២. ធម្មុទ្ធច្ចវារនិទ្ទេសវណ្ណនា

៦. ធម្មុទ្ធច្ចវារេ អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ឱភាសោ ឧប្បជ្ជតីតិ ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ ឋិតស្ស តីហិ អនុបស្សនាហិ បុនប្បុនំ សង្ខារេ វិបស្សន្តស្ស វិបស្សន្តស្ស វិបស្សនាញាណេសុ បរិបាកគតេសុ តទង្គវសេន កិលេសប្បហានេន បរិសុទ្ធចិត្តស្ស អនិច្ចតោ វា ទុក្ខតោ វា អនត្តតោ វា មនសិការក្ខណេ វិបស្សនាញាណានុភាវេន បកតិយាវ ឱភាសោ ឧប្បជ្ជតីតិ បឋមំ តាវ អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ឱភាសោ កថិតោ. អកុសលោ វិបស្សកោ តស្មិំ ឱភាសេ ឧប្បន្នេ ‘‘ន ច វត មេ ឥតោ បុព្ពេ ឯវរូបោ ឱភាសោ ឧប្បន្នបុព្ពោ, អទ្ធា មគ្គំ បត្តោម្ហិ, ផលំ បត្តោម្ហី’’តិ អមគ្គំយេវ ‘‘មគ្គោ’’តិ, អផលមេវ ‘‘ផល’’ន្តិ គណ្ហាតិ. តស្ស អមគ្គំ ‘‘មគ្គោ’’តិ, អផលំ ‘‘ផល’’ន្តិ គណ្ហតោ វិបស្សនាវីថិ ឧក្កន្តា ហោតិ. សោ អត្តនោ វិបស្សនាវីថិំ វិស្សជ្ជេត្វា វិក្ខេបមាបន្នោ វា ឱភាសមេវ តណ្ហាទិដ្ឋិមញ្ញនាហិ មញ្ញមានោ វា និសីទតិ. សោ ខោ បនាយំ ឱភាសោ កស្សចិ ភិក្ខុនោ បល្លង្កដ្ឋានមត្តមេវ ឱភាសេន្តោ ឧប្បជ្ជតិ, កស្សចិ អន្តោគព្ភំ, កស្សចិ ពហិគព្ភម្បិ, កស្សចិ សកលវិហារំ, គាវុតំ អឌ្ឍយោជនំ យោជនំ ទ្វិយោជនំ…បេ… កស្សចិ បថវិតលតោ យាវ អកនិដ្ឋព្រហ្មលោកា ឯកាលោកំ កុរុមានោ. ភគវតោ បន ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឱភាសេន្តោ ឧទបាទិ. អយញ្ហិ ឱភាសោ ចតុរង្គសមន្នាគតេបិ អន្ធការេ តំ តំ ឋានំ ឱភាសេន្តោ ឧប្បជ្ជតិ.

ឱភាសោ ធម្មោតិ ឱភាសំ អាវជ្ជតីតិ អយំ ឱភាសោ មគ្គធម្មោ ផលធម្មោតិ វា តំ តំ ឱភាសំ មនសិ ករោតិ. តតោ វិក្ខេបោ ឧទ្ធច្ចន្តិ តតោ ឱភាសតោ ធម្មោតិ អាវជ្ជនករណតោ វា យោ ឧប្បជ្ជតិ វិក្ខេបោ, សោ ឧទ្ធច្ចំ នាមាតិ អត្ថោ. តេន ឧទ្ធច្ចេន វិគ្គហិតមានសោតិ តេន ឯវំ ឧប្បជ្ជមានេន ឧទ្ធច្ចេន វិរោធិតចិត្តោ, តេន វា ឧទ្ធច្ចេន ការណភូតេន តម្មូលកកិលេសុប្បត្តិយា វិរោធិតចិត្តោ វិបស្សកោ វិបស្សនាវីថិំ ឱក្កមិត្វា វិក្ខេបំ វា តម្មូលកកិលេសេសុ វា ឋិតត្តា អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ ឧបដ្ឋានានិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ‘‘តេន វុច្ចតិ ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតមានសោ’’តិ ឯវំ ឥតិ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. ហោតិ សោ សមយោតិ ឯវំ អស្សាទវសេន ឧបក្កិលិដ្ឋចិត្តស្សាបិ យោគិនោ សចេ ឧបបរិក្ខា ឧប្បជ្ជតិ, សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘‘វិបស្សនា នាម សង្ខារារម្មណា, មគ្គផលានិ និព្ពានារម្មណានិ, ឥមានិ ច ចិត្តានិ សង្ខារារម្មណានិ, តស្មា នាយមោភាសោ មគ្គោ, ឧទយព្ពយានុបស្សនាយេវ និព្ពានស្ស លោកិកោ មគ្គោ’’តិ មគ្គាមគ្គំ វវត្ថបេត្វា តំ វិក្ខេបំ បរិវជ្ជយិត្វា ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ ឋត្វា សាធុកំ សង្ខារេ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សតិ. ឯវំ ឧបបរិក្ខន្តស្ស សោ សមយោ ហោតិ. ឯវំ អបស្សន្តោ បន ‘‘មគ្គផលប្បត្តោម្ហី’’តិ អធិមានិកោ ហោតិ.

យំ តំ ចិត្តន្តិ យំ តំ វិបស្សនាចិត្តំ. អជ្ឈត្តមេវាតិ អនិច្ចានុបស្សនាយ អារម្មណេ គោចរជ្ឈត្តេយេវ. ញាណំ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ យោគាវចរស្ស រូបារូបធម្មេ តុលយន្តស្ស តីរយន្តស្ស វិស្សដ្ឋឥន្ទវជិរមិវ អវិហតវេគំ តិខិណំ សូរមតិវិសទំ វិបស្សនាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. បីតិ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ តស្មិំ សមយេ ខុទ្ទិកា បីតិ, ខណិកា បីតិ, ឱក្កន្តិកា បីតិ, ឧព្ពេគា បីតិ, ផរណា បីតីតិ អយំ បញ្ចវិធា វិបស្សនាសម្បយុត្តា បីតិ សកលសរីរំ បូរយមានា ឧប្បជ្ជតិ. បស្សទ្ធិ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ តស្មិំ សមយេ កាយចិត្តានំ នេវ ទរថោ, ន គារវតា, ន កក្ខឡតា, ន អកម្មញ្ញតា, ន គេលញ្ញតា, ន វង្កតា ហោតិ. អថ ខោ បនស្ស កាយចិត្តានិ បស្សទ្ធានិ លហូនិ មុទូនិ កម្មញ្ញានិ បគុណានិ សុវិសទានិ ឧជុកានិយេវ ហោន្តិ. សោ ឥមេហិ បស្សទ្ធាទីហិ អនុគ្គហិតកាយចិត្តោ តស្មិំ សមយេ អមានុសិំ នាម រតិំ អនុភវតិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘សុញ្ញាគារំ បវិដ្ឋស្ស, សន្តចិត្តស្ស ភិក្ខុនោ;

អមានុសី រតី ហោតិ, សម្មា ធម្មំ វិបស្សតោ.

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៧៣-៤) –

ឯវមស្ស ឥមំ អមានុសិំ រតិំ សាធយមានា លហុតាទីហិ សហិតា វិបស្សនាសម្បយុត្តា កាយចិត្តបស្សទ្ធិ ឧប្បជ្ជតិ. សុខំ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ តស្មិំ សមយេ សកលសរីរំ អភិសន្ទយមានំ វិបស្សនាសម្បយុត្តំ សុខំ ឧប្បជ្ជតិ. អធិមោក្ខោ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ តស្មិំ សមយេ ចិត្តចេតសិកានំ អតិសយបសាទភូតា វិបស្សនាសម្បយុត្តា សទ្ធា ឧប្បជ្ជតិ. បគ្គហោ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ តស្មិំ សមយេ អសិថិលមនច្ចារទ្ធំ សុបគ្គហិតំ វិបស្សនាសម្បយុត្តំ វីរិយំ ឧប្បជ្ជតិ. ឧបដ្ឋានំ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ តស្មិំ សមយេ សូបដ្ឋិតា សុប្បតិដ្ឋិតា និខាតា អចលា បព្ពតរាជសទិសា វិបស្សនាសម្បយុត្តា សតិ ឧប្បជ្ជតិ. សោ យំ យំ ឋានំ អាវជ្ជតិ សមន្នាហរតិ មនសិ ករោតិ បច្ចវេក្ខតិ, តំ តំ ឋានមស្ស ឱក្កន្តិត្វា បក្ខន្ទិត្វា ទិព្ពចក្ខុនោ បរលោកោ វិយ សតិយា ឧបដ្ឋាតិ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៣៤).

ឧបេក្ខាតិ វិបស្សនុបេក្ខា ចេវ អាវជ្ជនុបេក្ខា ច. តស្មិញ្ហិ សមយេ សព្ពសង្ខារេសុ មជ្ឈត្តភូតា វិបស្សនុបេក្ខាបិ ពលវតី ឧប្បជ្ជតិ, មនោទ្វារេ អាវជ្ជនុបេក្ខាបិ. សា ហិស្ស តំ តំ ឋានំ អាវជ្ជន្តស្ស វិស្សដ្ឋឥន្ទវជិរមិវ បត្តបុដេ បក្ខន្ទតត្តនារាចោ វិយ ច សូរា តិខិណា ហុត្វា វហតិ. ឯវញ្ហិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៣៤) វុត្តំ. វិបស្សនុបេក្ខាតិ ចេត្ថ ‘‘វិបស្សនាសម្បយុត្តា តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា’’តិ អាចរិយា វទន្តិ. វិបស្សនាញាណេ ហិ គយ្ហមានេ ‘‘ញាណំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វិបស្សនាញាណស្ស អាគតត្តា បុនរុត្តិទោសោ ហោតិ. តតិយជ្ឈានវណ្ណនាយញ្ច ‘‘សង្ខារុបេក្ខាវិបស្សនុបេក្ខានម្បិ អត្ថតោ ឯកីភាវោ. បញ្ញា ឯវ ហិ សា, កិច្ចវសេន ទ្វិធា ភិន្នា’’តិ វុត្តំ. តស្មា វិបស្សនាសម្បយុត្តាយ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ វុច្ចមានាយ បុនរុត្តិទោសោ ច ន ហោតិ, តតិយជ្ឈានវណ្ណនាយ ច សមេតិ. យស្មា ច បញ្ចសុ ឥន្ទ្រិយេសុ ‘‘ញាណំ អធិមោក្ខោ បគ្គហោ ឧបដ្ឋាន’’ន្តិ បញ្ញិន្ទ្រិយសទ្ធិន្ទ្រិយវីរិយិន្ទ្រិយសតិន្ទ្រិយានិ និទ្ទិដ្ឋានិ, សមាធិន្ទ្រិយំ បន អនិទ្ទិដ្ឋំ ហោតិ, យុគនទ្ធវសេនាបិ ច សមាធិន្ទ្រិយំ និទ្ទិសិតព្ពមេវ ហោតិ, តស្មា សមប្បវត្តោ សមាធិ បុន សមាធានេ ព្យាបារប្បហានករណេន ‘‘ឧបេក្ខា’’តិ វុត្តោតិ វេទិតព្ពំ.

និកន្តិ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯវំ ឱភាសាទិបដិមណ្ឌិតាយ វិបស្សនាយ អាលយំ កុរុមានា សុខុមា សន្តាការា និកន្តិ ឧប្បជ្ជតិ, យា កិលេសោតិ បរិគ្គហេតុម្បិ ន សក្កា ហោតិ. យថា ច ឱភាសេ, ឯវំ ឯតេសុបិ អញ្ញតរស្មិំ ឧប្បន្នេ យោគាវចរោ ‘‘ន ច វត មេ ឥតោ បុព្ពេ ឯវរូបំ ញាណំ ឧប្បន្នបុព្ពំ, ឯវរូបា បីតិ បស្សទ្ធិ សុខំ អធិមោក្ខោ បគ្គហោ ឧបដ្ឋានំ ឧបេក្ខា និកន្តិ ឧប្បន្នបុព្ពា, អទ្ធា មគ្គំ បត្តោម្ហិ, ផលំ បត្តោម្ហី’’តិ អមគ្គមេវ ‘‘មគ្គោ’’តិ, អផលមេវ ‘‘ផល’’ន្តិ គណ្ហាតិ. តស្ស អមគ្គំ ‘‘មគ្គោ’’តិ, អផលញ្ច ‘‘ផល’’ន្តិ គណ្ហតោ វិបស្សនាវីថិ ឧក្កន្តា ហោតិ. សោ អត្តនោ មូលកម្មដ្ឋានំ វិស្សជ្ជេត្វា និកន្តិមេវ អស្សាទេន្តោ និសីទតិ. ឯត្ថ ច ឱភាសាទយោ ឧបក្កិលេសវត្ថុតាយ ឧបក្កិលេសាតិ វុត្តា, ន អកុសលត្តា. និកន្តិ បន ឧបក្កិលេសោ ចេវ ឧបក្កិលេសវត្ថុ ច. វត្ថុវសេនេវ ចេតេ ទស, គាហវសេន បន សមតិំស ហោន្តិ. កថំ? ‘‘មម ឱភាសោ ឧប្បន្នោ’’តិ គណ្ហតោ ហិ ទិដ្ឋិគ្គាហោ ហោតិ, ‘‘មនាបោ វត ឱភាសោ ឧប្បន្នោ’’តិ គណ្ហតោ មានគ្គាហោ, ឱភាសំ អស្សាទយតោ តណ្ហាគ្គាហោ. ឥតិ ឱភាសេ ទិដ្ឋិមានតណ្ហាវសេន តយោ គាហា. តថា សេសេសុបីតិ ឯវំ គាហវសេន សមតិំស ឧបក្កិលេសា ហោន្តិ. ទុក្ខតោ មនសិករោតោ, អនត្តតោ មនសិករោតោតិ វារេសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯកេកអនុបស្សនាវសេន ហេត្ថ ឯកេកស្ស វិបស្សនុបក្កិលេសុប្បត្តិ វេទិតព្ពា, ន ឯកស្សេវ.

តីសុ អនុបស្សនាសុ. ឯវំ អភេទតោ វិបស្សនាវសេន ឧបក្កិលេសេ ទស្សេត្វា បុន ភេទវសេន ទស្សេន្តោ រូបំ អនិច្ចតោ មនសិករោតោតិអាទិមាហ. តត្ថ ជរាមរណំ អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានន្តិ ជរាមរណស្ស អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានំ.

៧. យស្មា បុព្ពេ វុត្តានំ សមតិំសាយ ឧបក្កិលេសានំ វសេន អកុសលោ អព្យត្តោ យោគាវចរោ ឱភាសាទីសុ វិកម្បតិ, ឱភាសាទីសុ ឯកេកំ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ សមនុបស្សតិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ឱភាសេ ចេវ ញាណេ ចាតិអាទិគាថាទ្វយមាហ. តត្ថ វិកម្បតីតិ ឱភាសាទិកេ អារម្មណេ នានាកិលេសវសេន វិវិធា កម្បតិ វេធតិ. យេហិ ចិត្តំ បវេធតីតិ យេហិ បស្សទ្ធិសុខេហិ ចិត្តំ នានាកិលេសវសេន នានប្បការេន វេធតិ កម្បតិ. តស្មា បស្សទ្ធិយា សុខេ ចេវ យោគាវចរោ វិកម្បតីតិ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឧបេក្ខាវជ្ជនាយ ចេវាតិ ឧបេក្ខាសង្ខាតាយ អាវជ្ជនាយ ចេវ វិកម្បតិ, អាវជ្ជនុបេក្ខាយ ចេវ វិកម្បតីតិ អត្ថោ. វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៣៦) បន ‘‘ឧបេក្ខាវជ្ជនាយញ្ចា’’តិ វុត្តំ. ឧបេក្ខាយ ចាតិ ហេដ្ឋា វុត្តប្បការាយ ឧបេក្ខាយ ច វិកម្បតិ, និកន្តិយា ច វិកម្បតីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ទ្វិន្នំ ឧបេក្ខានំ និទ្ទិដ្ឋត្តា ហេដ្ឋា ‘‘ឧបេក្ខា ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តដ្ឋានេ ច ឧភយថា អត្ថោ វុត្តោ. អនិច្ចានុបស្សនាទីសុ ច ឯកេកិស្សាយេវ អាវជ្ជនុបេក្ខាយ សព្ភាវតោ ឯកេកាយេវ អនុបស្សនា អនិច្ចំ អនិច្ចំ, ទុក្ខំ ទុក្ខំ, អនត្តា អនត្តាតិ បុនប្បុនំ ភាវីយតីតិ វុត្តំ ហោតិ. យស្មា បន កុសលោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ ពុទ្ធិសម្បន្នោ យោគាវចរោ ឱភាសាទីសុ ឧប្បន្នេសុ ‘‘អយំ ខោ មេ ឱភាសោ ឧប្បន្នោ, សោ ខោ បនាយំ អនិច្ចោ សង្ខតោ បដិច្ចសមុប្បន្នោ ខយធម្មោ វយធម្មោ វិរាគធម្មោ និរោធធម្មោ’’តិ ឥតិ វា នំ បញ្ញាយ បរិច្ឆិន្ទតិ ឧបបរិក្ខតិ. អថ វា បនស្ស ឯវំ ហោតិ – សចេ ឱភាសោ អត្តា ភវេយ្យ, ‘‘អត្តា’’តិ គហេតុំ វដ្ដេយ្យ. អនត្តាវ បនាយំ ‘‘អត្តា’’តិ គហិតោ. តស្មាយំ អវសវត្តនដ្ឋេន អនត្តាតិ បស្សន្តោ ទិដ្ឋិំ ឧគ្ឃាដេតិ. សចេ ឱភាសោ និច្ចោ ភវេយ្យ, ‘‘និច្ចោ’’តិ គហេតុំ វដ្ដេយ្យ. អនិច្ចោវ បនាយំ ‘‘និច្ចោ’’តិ គហិតោ. តស្មាយំ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចោតិ បស្សន្តោ មានំ សមុគ្ឃាដេតិ. សចេ ឱភាសោ សុខោ ភវេយ្យ, ‘‘សុខោ’’តិ គហេតុំ វដ្ដេយ្យ. ទុក្ខោវ បនាយំ ‘‘សុខោ’’តិ គហិតោ. តស្មាយំ ឧប្បាទវយបដិបីឡនដ្ឋេន ទុក្ខោតិ បស្សន្តោ និកន្តិំ បរិយាទិយតិ. យថា ច ឱភាសេ, ឯវំ សេសេសុបិ.

ឯវំ ឧបបរិក្ខិត្វា ឱភាសំ ‘‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’’តិ សមនុបស្សតិ. ញាណំ…បេ… និកន្តិំ ‘‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’’តិ សមនុបស្សតិ. ឯវំ សមនុបស្សន្តោ ឱភាសាទីសុ ន កម្បតិ ន វេធតិ. តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ឥមានិ ទស ឋានានីតិ គាថមាហ. តត្ថ ទស ឋានានីតិ ឱភាសាទីនិ. បញ្ញា យស្ស បរិច្ចិតាតិ យស្ស ឧបក្កិលេសវិមុត្តាយ បញ្ញាយ បរិចិតានិ បុនប្បុនំ ផុដ្ឋានិ បរិភាវិតានិ. ធម្មុទ្ធច្ចកុសលោ ហោតីតិ សោ បញ្ញាយ បរិចិតទសដ្ឋានោ យោគាវចរោ បុព្ពេ វុត្តប្បការស្ស ធម្មុទ្ធច្ចស្ស យថាសភាវបដិវេធេន ឆេកោ ហោតិ. ន ច សម្មោហ គច្ឆតីតិ ធម្មុទ្ធច្ចកុសលត្តាយេវ តណ្ហាមានទិដ្ឋុគ្ឃាដវសេន សម្មោហញ្ច ន គច្ឆតិ.

ឥទានិ បុព្ពេ វុត្តមេវ វិធិំ អបរេន បរិយាយេន វិភាវេត្វា ទស្សេន្តោ វិក្ខិបតិ ចេវ កិលិស្សតិ ចាតិអាទិគាថមាហ. តត្ថ មន្ទបញ្ញោ យោគាវចរោ ឱភាសាទីសុ វិក្ខេបញ្ច អវសេសកិលេសុប្បត្តិញ្ច បាបុណាតិ. មជ្ឈិមបញ្ញោ វិក្ខេបមេវ បាបុណាតិ, នាវសេសកិលេសុប្បត្តិំ, សោ អធិមានិកោ ហោតិ. តិក្ខបញ្ញោ វិក្ខេបំ បាបុណិត្វាបិ តំ អធិមានំ បហាយ វិបស្សនំ អារភតិ. អតិតិក្ខបញ្ញោ ន វិក្ខេបំ បាបុណាតិ, ន ចាវសេសកិលេសុប្បត្តិំ. វិក្ខិប្បតិ ចេវាតិ តេសុ មន្ទបញ្ញោ ធម្មុទ្ធច្ចសង្ខាតំ វិក្ខេបញ្ចេវ បាបុណីយតិ. កិលិស្សតិ ចាតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិកិលេសេហិ កិលេសីយតិ ច, ឧបតាបីយតិ វិពាធីយតីតិ អត្ថោ. ចវតិ ចិត្តភាវនាតិ តស្ស មន្ទបញ្ញស្ស វិបស្សនាចិត្តភាវនា កិលេសេសុយេវ ឋានតោ បដិបក្ខាវិហតត្តា ចវតិ, បរិបតតីតិ អត្ថោ. វិក្ខិបតិ ន កិលិស្សតីតិ មជ្ឈិមបញ្ញោ វិក្ខេបេន វិក្ខិបតិ, កិលេសេហិ ន កិលិស្សតិ. ភាវនា បរិហាយតីតិ តស្ស មជ្ឈិមបញ្ញស្ស អធិមានិកត្តា វិបស្សនារម្ភាភាវេន វិបស្សនា បរិហាយតិ, នប្បវត្តតីតិ អត្ថោ. វិក្ខិបតិ ន កិលិស្សតីតិ តិក្ខបញ្ញោបិ វិក្ខេបេន វិក្ខិបតិ, កិលេសេហិ ន កិលិស្សតិ. ភាវនា ន បរិហាយតីតិ តស្ស តិក្ខបញ្ញស្ស សន្តេបិ វិក្ខេបេ តំ អធិមានវិក្ខេបំ បហាយ វិបស្សនារម្ភសព្ភាវេន វិបស្សនាភាវនា ន បរិហាយតិ, បវត្តតីតិ អត្ថោ. ន ច វិក្ខិបតេ ចិត្តំ ន កិលិស្សតីតិ អតិតិក្ខបញ្ញស្ស ចិត្តំ ន វិក្ខេបេន វិក្ខិបតិ, ន ច កិលេសេហិ កិលិស្សតិ. ន ចវតិ ចិត្តភាវនាតិ តស្ស វិបស្សនាចិត្តភាវនា ន ចវតិ, វិក្ខេបកិលេសាភាវេន យថាឋានេ តិដ្ឋតីតិ អត្ថោ.

ឥមេហិ ចតូហិ ឋានេហីតិអាទីសុ ឥទានិ វុត្តេហិ ឥមេហិ ចតូហិ ឋានេហិ ហេតុភូតេហិ, ករណភូតេហិ វា ឱភាសាទិកេ ទស ឋានេ ចិត្តស្ស សង្ខេបេន ច វិក្ខេបេន ច វិគ្គហិតំ មានសំ វិក្ខេបកិលេសុប្បត្តិវិរហិតោ ចតុត្ថោ កុសលោ មហាបញ្ញោ យោគាវចរោ មន្ទបញ្ញាទីនំ តិណ្ណំ យោគាវចរានំ មានសំ ឯវញ្ច ឯវញ្ច ហោតីតិ នានប្បការតោ ជានាតីតិ សម្ពន្ធតោ អត្ថវណ្ណនា វេទិតព្ពា. សង្ខេបោតិ ចេត្ថ វិក្ខេបស្ស ចេវ កិលេសានញ្ច ឧប្បត្តិវសេន ចិត្តស្ស លីនភាវោ វេទិតព្ពោ. វិក្ខេបោតិ ‘‘វិក្ខិបតិ ន កិលិស្សតី’’តិ ទ្វីសុ ឋានេសុ វុត្តវិក្ខេបវសេន ចិត្តស្ស ឧទ្ធតភាវោ វេទិតព្ពោតិ.

យុគនទ្ធកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.