មហាវារោ
១. អនុសយវារវណ្ណនា
៣. បវត្តាវិរាមវសេនាតិ អនុសយប្បវត្តិយា អវិរាមវសេន, អវិច្ឆេទវសេនាតិ អត្ថោ. កថំ បន កុសលាព្យាកតចិត្តក្ខណេ អនុសយានំ បវត្តីតិ អាហ ‘‘មគ្គេនេវ…បេ… បុព្ពេ’’តិ.
២០. ចិត្តចេតសិកានញ្ច ឋានំ នាម ចិត្តុប្បាទោតិ អាហ ‘‘ឯកស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ’’តិ. តេសំ តេសំ បុគ្គលានន្តិ បុថុជ្ជនាទីនំ បុគ្គលានំ. បកតិយា សភាវេន. សភាវសិទ្ធា ហិ ទុក្ខាយ វេទនាយ កាមរាគស្ស អននុសយនដ្ឋានតា. ឯវំ សេសេសុបិ យថារហំ វត្តព្ពំ. វក្ខតិ ហិ ‘‘បកតិយា ទុក្ខាទីនំ កាមរាគាទីនំ អននុសយនដ្ឋានតំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. បហានេនាតិ តស្ស តស្ស អនុសយស្ស សមុច្ឆិន្ទនេន. តិណ្ណំ បុគ្គលានន្តិ បុថុជ្ជនសោតាបន្នសកទាគាមីនំ. ទ្វិន្នំ បុគ្គលានន្តិ អនាគាមិអរហន្តានំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ បុគ្គលោកាសវារេ. បុរិមនយេតិ ‘‘តិណ្ណំ បុគ្គលាន’’ន្តិអាទិកេ បុរិមស្មិំ វិស្សជ្ជននយេ. ឱកាសន្តិ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ, ឥធ បន ទុក្ខវេទនា វេទិតព្ពា. បច្ឆិមនយេតិ ‘‘ទ្វិន្នំ បុគ្គលាន’’ន្តិអាទិកេ វិស្សជ្ជននយេ. អនោកាសតា អននុសយនដ្ឋានតា.
អនុសយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
២. សានុសយវារវណ្ណនា
៦៦-១៣១. ‘‘សានុសយោ, បជហតិ, បរិជានាតី’’តិ បុគ្គលោ វុត្តោតិ ‘‘កាមរាគេន សានុសយោ, កាមរាគំ បជហតិ, កាមរាគំ បរិជានាតី’’តិអាទីសុ អនុសយសមង្គិភាវេន បហានបរិញ្ញាកិរិយាយ កត្តុភាវេន ច បុគ្គលោ វុត្តោ, ន ធម្មោ. ភវវិសេសេន វាតិ កេវលេន ភវវិសេសេន វា. ឥតរេសូតិ បដិឃានុសយាទីសុ. ភវានុសយវិសេសេន វាតិ កាមភវាទិភវវិសិដ្ឋានុសយវិសេសេន វា. សានុសយតានិរនុសយតាទិកាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បហានាបហានបរិញ្ញាបរិញ្ញា សង្គយ្ហន្តិ. ននុ ច ភវវិសេសេ កេសញ្ចិ អនុសយានំ អប្បហានន្តិ? ន តំ អនុសយកតំ, អថ ខោ បច្ចយវេកល្លតោ អនោកាសតាយ ចាតិ នាយំ វិរោធោ. ទ្វីសុ វេទនាសូតិ សុខឧបេក្ខាសុ វេទនាសុ ទុក្ខាយ វេទនាយ កាមរាគានុសយេន និរនុសយោតិ យោជេតព្ពំ. ឥទម្បិ នត្ថិ បុគ្គលវសេន វុច្ចមានត្តា. តេនាហ ‘‘ន ហិ បុគ្គលស្ស…បេ… អនុសយាន’’ន្តិ. យទិបិ បុគ្គលស្ស អនុសយនោកាសោ អនោកាសោ, តស្ស បន សានុសយតាទិហេតុ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនុសយស្ស បនា’’តិអាទិមាហ. និរនុសយតាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន អប្បហានាបរិញ្ញា សង្គណ្ហាតិ. បរិជាននំ សមតិក្កមនន្តិ បរិញ្ញាវារេបិ ‘‘អបាទានេ និស្សក្កវចន’’ន្តិ វុត្តំ.
អនុសយនដ្ឋានតោតិ អនុសយនដ្ឋានហេតុ. ‘‘អននុសយនដ្ឋានតោ’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. និមិត្តាបាទានភាវទស្សនត្ថន្តិ សានុសយវារេ និមិត្តភាវទស្សនត្ថំ, បជហនបរិញ្ញាវារេសុ អបាទានភាវទស្សនត្ថញ្ចាតិ យោជេតព្ពំ. បជហតីតិ ឯត្ថ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា តតោ មានានុសយំ បជហតី’’តិ បាឡិបទំ អាហរិត្វា យោជេតព្ពំ, ន បជហតីតិ ឯត្ថ បន ‘‘ទុក្ខាយ វេទនាយ តតោ កាមរាគានុសយំ នប្បជហតី’’តិ. ឯវមាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន បរិញ្ញាវារម្បិ សង្គណ្ហាតិ. ភុម្មនិទ្ទេសេនេវ ហេតុអត្ថេនេវ និទ្ទិដ្ឋាតិ អត្ថោ.
ចតុត្ថបញ្ហវិស្សជ្ជនេនាតិ ‘‘យតោ វា បន មានានុសយេន សានុសយោ, តតោ កាមរាគានុសយេន សានុសយោ’’តិ ឯតស្ស បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនេន. តត្ថ ហិ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា’’តិអាទិនា សរូបតោ អនុសយនដ្ឋានានិ ទស្សិតានិ. តទត្ថេតិ តំ អនុសយនដ្ឋានទស្សនំ អត្ថោ ឯតស្សាតិ តទត្ថោ, តស្មិំ តទត្ថេ. ‘‘អនុសយស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានទស្សនត្ថំ អយំ វារោ អារទ្ធោ’’តិអាទិនា ‘‘យតោ’’តិ ឯតេន អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តន្តិ ឥមមត្ថំ វិភាវេត្វា. បមាទលិខិតំ វិយ ទិស្សតិ ឧប្បន្ន-សទ្ទេន វត្តមានុប្បន្នេ វុច្ចមានេ. យថា បន ឧប្បជ្ជនវារេ ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទេន ឧប្បត្តិយោគទីបកត្តា ឧប្បត្តិរហា វុច្ចន្តិ, ឯវមិធាបិ ឧប្បត្តិអរហេ វុច្ចមានេ ន កោចិ វិរោធោ. យំ បន វក្ខតិ ‘‘ន ហិ អបរិយាបន្នានំ អនុសយុប្បត្តិរហដ្ឋានតា’’តិ, សោបិ ន ទោសោ. យត្ថ យត្ថ ហិ អនុសយា ឧប្បត្តិរហា, តទេវ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា ‘‘សព្ពត្ថា’’តិ វុត្តន្តិ. តថេវ ទិស្សតីតិ តំ បមាទលិខិតំ វិយ ទិស្សតីតិ អត្ថោ.
យតោ ឧប្បន្នេន ភវិតព្ពន្តិ យតោ អនុសយនដ្ឋានតោ កាមគារានុសយេន ឧប្បន្នេន ភវិតព្ពំ, តេន កាមរាគានុសយេន ឧប្បត្តិរហដ្ឋានេ និស្សក្កវចនំ កតំ ‘‘យតោ’’តិ. តថាតិ ឯត្ថ តថា-សទ្ទោ យថា ‘‘យតោ ឧប្បន្នេនា’’តិ ឯត្ថ ឧប្បត្តិរហដ្ឋានតោ អនុសយស្ស ឧប្បត្តិរហតា វុត្តា, តថា ‘‘ឧប្បជ្ជនកេនា’’តិ ឯត្ថាបិ សា ឯវ វុច្ចតីតិ ទីបេតីតិ អាហ ‘‘សព្ពធម្មេសុ…បេ… អាបន្នេនា’’តិ. តត្ថ ‘‘ឧប្បជ្ជនកោ’’តិ វុត្តេ អនុប្បជ្ជនកោ ន ហោតីតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ, តថា ច សតិ តេន អនុប្បត្តិ និច្ឆិតាតិ ឧប្បន្នសភាវតា ច បកាសិតា ហោតីតិ. តេនាហ ‘‘សព្ពធម្មេសុ…បេ… អបនេតី’’តិ. ‘‘យោ យតោ កាមរាគានុសយេន និរនុសយោ, សោ តតោ មានានុសយេន និរនុសយោ’’តិ បុច្ឆាយ ‘‘យតោ តតោ’’តិ អាគតត្តា វិស្សជ្ជនេ ‘‘សព្ពត្ថា’’តិ បទស្ស និស្សក្កវសេនេវ សក្កា យោជេតុន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពត្ថាតិ…បេ… ន ន សម្ភវតី’’តិ អាហ. ភុម្មតោ អញ្ញត្ថាបិ សទ្ទវិទូ ឥច្ឆន្តិ, យតោ សព្ពេសំ បាទកំ ‘‘សព្ពត្ថបាទក’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឥធ បន និស្សក្កវសេន វេទិតព្ពំ.
សានុសយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៣. បជហនវារវណ្ណនា
១៣២-១៩៧. អប្បជហនសព្ភាវាតិ អប្បហានស្ស, អប្បហីយមានស្ស វា សព្ភាវា. តស្មាតិ យស្មា យោ កាមរាគានុសយំ បជហតិ, ន សោ មានានុសយំ និរវសេសតោ បជហតិ, យោ ច មានានុសយំ និរវសេសតោ បជហតិ, ន សោ កាមរាគានុសយំ បជហតិ បគេវ បហីនត្តា, តស្មា ‘‘យោ វា បន មានានុសយំ បជហតិ, សោ កាមរាគានុសយំ បជហតីតិ? នោ’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យទិ ឯវំ បឋមបុច្ឆាយំ កថន្តិ អាហ ‘‘យស្មា បន…បេ… វុត្ត’’ន្តិ. តត្ថ បហានករណមត្តមេវាតិ បហានកិរិយាសម្ភវមត្តមេវ, ន និរវសេសប្បហានន្តិ អធិប្បាយោ. តេ ឋបេត្វាតិ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានុសយាទីនំ និរវសេសបជហនកេ អដ្ឋមកាទិកេ ឋបេត្វា. អវសេសាតិ តស្ស តស្ស អនុសយស្ស និរវសេសប្បជហនកេហិ អវសិដ្ឋា. តេសុ យេសំ ឯកច្ចេ អនុសយា បហីនា, តេបិ អប្បជហនសព្ភាវេនេវ នប្បជហន្តីតិ វុត្តា. ន ច យថាវិជ្ជមានេនាតិ មគ្គកិច្ចភាវេន វិជ្ជមានប្បការេន បហានេន វជ្ជិតា រហិតា ឯវ វុត្តាតិ យោជនា.
កេសញ្ចីតិ សោតាបន្នសកទាគាមិមគ្គសមង្គិសកទាគាមីនំ. បុន កេសញ្ចីតិ អនាគាមិអគ្គមគ្គសមង្គិអរហន្តានំ. ឧភយន្តិ កាមរាគវិចិកិច្ឆានុសយទ្វយំ. សេសានន្តិ ‘‘សេសា’’តិ វុត្តានំ យថាវុត្តបុគ្គលានំ. តេសន្តិ វុត្តប្បការានំ ទ្វិន្នំ អនុសយានំ. ឧភយាប្បជហនស្សាតិ កាមរាគវិចិកិច្ឆានុសយាប្បជហនស្ស. ការណំ ន ហោតីតិ យេសំ វិចិកិច្ឆានុសយោ បហីនោ, តេសំ តស្ស បហីនតា, យេសំ យថាវុត្តំ ឧភយប្បហីនំ, តេសំ តទប្បជហនស្ស ការណំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘តេសំ បហីនត្តា ‘នប្បជហន្តី’តិ ន សក្កា វត្តុ’’ន្តិ. អថ បន ន តត្ថ ការណំ វុត្តំ, យេន ការណវចនេន យថាវុត្តទោសាបត្តិ សិយា, កេវលំ បន សន្និដ្ឋានេន តេសំ បុគ្គលានំ គហិតតាទស្សនត្ថំ វុត្តំ ‘‘កាមរាគានុសយញ្ច នប្បជហន្តី’’តិ, ឯវម្បិ បុច្ឆិតស្ស សំសយត្ថស្ស ការណំ វត្តព្ពំ. តថា ច សតិ ‘‘សេសបុគ្គលា តស្ស អនុសយស្ស បហីនត្តា នប្បជហន្តី’’តិ ការណំ វត្តព្ពមេវាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ន វត្តព្ព’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ន វត្តព្ពន្តិ វុត្តនយេន ការណំ ន វត្តព្ពំ ការណភាវស្សេវ អភាវតោ. ‘‘ឧភយាប្បជហនស្ស ការណំ ន ហោតី’’តិ វុត្តំ, យថា បន វត្តព្ពំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យោ កាមរាគានុសយំ…បេ… វត្តព្ពត្តា’’តិ អាហ. តេន បហីនាប្បហីនវសេន ការណំ ន វត្តព្ពំ, បហីនានំយេវ បន វសេន វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ. សំសយត្ថសង្គហិតេតិ សំសយត្ថេន បទេន សង្គហិតេ. សន្និដ្ឋានបទសង្គហិតំ បន បហីយមានត្តា ‘‘នប្បជហតី’’តិ ន សក្កា វត្តុន្តិ.
បជហនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៥. បហីនវារវណ្ណនា
២៦៤-២៧៤. ផលដ្ឋវសេនេវ ទេសនា អារទ្ធា, ន មគ្គដ្ឋវសេន, កុតោ បុថុជ្ជនវសេន. កស្មា? ផលក្ខណេ ហិ អនុសយា បហីនាតិ វុច្ចន្តិ, មគ្គក្ខណេ បន បហីយន្តីតិ. តេនេវាហ ‘‘មគ្គសមង្គីនំ អគ្គហិតតំ ទីបេតី’’តិ. បដិលោមេ ហិ បុថុជ្ជនវសេនបិ ទេសនា គហិតា ‘‘យស្ស ទិដ្ឋានុសយោ អប្បហីនោ, តស្ស វិចិកិច្ឆានុសយោ អប្បហីនោតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា. អនុសយច្ចន្តបដិបក្ខេកចិត្តក្ខណិកានន្តិ អនុសយានំ អច្ចន្តំ បដិបក្ខភូតឯកចិត្តក្ខណិកានំ. មគ្គសមង្គីនន្តិ មគ្គដ្ឋានំ. ឯត្ថ ច អនុសយានំ អច្ចន្តបដិបក្ខតាគ្គហណេន ឧប្បត្តិរហតំ បដិក្ខិបតិ. ន ហិ តេ អច្ចន្តបដិបក្ខសមុប្បត្តិតោ បរតោ ឧប្បត្តិរហា ហោន្តិ. មគ្គសមង្គិតាគ្គហណេន អនុប្បត្តិរហតាបាទិតតំ បដិក្ខិបតិ. ន ហិ មគ្គក្ខណេ តេ អនុប្បត្តិរហតំ អាបាទិតា នាម ហោន្តិ, អថ ខោ អាបាទីយន្តីតិ. ឯកចិត្តក្ខណិកតាគ្គហណេន សន្តានព្យាបារំ. តេនាហ ‘‘ន កោចី’’តិអាទិ. តត្ថ តេតិ មគ្គសមង្គិនោ. ន កេវលំ បហីនវារេយេវ, អថ ខោ អញ្ញេសុបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនុសយ…បេ… គហិតា’’តិ អាហ.
២៧៥-២៩៦. យត្ថ អនុសយោ ឧប្បត្តិរហោ, តត្ថេវស្ស អនុប្បត្តិរហតាបាទនន្តិ ‘‘អត្តនោ អត្តនោ ឱកាសេ ឯវ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតោ’’តិ អាហ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ចក្ខុំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតី’’តិ (វិភ. ២០៣) វត្វា បុន វុត្តំ ‘‘ចក្ខុំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា បហីយមានា បហីយតិ, ឯត្ថ និរុជ្ឈមានា និរុជ្ឈតី’’តិ (វិភ. ២០៤). តស្មាតិ យស្មា តទោកាសត្តមេវ កាមធាតុអាទិឱកាសត្តមេវ អនុសយានំ ទីបេន្តិ បហីនាប្បហីនវចនានិ, តស្មា. អនោកាសេ តទុភយាវត្តព្ពតា វុត្តាតិ យស្មា កាមរាគបដិឃានុសយានំ ទ្វិន្នំ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ, សោ ឯវ បហានោកាសោតិ ស្វាយំ តេសំ អញ្ញមញ្ញំ អនោកាសោ, តស្មិំ អនោកាសេ តទុភយស្ស បហានាប្បហានស្ស នវត្តព្ពតា វុត្តា. កាមរាគានុសយោកាសេ ហិ បដិឃានុសយស្ស អប្បហីនត្តា សោ ‘‘តត្ថ បហីនោ’’តិ ន វត្តព្ពោ, អដ្ឋិតត្តា បន ‘‘តត្ថ អប្បហីនោ’’តិ ច, តស្មា អនោកាសេ តទុភយាវត្តព្ពតា វុត្តាតិ. តេន សទ្ធិំ សមានោកាសេតិ តេន កាមរាគេន សទ្ធិំ សមានោកាសេ. ‘‘សាធារណដ្ឋានេ’’តិ វុត្តេ កាមធាតុយំ សុខុបេក្ខាសុ បហីនោ នាម ហោតិ, ន សមានកាលេ បហីនោ តតិយចតុត្ថមគ្គវជ្ឈត្តា កាមរាគមានានុសយានំ.
បហីនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៧. ធាតុវារវណ្ណនា
៣៣២-៣៤០. អប្បហីនុប្បត្តិរហភាវា ឥធ អនុគមនសយនានីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្មិំ …បេ… អត្ថោ’’តិ អាហ. ឥធាបិ យុត្តាតិ បុព្ពេ វុត្តមេវត្ថំ បរាមសតិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ការណលាភេ ឧប្បត្តិអរហតំ ទស្សេតី’’តិ (យម. មូលដី. អនុសយយមក ១). ឆ បដិសេធវចនានីតិ តិស្សន្នំ ធាតូនំ ចុតូបបាតវិសិដ្ឋានំ បដិសេធនវសេន វុត្តវចនានិ, តតោ ឯវ ធាតុវិសេសនិទ្ធារណានិ ន ហោន្តិ. បដិសេធោតិ ហិ ឥធ សត្តាបដិសេធោ វុត្តោតិ អធិប្បាយេន វទតិ. អញ្ញត្ថេ បន ន-ការេ នាយំ ទោសោ. ឥមំ នាម ធាតុំ. តំមូលិកាសូតិ បដិសេធមូលិកាសុ. ឯវញ្ហីតិ ‘‘ន កាមធាតុយា ចុតស្ស កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្សា’’តិអាទិនា បឋមយោជនាយ សតិ. នកាមធាតុអាទីសុ ឧបបត្តិកិត្តនេនេវ នកាមធាតុអាទិគ្គហណេនបិ ធាតុវិសេសស្សេវ គហិតតាយ អត្ថតោ វិញ្ញាយមានត្តា. តេនាហ ‘‘ន កាមធាតុ…បេ… វិញ្ញាយតី’’តិ. ភញ្ជិតព្ពាតិ វិភជិតព្ពា. វិភាគោ បនេត្ថ ទុវិធោ ឥច្ឆិតោតិ អាហ ‘‘ទ្វិធា កាតព្ពាតិ អត្ថោ’’តិ. បុច្ឆា ច វិស្សជ្ជនានិ ច បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានិ. យថា អវុត្តេ ភង្គាភាវស្ស អវិញ្ញាតត្តា ‘‘អនុសយា ភង្គា នត្ថី’’តិ វត្តព្ពំ, តថា តយិទំ ‘‘កតិ អនុសយា ភង្គា’’តិ ឯតទបេក្ខន្តិ តទបិ វត្តព្ពំ. បុច្ឆាបេក្ខញ្ហិ វិស្សជ្ជនន្តិ.
ធាតុវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
អនុសយយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៨. ចិត្តយមកំ
ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា
១-៦២. សរាគាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘យស្ស សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ន និរុជ្ឈតី’’តិ អារភិត្វា យាវ ‘‘យស្ស អវិមុត្តំ ចិត្ត’’ន្តិ វារោ, តាវ សង្គណ្ហាតិ. កុសលាទីតិ បន អាទិ-សទ្ទេន ‘‘យស្ស កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ន និរុជ្ឈតី’’តិ អារភិត្វា យាវ ‘‘យស្ស សរណំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ន និរុជ្ឈតី’’តិ វារោ, តាវ សង្គណ្ហាតិ, តស្មា សរាគាទិកុសលាទីហីតិ សរាគាទីហិ អវិមុត្តន្តេហិ, កុសលាទីហិ អរណន្តេហិ បទេហិ មិស្សកា វារា. សុទ្ធិកាតិ កេវលា យថាវុត្តសរាគាទីហិ កុសលាទីហិ ច អមិស្សកា. តយោ តយោតិ បុគ្គលធម្មវសេន តយោ តយោ មហាវារា. យទិ ឯវំ កថំ សោឡស បុគ្គលវារាតិ អាហ ‘‘តត្ថ តត្ថ បន វុត្តេ សម្បិណ្ឌេត្វា’’តិ. តត្ថ តត្ថ សោឡសវិធេ សរាគាទិមិស្សកចិត្តេ វុត្តេ បុគ្គលេ ឯវ ឯកជ្ឈំ សម្បិណ្ឌេត្វា សង្គហេត្វា ‘‘សោឡស បុគ្គលវារា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ធម្មបុគ្គលធម្មវារា’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ន និរន្តរំ វុត្តេតិ ធម្មេ បុគ្គលធម្មេ ច អនាមសិត្វា សោឡសសុបិ ឋានេសុ និរន្តរំ បុគ្គលេ ឯវ វុត្តេ សម្បិណ្ឌេត្វា សោឡស បុគ្គលវារា ន វុត្តាតិ អត្ថោ.
សំសគ្គវសេនាតិ សំសជ្ជនវសេន ទេសនាយ វិមិស្សនវសេន. អញ្ញថា ហិ ឧប្បាទនិរោធា បច្ចុប្បន្នានាគតកាលា ច កថំ សំសជ្ជីយន្តិ. សេសានម្បិ វារានន្តិ ឧប្បាទុប្បន្នវារាទីនំ. តំតំនាមតាតិ យថា ‘‘យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចិត្តំ ឧប្បន្ន’’ន្តិអាទិនា ឧប្បាទឧប្បន្នភាវាមសនតោ ឧប្បាទឧប្បន្នវារោតិ នាមំ បាឡិតោ ឯវ វិញ្ញាយតិ, ឯវំ សេសវារានម្បីតិ អាហ ‘‘តំតំនាមតា បាឡិអនុសារេន វេទិតព្ពា’’តិ.
ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
និទ្ទេសវារវណ្ណនា
៦៣. តថារូបស្សេវាតិ បច្ឆិមចិត្តសមង្គិនោ ឯវ. តញ្ច ចិត្តន្តិ តញ្ច យថាវុត្តក្ខណំ បច្ឆិមចិត្តំ. ‘‘ឯវំបការ’’ន្តិ ឥមស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ភង្គក្ខណសមង្គិមេវា’’តិ វុត្តំ និរុជ្ឈមានាការស្ស ‘‘ឯវំបការ’’ន្តិ វុត្តត្តា.
៦៥-៨២. ទ្វយមេតន្តិ យំ ‘‘ខណបច្ចុប្បន្នមេវ ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណាបគមេន ឧប្បជ្ជិត្ថ នាម, តទេវ ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បាទំ បត្តត្តា ឧប្បជ្ជិត្ថ, អនតីតត្តា ឧប្បជ្ជតិ នាមា’’តិ វុត្តំ, ឯតំ ឧភយម្បិ. ឯវំ ន សក្កា វត្តុន្តិ ឥមិនា វុត្តប្បការេន ន សក្កា វត្តុំ, បការន្តរេន បន សក្កា វត្តុន្តិ អធិប្បាយោ. តត្ថ ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា បឋមបក្ខំ វិភាវេតិ. វិភជិតព្ពំ សិយាតិ ‘‘ភង្គក្ខណេ តំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, នោ ច ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បាទក្ខណេ តំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ ចេវ ឧប្បជ្ជតិ ចា’’តិ វិភជិតព្ពំ សិយា, ន ច វិភត្តំ. ‘‘អាមន្តា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា ខណបច្ចុប្បន្នេ ចិត្តេ វុត្តនយេន ឧភយស្សបិ លព្ភមានត្តា, ន ច វុត្តំ. ឥទានិ យេន បការេន សក្កា វត្តុំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ’’តិអាទិមាហ. បុគ្គលោ វុត្តោ, បុគ្គលវារោ ហេសោតិ អធិប្បាយោ. តស្សាតិ បុគ្គលស្ស. ន ច កិញ្ចិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណសមង្គិភាវតោ. តំ បន ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, យំ ចិត្តសមង្គី សោ បុគ្គលោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យទិ អនេកចិត្តវសេនាយំ យមកទេសនា បវត្តាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ចិត្តន្តិ ហិ…បេ… តិដ្ឋតី’’តិ. សន្និដ្ឋានវសេន និយមោ វេទិតព្ពោ, អញ្ញថា ‘‘នោ ច តេសំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា បដិសេធោ ន យុជ្ជេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. តាទិសន្តិ តថារូបំ, យទវត្ថោ ឧប្បន្នឧប្បជ្ជមានតាទិបរិយាយេហិ វត្តព្ពោ ហោតិ, តទវត្ថន្តិ អត្ថោ.
៨៣-១១៣. ឥមស្ស បុគ្គលវារត្តាតិ ‘‘យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជមាន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តស្ស ឥមស្ស អតិក្កន្តកាលវារស្ស បុគ្គលវារត្តា. បុគ្គលោ បុច្ឆិតោតិ ‘‘យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជមានំ…បេ… តស្ស ចិត្ត’’ន្តិ ចិត្តសមង្គិបុគ្គលោ បុច្ឆិតោតិ បុគ្គលស្សេវ វិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពំ, ឥតរថា អញ្ញំ បុច្ឆិតំ អញ្ញំ វិស្សជ្ជិតំ សិយា. ន កោចិ បុគ្គលោ ន គហិតោ សព្ពសត្តានំ អនិព្ពត្តចិត្តតាភាវតោ. តេ ច បន សព្ពេ បុគ្គលា. និរុជ្ឈមានក្ខណាតីតចិត្តាតិ និរុជ្ឈមានក្ខណា ហុត្វា អតីតចិត្តា. តថា ទុតិយតតិយាតិ យថា បឋមបញ្ហោ អនវសេសបុគ្គលវិសយត្តា បដិវចនេន វិស្សជ្ជេតព្ពោ សិយា, តថា តតោ ឯវ ទុតិយតតិយបញ្ហា ‘‘អាមន្តា’’ឥច្ចេវ វិស្សជ្ជេតព្ពា សិយុន្តិ អត្ថោ. ចតុត្ថោ បន បញ្ហោ ឯវំ វិភជិត្វា បុគ្គលវសេនេវ វិស្សជ្ជេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បច្ឆិមចិត្តស្សា’’តិអាទិំ វត្វា តថា អវចនេ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចិត្តវសេន បុគ្គលវវត្ថានតោ’’តិអាទិមាហ. ‘‘ភង្គក្ខណេ ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណំ វីតិក្កន្ត’’ន្តិ ឥមិនា វត្តមានស្ស ចិត្តស្ស វសេន បុគ្គលោ ឧប្បាទក្ខណាតីតចិត្តោ, ‘‘អតីតំ ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណញ្ច វីតិក្កន្តន្តិ ភង្គក្ខណញ្ច វីតិក្កន្ត’’ន្តិ ឥមិនា បន អតីតស្ស ចិត្តស្ស វសេន បុគ្គលោ ឧប្បាទក្ខណាតីតចិត្តោ វុត្តោ.
តត្ថាតិ តេសុ ទ្វីសុ បុគ្គលេសុ. បុរិមស្សាតិ បឋមំ វុត្តស្ស សន្និដ្ឋានបទសង្គហិតស្ស ចិត្តំ ន ភង្គក្ខណំ វីតិក្កន្តំ. ‘‘នោ ច ភង្គក្ខណំ វីតិក្កន្ត’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. បច្ឆិមស្ស វីតិក្កន្តំ ចិត្តំ ភង្គក្ខណន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ភង្គក្ខណញ្ច វីតិក្កន្ត’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. ឯវមាទិកោ បុគ្គលវិភាគោតិ ទុតិយបញ្ហាទីសុ វុត្តំ សន្ធាយាហ. តស្ស ចិត្តស្ស តំតំខណវីតិក្កមាវីតិក្កមទស្សនវសេនាតិ តស្ស តស្ស ឧប្បាទក្ខណស្ស ភង្គក្ខណស្ស ច យថារហំ វីតិក្កមស្ស អវីតិក្កមស្ស ច ទស្សនវសេន ទស្សិតោ ហោតិ បុគ្គលវិភាគោតិ យោជនា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ អតិក្កន្តកាលវារេ. បុគ្គលវិសិដ្ឋំ ចិត្តំ បុច្ឆិតំ ‘‘យស្ស ចិត្តំ តស្ស ចិត្ត’’ន្តិ វុត្តត្តា. យទិបិ បុគ្គលប្បធានា បុច្ឆា បុគ្គលវារត្តា. អថាបិ ចិត្តប្បធានា បុគ្គលំ វិសេសនភាវេន គហេត្វា ចិត្តស្ស វិសេសិតត្តា. ឧភយថាបិ ទុតិយបុច្ឆាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា អនវសេសបុគ្គលវិសយត្តា. តថា បន អវត្វា ‘‘អតីតំ ចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, កស្មា និរោធក្ខណ…បេ… ទស្សនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពន្តិ យោជនា. ឯស នយោ ‘‘ន និរុជ្ឈមាន’’ន្តិ ឯត្ថាបីតិ និរុជ្ឈមានំ ខណំ និរោធក្ខណំ ខណំ វីតិក្កន្តកាលំ កិំ តស្ស ចិត្តំ ន ហោតីតិ អត្ថោ.
១១៤-១១៦. សរាគបច្ឆិមចិត្តស្សាតិ សរាគចិត្តេសុ បច្ឆិមស្ស ចិត្តស្ស, ឯកស្ស បុគ្គលស្ស រាគសម្បយុត្តចិត្តេសុ យំ សព្ពបច្ឆិមំ ចិត្តំ, តស្ស. សោ បន បុគ្គលោ អនាគាមី វេទិតព្ពោ. ន និរុជ្ឈតិ និរោធាសមង្គិតាយ. និរុជ្ឈិស្សតិ ឥទានិ និរោធំ បាបុណិស្សតិ. អប្បដិសន្ធិកត្តា បន តតោ អញ្ញំ នុប្បជ្ជិស្សតិ. ឥតរេសន្តិ យថាវុត្តសរាគបច្ឆិមចិត្តសមង្គិំ វីតរាគចិត្តសមង្គិញ្ច ឋបេត្វា អវសេសានំ ឥតរសេក្ខានញ្ចេវ បុថុជ្ជនានញ្ច.
និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
ចិត្តយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.