចិត្តិទ្ធិបាទាទិនា អត្តនោ ឯកទេសេនេវ ខន្ធន្តរាទីហិ សម្មិស្សា ឥទ្ធិបាទាទយោ, អនារម្មណេហិ រូបនិព្ពានេហិ ច អសម្មិស្សា. សមានកាលសន្តានេហីតិ ឯកកាលសន្តានេហិ កាលសន្តានភេទរហិតេហិ ឯកទេសន្តរេហិ, សង្ខារក្ខន្ធាទីនំ ឯកទេសន្តរេហិ, សង្ខារក្ខន្ធាទីនំ ឯកទេសវិសេសភូតេហិ សតិបដ្ឋានសម្មប្បធានសញ្ញាក្ខន្ធាទីហិ វិភត្តា ឯវ សមុទយសច្ចាទយោ សម្បយោគីវិប្បយោគីភាវេន, រូបក្ខន្ធាទយោ វិប្បយោគីភាវេន គហិតាតិ យោជនា. តេហិ សមុទយសច្ចាទីហិ. តេ សញ្ញាក្ខន្ធាទយោ. កេហិចិ សហុប្បជ្ជនារហេហិ ឯកទេសន្តរេហិ វិភត្តេហិ. ន ហិ សង្ខារក្ខន្ធាទិបរិយាបន្នត្តេបិ សមុទយសច្ចាទយោ មគ្គសច្ចាទីហិ សម្បយោគំ លភន្តិ. តេសន្តិ វេទនាក្ខន្ធសញ្ញាក្ខន្ធាទីនំ. ឯកុប្បាទា…បេ… វិសភាគតា ចាតិ ឯកុប្បាទាទិតាសង្ខាតា យថារហំ សភាគតា វិសភាគតា ច. តេន យថាវុត្តការណេន សម្បយោគស្ស វិប្បយោគស្ស ច លភនតោ.

ភិន្នកាលានំ សមុទាយីនំ សមុទាយា ភិន្នកាលសមុទាយា. វត្តមានា ច ឯកស្មិំ សន្តានេ ឯកេកធម្មា វត្តន្តិ. តស្មាតិ យស្មា ឯតទេវ, តស្មា. តេសំ វេទនាក្ខន្ធាទីនំ វិភជិតព្ពស្ស ឯកទេសភូតស្ស អភាវតោ. សុខិន្ទ្រិយាទីនិ វេទនាក្ខន្ធេកទេសភូតានិបិ. តេន វិភាគាករណេន. យទិ សមានកាលស្ស វិភជិតព្ពស្ស អភាវតោ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតាទយោ វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស វិភាគំ ន ករោន្តិ, អថ កស្មា ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ…បេ… មនោវិញ្ញាណធាតុ សោឡសហិ ធាតូហិ វិប្បយុត្តា’’តិ វុត្តន្តិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘ខន្ធាយតន…បេ… វិប្បយុត្តាតិ វុត្ត’’ន្តិ. ឯវមេវន្តិ យថា ធាតុវិភាគេន វិភត្តស្ស វិញ្ញាណស្ស, ឯវមេវំ.

២៣៥. តំសម្បយោគីភាវន្តិ តេហិ ខន្ធេហិ សម្បយោគីភាវំ. យថា ហិ សមានកាលសន្តានេហិ ឯកចិត្តុប្បាទគតេហិ វេទនាសញ្ញាវិញ្ញាណក្ខន្ធេហិ សមុទយសច្ចស្ស សម្បយុត្តតា, ឯវំ ភិន្នសន្តានេហិ ភិន្នកាលេហិ ច តេហិ តស្ស វិប្បយុត្តតាតិ អាហ ‘‘ឯវំ តំវិប្បយោគីភាវំ…បេ… ន វុត្ត’’ន្តិ. វិសភាគតានិពន្ធស្ស វិភាគស្ស អភាវេន អវិភាគេហិ តេហិ តីហិ ខន្ធេហិ. វិភាគេ ហីតិអាទិនា តមេវត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ. វិភាគរហិតេហីតិ សមានកាលសន្តានេហិ ឯកចិត្តុប្បាទគតត្តា អវិភត្តេហិ វេទនាក្ខន្ធាទីហិ ន យុត្តំ វិប្បយុត្តន្តិ វត្តុំ. តេនាហ ‘‘វិជ្ជមានេហិ…បេ… ភាវតោ’’តិ. តត្ថ វិជ្ជមានស្ស សមានស្ស សមានជាតិកស្សាតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ វិជ្ជមានំ រូបារូបំ អញ្ញមញ្ញស្ស វិសភាគំ ន ហោតិ. អនុប្បន្នា ធម្មា វិយាតិ ឥទំ វិសទិសុទាហរណទស្សនំ. យថា ‘‘អនុប្បន្នា ធម្មា’’តិ អនាគតកាលំ វុច្ចតីតិ អាមដ្ឋកាលភេទំ, ឯវំ យំ អាមដ្ឋកាលភេទំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ឧទ្ធរិតព្ពំ ទេសនាយ ទេសេតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ. វិជ្ជមានស្សេវ វិជ្ជមានេន សម្បយោគោ, សម្បយោគារហស្សេវ ច វិប្បយោគោតិ អត្ថិភាវសន្និស្សយា សម្បយុត្តវិប្បយុត្តតាតិ អាហ ‘‘បច្ចុប្បន្នភាវំ និស្សាយា’’តិ. តេនេវាហ ‘‘អវិជ្ជមានស្សា’’តិអាទិ. តញ្ចាតិ ឧទ្ធរណំ.

វិភាគរហិតេហីតិ វិសភាគតាភាវតោ អវិភាគេហិ. អនាមដ្ឋកាលភេទេតិ អនាមដ្ឋកាលវិសេសេ. អវិជ្ជមានស្ស…បេ… សម្បយោគោ នត្ថីតិ ឯតេន បារិសេសតោ វិជ្ជមានស្ស ច វិជ្ជមានេន សម្បយោគោ ទស្សិតោ. អវិជ្ជមានតាទីបកេ ភេទេ គហិតេតិ យថាគហិតេសុ ធម្មេសុ តេហិ វិប្បយោគីនំ អវិជ្ជមានភាវទីបកេ តេសំយេវ វិសេសេ ‘‘អរូបភវោ ឯកេន ខន្ធេន ទសហាយតនេហិ សោឡសហិ ធាតូហិ វិប្បយុត្តោ’’តិអាទិនា (ធាតុ. ២៤៦) គហិតេ តេនេវ រុប្បនាទិនា ភេទេន តេសំ អញ្ញមញ្ញំ វិសភាគតាបិ គហិតា ឯវាតិ វិប្បយោគោ ហោតីតិ យោជនា. ភេទេ បន អគ្គហិតេ តេន តេន គហណេនាតិ យថាវុត្តេ អវិជ្ជមានតាទីបកេ វិសេសេ, វិសភាគេ វា អគ្គហិតេ ‘‘វេទនា, សញ្ញា, សង្ខារក្ខន្ធោ តីហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន សត្តហិ ធាតូហិ សម្បយុត្តោ’’តិអាទិនា តេន តេន គហណេន សភាគតាទីបនេន វិសភាគតាយ អគ្គហិតត្តា សភាគតាវ ហោតិ. តថា ច សតិ សភាគត្តេ កា បនេត្ថ សភាគតាតិ អាហ ‘‘វិជ្ជមានតាយ…បេ… ហោតី’’តិ. តស្សាតិ សភាគតាយ. តស្មាតិ វិសភាគតាយ អលព្ភមានត្តា, សភាគតាយ ច លព្ភមានត្តា.

២៦២. វិតក្កោ វិយាតិ សវិតក្កសវិចារេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ វិតក្កោ វិយ. សោ ហិ វិតក្ករហិតត្តា អវិតក្កោ វិចារមត្តោ ច. តេនាហ ‘‘កោដ្ឋាសន្តរចិត្តុប្បាទេសុ អលីនា’’តិ. តតោ ឯវ សោ អប្បធានោ, ទុតិយឈានធម្មា ឯវេត្ថ បធានាតិ អាហ ‘‘យេ បធានា’’តិ. តេនេវាតិ សវិតក្កសវិចារេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ វិតក្កស្ស អវិតក្កវិចារមត្តគ្គហណេន ឥធ អគ្គហិតត្តា, វិតក្កត្តិកេ ទុតិយរាសិយេវ ច អធិប្បេតត្តា. អនន្តរនយេតិ សម្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទនិទ្ទេសេ. សមុទយសច្ចេន សមានគតិកា សទិសប្បវត្តិកា. ឥតីតិ ឥមិនា ការណេន. តេ អវិតក្កវិចារមត្តា ធម្មា ន គហិតា, សមុទយសច្ចំ វិយ ន ទេសនារុឡ្ហា. ន សវិតក្កសវិចារេហិ សមានគតិកាតិ យោជនា. យទិ ហិ តេ សវិតក្កសវិចារេហិ សមានគតិកា សិយុំ, ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា សម្បយុត្តា, តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេ ធម្មា ន កេហិចិ ខន្ធេហិ, ន កេហិចិ អាយតនេហិ, ឯកាយ ធាតុយា វិប្បយុត្តា’’តិ វត្តព្ពា សិយុំ. យស្មា បន តេ សមុទយសច្ចេន សមានគតិកា. យថា ហិ យេ សមុទយសច្ចេន សម្បយុត្តេហិ វិប្បយុត្តា, តេសំ កេហិចិ វិប្បយោគំ វត្តុំ ន សក្កា, ឯវំ តេហិបិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘សមុទយសច្ចាទីនី’’តិអាទិ. ទសមោ…បេ… វុត្តោតិ ឯត្ថ ទសមនយេ តេហិ អវិតក្កវិចារមត្តេហិ វិប្បយុត្តេហិ វិប្បយុត្តានំ សោឡសហិ ធាតូហិ វិប្បយោគោ វុត្តោ, ឱសាននយេ តេហិ វិប្បយុត្តានំ អដ្ឋារសហិ ធាតូហិ សង្គហោ ច វុត្តោតិ តស្មា ន តេ សវិតក្កសវិចារេហិ សមានគតិកាតិ ទស្សេតិ.

វិតក្កសហិតេសូតិ សហវិតក្កេសុ. តេសូតិ អវិតក្កវិចារមត្តេសុ សហ វិតក្កេន ទុតិយជ្ឈានធម្មេសុ, ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តា’’តិ គហិតេសុ វុត្តេសូតិ អត្ថោ. សព្ពេបិ តេតិ ទុតិយជ្ឈានធម្មា វិតក្កោ ចាតិ សព្ពេបិ តេ ធម្មា សក្កា វត្តុំ. តថា ហិ សម្បយោគវិប្បយោគបទនិទ្ទេសេ ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តា ធម្មា ឯកេន ខន្ធេន ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ សម្បយុត្តា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ឯកេន ខន្ធេនាតិ សង្ខារក្ខន្ធេន. សោ ហិ សមុទាយោតិ ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តា ធម្មា’’តិ វុត្តធម្មសមុទាយោ. ននុ វិតក្កោបេត្ថ ធម្មសង្គហំ គតោ, សោ ច វិចារតោ អញ្ញេនបិ សម្បយុត្តោតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ន ហិ តទេកទេសស្ស…បេ… ហោតី’’តិ. យថាតិអាទិនា តមេវត្ថំ ឥទ្ធិបាទនិទស្សនេន វិភាវេតិ. តស្សត្ថោ – យថា ឥទ្ធិបាទសមុទាយស្ស ឯកទេសភូតានំ ឆន្ទិទ្ធិបាទាទីនំ តីហិ ខន្ធេហិ សម្បយោគោ វុត្តោ, តំសមុទាយស្ស ន ហោតិ, ឯវំ ឥធាបិ វិតក្កស្ស អញ្ញេហិ សម្បយោគោ អវិតក្កវិចារមត្តស្ស សមុទាយស្ស ន ហោតីតិ.

យទិ ឯវំ ‘‘ឥទ្ធិបាទោ ទ្វីហិ ខន្ធេហិ សម្បយុត្តោ’’តិអាទិ ន វត្តព្ពន្តិ ចេ? នោ ន វត្តព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តេសូតិ ឥទ្ធិបាទេសុ. សមុទាយស្សាតិ ឥទ្ធិបាទសមុទាយស្ស. តេហិ វេទនាក្ខន្ធាទីហិ សម្បយុត្តតា វុត្តា ‘‘ឥទ្ធិបាទោ ទ្វីហិ ខន្ធេហិ សម្បយុត្តោ’’តិអាទិនា. តេនាតិ វិចារេន. ន ហីតិអាទិនា យថាធិគតធម្មានំ សម្បយុត្តតាយ នវត្តព្ពាភាវំ ឧទាហរណទស្សនវសេន វិភាវេតិ. កេចិ វិចិកិច្ឆា តំសហគតា ច មោហវជ្ជា មោហេន សម្បយុត្តា, កេចិ អសម្បយុត្តា. មោហេនាតិ វិចិកិច្ឆាសហគតមោហមេវ សន្ធាយ វទតិ. ឥតិ ឥមិនា ការណេន ន សមុទាយោ តេន មោហេន សម្បយុត្តោ. អញ្ញោ កោចិ ធម្មោ ហេតុភាវោ នាបិ អត្ថិ, យេន ហេតុនា សោ ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកោតិ វុត្តោ សមុទាយោ. ឯវន្តិ ឥមិនា នយេន ‘‘ភាវនា…បេ… យោបិ សម្បយុត្តា’’តិ នវត្តព្ពតាយ និទស្សេតព្ពាតិ អត្ថោ. ឯវន្តិ យថា ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកសមុទាយស្ស សម្បយុត្តតា ន វត្តព្ពា, ឯវំ យេន ធម្មេន អវិតក្ក…បេ… សិយា, តំ ន នត្ថិ. តស្មាតិ យស្មា អវិតក្កវិចារមត្តេសុ កោចិបិ វិចារេន អសម្បយុត្តោ នត្ថិ, តស្មា. តេតិ អវិតក្កវិចារមត្តា ធម្មា. ឯកធម្មេបិ…បេ… កតោ យថា ‘‘អប្បច្ចយា ធម្មា អសង្ខតា ធម្មា’’តិ.

ឆដ្ឋនយសម្បយោគវិប្បយោគបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សត្តមនយោ សម្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា

៣០៦. តេហិ សមុទយសច្ចាទីហិ ខន្ធត្តយខន្ធេកទេសាទិកេ សម្បយុត្តេ សតិបិ, សម្បយុត្តេហិ ច វិប្បយុត្តេ រូបនិព្ពានាទិកេ តទញ្ញធម្មេ សតិបិ វិប្បយោគាភាវតោ. សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ វិត្ថារេន ទស្សេតុំ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តតោ លោភសហគតចិត្តុប្បាទតោ អញ្ញធម្មានំ អវសិដ្ឋានំ កុសលាកុសលាព្យាកតធម្មានំ ខន្ធាទីសុ កេនចិ វិប្បយោគោ ន ហិ អត្ថិ ខន្ធបញ្ចកាទីនំ សង្គណ្ហនតោ តេសំ. តេ ឯវ ចិត្តុប្បាទាតិ តេ លោភសហគតចិត្តុប្បាទា ឯវ. តទញ្ញធម្មានន្តិ តទញ្ញធម្មានម្បីតិ បិ-សទ្ទលោបោ ទដ្ឋព្ពោ. តថាតិ ឥមិនា ន ច តេ ឯវ ធម្មា អឌ្ឍទុតិយាយតនធាតុយោ, អថ ខោ តេ ច តតោ អញ្ញេ ចាតិ ឥមមត្ថំ ឧបសំហរតិ.

ននុ តទញ្ញភាវតោ ឯវ តេហិ ឥតរេសំ វិប្បយោគោ សិទ្ធោតិ អាហ ‘‘ន ចា’’តិអាទិ. តទញ្ញសមុទាយេហីតិ តតោ លោភសហគតចិត្តុប្បាទតោ អញ្ញសមុទាយេហិ អញ្ញេ លោភសហគតា ធម្មា វិប្បយុត្តា ន ហោន្តិ. កស្មា? សមុទាយេ…បេ… វិប្បយោគាភាវតោ. តស្សត្ថោ – សមុទាយេន លោភសហគតតទញ្ញធម្មរាសិនា ឯកទេសានំ លោភសហគតធម្មានំ វិប្បយោគាភាវតោ, តថា យេ ឯកទេសា ហុត្វា អញ្ញេសំ អវយវានំ សមុទាយភូតា, តេសញ្ច សមុទាយេន វិប្បយោគាភាវតោតិ. អនេន សមុទាយេន អវយវស្ស សមុទាយស្ស អវយវេន ច តស្ស ន វិប្បយោគោ, អវយវស្សេវ បន អវយវេនាតិ ទស្សេតិ. ឯស នយោតិ យ្វាយំ សមុទយសច្ចេ វុត្តោ វិធិ, ឯសេវ មគ្គសច្ចសុខិន្ទ្រិយាទីសុ អរូបក្ខន្ធេកទេសត្តា តេសន្តិ ទស្សេតិ. និរវសេសេសូតិ អពហិកតវិតក្កេសុ. វិតក្កោ ហិ សមុទាយតោ អពហិកតោ. ‘‘សោ ហិ សមុទាយោ’’តិអាទិកោ វុត្តនយោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘អគ្គហណេ ការណំ ន ទិស្សតី’’តិ.

អញ្ញេសុបិ សមុទយសច្ចាទីសុ វិស្សជ្ជនស្ស…បេ… ទដ្ឋព្ពំ, យតោ សមុទយសច្ចាទិ ឥធ ន គហិតន្តិ អធិប្បាយោ. សម្បយុត្តាធិការតោ ‘‘អញ្ញេនា’’តិ បទំ សម្បយុត្តតោ អញ្ញំ វទតីតិ អាហ ‘‘អសម្បយុត្តេន អសម្មិស្សន្តិ អត្ថោ’’តិ. ឥទានិ ព្យតិរេកេនបិ តមត្ថំ បតិដ្ឋាបេតុំ ‘‘អទុក្ខមសុខា…បេ… គហិតានី’’តិ វុត្តំ. ឯតេន លក្ខណេនាតិ ‘‘អសម្បយុត្តេន អសម្មិស្ស’’ន្តិ វុត្តលក្ខណេន. ចិត្តន្តិ ‘‘ចិត្តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា’’តិ បញ្ហំ ឧបលក្ខេតិ. សហយុត្តបទេហិ សត្តាតិ ‘‘ចេតសិកេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា’’តិអាទិនា ចិត្តេន សហយុត្តេ ធម្មេ ទីបេន្តេហិ បទេហិ អាគតា សត្ត បញ្ហា. តិណ្ណំ តិកបទានមគ្គហណេន ឩនោតិ កត្វា. យេ សន្ធាយ ‘‘តិកេ តយោ’’តិ វុត្តំ. តំ បន វេទនាបីតិត្តិកេសុ បច្ឆិមំ, វិតក្កត្តិកេ បឋមន្តិ បទត្តយំ វេទិតព្ពំ.

៣០៩. ឧទ្ធដបទេន បកាសិយមានា អត្ថា អភេទោបចារេន ‘‘ឧទ្ធដបទ’’ន្តិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘ឧទ្ធដបទេន សម្បយុត្តេហី’’តិ. តេន ច យថាវុត្តេន ឧទ្ធដបទេន. មនេន យុត្តាតិ ឯត្ថ មននមត្តត្តា មនោធាតុ ‘‘មនោ’’តិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘មនោធាតុយា ឯកន្តសម្បយុត្តា’’តិ.

សត្តមនយសម្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អដ្ឋមនយោ វិប្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទវណ្ណនា

៣១៧. រូបក្ខន្ធេន វិប្បយុត្តា នាម ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធា, តេសំ អញ្ញេហិ សម្បយោគោ នាម នត្ថិ តាទិសស្ស អញ្ញស្ស សម្បយោគិនោ អភាវតោ. សមុទាយស្ស ច ឯកទេសេន សម្បយោគោ នត្ថីតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. វេទនាក្ខន្ធាទីហិ វិប្បយុត្តំ រូបំ និព្ពានញ្ច, តស្ស កេនចិ សម្បយោគោ នត្ថេវាតិ អាហ ‘‘រូបក្ខន្ធាទីហិ…បេ… នត្ថី’’តិ. តេនាតិ ‘‘រូបក្ខន្ធេន យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា’’តិអាទិវចនេន.

អដ្ឋមនយវិប្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. នវមនយោ សម្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទវណ្ណនា

៣១៩. ‘‘សមាសបទំ ឥទ’’ន្តិ វត្វា អយំ នាម សមាសោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្ស ខន្ធាទិនោ’’តិអាទិមាហ, យស្ស វេទនាក្ខន្ធាទិនោតិ អត្ថោ. យំ ឥធ សម្បយុត្តំ វុត្តន្តិ ឥមស្មិំ នវមនយេ យំ ធម្មជាតំ សម្បយុត្តន្តិ វុត្តំ. រូបក្ខន្ធាទីសុ អរណន្តេសុ អព្ភន្តរពាហិរមាតិកាធម្មេសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. តញ្ហិ ធម្មជាតំ អត្តនា សម្បយុត្តេន វេទនាក្ខន្ធាទិនា សយំ សម្បយុត្តន្តិ និទ្ធារិតំ. អយោគោតិ អសម្បយោគោ. វក្ខតិ ទសមនយេ. តត្ថ ហិ ‘‘រូបក្ខន្ធេន វេទនាទយោ វិប្បយុត្តា, តេហិ រូបក្ខន្ធោ វិប្បយុត្តោ’’តិ វត្វា និព្ពានំ កថន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘និព្ពានំ បន សុខុមរូបគតិកមេវា’’តិ វុត្តំ. ‘‘មនាយតនំ ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ វិប្បយុត្ត’’ន្តិ ឯត្ថ ហិ យថា សុខុមរូបំ វិយ សរូបតោ អនុទ្ធដម្បិ និព្ពានំ កេហិចីតិបទេន គហិតមេវ ហោតីតិ ឯទិសេសុ ឋានេសុ និព្ពានំ សុខុមរូបគតិកន្តិ វិញ្ញាយតិ, ឯវមិធាបិ ‘‘រូបមិស្សកេហិ វា’’តិ ឯតេន អនុបាទិន្នអនុបាទានិយាទីហិ និព្ពានមិស្សកេហិបិ អសម្បយោគោ វុត្តោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. អវិកលចតុក្ខន្ធសង្គាហកេហិ បទេហិ សហវត្តិនោ អញ្ញស្ស សម្បយោគិនោ អភាវតោ អតីតានាគតេហិ ច សម្បយោគោ នត្ថេវាតិ តស្ស អយុជ្ជមានតំ ទស្សេន្តោ ‘‘វត្តមានានមេវ…បេ… អរូបភវាទីហីតិ អត្ថោ’’តិ អាហ. ឥតរេតិ យេ សម្បយោគំ លភន្តិ, កេ បន តេ រូបេន អសម្មិស្សា អរូបេកទេសភូតា. តេនាហ ‘‘វេទនាក្ខន្ធាទយោ’’តិ.

នវមនយសម្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទសមនយោ វិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា

៣៥៣. យេ វិប្បយុត្តេន វិប្បយុត្តភាវេន បាឡិយំ អគ្គហិតា, តេសុ កេចិ វិប្បយុត្តស្ស ធម្មន្តរស្ស អភាវតោ កេចិ ខន្ធាទីហិ វិប្បយោគស្សេវ អសម្ភវតោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ធម្មាយតនាទិធម្មា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពចិត្តុប្បាទគតធម្មភាវតោតិ ឥមិនា ភិន្នកាលតាទិវិសេសវតោ អរូបក្ខន្ធស្ស វិប្បយុត្តស្ស ធម្មន្តរស្ស អភាវមាហ, អនារម្មណមិស្សកភាវតោតិ ឥមិនា បន សព្ពស្សបិ. កាមភវោ ឧបបត្តិភវោ សញ្ញីភវោ បញ្ចវោការភវោតិ ឥមេ ចត្តារោ មហាភវា. វិប្បយោគាភាវតោតិ វិប្បយោគាសម្ភវតោ. ន ហិ យេ ទុក្ខសច្ចាទីហិ វិប្បយុត្តា, តេហិ វិប្បយុត្តានំ តេសំយេវ ទុក្ខសច្ចាទីនំ ខន្ធាទីសុ កេនចិ វិប្បយោគោ សម្ភវតិ.

ទសមនយវិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. ឯកាទសមនយោ សង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា

៤០៩. តេតិ សង្ខារក្ខន្ធធម្មា. សេសេហីតិ អវសិដ្ឋេហិ វេទនាសញ្ញាវិញ្ញាណក្ខន្ធេហិ. ‘‘ឯតេន សហ សម្ពន្ធោ’’តិ ឥមិនា បទានំ សម្ពន្ធទស្សនមុខេន ‘‘សមុទយសច្ចេន យេ ធម្មា សម្បយុត្តា’’តិ បាឡិយា អត្ថវិវរណំ បាកដតរំ កត្វា កេហិចីតិបទស្សត្ថំ កាតុំ ‘‘កេហិចីតិ ឯតស្ស បនា’’តិអាទិមាហ. អត្ថំ ទស្សេតុំ អាហាតិ សម្ពន្ធោ. វិសេសេត្វាតិ ឯត្ថ តេសំ ធម្មានំ តណ្ហាវជ្ជានំ សង្ខារក្ខន្ធធម្មាយតនធម្មធាតុបរិយាបន្នតាកិត្តនំ វិសេសនំ ទដ្ឋព្ពំ, យតោ តេ សមុទយសច្ចេន ខន្ធាទិសង្គហេន សង្គហិតាតិ វុត្តា. សយំ អត្តនា សម្បយុត្តោ ន ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អត្តវជ្ជេហី’’តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ចិត្តំ ន វត្តព្ពំ ចិត្តេន សម្បយុត្តន្តិបិ, ចិត្តេន វិប្បយុត្តន្តិបី’’តិ. សម្បយោគារហេហីតិ វិសេសនំ សុខុមរូបំ និព្ពានន្តិ ទ្វេ សន្ធាយ កតំ, ន តណ្ហាទិកេ.

ឯកាទសមនយសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១២. ទ្វាទសមនយោ សម្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទវណ្ណនា

៤១៧. នវមនយេ សម្បយោគវិសិដ្ឋា សម្បយុត្តា ឧទ្ធដា, ទ្វាទសមនយេ ច សម្បយោគវិសិដ្ឋា សង្គហិតាសង្គហិតាតិ ឧភយត្ថាបិ សម្បយោគវិសិដ្ឋាវ គហិតាតិ អាហ ‘‘ទ្វាទសម…បេ… លព្ភន្តី’’តិ.

ទ្វាទសមនយសម្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៣. តេរសមនយោ អសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា

៤៤៨. យេហីតិ រូបក្ខន្ធធម្មាយតនាទីហិ. តីហិបិ ខន្ធាយតនាទិសង្គហេហិ. បុន យេហីតិ អរូបភវាទីហិ. ឱឡារិកាយតនានេវ ហោន្តិ អាយតនធាតុសង្គហេហិបិ អសង្គហិតត្តា. តេតិ ចតុវោការភវាទយោ. វុត្តាវសេសាតិ រូបក្ខន្ធធម្មាយតនាទីហិ អវសិដ្ឋា. សតិបិ អសង្គាហកត្តេ តេហិ អសង្គហិតានំ សម្បយោគោ ន សម្ភវតីតិ វេទនាក្ខន្ធាទយោ ឥធ តេរសមនយេ វិស្សជ្ជនំ ន រុហន្តិ នារោហន្តិ. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘វេទនាក្ខន្ធេន ហិ ខន្ធាទិវសេន រូបារូបធម្មា អសង្គហិតា ហោន្តិ, តេសញ្ច សម្បយោគោ នាម នត្ថី’’តិ (ធាតុ. ៤៤៨) អសង្គាហកា ឯវ ន ហោន្តិ អវិកលបញ្ចក្ខន្ធាទិសមុទាយភាវតោ.

តេតិ ‘‘ទុក្ខសច្ចាទី’’តិ អាទិ-សទ្ទេន វុត្តធម្មា. អសព្ព…បេ… សិយុំ អវិតក្កាវិចារាទិធម្មា វិយ. ន តេសំ វិប្បយោគោ នត្ថិ តព្ពិនិមុត្តស្ស ចិត្តុប្បាទស្ស សម្ភវតោ. វេទនាក្ខន្ធេន អសង្គហិតានំ អនារម្មណមិស្សកត្តា ន ‘‘វិប្បយោគស្ស អត្ថិតាយា’’តិ វុត្តំ. តថា ចាហ ‘‘រូបារូបធម្មា អសង្គហិតា’’តិ. ឧភយាភាវតោតិ សម្បយោគវិប្បយោគាភាវតោ. អនារម្មណសហិតសព្ពវិញ្ញាណតំធាតុសម្បយុត្តតទុភយធម្មា អចេតសិកចេតសិកលោកិយបទាទីនំ វសេន វេទិតព្ពា.

តេរសមនយអសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៤. ចុទ្ទសមនយោ វិប្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទវណ្ណនា

៤៥៦. ធម្មសភាវមត្តត្តាតិ សភាវធម្មានំ ធម្មមត្តត្តា អវត្ថាវិសេសមត្តត្តា.

សមុច្ឆិជ្ជតិ ឯតេនាតិ សមុច្ឆេទោ. សង្គហាទិវិចារបរិនិដ្ឋានភូតោ ចុទ្ទសមនយោ. តេនាហ ‘‘បរិយោសានេ នយេ’’តិ. វិស្សជ្ជេតព្ពធម្មវិវិត្តា បុច្ឆា មោឃបុច្ឆា, សា តថាភូតាបិ វិស្សជ្ជេតព្ពធម្មាភាវស្ស ញាបិកា ហោតីតិ អាហ ‘‘តេសំ បុច្ឆាយ មោឃត្តា តេ ន លព្ភន្តី’’តិ. មោឃា បុច្ឆា ឯតស្សាតិ មោឃបុច្ឆកោ. អដ្ឋមោ នយោ តត្ថ សព្ពបុច្ឆានំ មោឃត្តា. តេន ច សហាតិ តេន អដ្ឋមនយេន សទ្ធិំ ឥមស្មិំ ឱសាននយេ អដ្ឋមនយេ ច ឱសាននយេ ច ឯតេ ធម្មាយតនាទយោ សព្ពប្បការេន ន លព្ភន្តិ. វិប្បយោគស្សបិ អភាវាតិ តត្ថ ការណមាហ.

ចុទ្ទសមនយវិប្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ធាតុកថាបករណ-អនុដីកា សមត្តា.

បុគ្គលបញ្ញត្តិបករណ-អនុដីកា

១. មាតិកាវណ្ណនា

១. ‘‘ធាតុកថំ ទេសយិត្វា អនន្តរំ តស្ស អាហ បុគ្គលបញ្ញត្តិ’’ន្តិ វុត្តេ តត្ថ ការណំ សមុទាគមតោ បដ្ឋាយ វិភាវេន្តោ ‘‘ធម្មសង្គហេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យទិបិ ធម្មសង្គហេ ផស្សាទីនំ បថវីអាទីនញ្ច ធម្មានំ នានានយវិចិត្តោ អនុបទវិភាគោបិ កតោ, ន សង្គហោ ឯវ, សោ បន តេសំ កុសលត្តិកាទិហេតុទុកាទិតិកទុកេហិ សង្គហសន្ទស្សនត្ថោតិ វុត្តំ ‘‘ធម្មសង្គហេ តិកទុកាទិវសេន សង្គហិតានំ ធម្មាន’’ន្តិ. តេនេវ ហិ តំ បករណំ ‘‘ធម្មសង្គហោ’’តិ សមញ្ញំ លភិ. កាមញ្ច ធម្មសង្គហេបិ ‘‘តស្មិំ ខោ បន សមយេ ចត្តារោ ខន្ធា ហោន្តី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៥៨) ខន្ធាទិវិភាគោ ទស្សិតោ, សោ បន ន តថា សាតិសយោ, យថា វិភង្គបករណេតិ សាតិសយំ តំ គហេត្វា អាហ ‘‘វិភង្គេ ខន្ធាទិវិភាគំ ទស្សេត្វា’’តិ, យតោ តំ ‘‘វិភង្គោ’’ត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. ធាតុកថាយាតិ អាធារេ ភុម្មំ, តថា ‘‘ធម្មសង្គហេ វិភង្គេ’’តិ ឯត្ថាបិ. អាធារោ ហិ សង្គហណវិភជនប្បភេទវចនសង្ខាតានំ អវយវកិរិយានំ តំសមុទាយភូតានិ បករណានិ យថា ‘‘រុក្ខេ សាខា’’តិ. ករណវចនំ វា ឯតំ, ធាតុកថាយ ករណភូតាយាតិ អត្ថោ.

ឯត្ថ ច អភិញ្ញេយ្យធម្មេ ទេសេន្តោ ទេសនាកុសលោ ភគវា តិកទុកវសេន តាវ នេសំ សង្គហំ ទស្សេន្តោ ធម្មសង្គណិំ ទេសេត្វា សង្គហបុព្ពកត្តា វិភាគស្ស តទនន្តរំ ខន្ធាទិវសេន វិភាគំ ទស្សេន្តោ វិភង្គំ ទេសេសិ. បុន យថាវុត្តវិភាគសង្គហយុត្តេ ធម្មេ សង្គហាសង្គហាទិនយប្បភេទតោ ទស្សេន្តោ ធាតុកថំ ទេសេសិ តស្សា អព្ភន្តរពាហិរមាតិកាសរីរកត្តា. ន ហិ សក្កា ខន្ធាទិកេ កុសលាទិកេ ច វិនា សង្គហាសង្គហាទិនយំ នេតុន្តិ. តេនាហ ‘‘តថាសង្គហិតវិភត្តាន’’ន្តិ. ឯវំ សង្គហតោ វិភាគតោ បភេទតោ ច ធម្មានំ ទេសនា យស្សា បញ្ញត្តិយា វសេន ហោតិ, យោ ចាយំ យថាវុត្តធម្មុបាទានោ បុគ្គលវោហារោ, តស្ស ច សមយវិមុត្តាទិវសេន វិភាគោ, តំ សព្ពំ វិភាវេតុំ បុគ្គលបញ្ញត្តិ ទេសិតាតិ ឥទមេតេសំ ចតុន្នំ បករណានំ ទេសនានុក្កមការណំ ទដ្ឋព្ពំ.

តេសន្តិ ធម្មានំ. សភាវតោតិ ‘‘ផស្សោ វេទនា’’តិអាទិសភាវតោ. ឧបាទាយាតិ ‘‘បុគ្គលោ សត្តោ បោសោ’’តិអាទិនា ខន្ធេ ឧបាទាយ. បញ្ញាបនំ យាយ តជ្ជាឧបាទាទិភេទាយ បញ្ញត្តិយា ហោតិ, តំ បញ្ញត្តិំ. បភេទតោតិ ខន្ធាទិសមយវិមុត្តាទិវិភាគតោ. យាយ បញ្ញត្តិយា សភាវតោ ឧបាទាយ ច បញ្ញាបនន្តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘តត្ថ យេ ធម្មេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អសភាវបញ្ញត្តិយាបិ មូលភូតំ ឧបាទានំ សភាវធម្មោ ឯវ, កេវលំ បន តេសំ បវត្តិអាការភេទសន្និស្សយតោ វិសេសោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យេ ធម្មេ…បេ… ហោតី’’តិ អាហ. តត្ថ បុព្ពាបរិយភាវេន បវត្តមានេតិ ឥមិនា បពន្ធសន្និស្សយតំ ទស្សេន្តោ សន្តានបញ្ញត្តិំ វទតិ, អសភាវសមូហវសេនាតិ ឥមិនា សេសបញ្ញត្តិំ. តិស្សោ ហិ បញ្ញត្តិយោ សន្តានបញ្ញត្តិ សមូហបញ្ញត្តិ អវត្ថាវិសេសបញ្ញត្តីតិ. តត្ថ បពន្ធោ សន្តានោ. សមុទាយោ សមូហោ. ឧប្បាទាទិកោ ទហរភាវាទិកោ ច អវត្ថាវិសេសោ. តេសុ អសភាវគ្គហណេន វិនា បពន្ធសមូហានំ អសភាវត្តេ សិទ្ធេ អសភាវសមូហវសេនាតិ អសភាវគ្គហណំ បពន្ធសមូហវិនិមុត្តបញ្ញត្តិសន្ទស្សនត្ថន្តិ តេន អវត្ថាវិសេសបញ្ញត្តិយា បរិគ្គហោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

តេសន្តិ បុព្ពេ យំ-សទ្ទេន បរាមដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយពទ្ធធម្មានំ. តេនេវាហ ‘‘អញ្ញេសញ្ច ពាហិររូបនិព្ពានាន’’ន្តិ. សសភាវសមូហសសភាវប្បភេទវសេនាតិ រូបក្ខន្ធាទិសសភាវសមូហវសេន ចក្ខាយតនាទិសសភាវវិសេសវសេន ច. ‘‘សសភាវសមូហសភាវភេទវសេនា’’តិ ច បាឋោ. តត្ថ សមូហសភាវោតិ សភាវសន្តានំ អវត្ថាវិសេសវិធុរំ សមូហវសេន លក្ខណមេវាហ. តថា ហិ ខន្ធបញ្ញត្តិយាបិ សភាវបញ្ញត្តិតា វុត្តា. តាយាតិ អាយតនបញ្ញត្តិអាទិប្បភេទាយ សភាវបញ្ញត្តិយា. វិភត្តា សភាវបញ្ញត្តីតិ ‘‘ផស្សោ ផុសនា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ២) វិភត្តា ផស្សាទិសភាវបញ្ញត្តិ. សព្ពាបីតិ បិ-សទ្ទេន សភាវធម្មេសុ សាមញ្ញវសេន បវត្តំ កុសលាទិបញ្ញត្តិំ សង្គណ្ហាតិ. រូបាទិធម្មានំ សមូហោ សន្តានេន បវត្តមានោ អវត្ថាវិសេសសហិតោ ឯកត្តគ្គហណនិពន្ធនោ សត្តោតិ វោហរីយតីតិ សោ សភាវធម្មោ នាម បន ន ហោតីតិ អាហ ‘‘បុគ្គលបញ្ញត្តិ បន អសភាវបញ្ញត្តី’’តិ. តាយាតិ បុគ្គលបញ្ញត្តិយា. យស្មា បន ធម្មានំ បពន្ធោ សមូហោ ច ធម្មសន្និស្សិតោតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, តស្មា ‘‘បរិញ្ញេយ្យាទិសភាវធម្មេ ឧបាទាយ បវត្តិតោ’’តិ វុត្តំ.

វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ បន ‘‘សភាវបញ្ញត្តី’’តិ វុត្តា, អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ ‘‘អសភាវបញ្ញត្តី’’តិ វុត្តា. សព្ពា បញ្ញត្តិយោតិ ឧបាទាយបញ្ញត្តិកិច្ចបញ្ញត្តិអាទយោ សព្ពា បញ្ញត្តិយោ. យទិ សព្ពា បញ្ញត្តិយោ ឥធ ទស្សិតា ហោន្តិ, កថំ ‘‘បុគ្គលបញ្ញត្តី’’តិ នាមំ ជាតន្តិ អាហ ‘‘ខន្ធាទិបញ្ញត្តីសូ’’តិអាទិ. អញ្ញត្ថាតិ ធម្មសង្គហាទីសុ. យេ ធម្មេតិ យេ ខន្ធាទិធម្មេ. បញ្ញត្តិយា វត្ថុភាវេនាតិ បញ្ញាបនស្ស អធិដ្ឋានភាវេន. អធិដ្ឋានញ្ហិ បញ្ញាបេតព្ពធម្មា បញ្ញាបនស្ស. ឯវញ្ច កត្វា ខន្ធាទីហិ សទ្ធិំ បុគ្គលោ គហិតោ. យេ ធម្មេតិ វា យេ បញ្ញត្តិធម្មេ. បញ្ញាបេតុកាមោតិ និក្ខិបិតុកាមោ វត្ថុភេទតោ អសង្ករតោ ឋបេតុកាមោ. បញ្ញត្តិបរិច្ឆេទន្តិ ច វត្ថុភេទភិន្នំ បញ្ញត្តិភូតំ បរិច្ឆេទំ. ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

សាមញ្ញប្បភេទបញ្ញាបនាតិ សាមញ្ញភូតានំ វិសេសភូតានញ្ច អត្ថានំ បញ្ញាបនា. តេសន្តិ អត្ថ-សទ្ទាបេក្ខាយ បុល្លិង្គនិទ្ទេសោ. តត្ថាតិ បញ្ញាបនាយ អត្ថទស្សនភូតេសុ ទស្សនាទីសុ. ឥទមេវំនាមកន្តិ ឥទំ រុប្បនាទិអត្ថជាតំ ឥត្ថន្នាមកំ រូបក្ខន្ធវេទនាក្ខន្ធាទិសមញ្ញំ. តំតំកោដ្ឋាសិកករណន្តិ រូបវេទនាទិតំតំអត្ថវិភាគបរិយាបន្នតាបាទនំ. តថា សញ្ញុប្បាទានមេវាតិ អាហ ‘‘ពោធនមេវ និក្ខិបនា’’តិ. ពោធនញ្ហិ ពោធនេយ្យសន្តានេ ពោធេតព្ពស្ស អត្ថស្ស ឋបនន្តិ កត្វា ‘‘និក្ខិបនា’’តិ វុត្តំ. ‘‘បញ្ញាបនា’’តិអាទិនា ភាវសាធនេន វត្វា សាធនន្តរាមសនេន អត្ថន្តរបរិកប្បាសង្កា សិយាតិ តំ និវារេតុំ ‘‘យោ បនាយំ…បេ… វេទិតព្ពោ’’តិ អាហ. តេសំ តេសំ ធម្មានន្តិ តំតំបញ្ញាបេតព្ពធម្មានំ. ទស្សនភូតាយ នាមបញ្ញត្តិយា ទិដ្ឋតាយ, ឋបនភូតាយ ឋបិតតាយ. តំនិមិត្តតន្តិ តស្ស ទស្សនស្ស ឋបនស្ស ច និមិត្តការណតំ. និមិត្តញ្ហិ កត្តុភាវេន វោហរីយតិ យថា ‘‘ភិក្ខា វាសេតី’’តិ, ‘‘អរិយភាវករានិ សច្ចានិ អរិយសច្ចានី’’តិ ច.

បាឡិយំ អនាគតតន្តិ វិជ្ជមានតាទិវិសេសវចនេន សហ បាឋានារុឡ្ហតំ. វិជ្ជមានស្ស សតោតិ វិជ្ជមានស្ស សមានស្សាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘វិជ្ជមានភូតស្សាតិ អត្ថោ’’តិ អាហ. តថាតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេន អវិជ្ជមានស្ស អនុបលព្ភមានស្ស. តំ បន អនុបលព្ភមានតំ តថា-សទ្ទេន ព្យតិរេកវសេន ទីបិតំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘យថា កុសលាទីនី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វិនិវត្តសភាវានីតិ វិភត្តសភាវានិ. ឧបលទ្ធីតិ គហណំ. តេនាការេនាតិ តេន រូបវេទនាទិអាការេន អវិជ្ជមានស្ស. អញ្ញេនាការេនាតិ តតោ រូបវេទនាទិតោ អញ្ញេន តព្ពិនិមុត្តេន បញ្ញាបេតព្ពបញ្ញាបនាការេន វិជ្ជមានស្ស. បញ្ញត្តិទុកេ វុត្តមេវ ‘‘អយញ្ច វាទោ សេវត្ថិកថាយ បដិសិទ្ធោ’’តិអាទិនា. លោកនិរុត្តិមត្តសិទ្ធស្សាតិ ឯត្ថ មត្តគ្គហណំ តស្ស បញ្ញត្តិវត្ថុស្ស ន កេវលំ វិជ្ជមានសភាវតានិវត្តនត្ថមេវ, អថ ខោ វិបរីតគ្គាហនិវត្តនត្ថម្បីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនភិនិវេសេន ចិត្តេនា’’តិ អាហ. ចតុសច្ចបញ្ចក្ខន្ធាទិវិនិមុត្តំ សច្ចន្តរខន្ធន្តរាទិកំ បញ្ចមសច្ចាទិកំ. សចេ តំ កោចិ អត្ថីតិ បដិជានេយ្យ, អយាថាវគហិតស្ស តំ វាចាវត្ថុមត្តមេវស្សាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សាភិនិវេសេន…បេ… វុត្ត’’ន្តិ. ឧទ្ទេសេ និទ្ទេសេ ច សត្តវន្តំ បធានភាវេន អាគមនំ សន្ធាយាហ ‘‘សរូបតោ តិស្សន្នំ អាគតត’’ន្តិ. គុណភាវេន បន ឧទ្ធំសោតបញ្ញាវិមុត្តបាសាណលេខាទិគ្គហណេសុ ឥតរាបិ តិស្សោ បញ្ញត្តិយោ ឥមស្មិំ បករណេ អាគតា ឯវ.

យថាវុត្តស្ស…បេ… អវិរោធេនាតិ ‘‘វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ ឯវំ វុត្តប្បការស្ស អវិលោមនេន. អាចរិយវាទាតិ ចេត្ថ អត្តនោមតិយោ វេទិតព្ពា, អញ្ញត្ថ បន អដ្ឋកថា ច. យថា ច អវិរោធោ ហោតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘តស្មា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អវិជ្ជមានត្តា បញ្ញាបេតព្ពមត្តត្ថេន បញ្ញត្តីតិ ឯតេន ‘‘អវិជ្ជមានា បញ្ញត្តិ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ ឥមំ សមាសវិកប្បមាហ. អវិជ្ជមានបញ្ញត្តីតិ ឯត្ថ ហិ ទ្វេ សមាសា អវិជ្ជមានស្ស, អវិជ្ជមានា វា បញ្ញត្តីតិ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. តេសុ បុរិមេន នាមបញ្ញត្តិ វុត្តា, ទុតិយេន ឧបាទាបញ្ញត្តិអាទិភេទា ឥតរាបិ. សសភាវំ វេទនាទិកំ. តជ្ជបរមត្ថនាមលាភតោតិ តជ្ជស្ស តទនុរូបស្ស បរមត្ថស្ស អន្វត្ថស្ស នាមស្ស លភនតោ, អនុភវនាទិសភាវានំ ធម្មានំ បរមត្ថិកស្ស វេទនាទិនាមស្ស លភនត្តាតិ អត្ថោ. ឯតេន វិសេសនិវត្តិអត្ថោ មត្ត-សទ្ទោ, តេន ចាយំ វិសេសោ និវត្តិតោតិ ទស្សេតិ. បរតោ លភិតព្ពន្តិ បរំ ឧបាទាយ លទ្ធព្ពំ យថា រូបាទិកេ ឧបាទាយ សត្តោតិ និស្សភាវសមូហសន្តានាទិ បញ្ញត្តិវត្ថុ. ឯកត្តេនាតិ អនញ្ញត្តេន. អនុបលព្ភសភាវតា ញាណេន អគ្គហេតព្ពសភាវតា, យតោ តេ នវត្តព្ពាតិ វុច្ចន្តិ.

សសូកសាលិរាសិអាទិអាការេន សំកុចិតគ្គោ វាសវវាសុទេវាទីនំ វិយ មោលិវិសេសោ កិរីដំ, សោ បន មកុដវិសេសោបិ ហោតិយេវាតិ អាហ ‘‘កិរីដំ មកុដ’’ន្តិ. សព្ពសមោរោធោតិ សព្ពាសំ វិជ្ជមានបញ្ញត្តិអាទីនំ ឆន្នំ បញ្ញត្តីនំ អន្តោករណំ. សង្ខាតព្ពប្បធានត្តាតិ ឥទំ លក្ខណវចនំ. ន ហិ សព្ពាបិ ឧបនិធាបញ្ញត្តិសង្ខាវសេន បវត្តា, នាបិ សព្ពា សង្ខាតព្ពប្បធានា. ទុតិយំ តតិយន្តិអាទិកំ បន ឧបនិធាបញ្ញត្តិយា, ទ្វេ តីណីតិអាទិកំ ឧបនិក្ខិត្តបញ្ញត្តិយា ឯកទេសំ ឧបលក្ខណវសេន ទស្សេន្តោ តស្ស ច សង្ខ្យេយ្យប្បធានតាយាហ ‘‘សង្ខាតព្ពប្បធានត្តា’’តិ. បូរណត្ថោ ហិ សទ្ទោ តទត្ថទីបនមុខេន បូរេតព្ពមត្ថំ ទីបេតិ. សោ ច សង្ខាវិសយោ បធានោវាតិ ទុតិយាទីនំ បញ្ញត្តីនំ សង្ខាតព្ពប្បធានតា វុត្តា. យាវ ហិ ទសសង្ខា សង្ខ្យេយ្យប្បធានាតិ. តថា ទ្វេ តីណីតិអាទីនម្បិ បញ្ញត្តីនំ. សង្ខាតព្ពោ បន អត្ថោ កោចិ វិជ្ជមានោ, កោចិ អវិជ្ជមានោ, កោចិ សហ វិសុញ្ច តទុភយំ មិស្សោតិ ឆបិ បញ្ញត្តិយោ ភជតីតិ.

ឥតរាតិ ឧបាទាសមោធានតជ្ជាសន្តតិបញ្ញត្តិយោ វុត្តាវសេសា ឧបនិធាបញ្ញត្តិឧបនិក្ខិត្តបញ្ញត្តិយោ ច. សត្តរថាទិភេទា ឧបាទាបញ្ញត្តិ, ទីឃរស្សាទិភេទា ឧបនិធាបញ្ញត្តិ ច អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. ហត្ថគតាទិវិសិដ្ឋា ឧបនិធាបញ្ញត្តិ, សមោធានបញ្ញត្តិ ច អវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. តថេវ ‘‘សុវណ្ណវណ្ណោ ព្រហ្មស្សរោ’’តិអាទិកា វិជ្ជមានគព្ភា វិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិំ ភជន្តីតិ អាហ ‘‘យថាយោគំ តំ តំ បញ្ញត្តិ’’ន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ទុតិយំ តតិយំ…បេ… ភជន្តី’’តិ. យញ្ហីតិអាទិ យថាវុត្តឧបនិធាឧបនិក្ខិត្តបញ្ញត្តីនំ អវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវសមត្ថនំ. តត្ថ តញ្ច សង្ខានន្តិ យំ ‘‘បឋមំ ឯក’’ន្តិអាទិកំ សង្ខានំ, តញ្ច សង្ខាមុខេន គហេតព្ពរូបំ. ច-សទ្ទេន សង្ខ្យេយ្យំ សង្គណ្ហាតិ. តម្បិ ហិ បញ្ញាបេតព្ពំ បញ្ញត្តីតិ. តស្សា បន បរមត្ថតោ អភាវោ វុត្តោយេវ. កិញ្ចិ នត្ថីតិ បរមត្ថតោ កិញ្ចិ នត្ថិ. តថាតិ ឥមិនា អវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានភាវន្តិ ឯតំ អាកឌ្ឍតិ. តេនាហ ‘‘ន ហិ…បេ… វិជ្ជមានោ’’តិ.

ឱកាសេតិ អវីចិបរនិម្មិតវសវត្តីបរិច្ឆិន្នេ បទេសេ. សោ ហិ កាមាធិដ្ឋានតោ ‘‘កាមោ’’តិ វុច្ចតិ. កម្មនិព្ពត្តក្ខន្ធេសូតិ ឥមិនា ឧត្តរបទលោបេន កាមភវំ ‘‘កាមោ’’តិ វទតិ. ភណនំ សទ្ទោ ចេតនា វា, តំសមង្គិតាយ តព្ពិសិដ្ឋេ បុគ្គលេ ភាណកោតិ បញ្ញត្តីតិ អាហ ‘‘វិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិបក្ខំ ភជតី’’តិ. យេភុយ្យេន រូបាយតនគ្គហណមុខេន រូបសង្ខាតេន សណ្ឋានំ គយ្ហតីតិ តស្ស តេន អភេទោបចារំ កត្វា វុត្តំ ‘‘រូបាយតនសង្ខាតេន សណ្ឋានេនា’’តិ. យំ អភេទោបចារំ ភិន្ទិតុំ អជានន្តា និកាយន្តរិយា រូបាយតនំ សណ្ឋានសភាវំ បដិជានន្តិ. ‘‘កិសោ បុគ្គលោ, ថូលោ បុគ្គលោ, កិសោ ទណ្ឌោ, ថូលោ ទណ្ឌោ’’តិអាទិនា បុគ្គលាទីនំ បញ្ញាបនា តថាតថាសន្និវិដ្ឋេ រូបសង្ខាតេ កិសាទិសណ្ឋានបញ្ញត្តិ, ន រូបាយតនមត្តេតិ អាហ ‘‘សណ្ឋានន្តិ វា រូបាយតនេ អគ្គហិតេ’’តិ. បច្ចត្តធម្មនាមវសេនាតិ ‘‘បថវី ផស្សោ’’តិអាទិនា ធម្មានំ តំតំនាមវសេន. កិច្ចបញ្ញត្តិអាទិវិភាគេន បវត្តោ អយម្បិ អាចរិយវាទោ ‘‘កិច្ចបញ្ញត្តិ ឯកច្ចា ភូមិបញ្ញត្តិ បច្ចត្តបញ្ញត្តិ អសង្ខតបញ្ញត្តិ ច វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ, លិង្គបញ្ញត្តិ ឯកច្ចា បច្ចត្តបញ្ញត្តិ ច អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ, ឯកច្ចា កិច្ចបញ្ញត្តិ វិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ, ឯកច្ចា ភូមិសណ្ឋានបញ្ញត្តិ វិជ្ជមានេន វា អវិជ្ជមានេន វា អវិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ ទស្សិតត្តា ‘‘ធម្មកថា ឥត្ថិលិង្គ’’ន្តិអាទីនំ វិជ្ជមានេនវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវោ, អវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវោ ច ទស្សិតនយោតិ អាហ ‘‘សព្ពសង្គាហកោតិ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ. ឧបាទាបញ្ញត្តិអាទិភាវោ ចេត្ថ កិច្ចបញ្ញត្តិអាទីនំ កិច្ចបញ្ញត្តិអាទិភាវោ ច តាសំ យថារហំ វិភាវេតព្ពោ.

២. សង្ខេបប្បភេទវសេនាតិ ‘‘យាវតា បញ្ចក្ខន្ធា’’តិ សព្ពេបិ ខន្ធេ ខន្ធភាវសាមញ្ញេន សំខិបនវសេន, ‘‘យាវតា រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា ខន្ធានំ តតោ សាមញ្ញតោ បការេហិ ភិន្ទនវសេន ច. អយំ អត្ថោតិ អយំ បញ្ញត្តិសង្ខាតោ អត្ថោ. សាមញ្ញតោ វា ហិ ធម្មានំ បញ្ញាបនំ ហោតិ វិសេសតោ វា. វិសេសោ ចេត្ថ អត្តនោ សាមញ្ញាបេក្ខាយ វេទិតព្ពោ, វិសេសាបេក្ខាយ បន សោបិ សាមញ្ញំ សម្បជ្ជតីតិ ‘‘កិត្តាវតា ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តី’’តិ បុច្ឆាយ សង្ខេបតោ វិស្សជ្ជនវសេន ‘‘យាវតា បញ្ចក្ខន្ធា’’តិ វុត្តន្តិ តត្ថាបិ ‘‘ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តី’’តិ អានេត្វា យោជេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘យាវតា…បេ… បញ្ញត្តី’’តិ. ‘‘យាវតា បញ្ចក្ខន្ធា, ឯត្តាវតា ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តិ. យាវតា រូបក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, ឯត្តាវតា ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តី’’តិ ឯវមេត្ថ បាឡិយោជនា កាតព្ពា. ឯវញ្ហិ សង្ខេបតោ បភេទតោ ច ខន្ធបញ្ញត្តិ វិស្សជ្ជិតា ហោតិ. តថា ហិ ឥមស្សេវ អត្ថស្ស អដ្ឋកថាយំ វុត្តភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘យត្តកេន…បេ… អាទិកេនា’’តិ អាហ. តត្ថាតិ តស្មិំ វិស្សជ្ជនស្ស អត្ថវចនេ, តស្មិំ វា វិស្សជ្ជនបាឋេ តទត្ថវចនេ ច. បភេទនិទស្សនមត្តន្តិ បភេទស្ស ឧទាហរណមត្តំ. អវុត្តោបិ សព្ពោ ភូតុបាទិកោ, សុខាទិកោ ច បភេទោ. តំ បន ភូមិមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘រូបក្ខន្ធោ កាមាវចរោ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ អដ្ឋកថាយំ អាគតនយេន បាឡិយា អត្ថយោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តំ បការន្តរេន ទស្សេតុំ ‘‘អយំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អយំ វាតិ វុច្ចមានំ សន្ធាយាហ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ខន្ធបញ្ញត្តិវិស្សជ្ជនេ. ឥទន្តិ ឥទំ បទំ. យត្តកោ…បេ… ខន្ធបញ្ញត្តិយា បភេទោតិ ឥមិនា សង្ខេបតោ វិត្ថារតោ ច ខន្ធានំ បភេទំ បតិ បញ្ញត្តិវិភាគោតិ ទស្សិតំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘វត្ថុភេទេន…បេ… ទស្សេតី’’តិ. បករណន្តរេតិ វិភង្គបករណេ. តត្ថ ហិ សាតិសយំ ខន្ធានំ វិភាគបញ្ញត្តិ វុត្តា. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធេន ហិ…បេ… កថិតា’’តិ. ឯត្ថ ច បឋមនយេ សមុខេន, ទុតិយេ វត្ថុមុខេន បញ្ញត្តិយា វិភាគា ទស្សិតាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

ឯស នយោតិ ឥមិនា ខន្ធបញ្ញត្តិយា វុត្តមត្ថំ អាយតនបញ្ញត្តិយាទីសុ អតិទិសតិ. តត្ថ ‘‘យាវតា បញ្ចក្ខន្ធា’’តិ, ‘‘ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តី’’តិ ឥទំ បញ្ញត្តិនិទ្ទេសបាឡិយា អាទិបរិយោសានគ្គហណមុខេន ទស្សនំ. ‘‘យាវតា ទ្វាទសាយតនានី’’តិ, ‘‘អាយតនានំ អាយតនបញ្ញត្តី’’តិ ឥមស្ស អត្ថោ ‘‘យត្តកេន បញ្ញាបនេន សង្ខេបតោ ទ្វាទសាយតនានី’’តិ ឯតេន ទស្សិតោ, ‘‘យាវតា ចក្ខាយតន’’ន្តិអាទិកស្ស បន ‘‘បភេទតោ ចក្ខាយតន’’ន្តិអាទិកេនាតិ. តត្ថ ‘‘ចក្ខាយតនំ…បេ… ធម្មាយតន’’ន្តិ បភេទនិទស្សនមត្តមេតំ. ឯតេន អវុត្តោបិ សព្ពោ សង្គហិតោ ហោតីតិ ‘‘តត្រាបិ ទសាយតនា កាមាវចរា’’តិអាទិ វុត្តំ. អយំ វា ឯត្ថ បាឡិយា អត្ថយោជនា – ‘‘យាវតា’’តិ ឥទំ សព្ពេហិ បទេហិ យោជេត្វា ‘‘យត្តកានិ ទ្វាទសាយតនានិ…បេ… យត្តកោ ទ្វាទសន្នំ អាយតនានំ, តប្បភេទានញ្ច ចក្ខាយតនាទីនំ បភេទោ, តត្តកោ អាយតនានំ អាយតនបញ្ញត្តិយា បភេទោ’’តិ បករណន្តរេ វុត្តេន វត្ថុបភេទេន អាយតនបញ្ញត្តិយា បភេទំ ទស្សេតីតិអាទិនា ឥតរបញ្ញត្តីសុបិ នយោ យោជេតព្ពោ.

៧. ‘‘ឆ បញ្ញត្តិយោ…បេ… បុគ្គលបញ្ញត្តី’’តិ ឥមំ អបេក្ខិត្វា ‘‘កិត្តាវតា…បេ… ឯត្តាវតា ឥន្ទ្រិយានំ ឥន្ទ្រិយបញ្ញត្តី’’តិ អយំ បាឡិបទេសោ និទ្ទេសោបិ សមានោ បករណន្តរេ វត្ថុភេទេន វុត្តំ ខន្ធាទិបញ្ញត្តិប្បភេទំ ឧបាទាយ ឧទ្ទេសោយេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧទ្ទេសមត្តេនេវាតិ អត្ថោ’’តិ.

មាតិកាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. និទ្ទេសវណ្ណនា

១. ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា

១. បច្ចនីកធម្មានំ ឈាបនដ្ឋេន ឈានំ, តតោ សុដ្ឋុ វិមុច្ចនដ្ឋេន វិមោក្ខោតិ និប្បរិយាយេន ឈានង្គានេវ វិមោក្ខោតិ អដ្ឋកថាអធិប្បាយោ. ដីកាការេន បន ‘‘អភិភាយតនំ វិយ សសម្បយុត្តំ ឈានំ វិមោក្ខោ’’តិ មញ្ញមានេន ‘‘អធិប្បាយេនាហា’’តិ វុត្តំ. ឈានធម្មា ហិ សម្បយុត្តធម្មេហិ សទ្ធិំយេវ បដិបក្ខតោ វិមុច្ចន្តិ, ន វិនា, តថា អភិរតិវសេន អារម្មណេ និរាសង្កប្បវត្តិបីតិ អធិប្បាយោ. យថា វា ឈានង្គានំ ឈានបច្ចយេន បច្ចយភាវតោ សវិសេសោ ឈានបរិយាយោ, ឯវំ វិមោក្ខកិច្ចយោគតោ តេសំ សវិសេសោ វិមោក្ខបរិយាយោ, តទុបចារេន សម្បយុត្តានំ វេទិតព្ពោ. បឋមំ សមង្គិភាវត្ថន្តិ បដិលាភំ សន្ធាយាហ. ‘‘ផុសិត្វា វិហរតីតិ បដិលភិត្វា ឥរិយតី’’តិ ហិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ ‘‘យេន ហិ សទ្ធិំ…បេ… បដិលទ្ធា នាម ហោន្តី’’តិ តេហិ សាធេតព្ពសហជាតាទិបច្ចយលាភោយេវេត្ថ បដិលាភោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា ផស្សោ យត្ថ ឧប្បន្នោ, តំ អារម្មណំ ផុសតីតិ វុច្ចតិ, ឯវំ សម្បយុត្តធម្មេបិ តំសភាវត្តាតិ អាហ ‘‘សម្ផស្សេន ផុសនត្ថ’’ន្តិ. តស្ស ‘‘វិវរតី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. ឥតរេហីតិ ឧបចារម្បីតិអាទិនា ឧបចារបុរិមប្បនាបរប្បនានំ បដិលាភការណន្តិ វចនេហិ. ឥតរេ ការណត្ថេតិ ‘‘ឧបចារេន…បេ… ផុសតិយេវា’’តិ វុត្តេ ការណត្ថទីបកេ អត្ថេ. ផុសតិ ផលំ អធិគច្ឆតិ ឯតាយាតិ ការណភាវស្ស ផុសនាបរិយាយោ វេទិតព្ពោ.

បឋមត្ថមេវាតិ សមង្គិភាវត្ថមេវ. តានិ អង្គានីតិ ឥមិនា ឈានកោដ្ឋាសភាវេន វុត្តធម្មាយេវ គហិតា, ន ផស្សបញ្ចមកឥន្ទ្រិយដ្ឋកាទិភាវេនាតិ វុត្តំ ‘‘សេសា…បេ… សង្គហិតានី’’តិ. ឯវំ សតីតិ សុខសង្ខាតឈានង្គតោ វេទនាសោមនស្សិន្ទ្រិយានំ សេសិតព្ពភាវេ សតិ. ឯវញ្ហិ នេសំ ផស្សកតា ឥតរស្ស ផស្សិតព្ពតាវ សិយា. តេនាហ ‘‘សុខស្ស ផុសិតព្ពត្តា’’តិ. វេទយិតាធិបតេយ្យដ្ឋេហីតិ អារម្មណានុភវនសង្ខាតេន វេទយិតសភាវេន, តស្សេវ សាតវិសេសសង្ខាតេន សម្បយុត្តេហិ អនុវត្តនីយភាវេន ច. ឧបនិជ្ឈាយនភាវោបិ យថាវុត្តវេទយិតាធិបតេយ្យដ្ឋវិសិដ្ឋោ ឱឡារិកស្ស អារម្មណស្ស និជ្ឈាយនភាវោ. អភិន្នសភាវោបិ ហិ ធម្មោ បុរិមវិសិដ្ឋបច្ចយវិសេសសម្ភវេន វិសេសេន ភិន្នាការោ ហុត្វា វិសិដ្ឋផលភាវំ អាបជ្ជតិ. យថេកំយេវ កម្មំ ចក្ខាទិនិព្ពត្តិហេតុភូតំ កម្មំ. តេន វុត្តំ ‘‘វេទយិតា…បេ… វុត្តត្តា’’តិ. អង្គានីតិ នាយំ តប្បរភាវេន ពហុវចននិទ្ទេសោ អនន្តភាវតោ, កេវលញ្ច អង្គានំ ពហុត្តា ពហុវចនំ, តេន កិំ សិទ្ធំ? បច្ចេកម្បិ យោជនា សិទ្ធា ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បច្ចេកម្បិ យោជនា កាតព្ពា’’តិ. យទិ ‘‘សុខំ ឋបេត្វា’’តិ យោជនាយំ សេសា តយោ ខន្ធា ហោន្តិ, សេសា តយោ, ចត្តារោ ច ខន្ធា ហោន្តីតិ វត្តព្ពំ សិយាតិ? ន, ចតូសុ តិណ្ណំ អន្តោគធត្តា. តេនាហ ‘‘សព្ពយោជនា…បេ… វុត្ត’’ន្តិ.

២. អសមយវិមោក្ខេនាតិ ហេដ្ឋាមគ្គវិមោក្ខេន. សោ ហិ លោកិយវិមោក្ខោ វិយ អធិគមវឡញ្ជនត្ថំ បកប្បេតព្ពសមយវិសេសាភាវតោ ឯវំ វុត្តោ. អគ្គមគ្គវិមោក្ខោ បន ឯកច្ចាសវវិមុត្តិវចនតោ ឥធ នាធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘ឯកច្ចេ អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តី’’តិ. ឯកច្ចេហិ អាសវេហិ វិមុត្តោតិ ទិដ្ឋាសវាទីហិ សមុច្ឆេទវិមុត្តិយា វិមុត្តោ. អសមយ…បេ… លាភេនាតិ យថាវុត្តអសមយវិមោក្ខស្ស ឧបនិស្សយភូតស្ស អធិគមេន. តតោ ឯវ សាតិសយេន, ឯកច្ចេហិ កាមាសវេហិ វិមុត្តោ វិក្ខម្ភនវសេនាតិ អត្ថោ. សោ ឯវ ឯកច្ចសមយវិមោក្ខលាភី យថាវុត្តោ សមយវិមុត្តោ អសមយវិមោក្ខវិសេសស្ស វសេន សមយវិមោក្ខបញ្ញត្តិយា អធិប្បេតត្តា. សោតិ អសមយវិមោក្ខូបនិស្សយសមយវិមោក្ខលាភី. តេន សាតិសយេន សមយវិមោក្ខេន. តថាវិមុត្តោវ ហោតីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. យស្មា តថាវិមុត្តោ ហោតិ, តស្មា សមយវិមុត្តបញ្ញត្តិំ លទ្ធុំ អរហតីតិ បរិញ្ញាតត្ថំ ហេតុនា បតិដ្ឋាបេតិ. ព្យតិរេកមុខេនបិ តមត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘បុថុជ្ជនោ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សមុទាចារភាវតោតិ សមុទាចារស្ស សម្ភវតោ. សោតិ ឈានលាភី បុថុជ្ជនោ.

យទិ បុនរាវត្តកធម្មតាយ បុថុជ្ជនោ សមយវិមុត្តោតិ ន វុត្តោ, តទភាវតោ កស្មា អរហា តថា ន វុត្តោតិ អាហ ‘‘អរហតោ បនា’’តិអាទិ. តទការណភាវន្តិ តេសំ វិមោក្ខានំ, តស្ស វា សមយវិមុត្តិភាវស្ស អការណភាវំ. សព្ពោតិ សុក្ខវិបស្សកោបិ សមថយានិកោបិ អដ្ឋវិមោក្ខលាភីបិ. ពហិអព្ភន្តរភាវា អបេក្ខាសិទ្ធា, វត្តុ អធិប្បាយវសេន គហេតព្ពរូបា ចាតិ អាហ ‘‘ពាហិរានន្តិ លោកុត្តរតោ ពហិភូតាន’’ន្តិ.

៣. រូបតោ អញ្ញំ ន រូបន្តិ តត្ថ រូបបដិភាគំ កសិណរូបាទិ រូប-សទ្ទេន គហិតន្តិ តទញ្ញំ បឋមតតិយារុប្បវិសយមត្តំ អរូបក្ខន្ធនិព្ពានវិនិមុត្តំ អរូប-សទ្ទេន គហិតំ ទដ្ឋព្ពំ. បដិបក្ខភូតេហិ កិលេសចោរេហិ អមូសិតព្ពំ ឈានមេវ ចិត្តមញ្ជូសំ. សមាធិន្តិ វា សមាធិសីសេន ឈានមេវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

៤. អត្តនោ អនុរូបេន បមាទេនាតិ ឯត្ថ អនាគាមិនោ អធិកុសលេសុ ធម្មេសុ អសក្កច្ចអសាតច្ចកិរិយាទិនា. ខីណាសវស្ស បន តាទិសេន បមាទបតិរូបកេន, តាទិសាយ វា អសក្កច្ចកិរិយាយ. សា ចស្ស ឧស្សុក្កាភាវតោ វេទិតព្ពា. បដិប្បស្សទ្ធសព្ពុស្សុក្កា ហិ តេ ឧត្តមបុរិសា. សមយេន សមយន្តិ សមយេ សមយេ. ភុម្មត្ថេ ហិ ឯតំ ករណវចនំ ឧបយោគវចនញ្ច. អនិប្ផត្តិតោតិ សមាបជ្ជិតុំ អសក្កុណេយ្យតោ. អស្សាតិ ‘‘តេសញ្ហី’’តិអាទិនា វុត្តស្ស ឥមស្ស អដ្ឋកថាវចនស្ស. តេនាតិ យថាភតេន សុត្តេន.

៥. យេនាធិប្បាយេន ‘‘ធម្មេហី’’តិ វត្តព្ពន្តិ វុត្តំ, តំ វិវរន្តោ ‘‘ឥធា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥធាតិ ‘‘បរិហានធម្មោ អបរិហានធម្មោ’’តិ ឯតស្មិំ បទទ្វយេ. តត្ថាតិ ‘‘កុប្បធម្មោ អកុប្បធម្មោ’’តិ បទទ្វយេ. សតិ វចននានត្តេ អត្ថេវ វចនត្ថនានត្តន្តិ អាហ ‘‘វចនត្ថនានត្តមត្តេន វា’’តិ. វចនត្ថគ្គហណមុខេន គហេតព្ពស្ស បន វិភាវនត្ថស្ស នត្ថេត្ថ នានត្តំ, យតោ តេសំ បរិយាយន្តរតាសិទ្ធិ.

៧-៨. សមាបត្តិចេតនាតិ យាយ ចេតនាយ សមាបត្តិំ និព្ពត្តេតិ សមាបជ្ជតិ ច. តេនាហ ‘‘តទាយូហនា’’តិ. អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានា សតីតិ កត្វា អាហ ‘‘អនុរក្ខណា…បេ… សតី’’តិ. តេនាហ ‘‘ឯការក្ខោ សតារក្ខេន ចេតសា វិហរតី’’តិ. តថា ហិ សា ‘‘កុសលាកុសលានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្នេសតី’’តិ វុត្តា.

១១. អគ្គមគ្គដ្ឋោបិ ឥតរមគ្គដ្ឋា វិយ អនុបច្ឆិន្នភយត្តា ភយូបរតវោហារំ លភតីតិ អាហ ‘‘អរហត្តមគ្គដ្ឋោ ច…បេ… ភយូបរតោ’’តិ.

១២. កេចីតិ តិហេតុកបដិសន្ធិកេ មន្ទពុទ្ធិកេ សន្ធាយាហ. តេន វុត្តំ ‘‘ទុប្បញ្ញាតិ ឥមិនា គយ្ហន្តី’’តិ. ទុព្ពលា បញ្ញា យេសំ តេ ទុប្បញ្ញាតិ.

១៤. អនិយតធម្មសមន្នាគតស្សេវ បច្ចយវិសេសេន និយតធម្មបដិលាភោតិ អាហ ‘‘យត្ថ…បេ… ហោន្តី’’តិ. តទភាវាតិ និយតានិយតវោមិស្សាយ បវត្តិយា អភាវា.

១៦. បរិយាទិយិតព្ពានីតិ បរិយាទកេន មគ្គេន ខេបេតព្ពានិ. តណ្ហាទីនំ បលិពុធនាទិកិរិយាយ មត្ថកប្បត្តិយា សីសភាវោ វេទិតព្ពោ, និព្ពានស្ស បន វិសង្ខារភាវតោ សង្ខារសីសតា. តេនាហ ‘‘សង្ខារវិវេកភូតោ និរោធោ’’តិ. កេចិ បន ‘‘សង្ខារសីសំ និរោធសមាបត្តី’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ បញ្ញត្តិមត្តស្ស សីសភាវានុបបត្តិតោ តទុទ្ធញ្ច សង្ខារប្បវត្តិសព្ភាវតោ. សហ វិយាតិ ឯកជ្ឈំ វិយ. ឯតេន សម-សទ្ទស្ស អត្ថមាហ. សហត្ថោ ហេស សម-សទ្ទោ. សំសិទ្ធិទស្សនេនាតិ សំសិទ្ធិយា និដ្ឋានស្ស ឧបរមស្ស ទស្សនេន.

ឥធាតិ ឥមិស្សា បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិយា, ឥមិស្សា វា តទដ្ឋកថាយ. កិលេសបវត្តសីសានន្តិ កិលេសសីសបវត្តសីសានំ. តេសុ ហិ គហិតេសុ ឥតរម្បិ បរិយាទិយិតព្ពំ កិលេសភាវេន បរិយាទិយិតព្ពតាសាមញ្ញេន ច គហិតមេវ ហោតីតិ កិលេសវដ្ដបរិយាទានេន មគ្គស្ស ឥតរវដ្ដានម្បិ បរិយាទិយនំ. វដ្ដុបច្ឆេទកេន មគ្គេនេវ ហិ ជីវិតិន្ទ្រិយម្បិ អនវសេសតោ និរុជ្ឈតីតិ. កស្មា បនេត្ថ បវត្តសីសំ វិសុំ គហិតន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘បវត្តសីសម្បី’’តិអាទិ. ឱធិសោ ច អនោធិសោ ច កិលេសបរិយាទានេ សតិ សិជ្ឈមានា បច្ចវេក្ខណវារា តេន និប្ផាទេតព្ពាតិ វុត្តា. តេនេវាហ ‘‘កិលេសបរិយាទានស្សេវ វារា’’តិ. ឥទានិ តមត្ថំ អាគមេន សាធេន្តោ ‘‘វិមុត្តស្មិ’’ន្តិអាទិមាហ. ចុតិចិត្តេន ហោតីតិ ឥទំ យថាវុត្តស្ស កិលេសបរិយាទានសមាបនភូតស្ស បច្ចវេក្ខណវារស្ស ចុតិចិត្តេន បរិច្ឆិន្នត្តា វុត្តំ, តស្មា ចុតិចិត្តេន បរិច្ឆេទកេន បរិច្ឆិន្នំ ហោតីតិ អត្ថោ.

១៧. តិដ្ឋេយ្យាតិ ន ឧបគច្ឆេយ្យ. ឋានញ្ហិ គតិនិវត្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘នប្បវត្តេយ្យា’’តិ.