១. សុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

២. តស្ស សុត្តន្តស្ស និទ្ទេសកថាយ តត្ថ ជាតេ ធម្មេតិ តស្មិំ សមាធិស្មិំ ជាតេ ចិត្តចេតសិកេ ធម្មេ. អនិច្ចតោ អនុបស្សនដ្ឋេនាតិអាទិនា វិបស្សនាយ ភេទំ ទស្សេតិ. សម្មាទិដ្ឋិ មគ្គោតិ សម្មាទិដ្ឋិសង្ខាតោ មគ្គោ. អដ្ឋសុ មគ្គង្គេសុ ឯកេកោបិ ហិ មគ្គោតិ វុច្ចតិ.អាសេវតីតិ សោតាបត្តិមគ្គវសេន. ភាវេតីតិ សកទាគាមិមគ្គុប្បាទនេន. ពហុលីករោតីតិ អនាគាមិអរហត្តមគ្គុប្បាទនេន. ឥមេសំ តិណ្ណំ អវត្ថាភេទេបិ សតិ អាវជ្ជនាទីនំ សាធារណត្តា សទិសមេវ វិស្សជ្ជនំ កតំ.

៣. អាលោកសញ្ញាបដិនិស្សគ្គានុបស្សនានំ អន្តរាបេយ្យាលេ អវិក្ខេបាទីនិ ច ឈាន សមាបត្តិកសិណានុស្សតិអសុភា ច ទីឃំ អស្សាសាទីនិ ច អានន្តរិកសមាធិញាណនិទ្ទេសេ (បដិ. ម. ១.៨០-៨១) និទ្ទិដ្ឋត្តា សង្ខិត្តានិ. តត្ថ ច អវិក្ខេបវសេនាតិ បុព្ពភាគាវិក្ខេបវសេន គហេតព្ពំ. អនិច្ចានុបស្សី អស្សាសវសេនាតិអាទិកេ សុទ្ធវិបស្សនាវសេន វុត្តចតុក្កេ បន តរុណវិបស្សនាកាលេ វិបស្សនាសម្បយុត្តសមាធិបុព្ពង្គមា ពលវវិបស្សនា វេទិតព្ពា.

៤. វិបស្សនាបុព្ពង្គមវារេ បឋមំ អនិច្ចតោតិអាទិនា អារម្មណំ អនិយមេត្វា វិបស្សនា វុត្តា, បច្ឆា រូបំ អនិច្ចតោតិអាទិនា អារម្មណំ និយមេត្វា វុត្តា. តត្ថ ជាតានន្តិ តស្សា វិបស្សនាយ ជាតានំ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ. វោសគ្គារម្មណតាតិ ឯត្ថ វោសគ្គោ និព្ពានំ. និព្ពានញ្ហិ សង្ខតវោសគ្គតោ បរិច្ចាគតោ ‘‘វោសគ្គោ’’តិ វុត្តោ. វិបស្សនា ច តំសម្បយុត្តធម្មា ច និព្ពាននិន្នតាយ អជ្ឈាសយវសេន និព្ពានេ បតិដ្ឋិតត្តា និព្ពានបតិដ្ឋា និព្ពានារម្មណា. បតិដ្ឋាបិ ហិ អាលម្ពីយតីតិ អារម្មណំ នាម ហោតិ, និព្ពានេ បតិដ្ឋដ្ឋេនេវ និព្ពានារម្មណា. អញ្ញត្ថ បាឡិយម្បិ ហិ បតិដ្ឋា ‘‘អារម្មណ’’ន្តិ វុច្ចន្តិ. យថាហ – ‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, នឡាគារំ វា តិណាគារំ វា សុក្ខំ កោឡាបំ តេរោវស្សិកំ បុរត្ថិមាយ ចេបិ ទិសាយ បុរិសោ អាទិត្តាយ តិណុក្កាយ ឧបសង្កមេយ្យ, លភេថ អគ្គិ ឱតារំ, លភេថ អគ្គិ អារម្មណ’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ៤.២៤៣). តស្មា តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ វោសគ្គារម្មណតាយ និព្ពានបតិដ្ឋាភាវេន ហេតុភូតេន ឧប្បាទិតោ យោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតាសង្ខាតោ ឧបចារប្បនាភេទោ អវិក្ខេបោ, សោ សមាធីតិ វិបស្សនាតោ បច្ឆា ឧប្បាទិតោ និព្ពេធភាគិយោ សមាធិ និទ្ទិដ្ឋោ ហោតិ. តស្មាយេវ ហិ ឥតិ បឋមំ វិបស្សនា, បច្ឆា សមថោតិ វុត្តំ.

៥. យុគនទ្ធនិទ្ទេសេ យស្មា ហេដ្ឋា សុត្តន្តវណ្ណនាយំ វុត្តោ យុគនទ្ធក្កមោ បុរិមទ្វយនិទ្ទេសនយេនេវ បាកដោ, មគ្គក្ខណេ យុគនទ្ធក្កមោ បន ន បាកដោ, តស្មា បុព្ពភាគេ អនេកន្តិកំ យុគនទ្ធភាវនំ អវត្វា មគ្គក្ខណេ ឯកន្តេន លព្ភមានយុគនទ្ធភាវនមេវ ទស្សេន្តោ សោឡសហិ អាការេហីតិអាទិមាហ. តត្ថ អារម្មណដ្ឋេនាតិអាទីសុ សត្តរសសុ អាការេសុ អន្តេ ឧទ្ទិដ្ឋំ យុគនទ្ធំ មូលបទេន ឯកដ្ឋត្តា តំ វិប្បហាយ សេសានំ វសេន ‘‘សោឡសហី’’តិ វុត្តំ. អារម្មណដ្ឋេនាតិ អាលម្ពនដ្ឋេន, អារម្មណវសេនាតិ អត្ថោ. ឯវំ សេសេសុបិ. គោចរដ្ឋេនាតិ អារម្មណដ្ឋេបិ សតិ និស្សយិតព្ពដ្ឋានដ្ឋេន. បហានដ្ឋេនាតិ បជហនដ្ឋេន. បរិច្ចាគដ្ឋេនាតិ បហានេបិ សតិ បុន អនាទិយនេន បរិច្ចាគដ្ឋេន. វុដ្ឋានដ្ឋេនាតិ ឧគ្គមនដ្ឋេន. វិវដ្ដនដ្ឋេនាតិ ឧគ្គមនេបិ សតិ អបុនរាវដ្ដនេន និវត្តនដ្ឋេន. សន្តដ្ឋេនាតិ និព្ពុតដ្ឋេន. បណីតដ្ឋេនាតិ និព្ពុតដ្ឋេបិ សតិ ឧត្តមដ្ឋេន, អតប្បកដ្ឋេន វា. វិមុត្តដ្ឋេនាតិ ពន្ធនាបគតដ្ឋេន. អនាសវដ្ឋេនាតិ ពន្ធនមោក្ខេបិ សតិ អារម្មណំ កត្វា បវត្តមានាសវវិរហិតដ្ឋេន. តរណដ្ឋេនាតិ អនោសីទិត្វា បិលវនដ្ឋេន, អតិក្កមនដ្ឋេន វា. អនិមិត្តដ្ឋេនាតិ សង្ខារនិមិត្តវិរហិតដ្ឋេន. អប្បណិហិតដ្ឋេនាតិ បណិធិវិរហិតដ្ឋេន. សុញ្ញតដ្ឋេនាតិ អភិនិវេសវិរហិតដ្ឋេន. ឯករសដ្ឋេនាតិ ឯកកិច្ចដ្ឋេន. អនតិវត្តនដ្ឋេនាតិ អញ្ញមញ្ញំ អនតិក្កមនដ្ឋេន. យុគនទ្ធដ្ឋេនាតិ យុគលកដ្ឋេន.

ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ, អវិជ្ជំ បជហតោតិ យោគិនោ តស្ស តស្ស បដិបក្ខប្បហានវសេន វុត្តំ. និរោធោ ចេត្ថ និព្ពានមេវ. អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ សមថោ ចេ វិបស្សនំ អតិវត្តេយ្យ, លីនបក្ខិកត្តា សមថស្ស ចិត្តំ កោសជ្ជាយ សំវត្តេយ្យ. វិបស្សនា ចេ សមថំ អតិវត្តេយ្យ, ឧទ្ធច្ចបក្ខិកត្តា វិបស្សនាយ ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចាយ សំវត្តេយ្យ. តស្មា សមថោ ច វិបស្សនំ អនតិវត្តមានោ កោសជ្ជបាតំ ន ករោតិ, វិបស្សនា សមថំ អនតិវត្តមានា ឧទ្ធច្ចបាតំ ន ករោតិ. សមថោ សមំ បវត្តមានោ វិបស្សនំ ឧទ្ធច្ចបាតតោ រក្ខតិ, វិបស្សនា សមំ បវត្តមានា សមថំ កោសជ្ជបាតតោ រក្ខតិ. ឯវមិមេ ឧភោ អញ្ញមញ្ញំ អនតិវត្តនកិច្ចេន ឯកកិច្ចា, សមា ហុត្វា បវត្តមានេន អញ្ញមញ្ញំ អនតិវត្តមានា អត្ថសិទ្ធិករា ហោន្តិ. តេសំ មគ្គក្ខណេ យុគនទ្ធត្តំ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាក្ខណេ យុគនទ្ធត្តាយេវ ហោតិ. បហានបរិច្ចាគវុដ្ឋានវិវដ្ដនករណានំ មគ្គកិច្ចវសេន វុត្តត្តា សកលស្ស មគ្គកិច្ចស្ស ទស្សនត្ថំ ឧទ្ធច្ចសហគតកិលេសា ច ខន្ធា ច អវិជ្ជាសហគតកិលេសា ច ខន្ធា ច និទ្ទិដ្ឋា. សេសានំ ន តថា វុត្តត្តា បដិបក្ខធម្មមត្តទស្សនវសេន ឧទ្ធច្ចាវិជ្ជា ឯវ និទ្ទិដ្ឋា. វិវដ្ដតោតិ និវត្តន្តស្ស.

សមាធិ កាមាសវា វិមុត្តោ ហោតីតិ សមាធិស្ស កាមច្ឆន្ទបដិបក្ខត្តា វុត្តំ. រាគវិរាគាតិ រាគស្ស វិរាគោ សមតិក្កមោ ឯតិស្សា អត្ថីតិ រាគវិរាគា, ‘‘រាគវិរាគតោ’’តិ និស្សក្កវចនំ វា. តថា អវិជ្ជាវិរាគា. ចេតោវិមុត្តីតិ មគ្គសម្បយុត្តោ សមាធិ. បញ្ញាវិមុត្តីតិ មគ្គសម្បយុត្តា បញ្ញា. តរតោតិ តរន្តស្ស. សព្ពបណិធីហីតិ រាគទោសមោហបណិធីហិ, សព្ពបត្ថនាហិ វា. ឯវំ ចុទ្ទស អាការេ វិស្សជ្ជិត្វា ឯករសដ្ឋញ្ច អនតិវត្តនដ្ឋញ្ច អវិភជិត្វាវ ឥមេហិ សោឡសហិ អាការេហីតិ អាហ. កស្មា? តេសំ ចុទ្ទសន្នំ អាការានំ ឯកេកស្ស អវសានេ ‘‘ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តី’’តិ និទ្ទិដ្ឋត្តា តេ ទ្វេបិ អាការា និទ្ទិដ្ឋាវ ហោន្តិ. តស្មា ‘‘សោឡសហី’’តិ អាហ. យុគនទ្ធដ្ឋោ បន ឧទ្ទេសេបិ ន ភណិតោយេវាតិ.