១. បណ្ណត្តិវារោ
ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា
១-១៦. យថា មូលយមកេ កុសលាទិធម្មា ទេសិតាតិ កុសលាកុសលាព្យាកតា ធម្មា កុសលកុសលមូលាទិវិភាគតោ មូលយមកេ យមកវសេន យថា ទេសិតា. អញ្ញថាតិ កុសលកុសលមូលាទិវិភាគតោ អញ្ញថា, ខន្ធាទិវសេនាតិ អត្ថោ.
ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
២. បវត្តិវារវណ្ណនា
៣៣-៣៤. តំ បន កម្មសមុដ្ឋានាទិរូបំ អគ្គហេត្វា. កេចីតិ ធម្មសិរិត្ថេរំ សន្ធាយាហ. សោ ហិ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានរូបវសេន វុត្ត’’ន្តិ អដ្ឋកថំ អាហរិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ បញ្ហេ កម្មសមុដ្ឋានាទិរូបញ្ច លព្ភតី’’តិ អវោច. តថា ច វត្វា បដិលោមបាឡិំ ទស្សេត្វា ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានរូបមេវ ឥធាធិប្បេតំ. កម្មសមុដ្ឋានាទិរូបេ ន វិធានំ, នាបិ បដិសេធោ’’តិ អាហ. តថាតិ យថា វុត្តប្បការេ បាឋេ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបមេវ អធិប្បេតំ, តថា ឯត្ថាបីតិ អត្ថោ. នោតិ វុត្តន្តិ វទន្តីតិ សម្ពន្ធោ. តំ បនេតន្តិ យថា ឧទ្ធដស្ស បាឋស្ស អត្ថវចនំ, ឯវំ ន សក្កា វត្តុំ. កស្មាតិ អាហ ‘‘ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ…បេ… បដិសេធសិទ្ធិតោ’’តិ. ស្វាយំ បដិសេធោ ហេដ្ឋា ទស្សិតោយេវាតិ អធិប្បាយោ.
យេ ច វទន្តីតិ ឯត្ថ យេ ចាតិ វជិរពុទ្ធិត្ថេរំ សន្ធាយាហ. សោ ហិ ‘‘សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ’’តិអាទិនា បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិំ អាហរិត្វា ‘‘យថា តត្ថ សតិបិ កម្មជាទិរូបេ ឋបេត្វា ចិត្តសមុដ្ឋានរូបន្តិ ចិត្តបដិពទ្ធត្តា ចិត្តជរូបមេវ ឋបេតព្ពភាវេន ឧទ្ធដំ, ឯវមិធាបិ ចិត្តជរូបមេវ កថិត’’ន្តិ វទតិ. តញ្ច នេសំ វចនំ តថា ន ហោតិ, យថា តេហិ ឧទាហដំ, វិសមោយំ ឧបញ្ញាសោតិ អត្ថោ. យថា ច តំ តថា ន ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យេសញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តេសន្តិ កម្មជាទីនំ. តស្សាតិ មគ្គស្ស. តេតិ អព្យាកតា, យេ ឧប្បាទនិរោធវន្តោ. អវិជ្ជមានេសុ ច ឧប្បាទនិរោធេសុ និព្ពានស្ស វិយ.
សន្និដ្ឋានេន គហិតេសុ បុគ្គលេសុ. តេសុ ហិ កេចិ អកុសលាព្យាកតចិត្តានំ ឧប្បាទក្ខណសមង្គិនោ, កេចិ អព្យាកតចិត្តស្ស, កេចិ កុសលាព្យាកតចិត្តស្ស, តេសុ បុរិមា ទ្វេ បឋមកោដ្ឋាសេន សង្គហិតា តស្ស កុសលុប្បត្តិបដិសេធបរត្តា, តេ បន ភវវសេន វិភជិត្វា វត្តព្ពាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បញ្ចវោការេ’’តិអាទិមាហ. ឯវន្តិ យថាវុត្តនយេន. សព្ពត្ថាតិ សព្ពបញ្ហេសុ.
៧៩. តតោតិ ឯកាវជ្ជនវីថិតោ. បុរិមតរជវនវីថិ យាយ វុដ្ឋានគាមិនី សង្គហិតា, តត្ថ ឧប្បន្នស្សបិ ចិត្តស្ស. កុសលានាគតភាវបរិយោសានេនាតិ កុសលធម្មានំ អនាគតភាវស្ស បរិយោសានភូតេន អគ្គមគ្គានន្តរបច្ចយត្តេន ទីបិតំ ហោតិ សមានលក្ខណំ សព្ពំ. កេន? តាយ ឯវ សមានលក្ខណតាយ. ឯស នយោតិ យថា កុសលានុប្បាទោ កុសលានាគតភាវស្ស បរិយោសានភូតតោ វុត្តបរិច្ឆេទតោ ឱរម្បិ លព្ភតីតិ សោ យថាវុត្តបរិច្ឆេទោ លក្ខណមត្តន្តិ ស្វាយំ នយោ ទស្សិតោ. ឯស នយោ អកុសលាតីតភាវស្ស អាទិម្ហិ ‘‘ទុតិយេ អកុសលេ’’តិ វុត្តដ្ឋានេ, អព្យាកតាតីតភាវស្ស អាទិម្ហិ ‘‘ទុតិយេ ចិត្តេ’’តិ វុត្តដ្ឋានេបីតិ យោជនា. ឥទានិ ‘‘ឯស នយោ’’តិ យថាវុត្តមតិទេសំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិនា បាកដតរំ ករោតិ. ភាវនាបហានានិ ទស្សិតានិ ហោន្តិ ‘‘អគ្គមគ្គសមង្គី កុសលញ្ច ធម្មំ ភាវេតិ, អកុសលញ្ច បជហតី’’តិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ បវត្តិវារេ. តំ តន្តិ អកុសលាតីតតាទិ កុសលានាគតតាទិ ច. តេន តេនាតិ ‘‘ទុតិយេ អកុសលេ អគ្គមគ្គសមង្គី’’តិ ឯវមាទិនា អន្តេន ច.
១០០. បដិសន្ធិចិត្តតោតិ ឥទំ មរិយាទគ្គហណំ, ន អភិវិធិគ្គហណំ, យតោ ‘‘សោឡសម’’ន្តិ អាហ. អភិវិធិគ្គហណមេវ វា សោឡសចិត្តក្ខណាយុកមេវ រូបន្តិ ឥមស្មិំ បក្ខេ អធិប្បេតេ បដិក្ខិត្តោវាយំ វាទោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តតោ បរម្បិ វា’’តិ អាហ. អយញ្ច វិចារោ ហេដ្ឋា ទស្សិតោ ឯវ. ន តតោ ឱរន្តិ វិញ្ញាយតិ តតោ ឱរំ អកុសលនិរោធសមកាលំ អព្យាកតនិរោធស្ស អសម្ភវតោ.
បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
ធម្មយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.