១. បណ្ណត្តិវារោ

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

១. ឥន្ទ្រិយយមកេ វិភង្គេ វិយាតិ យថា ឥន្ទ្រិយវិភង្គេ បុរិសិន្ទ្រិយានន្តរំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ឧទ្ទិដ្ឋំ, ន មនិន្ទ្រិយានន្តរំ, ឯវំ ឥមស្មិំ ឥន្ទ្រិយយមកេ. តញ្ច សុត្តទេសនានុរោធេនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តីណិមានិ…បេ… សុត្តេ ទេសិតក្កមេនា’’តិ អាហ. សោយំ យទត្ថំ តស្ស សុត្តេ ទេសិតក្កមេន ឧទ្ទេសោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បវត្តិវារេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យថា ‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយ’’ន្តិ ឥទំ រូបជីវិតិន្ទ្រិយស្ស អរូបជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ច សាមញ្ញតោ គហណំ, ឯវំ ឧបាទិន្នស្ស អនុបាទិន្នស្ស ចាតិ អាហ ‘‘កម្មជានំ អកម្មជានញ្ច អនុបាលក’’ន្តិ. អថ វា សហជធម្មានុបាលកម្បិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ន កេវលំ ខណដ្ឋិតិយា ឯវ ការណំ, អថ ខោ បពន្ធានុបច្ឆេទស្សបិ ការណមេវ. អញ្ញថា អាយុក្ខយមរណំ ន សម្ភវេយ្យ, តស្មា ‘‘កម្មជានញ្ច អនុបាលក’’ន្តិ អវិសេសតោ វុត្តំ, ចុតិបដិសន្ធីសុ ច បវត្តមានានំ កម្មជានំ អនុបាលកំ. ឥតីតិ តស្មា. តំមូលកានីតិ ជីវិតិន្ទ្រិយមូលកានិ. ចុតិបដិសន្ធិបវត្តិវសេនាតិ ចុតិបដិសន្ធិវសេន បវត្តិវសេន ច. តត្ថ យំ ឧបាទិន្នំ, តំ ចុតិបដិសន្ធិវសេនេវ, ឥតរំ ឥតរវសេនបិ វត្តព្ពំ. យស្មា ចក្ខុន្ទ្រិយាទីសុ បុរិសិន្ទ្រិយាវសានេសុ ឯកន្តឧបាទិន្នេសុ អតំសភាវត្តា យំ មនិន្ទ្រិយំ មូលមេវ ន ហោតិ, តស្មា តំ ឋបេត្វា អវសេសមូលកានិ ចក្ខុន្ទ្រិយាទិមូលកានិ. អាយតនយមកេ វិយាតិ យថា អាយតនយមកេ បដិសន្ធិវសេនាយតនានំ ឧប្បាទោ, មរណវសេន ច និរោធោ វុត្តោ, ឯវមិធាបិ ចុតិឧបបត្តិវសេនេវ វត្តព្ពានិ, តស្មា អតំសភាវត្តា ជីវិតិន្ទ្រិយំ តេសំ ចក្ខុន្ទ្រិយាទីនំ មជ្ឈេ អនុទ្ទិសិត្វា អន្តេ បុរិសិន្ទ្រិយានន្តរំ ឧទ្ទិដ្ឋំ. យំ បន ចក្ខុន្ទ្រិយាទិមូលកេសុ មនិន្ទ្រិយំ សព្ពបច្ឆា ឯវ គហិតំ, តត្ថ ការណំ អដ្ឋកថាយំ វុត្តមេវ.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា

៩៤. កោចិ សភាវោ នត្ថីតិ កោចិ សភាវធម្មោ នត្ថិ. យទិ ឯវំ ‘‘នត្ថី’’តិ បដិក្ខេបោ ឯវ យុត្តោតិ អាហ ‘‘ន ច រូបាទី’’តិអាទិ. ‘‘សុខា ទុក្ខា អទុក្ខមសុខា’’តិអាទីសុ សុខទុក្ខសទ្ទានំ សាមញ្ញវចនភាវេបិ ឥន្ទ្រិយទេសនាយំ តេ វិសិដ្ឋវិសយា ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សុខស្ស…បេ… គហិតោយេវា’’តិ អាហ. ទុក្ខស្ស ច ភេទំ កត្វា.

១៤០. បញ្ញិន្ទ្រិយានិ ហោន្តីតិ អាមន្តាតិ វុត្តន្តិ បជាននដ្ឋេន អធិបតេយ្យដ្ឋេន ច បញ្ញិន្ទ្រិយានិ ហោន្តិ, ទស្សនដ្ឋេន បន ចក្ខូនិ ចាតិ ចក្ខុ, ឥន្ទ្រិយន្តិ បុច្ឆាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘តណ្ហាសោតមេវាហា’’តិ វុត្តំ, ‘‘យស្ស ឆត្តិំសតិ សោតា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ៣៣៩) បន ទិដ្ឋិអាទីនម្បិ សោតភាវោ អាគតោ.

បណ្ណត្តិនិទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បវត្តិវារវណ្ណនា

១៨៦. អញ្ញធម្មនិស្សយេនាតិ ‘‘យោ តេសំ រូបីនំ ធម្មានំ អាយុ ឋិតី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៦៣៤) អញ្ញធម្មនិស្សយេន គហេតព្ពំ. បវត្តិញ្ច គហេត្វា គតេសុ វិស្សជ្ជនេសុ, ចុតិបដិសន្ធិយោ គហេត្វា គតេសុ យោជនា ន លព្ភតីតិ អធិប្បាយោ. អលព្ភមានា ច សុខទុក្ខទោមនស្សិន្ទ្រិយេហេវ ន លព្ភតិ. តំមូលកា ច នយាតិ សុខិន្ទ្រិយាទិមូលកា ច នយា. តេហីតិ សុខិន្ទ្រិយាទីហិ. យោជនាតិ ‘‘បវត្តេ សុខិន្ទ្រិយវិប្បយុត្តចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ’’តិអាទិនា ឧប្បជ្ជមានេហិ យោជនា. តំមូលកា ច តថាយោជនាមូលភូតា ច នយា ជីវិតិន្ទ្រិយាទិមូលកា ច នយា. បាកដាយេវាតិ បាឡិគតិយា ឯវ វិញ្ញាយមានយោជនត្តា សុវិញ្ញេយ្យា ឯវ.

តំ វចនំ. សោមនស្សវិរហិតសចក្ខុកបដិសន្ធិនិទស្សនវសេនាតិ សោមនស្សវិរហិតសចក្ខុកបដិសន្ធិយេវ និទស្សនន្តិ យោជេតព្ពំ. កថំ បនេតំ ជានិតព្ពំ ‘‘និទស្សនមត្តមេតំ, ន បន គណនបរិច្ឆិន្ទន’’ន្តិ អាហ ‘‘ន ហិ ចតុន្នំយេវាតិ និយមោ កតោ’’តិ. តំសមានលក្ខណាតិ តាយ សចក្ខុកបដិសន្ធិតាយ សមានលក្ខណាតិ បរិត្តវិបាកគ្គហណំ. តត្ថ សសោមនស្សបដិសន្ធិយោ សន្ធាយ ឧបេក្ខាបដិសន្ធិយោ និទស្សនភាវេន វុត្តាតិ កេចិ. បរិត្តវិបាកបដិសន្ធិ ច កុសលវិបាកាហេតុកបដិសន្ធិ វេទិតព្ពា. សាបិ ហិ សចក្ខុកា សិយា. តំសមានលក្ខណាតិ វា តាយ ឧបេក្ខាសហគតាយ សមានលក្ខណា យថាវុត្តអហេតុកបដិសន្ធិ ច បញ្ចមជ្ឈានបដិសន្ធិ ច. យទិ ឯវំ ‘‘ចតុន្ន’’ន្តិ កស្មា គណនបរិច្ឆេទោតិ អាហ ‘‘កាមាវចរេ…បេ… និទស្សនំ កត’’ន្តិ. តេនាតិ ឧបេក្ខាសហគតមហាវិបាកនិទស្សនេន, យេហិ សមានតាយ ឥមេ និទស្សនភាវេន វុត្តា, តេ ឯកំសេន តំសភាវា ឯវាតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘យថា សសោមនស្ស…បេ… តោ ហោតី’’តិ.

ននុ ច គព្ភសេយ្យកេសុ អយមត្ថោ ឯកំសតោ ន លព្ភតីតិ អាសង្កំ សន្ធាយាហ ‘‘គព្ភសេយ្យកានញ្ច…បេ… ទស្សិតា ហោតី’’តិ. តេនាហ ‘‘សចក្ខុកាន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ យទិ សហេតុកបដិសន្ធិកានំ កាមាវចរានំ និយមតោ សចក្ខុកាទិភាវទស្សនំ គព្ភសេយ្យកវសេន លព្ភេយ្យ, យុត្តមេតំ សិយាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘គព្ភសេយ្យកេបិ ហី’’តិអាទិ. តថា អាយតនយមកេ ទស្សិតន្តិ ឥទំ អាយតនយមកវណ្ណនាយំ អត្តនា វុត្តំ ‘‘ឯវញ្ច កត្វា ឥន្ទ្រិយយមកេ’’តិអាទិវចនំ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថ ហិ សោមនស្សិន្ទ្រិយុប្បាទកកម្មស្ស ឯកន្តេន ចក្ខុន្ទ្រិយុប្បាទនតោ គព្ភេបិ យាវ ចក្ខុន្ទ្រិយុប្បត្តិ, តាវ ឧប្បជ្ជមានតាយ ‘‘អភិនន្ទិតព្ពត្តា’’តិ វុត្តំ. សន្និដ្ឋានេន សង្គហិតានន្តិ ‘‘យស្ស វា បន សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯតេន សន្និដ្ឋានេន សង្គហិតានំ. ឥត្ថីនំ អឃានកានំ ឧបបជ្ជន្តីនន្តិ អាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ឥត្ថីនំ អចក្ខុកានំ ឧបបជ្ជន្តីន’’ន្តិអាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តេ ឯវាតិ គព្ភសេយ្យកា ឯវ.

តំសមានលក្ខណន្តិ សោបេក្ខអចក្ខុកបដិសន្ធិភាវេន សមានលក្ខណំ. តត្ថាតិ អហេតុកបដិសន្ធិចិត្តេ. សមាធិលេសោ ទុព្ពលសមាធិ យោ ចិត្តដ្ឋិតិមត្តោ. តស្មាតិ យស្មា ចិត្តដ្ឋិតិ វិយ ទុព្ពលំ វីរិយំ នត្ថិ, យោ ‘‘វីរិយលេសោ’’តិ វត្តព្ពោ, តស្មា, លេសមត្តស្សបិ វីរិយស្ស អភាវាតិ អត្ថោ. អញ្ញេសូតិ អហេតុកបដិសន្ធិចិត្តតោ អញ្ញេសុ. កេសុចីតិ ឯកច្ចេសុ. ឧភយេនបិ មនោទ្វារាវជ្ជនហសិតុប្បាទចិត្តំ វទតិ. ឥធាតិ អហេតុកបដិសន្ធិចិត្តេ. សមាធិវីរិយានិ ឥន្ទ្រិយប្បត្តានិ ច ន ហោន្តីតិ សមាធិកិច្ចំ បដិក្ខិបតិ, ន សមាធិមត្តំ, ន វីរិយលេសស្ស សព្ភាវតោតិ យោជេតព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘វិសេសនញ្ហិ វិសេសិតព្ពេ បវត្តតី’’តិ. យស្មិំ វីរិយេ សតិ ឥន្ទ្រិយុប្បត្តិ សិយា, តទេវ តត្ថ នត្ថីតិ អត្ថោ.

អបាយេ ឱបបាតិកវសេនាតិ ឥទំ សុគតិយំ ឱបបាតិកោ វិកលិន្ទ្រិយោ ន ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ, ‘‘លព្ភន្តេវ ញាណវិប្បយុត្តាន’’ន្តិ បន វុត្តត្តា ‘‘ទុហេតុកបដិសន្ធិកានំ វសេនា’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. តេសន្តិ ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយសន្តានានំ. ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយានំ បន ឧប្បាទនិរោធា អភិណ្ហសោវ ហោន្តីតិ. បឋមកប្បិកាទីនន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន គហិតានំ បរិវត្តមានលិង្គានំ វសេន ឧប្បាទនិរោធគ្គហណំ វេទិតព្ពំ. បឋមកប្បិកានំ បន វសេន ឧប្បាទោ ឯវ លព្ភតិ. ‘‘ចុតិឧបបត្តិវសេនេវ ទុតិយបុច្ឆាសុបិ សន្និដ្ឋានេហិ គហណំ វេទិតព្ព’’ន្តិ ឥទំ ឧបាទិន្នឥន្ទ្រិយេហិ និយមិតត្តា វុត្តំ.

១៩០. សន្តានុប្បត្តិនិរោធទស្សនតោតិ សន្តានវសេន ឧប្បាទនិរោធានំ ទិស្សមានត្តា. ឯតេន រូបជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយាទិសមានគតិកតំ យុត្តិតោ សាធេតិ. អាគមតោ បន ‘‘វិនា សោមនស្សេនា’’តិអាទិនា បរតោ សាធេស្សតិ. ឆេទោតិ នាមំ ទដ្ឋព្ពំ សរូបទស្សនេនេវ សំសយឆេទនតោ.

តស្សាតិ រូបជីវិតិន្ទ្រិយស្ស. តេ ច អសញ្ញសត្តា. ននុ ច ឧប្បាទោវ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ចុតិឧបបត្តិវសេន វត្តព្ពោ, ន អនុប្បាទោតិ អាហ ‘‘អនុប្បាទោ…បេ… ន បវត្តេ’’តិ. អយញ្ច នយោ ន កេវលំ បុរិមកោដ្ឋាសេ ឯវ, អថ ខោ ឥតរកោដ្ឋាសេបិ គហិតោ ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បច្ឆិមកោដ្ឋាសេបី’’តិអាទិមាហ.

‘‘ឧបបត្តិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ កស្មា វុត្តន្តិ យេនាធិប្បាយេន ចោទនា កតា, តមធិប្បាយំ វិវរិតុំ ‘‘ននុ សុទ្ធាវាស’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ន វត្តព្ពន្តិ ‘‘ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិ ន វត្តព្ពំ, ‘‘ឧបបត្តិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ’’ឥច្ចេវ វត្តព្ពន្តិ អត្ថោ. ឥទានិ យថា ‘‘ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិ ន វត្តព្ពំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. សោមនស្សមនិន្ទ្រិយានន្តិ សោមនស្សិន្ទ្រិយមនិន្ទ្រិយានំ, អយមេវ វា បាឋោ. តទាតិ បឋមស្ស រូបជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ធរមានកាលេ. តស្មាតិ យស្មា រូបារូបជីវិតិន្ទ្រិយានំ អត្ថេវ កាលភេទោ, ឧភយញ្ចេត្ថ ជីវិតិន្ទ្រិយភាវសាមញ្ញេន ឯកជ្ឈំ កត្វា គយ្ហតិ, តស្មា. ឧភយន្តិ សោមនស្សិន្ទ្រិយជីវិតិន្ទ្រិយន្តិ ឥទំ ឧភយំ. ឧប្បាទក្ខណេន និទស្សិតន្តិ ឯតេន ‘‘ឧបបត្តិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ ឥទំ និទស្សនមត្តន្តិ ទស្សេតិ. ឥទានិ តមេវត្ថំ ឧទាហរណេន បាកដតរំ កាតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យថា តាទិសានំ អនេកេសំ ចិត្តានំ ភង្គក្ខណេ លព្ភមានំ តទេកទេសេន សព្ពបឋមស្ស ឧបបត្តិចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេន និទស្សិតំ, ឯវមិធាបិ ខណទ្វយេ លព្ភមានំ តទេកទេសេន ឧប្បាទក្ខណេន និទស្សិតន្តិ ឯវំ និទស្សនត្ថោ វេទិតព្ពោ.

តេសន្តិ ជីវិតិន្ទ្រិយាទីនំ. អញ្ញត្ថាតិ បវត្តេ. ឥធាតិ អនាគតកាលភេទេ. ន ន សម្ភវតិ ឧបបត្តិក្ខណស្ស វិយ តតោ បរំ បវត្តិក្ខណស្សបិ អនាគតកាលភាវតោ. តស្មាតិ ឧបបត្តិតោ អញ្ញត្ថាបិ យថាធិប្បេតឧប្បាទសម្ភវតោ. អយញ្ច អត្ថោ វារន្តរេបិ ទិស្សតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯវញ្ច កត្វា’’តិអាទិ. ន ហីតិអាទិនា តមេវត្ថំ សមត្ថេតិ. តត្ថ អបិ បច្ឆិម…បេ… សន្ធិកស្សាតិ អបិ-សទ្ទេន ‘‘កោ បន វាទោ អបច្ឆិមភវិកស្ស សោមនស្សសហគតបដិសន្ធិកស្សា’’តិ ទស្សេតិ. អបច្ឆិមភវិកស្ស ចុតិតោ បច្ឆា ‘‘សោមនស្សិន្ទ្រិយំ និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ អាហ ‘‘ចុតិតោ បុព្ពេវា’’តិ. ឯត្ថ ហិ បឋមបុច្ឆាសុ សន្និដ្ឋានត្ថោតិអាទីសុ អយំ សង្ខេបត្ថោ – ឯត្ថ ‘‘យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ឯវមាទីសុ យមកេសុ យា បឋមបុច្ឆា, តាសុ សន្និដ្ឋានបទសង្គហិតោ អត្ថោ. បុច្ឆិតព្ពត្ថនិស្សយោតិ ‘‘តស្ស សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិកស្ស បុច្ឆិតព្ពស្ស អត្ថស្ស និស្សយភូតោ មាទិសោវ មយា សទិសោ ឯវ អត្ថោ ឧបបត្តិឧប្បាទិន្ទ្រិយវា ឧបបត្តិក្ខណេ ឧប្បាទាវត្ថឥន្ទ្រិយសហិតោ, ឧភយុប្បាទិន្ទ្រិយវា បដិសន្ធិបវត្តីសុ ឧប្បាទាវត្ថឥន្ទ្រិយសហិតោ វា. បដិនិវត្តិត្វាបិ បុច្ឆិតព្ពត្ថស្ស និស្សយោតិ ‘‘យស្ស វា បនា’’តិអាទិនា បដិនិវត្តិត្វា បុច្ឆិតព្ពស្សបិ សំសយត្ថស្ស និស្សយោតិ ឯវំ ឥមិនា វិយ អជ្ឈាសយេន ‘‘យស្ស វា បន សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទីសុ ទុតិយបុច្ឆាសុ សន្និដ្ឋានត្ថមេវ សន្និដ្ឋានបទសង្គហិតមេវ អត្ថំ និយមេតិ. តត្ថេវ តាសុ ឯវ បុព្ពេ វុត្តបឋមបុច្ឆាសុ ឯវ. បុច្ឆិតព្ពំ ‘‘តស្ស សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទីសុ អនាគតភាវមត្តេន សរូបតោ គហិតំ ឧប្បាទំ ឧប្បាទសង្ខាតំ, ‘‘តស្ស សោមនស្សិន្ទ្រិយំ និរុជ្ឈិស្សតី’’តិអាទីសុ អនាគតភាវមត្តេន សរូបតោ គហិតំ និរោធំ វា និរោធសង្ខាតំ វា សំសយត្ថំ ន និយមេតីតិ. ឯវន្តិ វុត្តប្បការេន សន្និដ្ឋានត្ថស្ស និយមោ ហោតិ, ន សំសយត្ថស្ស, តស្មា ‘‘យស្ស វា បន…បេ… អាមន្តា’’តិ វុត្តំ. ឯស នយោតិ យ្វាយំ ឧប្បាទវារេ វិចារោ វុត្តោ, និរោធវារេបិ ឯសេវ នយោ. តថា ហិ ‘‘យស្ស វា បន សោមនស្សិន្ទ្រិយំ និរុជ្ឈិស្សតិ, តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយំ និរុជ្ឈិស្សតីតិ? អាមន្តា’’តិ វុត្តំ.

ឯវំ អវុត្តត្តាតិ ឧប្បាទនិរោធានំ អនាគតានំ សរូបេន អវុត្តត្តា. ន ហិ តត្ថ តេ សរូបេន វុត្តា, អថ ខោ ‘‘នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ បដិក្ខេបមុខេន វុត្តា. តត្ថាតិ អនុលោមេ. ន ឯវំ យោជេតព្ពា បដិលោមេ. តមេវ អយោជេតព្ពតំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិនា វិវរតិ. ឧប្បាទនិរោធេ អតិក្កមិត្វា ឧប្បាទនិរោធា សម្ភវន្តិ យោជេតុំ, តថា ឧប្បាទនិរោធេ អប្បត្វា ឧប្បាទនិរោធា សម្ភវន្តិ យោជេតុន្តិ យោជនា. ឥទញ្ច ទ្វយំ យថានុលោមេ សម្ភវតិ, ន ឯវំ បដិលោមេ. តេនាហ ‘‘ន ឯវំ…បេ… សម្ភវន្តី’’តិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘អភូតាភាវស្ស…បេ… សម្ភវានុបបត្តិតោ’’តិ. អភូតាភាវស្សាតិ អភូតស្ស អភាវស្ស, អភូតស្ស ឧប្បាទស្ស និរោធស្ស ច អភាវស្សាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘អភូតុប្បាទនិរោធាភាវោ ច បដិលោមេ បុច្ឆិតោ’’តិ, តស្មា ‘‘អាមន្តា’’តិ ច វុត្តំ, ន វុត្តំ វិស្សជ្ជនន្តិ សម្ពន្ធោ. អស្ស វិសេសរហិតស្ស អភូតាភាវស្សាតិ ឥមស្ស យថាវុត្តស្ស យថា រូបាភាវោ វេទនាភាវោតិ កោចិ អភាវោបិ វិសេសសហិតោ, ន ឯវមយន្តិ វិសេសរហិតស្ស អភូតាភាវស្ស.

កាលន្តរយោគាភាវតោតិ កាលវិសេសយោគាភាវតោ. យាទិសានន្តិ យានិ ភូតានិ ន វត្តមានានិ សតិ បច្ចយេ ឧប្បជ្ជនារហានិ, តេសំ អនាគតានន្តិ អត្ថោ. ឧប្បាទនិរោធាភាវេន បុច្ឆិតព្ពស្សាតិ ‘‘នុប្បជ្ជិស្សតិ ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ ឯវំ ឧប្បាទស្ស និរោធស្ស ច អភាវេន បុច្ឆិតព្ពស្ស អត្ថស្ស. សន្និស្សយោ និស្សយភូតោ សន្និដ្ឋានេន សន្និច្ឆិតោ សន្និដ្ឋានបទសង្គហិតោ. សោ យថាវុត្តោ អត្ថោ និស្សយោ ឯតេសន្តិ តន្និស្សយា. តាទិសានំយេវ អនាគតានំយេវ ឧបបត្តិចុតិឧប្បាទនិរោធានំ ឧបបត្តិចុតិសង្ខាតឧប្បាទនិរោធានំ អនុប្បាទានិរោធានំ បដិក្ខេបវសេន. ជីវិតាទីនម្បិ ជីវិតមនិន្ទ្រិយាទីនម្បិ. អនុប្បាទានិរោធា សំសយបទេន បុច្ឆិតា ហោន្តិ ‘‘យស្ស សោមនស្សិន្ទ្រិយំ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ. ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តំ វិភជិត្វា វត្តព្ពស្ស អភាវតោ. តេនាហ ‘‘ន វុត្តំ…បេ… វិស្សជ្ជន’’ន្តិ.

យេ សោបេក្ខបដិសន្ធិកា ភវិស្សន្តិ រូបលោកេ, តេ សង្គហិតាតិ យោជនា. តំសមានលក្ខណតាយាតិ តេន សោបេក្ខបដិសន្ធិកភាវេន សមានលក្ខណតាយ. តំ បមាទលិខិតំ ធម្មយមកេ តាទិសស្សេវ វចនស្ស អភាវតោ. តត្ថបិ យំ វត្តព្ពំ, តំ ចិត្តយមកេ វុត្តំ ‘‘ន ហិ ខណបច្ចុប្បន្នេ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ អតីតវោហារោ អត្ថី’’តិអាទិនា.

បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បរិញ្ញាវារវណ្ណនា

៤៣៥-៤៨២. លោកិយអព្យាកតេហីតិ ផលធម្មនិព្ពានវិនិមុត្តេហិ អព្យាកតេហិ. តានិ ឧបាទាយាតិ តានិ លោកិយអព្យាកតានិ ឧបាទាយ. តំសមានគតិកានំ មនិន្ទ្រិយាទីនំ ‘‘សោ វេទនាក្ខន្ធំ បរិជានាតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា (យម. ១.ខន្ធយមក.២០៦) វេទនាក្ខន្ធាទីនំ វិយ បរិញ្ញេយ្យតា វុត្តា. យញ្ហិ បរិជានិតព្ពំ, តទេវ បរិជានាតីតិអាទិនា វុត្តំ. ឯវមវិបរីតេ អត្ថេ សិទ្ធេបិ ចោទកោ ‘‘មិស្សកត្តា’’តិ ឯត្ថ លព្ភមានំ លេសំ គហេត្វា ចោទេតិ ‘‘យទិ បរិញ្ញេយ្យមិស្សកត្តា’’តិអាទិនា. តស្សត្ថោ – យថា ឥធ បរិញ្ញេយ្យមិស្សកានំ បរិញ្ញេយ្យតា វុត្តា, ឯវមញ្ញត្ថាបិ សា តេសំ វត្តព្ពា, តថា ភាវេតព្ពមិស្សកានំ ភាវេតព្ពតាតិ. តេនាហ ‘‘កស្មា ធម្មយមកេ’’តិអាទិ. កុសលាកុសលេសុ ភាវនាបហានាភិនិវេសោ ហោតិ, យេន វុត្តំ ‘‘សោ តំ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតី’’តិអាទិ. ន អព្យាកតភាវន្តិ ឯកេន យថា ផស្សទ្វារតោ វិយ វិញ្ញាណទ្វារតោ កុសលាទីនំ ឧប្បត្តិបរិយាយោ, ឯវំ វេទនាក្ខន្ធាទីនំ វិយ ន អព្យាកតាទីនំ បរិញ្ញេយ្យតាបរិយាយោតិ ទស្សេតិ.

កុសលាកុសលភាវេន អគ្គហិតាតិ សមុទយសភាវេន អគ្គហិតាតិ អត្ថោ. កុសលាកុសលាបីតិ កុសលាកុសលភាវាបិ សមានា. ភាវេតព្ពបហាតព្ពភាវេហិ វិនាបិ ហោតិ, យោ ន មគ្គសមុទយសច្ចបក្ខិយោ. យថា ‘‘អនិច្ចំ រូប’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘អនិច្ចមេវ រូបំ, ន និច្ច’’ន្តិ បដិយោគិវិនិវត្តនមេវ ឯវ-ការេន ករីយតិ, ន តស្ស ទុក្ខានត្តតាទយោ និវារិតា ហោន្តិ, ឯវំ ‘‘បហាតព្ពមេវា’’តិ ឯត្ថ ឯវ-សទ្ទេន បដិយោគិភូតំ អប្បហាតព្ពមេវ និវត្តីយតិ, ន តតោ អញ្ញវិសេសាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯតេន បហាតព្ពមេវា’’តិអាទិ. ភាវេតព្ពភាវោ ឯវ តស្ស អញ្ញិន្ទ្រិយស្ស គហិតោ ឧក្កំសគតិវិជាននតោ. ‘‘បរតោ លិខិតព្ពំ ឧប្បដិបាដិយា លិខិត’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ. ទ្វេ បុគ្គលាតិ ហិ អាទិ អនុលោមេ អាគតំ ឧទ្ធដំ, ចក្ខុន្ទ្រិយំ ន បរិជានាតីតិអាទិ បន បដិលោមេ. ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ ន បជហន្តិ នាមាតិ ឥទំ ‘‘នោ ច ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ បជហន្តី’’តិ បាឡិបទស្ស អត្ថវចនំ. យំ បន ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយមូលកំ អតិក្កមិត្វា ទោមនស្សិន្ទ្រិយមូលកេ ឥទំ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, បដិលោមេ អាគតំ សន្ធាយ វុត្តត្តា តំ ន យុត្តំ, ន តំ អដ្ឋកថាចរិយា បឋមំ អាគតំ បទំ លង្ឃិត្វា តាទិសស្សេវ បច្ឆា អាគតបទស្ស អត្ថវណ្ណនំ ករោន្តិ. បទានុក្កមតោ ឯវ ហិ អដ្ឋកថាយំ អត្ថវណ្ណនា អារទ្ធា, បរិយោសាបិតា ច, តស្មា អនុបដិបាដិយាវ លិខិតំ, ន ឧប្បដិបាដិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘ទ្វេ បុគ្គលា’’តិអាទិកស្ស អនុលោមេ អាគតស្ស ឧទ្ធដត្តា.

ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ បរិញ្ញាវារេ. ឆ បុគ្គលាតិ បុថុជ្ជនេន សទ្ធិំ យាវ អនាគាមិមគ្គដ្ឋា ឆ បុគ្គលា. អភិន្ទិត្វា គហិតោ តត្ថ ភព្ពាភព្ពានំ កិច្ចវិសេសស្ស អគ្គហិតត្តា. យត្ថ បន សតិ បុថុជ្ជនគ្គហណសាមញ្ញេ ភព្ពានំ កិច្ចំ គហិតំ, យត្ថ ច អភព្ពានំ, តត្ថ តេ ឯវ ភិន្ទិត្វា វុត្តា ហោន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យេ ច បុថុជ្ជនា មគ្គំ បដិលភិស្សន្តិ, យេ ច បុថុជ្ជនា មគ្គំ ន បដិលភិស្សន្តី’’តិ ច អាទិមាហ. អរហាតិ អរិយោ, អយមេវ វា បាឋោ. បឋមមគ្គផលសមង្គីតិ បុរិមមគ្គផលសមង្គី. ឥតរោតិ អរហា. ឯវំ បុគ្គលភេទំ ញត្វាតិ ឥធ បុថុជ្ជនោ សោ ច អភព្ពោតិ គហិតោ, ឥធ ភព្ពោ ឥធ អរិយា, យេ ច បឋមមគ្គផលសមង្គិនោ យាវ អគ្គមគ្គផលសមង្គិនោតិ ឯវំ យថាវុត្តំ បុគ្គលវិភាគំ ញត្វា. តត្ថ តត្ថាតិ តេសំ ទ្វេ បុថុជ្ជនា អដ្ឋ អរិយាតិ ឥមេសំ យថាវុត្តបុគ្គលានំ ភេទតោ អភេទតោ ច គហណវសេន អាគតេ តស្មិំ តស្មិំ បាឋបទេសេ. សន្និដ្ឋានេនាតិ សន្និដ្ឋានបទវសេន, និច្ឆយវសេនេវ វា. និទ្ធារេត្វាតិ នីហរិត្វា. វិស្សជ្ជនំ យោជេតព្ពន្តិ វិស្សជ្ជនវសេន បវត្តបាឡិយា យថាវុត្តអត្ថទស្សនេន សម្ពន្ធតោ វិភាវេតព្ពោតិ.

បរិញ្ញាវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥន្ទ្រិយយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

យមកបករណ-អនុដីកា សមត្តា.

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស