បដិសម្ភិទាមគ្គ-អដ្ឋកថា

(ទុតិយោ ភាគោ)

៦៨. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

១១១. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណនិទ្ទេសេ តថាគតស្សាតិ វចនេ ឧទ្ទេសេ សរូបតោ អវិជ្ជមានេបិ ‘‘ឆ ញាណានិ អសាធារណានិ សាវកេហី’’តិ (បដិ. ម. មាតិកា ១.៧៣) វុត្តត្តា ‘‘តថាគតស្សា’’តិ វុត្តមេវ ហោតិ. តស្មា ឧទ្ទេសេ អត្ថតោ សិទ្ធស្ស តថាគតវចនស្ស និទ្ទេសេ គហណំ កតំ. សត្តេ បស្សតីតិ រូបាទីសុ ឆន្ទរាគេន សត្តតាយ លគ្គតាយ សត្តា, តេ សត្តេ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណេន ចក្ខុនា បស្សតិ ឱលោកេតិ. អប្បរជក្ខេតិ បញ្ញាមយេ អក្ខិម្ហិ អប្បំ រាគាទិរជោ ឯតេសន្តិ អប្បរជក្ខា, អប្បំ រាគាទិរជោ ឯតេសន្តិ វា អប្បរជក្ខា. តេ អប្បរជក្ខេ. មហារជក្ខេតិ បញ្ញាមយេ អក្ខិម្ហិ មហន្តំ រាគាទិរជោ ឯតេសន្តិ មហារជក្ខា, មហន្តំ រាគាទិរជោ ឯតេសន្តិ វា មហារជក្ខា. តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេតិ តិក្ខានិ សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ ឯតេសន្តិ តិក្ខិន្ទ្រិយា, មុទូនិ សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ ឯតេសន្តិ មុទិន្ទ្រិយា. ស្វាការេ ទ្វាការេតិ សុន្ទរា សទ្ធាទយោ អាការា កោដ្ឋាសា ឯតេសន្តិ ស្វាការា, កុច្ឆិតា គរហិតា សទ្ធាទយោ អាការា កោដ្ឋាសា ឯតេសន្តិ ទ្វាការា. សុវិញ្ញាបយេ ទុវិញ្ញាបយេតិ យេ កថិតំ ការណំ សល្លក្ខេន្តិ សុខេន សក្កា ហោន្តិ វិញ្ញាបេតុំ, តេ សុវិញ្ញាបយា, តព្ពិបរីតា ទុវិញ្ញាបយា. អប្បេកច្ចេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោតិ អបិ ឯកេ បរលោកញ្ចេវ រាគាទិវជ្ជញ្ច ភយតោ បស្សន្តេ, ឥមស្ស បន បទស្ស និទ្ទេសេ បរលោកស្សេវ ន វុត្តត្តា ខន្ធាទិលោកេ ច រាគាទិវជ្ជេ ច បរំ ពាឡ្ហំ ភយំ បស្សនសីលាតិ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោ. តេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនេតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. អប្បេកច្ចេ ន បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោតិ តព្ពិបរីតេ. លោកោតិ ច លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន. វជ្ជន្តិ ច វជ្ជនីយដ្ឋេន. ឯត្តាវតា ឧទ្ទេសស្ស និទ្ទេសោ កតោ ហោតិ.

បុន និទ្ទេសស្ស បដិនិទ្ទេសំ ករោន្តោ អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេតិអាទិមាហ. តត្ថ តីសុ រតនេសុ ឱកប្បនសង្ខាតា សទ្ធា អស្ស អត្ថីតិ សទ្ធោ. សោ សទ្ធាសម្បន្នោ បុគ្គលោ អស្សទ្ធិយរជស្ស ចេវ អស្សទ្ធិយមូលកស្ស សេសាកុសលរជស្ស ច អប្បកត្តា អប្បរជក្ខោ. នត្ថិ ឯតស្ស សទ្ធាតិ អស្សទ្ធោ. សោ វុត្តប្បការស្ស រជស្ស មហន្តត្តា មហារជក្ខោ. អារទ្ធំ វីរិយមនេនាតិ អារទ្ធវីរិយោ. សោ កោសជ្ជរជស្ស ចេវ កោសជ្ជមូលកស្ស សេសាកុសលរជស្ស ច អប្បកត្តា អប្បរជក្ខោ. ហីនវីរិយត្តា កុច្ឆិតេន អាការេន សីទតីតិ កុសីទោ, កុសីទោ ឯវ កុសីតោ. សោ វុត្តប្បការស្ស រជស្ស មហន្តត្តា មហារជក្ខោ. អារម្មណំ ឧបេច្ច ឋិតា សតិ អស្សាតិ ឧបដ្ឋិតស្សតិ. សោ មុដ្ឋស្សច្ចរជស្ស ចេវ មុដ្ឋស្សច្ចមូលកស្ស សេសាកុសលរជស្ស ច អប្បកត្តា អប្បរជក្ខោ. មុដ្ឋា នដ្ឋា សតិ អស្សាតិ មុដ្ឋស្សតិ. សោ វុត្តប្បការស្ស រជស្ស មហន្តត្តា មហារជក្ខោ. អប្បនាសមាធិនា ឧបចារសមាធិនា វា អារម្មណេ សមំ, សម្មា វា អាហិតោ ឋិតោតិ សមាហិតោ, សមាហិតចិត្តោតិ វា សមាហិតោ. សោ ឧទ្ធច្ចរជស្ស ចេវ ឧទ្ធច្ចមូលកស្ស សេសាកុសលរជស្ស ច អប្បកត្តា អប្បរជក្ខោ. ន សមាហិតោ អសមាហិតោ. សោ វុត្តប្បការស្ស រជស្ស មហន្តត្តា មហារជក្ខោ. ឧទយត្ថគាមិនី បញ្ញា អស្ស អត្ថីតិ បញ្ញវា. សោ មោហរជស្ស ចេវ មោហមូលកស្ស សេសាកុសលរជស្ស ច អប្បកត្តា អប្បរជក្ខោ. មោហមូឡ្ហត្តា ទុដ្ឋា បញ្ញា អស្សាតិ ទុប្បញ្ញោ. សោ វុត្តប្បការស្ស រជស្ស មហន្តត្តា មហារជក្ខោ. សទ្ធោ បុគ្គលោ តិក្ខិន្ទ្រិយោតិ ពហុលំ ឧប្បជ្ជមានាយ ពលវតិយា សទ្ធាយ សទ្ធោ, តេនេវ សទ្ធិន្ទ្រិយេន តិក្ខិន្ទ្រិយោ. អស្សទ្ធោ បុគ្គលោ មុទិន្ទ្រិយោតិ ពហុលំ ឧប្បជ្ជមានេន អស្សទ្ធិយេន អស្សទ្ធោ, អន្តរន្តរា ឧប្បជ្ជមានេន ទុព្ពលេន សទ្ធិន្ទ្រិយេន មុទិន្ទ្រិយោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. សទ្ធោ បុគ្គលោ ស្វាការោតិ តាយ ឯវ សទ្ធាយ សោភនាការោ. អស្សទ្ធោ បុគ្គលោ ទ្វាការោតិ តេនេវ អស្សទ្ធិយេន វិរូបាការោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. សុវិញ្ញាបយោតិ សុខេន វិញ្ញាបេតុំ សក្កុណេយ្យោ. ទុវិញ្ញាបយោតិ ទុក្ខេន វិញ្ញាបេតុំ សក្កុណេយ្យោ. បរលោកវជ្ជភយទស្សាវីតិ ឯត្ថ យស្មា បញ្ញាសម្បន្នស្សេវ សទ្ធាទីនិ សុបរិសុទ្ធានិ ហោន្តិ, តស្មា សុបរិសុទ្ធសទ្ធាទិសម្បន្នោ តំសម្បយុត្តាយ, សុបរិសុទ្ធសទ្ធាទិសម្បន្នោបិ វា តប្បច្ចយាយ បញ្ញាយ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវី ហោតិ. តស្មា ឯវ ហិ សទ្ធាទយោបិ ចត្តារោ ‘‘បរលោកវជ្ជភយទស្សាវី’’តិ វុត្តា.

១១២. ឥទានិ ‘‘បរលោកវជ្ជភយទស្សាវី’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ លោកញ្ច វជ្ជញ្ច ទស្សេតុំ លោកោតិអាទិមាហ. ឯត្ថ ខន្ធា ឯវ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោតិ ខន្ធលោកោ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. វិបត្តិភវលោកោតិ អបាយលោកោ. សោ ហិ អនិដ្ឋផលត្តា វិរូបោ លាភោតិ វិបត្តិ, ភវតីតិ ភវោ, វិបត្តិ ឯវ ភវោ វិបត្តិភវោ, វិបត្តិភវោ ឯវ លោកោ វិបត្តិភវលោកោ. វិបត្តិសម្ភវលោកោតិ អបាយូបគំ កម្មំ. តញ្ហិ សម្ភវតិ ឯតស្មា ផលន្តិ សម្ភវោ, វិបត្តិយា សម្ភវោ វិបត្តិសម្ភវោ, វិបត្តិសម្ភវោ ឯវ លោកោ វិបត្តិសម្ភវលោកោ. សម្បត្តិភវលោកោតិ សុគតិលោកោ. សោ ហិ ឥដ្ឋផលត្តា សុន្ទរោ លាភោតិ សម្បត្តិ, ភវតីតិ ភវោ, សម្បត្តិ ឯវ ភវោ សម្បត្តិភវោ, សម្បត្តិភវោ ឯវ លោកោ សម្បត្តិភវលោកោ. សម្បត្តិសម្ភវលោកោតិ សុគតូបគំ កម្មំ. តញ្ហិ សម្ភវតិ ឯតស្មា ផលន្តិ សម្ភវោ, សម្បត្តិយា សម្ភវោ សម្បត្តិសម្ភវោ, សម្បត្តិសម្ភវោ ឯវ លោកោ សម្បត្តិសម្ភវលោកោ. ឯកោ លោកោតិអាទីនិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថានេវ.

វជ្ជន្តិ នបុំសកវចនំ អសុកោតិ អនិទ្ទិដ្ឋត្តា កតំ. កិលេសាតិ រាគាទយោ. ទុច្ចរិតាតិ បាណាតិបាតាទយោ. អភិសង្ខារាតិ បុញ្ញាភិសង្ខារាទយោ. ភវគាមិកម្មាតិ អត្តនោ វិបាកទានវសេន ភវំ គច្ឆន្តីតិ ភវគាមិនោ, អភិសង្ខារេសុបិ វិបាកជនកានេវ កម្មានិ វុត្តានិ. ឥតីតិ វុត្តប្បការនិទស្សនំ. ឥមស្មិញ្ច លោកេ ឥមស្មិញ្ច វជ្ជេតិ វុត្តប្បការេ លោកេ ច វជ្ជេ ច. តិព្ពា ភយសញ្ញាតិ ពលវតី ភយសញ្ញា. តិព្ពាតិ បរសទ្ទស្ស អត្ថោ វុត្តោ, ភយសញ្ញាតិ ភយសទ្ទស្ស, លោកវជ្ជទ្វយម្បិ ហិ ភយវត្ថុត្តា សយញ្ច សភយត្តា ភយំ, ភយមិតិ សញ្ញា ភយសញ្ញា. បច្ចុបដ្ឋិតា ហោតីតិ តំ តំ បដិច្ច ឧបេច្ច ឋិតា ហោតិ. សេយ្យថាបិ ឧក្ខិត្តាសិកេ វធកេតិ យថា នាម បហរិតុំ ឧច្ចារិតខគ្គេ បច្ចាមិត្តេ តិព្ពា ភយសញ្ញា បច្ចុបដ្ឋិតា ហោតិ, ឯវមេវ លោកេ ច វជ្ជេ ច តិព្ពា ភយសញ្ញា បច្ចុបដ្ឋិតា ហោតិ. ឥមេហិ បញ្ញាសាយ អាការេហីតិ អប្បរជក្ខបញ្ចកាទីសុ ទសសុ បញ្ចកេសុ ឯកេកស្មិំ បញ្ចន្នំ បញ្ចន្នំ អាការានំ វសេន បញ្ញាសាយ អាការេហិ. ឥមានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានីតិ សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ. ជានាតីតិ តថាគតោ បញ្ញាយ បជានាតិ. បស្សតីតិ ទិព្ពចក្ខុនា ទិដ្ឋំ វិយ ករោតិ. អញ្ញាតីតិ សព្ពាការមរិយាទាហិ ជានាតិ. បដិវិជ្ឈតីតិ ឯកទេសំ អសេសេត្វា និរវសេសទស្សនវសេន បញ្ញាយ បទាលេតីតិ.

ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦៩. អាសយានុសយញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

១១៣. អាសយានុសយញាណនិទ្ទេសេ ឥធ តថាគតោតិអាទិ បញ្ចធា ឋបិតោ និទ្ទេសោ. តត្ថ អាសយានុសយា វុត្តត្ថា ឯវ. ចរិតន្តិ បុព្ពេ កតំ កុសលាកុសលំ កម្មំ. អធិមុត្តិន្តិ សម្បតិ កុសលេ អកុសលេ វា ចិត្តវោសគ្គោ. ភព្ពាភព្ពេតិ ភព្ពេ ច អភព្ពេ ច. អរិយាយ ជាតិយា សម្ភវន្តិ ជាយន្តីតិ ភព្ពា. វត្តមានសមីបេ វត្តមានវចនំ. ភវិស្សន្តិ ជាយិស្សន្តីតិ វា ភព្ពា, ភាជនភូតាតិ អត្ថោ. យេ អរិយមគ្គបដិវេធស្ស អនុច្ឆវិកា ឧបនិស្សយសម្បន្នា, តេ ភព្ពា. វុត្តបដិបក្ខា អភព្ពា.

កតមោ សត្តានំ អាសយោតិអាទិ និទ្ទេសស្ស បដិនិទ្ទេសោ. តត្ថ សស្សតោតិ និច្ចោ. លោកោតិ អត្តា. ឥធ សរីរំយេវ នស្សតិ, អត្តា បន ឥធ បរត្ថ ច សោយេវាតិ មញ្ញន្តិ. សោ ហិ សយំយេវ អាលោកេតីតិ កត្វា ‘‘លោកោ’’តិ មញ្ញន្តិ. អសស្សតោតិ អនិច្ចោ. អត្តា សរីរេនេវ សហ នស្សតីតិ មញ្ញន្តិ. អន្តវាតិ បរិត្តេ កសិណេ ឈានំ ឧប្បាទេត្វា តំបរិត្តកសិណារម្មណំ ចិត្តំ សបរិយន្តោ អត្តាតិ មញ្ញន្តិ. អនន្តវាតិ ន អន្តវា អប្បមាណេ កសិណេ ឈានំ ឧប្បាទេត្វា តំអប្បមាណកសិណារម្មណំ ចិត្តំ អបរិយន្តោ អត្តាតិ មញ្ញន្តិ. តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ ជីវោ ច សរីរញ្ច តំយេវ. ជីវោតិ អត្តា, លិង្គវិបល្លាសេន នបុំសកវចនំ កតំ. សរីរន្តិ រាសដ្ឋេន ខន្ធបញ្ចកំ. អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ អញ្ញោ ជីវោ អញ្ញំ ខន្ធបញ្ចកំ. ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ ខន្ធា ឥធេវ វិនស្សន្តិ, សត្តោ មរណតោ បរំ ហោតិ វិជ្ជតិ ន នស្សតិ. ‘‘តថាគតោ’’តិ ចេត្ថ សត្តាធិវចនន្តិ វទន្តិ. កេចិ បន ‘‘តថាគតោតិ អរហា’’តិ វទន្តិ. ឥមេ ‘‘ន ហោតី’’តិ បក្ខេ ទោសំ ទិស្វា ឯវំ គណ្ហន្តិ. ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ ខន្ធាបិ ឥធេវ នស្សន្តិ, តថាគតោ ច មរណតោ បរំ ន ហោតិ ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ. ឥមេ ‘‘ហោតី’’តិ បក្ខេ ទោសំ ទិស្វា ឯវំ គណ្ហន្តិ. ហោតិ ច ន ច ហោតីតិ ឥមេ ឯកេកបក្ខបរិគ្គហេ ទោសំ ទិស្វា ឧភយបក្ខំ គណ្ហន្តិ. នេវ ហោតិ ន ន ហោតីតិ ឥមេ ឧភយបក្ខបរិគ្គហេ ឧភយទោសាបត្តិំ ទិស្វា ‘‘ហោតីតិ ច ន ហោតិ, នេវ ហោតីតិ ច ន ហោតី’’តិ អមរាវិក្ខេបបក្ខំ គណ្ហន្តិ.

អយំ បនេត្ថ អដ្ឋកថានយោ – ‘‘សស្សតោ លោកោតិ វា’’តិអាទីហិ ទសហាការេហិ ទិដ្ឋិបភេទោវ វុត្តោ. តត្ថ សស្សតោ លោកោតិ ច ខន្ធបញ្ចកំ លោកោតិ គហេត្វា ‘‘អយំ លោកោ និច្ចោ ធុវោ សព្ពកាលិកោ’’តិ គណ្ហន្តស្ស សស្សតន្តិ គហណាការប្បវត្តា ទិដ្ឋិ. អសស្សតោតិ តមេវ លោកំ ‘‘ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតី’’តិ គណ្ហន្តស្ស ឧច្ឆេទគ្គហណាការប្បវត្តា ទិដ្ឋិ. អន្តវាតិ បរិត្តកសិណលាភិនោ សុប្បមត្តេ វា សរាវមត្តេ វា កសិណេ សមាបន្នស្ស អន្តោសមាបត្តិយំ បវត្តិតរូបារូបធម្មេ ‘‘លោកោ’’តិ ច កសិណបរិច្ឆេទន្តេន ‘‘អន្តវា’’តិ ច គណ្ហន្តស្ស ‘‘អន្តវា លោកោ’’តិ គហណាការប្បវត្តា ទិដ្ឋិ. សា សស្សតទិដ្ឋិបិ ហោតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិបិ. វិបុលកសិណលាភិនោ បន តស្មិំ កសិណេ សមាបន្នស្ស អន្តោសមាបត្តិយំ បវត្តិតរូបារូបធម្មេ ‘‘លោកោ’’តិ ច កសិណបរិច្ឆេទន្តេន ‘‘ន អន្តវា’’តិ ច គណ្ហន្តស្ស ‘‘អនន្តវា លោកោ’’តិ គហណាការប្បវត្តា ទិដ្ឋិ. សា សស្សតទិដ្ឋិបិ ហោតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិបិ. តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ ភេទនធម្មស្ស សរីរស្សេវ ‘‘ជីវ’’ន្តិ គហិតត្តា ‘‘សរីរេ ឧច្ឆិជ្ជមានេ ជីវម្បិ ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ ឧច្ឆេទគ្គហណាការប្បវត្តា ទិដ្ឋិ. ទុតិយបទេ សរីរតោ អញ្ញស្ស ជីវស្ស គហិតត្តា ‘‘សរីរេ ឧច្ឆិជ្ជមានេបិ ជីវំ ន ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ សស្សតគ្គហណាការប្បវត្តា ទិដ្ឋិ. ហោតិ តថាគតោតិអាទីសុ ‘‘សត្តោ តថាគតោ នាម, សោ បរំ មរណា ហោតី’’តិ គណ្ហតោ បឋមា សស្សតទិដ្ឋិ. ‘‘ន ហោតី’’តិ គណ្ហតោ ទុតិយា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ. ‘‘ហោតិ ច ន ច ហោតី’’តិ គណ្ហតោ តតិយា ឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិ. ‘‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតី’’តិ គណ្ហតោ ចតុត្ថា អមរាវិក្ខេបទិដ្ឋីតិ.

ឥតីតិ វុត្តប្បការទិដ្ឋិនិស្សយនិទស្សនំ. ភវទិដ្ឋិសន្និស្សិតា វា សត្តា ហោន្តិ វិភវទិដ្ឋិសន្និស្សិតា វាតិ ភវោ វុច្ចតិ សស្សតោ, សស្សតវសេន ឧប្បជ្ជមានទិដ្ឋិ ភវទិដ្ឋិ, ភវោតិ ទិដ្ឋីតិ វុត្តំ ហោតិ. វិភវោ វុច្ចតិ ឧច្ឆេទោ, ឧច្ឆេទវសេន ឧប្បជ្ជមានទិដ្ឋិ វិភវទិដ្ឋិ, វិភវោតិ ទិដ្ឋីតិ វុត្តំ ហោតិ. វុត្តប្បការា ទសវិធា ទិដ្ឋិ ភវទិដ្ឋិ ច វិភវទិដ្ឋិ ចាតិ ទ្វិធាវ ហោតិ. តាសុ ទ្វីសុ ឯកេកំ សន្និស្សិតា អបស្សិតា អល្លីនា សត្តា ហោន្តិ.

ឯតេ វា បន ឧភោ អន្តេ អនុបគម្មាតិ ឯត្ថ ‘‘អគ្គិតោ វា ឧទកតោ វា មិថុភេទា វា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៥២) វិយ វា-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. ឯតេ វុត្តប្បការេ សស្សតុច្ឆេទវសេន ទ្វេ បក្ខេ ច ន ឧបគន្ត្វា អនល្លីយិត្វា បហាយាតិ អត្ថោ. ‘‘អនុលោមិកា វា ខន្តី’’តិ វិកប្បត្ថោវ. ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសូតិ ឥមេសំ ជរាមរណាទីនំ បច្ចយា ឥទប្បច្ចយា, ឥទប្បច្ចយា ឯវ ឥទប្បច្ចយតា, ឥទប្បច្ចយានំ វា សមូហោ ឥទប្បច្ចយតា. លក្ខណំ បនេត្ថ សទ្ទសត្ថតោ បរិយេសិតព្ពំ. តេ តេ បច្ចយេ បដិច្ច សហ សម្មា ច ឧប្បន្នា បដិច្ចសមុប្បន្នា. តស្សា ឥទប្បច្ចយតាយ ច តេសុ បដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ច ធម្មេសុ. អនុលោមិកាតិ លោកុត្តរធម្មានំ អនុលោមតោ អនុលោមិកា. ខន្តីតិ ញាណំ. ញាណញ្ហិ ខមនតោ ខន្តិ. បដិលទ្ធា ហោតីតិ សត្តេហិ អធិគតា ហោតិ. ឥទប្បច្ចយតាយ ខន្តិយា ឧច្ឆេទត្តានុបគមោ ហោតិ បច្ចយុប្បន្នធម្មានំ បច្ចយសាមគ្គិយំ អាយត្តវុត្តិត្តា បច្ចយានុបរមទស្សនេន ផលានុបរមទស្សនតោ. បដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ ខន្តិយា សស្សតត្តានុបគមោ ហោតិ បច្ចយសាមគ្គិយំ នវនវានំ បច្ចយុប្បន្នធម្មានំ ឧប្បាទទស្សនតោ. ឯវមេតេ ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម បដិច្ចសមុប្បាទបដិច្ចសមុប្បន្នធម្មទស្សនេន ន ឧច្ឆេទោ ន សស្សតោតិ បវត្តំ សម្មាទស្សនំ ‘‘អនុលោមិកា ខន្តី’’តិ វេទិតព្ពំ. ឯវញ្ហិ តទុភយទិដ្ឋិបដិបក្ខភូតា សម្មាទិដ្ឋិ វុត្តា ហោតិ. យថាភូតំ វា ញាណន្តិ យថាភូតំ យថាសភាវំ នេយ្យំ. តត្ថ បវត្តញាណម្បិ វិសយវោហារេន ‘‘យថាភូតញាណ’’ន្តិ វុត្តំ. តំ បន សង្ខារុបេក្ខាបរិយន្តំ វិបស្សនាញាណំ ឥធាធិប្បេតំ. ហេដ្ឋា បន ‘‘យថាភូតញាណទស្សន’’ន្តិ ភយតូបដ្ឋានញាណំ វុត្តំ. យថាភូតំ វា ញាណំ សត្តេហិ បដិលទ្ធំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

ឥទានិ ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិអាទីហិ មិច្ឆាទិដ្ឋិបរិភាវិតំ ‘‘ឯតេ វា បនា’’តិអាទីហិ សម្មាទិដ្ឋិបរិភាវិតំ សត្តសន្តានំ ទស្សេត្វា ‘‘កាមំ សេវន្តញ្ញេវា’’តិអាទីហិ សេសាកុសលេហិ សេសកុសលេហិ ច បរិភាវិតំ សត្តសន្តានំ ទស្សេតិ. តត្ថ កាមំ សេវន្តំយេវ បុគ្គលំ តថាគតោ ជានាតីតិ យោជនា កាតព្ពា. សេវន្តន្តិ ច អភិណ្ហសមុទាចារវសេន សេវមានំ. បុព្ពេ អាសេវិតវសេន កិលេសកាមោ គរុ អស្សាតិ កាមគរុកោ. តថេវ កាមោ អាសយេ សន្តានេ អស្សាតិ កាមាសយោ. សន្តានវសេនេវ កាមេ អធិមុត្តោ លគ្គោតិ កាមាធិមុត្តោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. នេក្ខម្មាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. កាមាទីហិ ច តីហិ សេសាកុសលា, នេក្ខម្មាទីហិ តីហិ សេសកុសលា គហិតាវ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. ‘‘អយំ សត្តានំ អាសយោ’’តិ តិធា វុត្តំ សន្តានមេវ ទស្សេតិ.

អយំ បនេត្ថ អដ្ឋកថានយោ – ‘‘ឥតិ ភវទិដ្ឋិសន្និស្សិតា វា’’តិ ឯវំ សស្សតទិដ្ឋិំ វា សន្និស្សិតា. សស្សតទិដ្ឋិ ហិ ឯត្ថ ភវទិដ្ឋីតិ វុត្តា, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ច វិភវទិដ្ឋីតិ. សព្ពទិដ្ឋីនញ្ហិ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋីហិ សង្គហិតត្តា សព្ពេបិមេ ទិដ្ឋិគតិកា សត្តា ឥមាវ ទ្វេ ទិដ្ឋិយោ សន្និស្សិតា ហោន្តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘ទ្វយនិស្សិតោ ខ្វាយំ, កច្ចាន, លោកោ យេភុយ្យេន អត្ថិតញ្ចេវ នត្ថិតញ្ចា’’តិ (សំ. និ. ២.១៥). ឯត្ថ ហិ អត្ថិតាតិ សស្សតំ. នត្ថិតាតិ ឧច្ឆេទោ. អយំ តាវ វដ្ដនិស្សិតានំ បុថុជ្ជនានំ សត្តានំ អាសយោ. ឥទានិ វិវដ្ដនិស្សិតានំ សុទ្ធសត្តានំ អាសយំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯតេ វា បន ឧភោ អន្តេ អនុបគម្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ឯតេ វា បនា’’តិ ឯតេយេវ. ‘‘ឧភោ អន្តេ’’តិ សស្សតុច្ឆេទសង្ខាតេ ទ្វេ អន្តេ. ‘‘អនុបគម្មា’’តិ ន អល្លីយិត្វា. ‘‘ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសូ’’តិ ឥទប្បច្ចយតាយ ចេវ បដិច្ចសមុប្បន្នធម្មេសុ ច. ‘‘អនុលោមិកា ខន្តី’’តិ វិបស្សនាញាណំ. ‘‘យថាភូតំ ញាណ’’ន្តិ មគ្គញាណំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យា បដិច្ចសមុប្បាទេ ចេវ បដិច្ចសមុប្បន្នធម្មេសុ ច ឯតេ ឧភោ សស្សតុច្ឆេទអន្តេ អនុបគន្ត្វា វិបស្សនា បដិលទ្ធា, យញ្ច តតោ ឧត្តរិ មគ្គញាណំ, អយំ សត្តានំ អាសយោ. អយំ វដ្ដនិស្សិតានញ្ច វិវដ្ដនិស្សិតានញ្ច សព្ពេសម្បិ សត្តានំ អាសយោ ឥទំ វសនដ្ឋានន្តិ. អយំ អាចរិយានំ សមានដ្ឋកថា.

វិតណ្ឌវាទី បនាហ ‘‘មគ្គោ នាម វាសំ វិទ្ធំសេន្តោ គច្ឆតិ, ត្វំ មគ្គោ វាសោតិ វទេសី’’តិ? សោ វត្តព្ពោ ‘‘ត្វំ អរិយវាសភាណកោ ហោសិ ន ហោសី’’តិ? សចេ ‘‘ន ហោមី’’តិ វទតិ, ‘‘ត្វំ អភាណកតាយ ន ជានាសី’’តិ វត្តព្ពោ. សចេ ‘‘ភាណកោស្មី’’តិ វទតិ, ‘‘សុត្តំ អាហរា’’តិ វត្តព្ពោ. សចេ អាហរតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ អាហរតិ, សយំ អាហរិតព្ពំ ‘‘ទសយិមេ, ភិក្ខវេ, អរិយាវាសា, យទរិយា អាវសិំសុ វា អាវសន្តិ វា អាវសិស្សន្តិ វា’’តិ (អ. និ. ១០.១៩). ឯតញ្ហិ សុត្តំ មគ្គស្ស វាសភាវំ ទីបេតិ. តស្មា សុកថិតមេវេតន្តិ. ឥមំ បន ភគវា សត្តានំ អាសយំ ជានន្តោ ឥមេសញ្ច ទិដ្ឋិគតានំ ឥមេសញ្ច វិបស្សនាញាណមគ្គញាណានំ អប្បវត្តិក្ខណេបិ ជានាតិ ឯវ. តស្មាយេវ ច ‘‘កាមំ សេវន្តំយេវ ជានាតី’’តិអាទិ វុត្តន្តិ.

អនុសយនិទ្ទេសេ អនុសយាតិ កេនដ្ឋេន អនុសយា? អនុសយនដ្ឋេន. កោ ឯស អនុសយនដ្ឋោ នាមាតិ? អប្បហីនដ្ឋោ. ឯតេ ហិ អប្បហីនដ្ឋេន តស្ស តស្ស សន្តានេ អនុសេន្តិ នាម. តស្មា ‘‘អនុសយា’’តិ វុច្ចន្តិ. អនុសេន្តីតិ អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. អថាបិ សិយា – អនុសយនដ្ឋោ នាម អប្បហីនាការោ, សោ ច ឧប្បជ្ជតីតិ វត្តុំ ន យុជ្ជតិ, តស្មា ន អនុសយា ឧប្បជ្ជន្តីតិ. តត្រិទំ បដិវចនំ – ន អប្បហីនាការោ, អនុសយោតិ បន អប្បហីនដ្ឋេន ថាមគតកិលេសោ វុច្ចតិ. សោ ចិត្តសម្បយុត្តោ សារម្មណោ សប្បច្ចយដ្ឋេន សហេតុកោ ឯកន្តាកុសលោ អតីតោបិ ហោតិ អនាគតោបិ បច្ចុប្បន្នោបិ, តស្មា ឧប្បជ្ជតីតិ វត្តុំ យុជ្ជតីតិ. តត្រិទំ បមាណំ – ឥធេវ តាវ អភិសមយកថាយ (បដិ. ម. ៣.២១) ‘‘បច្ចុប្បន្នេ កិលេសេ បជហតី’’តិ បុច្ឆំ កត្វា អនុសយានំ បច្ចុប្បន្នភាវស្ស អត្ថិតាយ ‘‘ថាមគតោ អនុសយំ បជហតី’’តិ វុត្តំ. ធម្មសង្គណិយំ មោហស្ស បទភាជនេ ‘‘អវិជ្ជានុសយោ អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានំ អវិជ្ជាលង្គី មោហោ អកុសលមូលំ, អយំ តស្មិំ សមយេ មោហោ ហោតី’’តិ (ធ. ស. ៣៩០) អកុសលចិត្តេន សទ្ធិំ មោហស្ស ឧប្បន្នភាវោ វុត្តោ. កថាវត្ថុស្មិំ ‘‘អនុសយា អព្យាកតា អនុសយា អហេតុកា អនុសយា ចិត្តវិប្បយុត្តា’’តិ សព្ពេ វាទា បដិសេធិតា. អនុសយយមកេ សត្តន្នំ មហាវារានំ អញ្ញតរស្មិំ ឧប្បជ្ជនវារេ ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិ (យម. ២.អនុសយយមក.៣០០) វុត្តំ. តស្មា ‘‘អនុសេន្តីតិ អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ យំ វុត្តំ, តំ ឥមិនា តន្តិប្បមាណេន យុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យម្បិ ‘‘ចិត្តសម្បយុត្តោ សារម្មណោ’’តិអាទិ វុត្តំ, តម្បិ សុវុត្តមេវ. អនុសយោ ហិ នាមេស បរិនិប្ផន្នោ ចិត្តសម្បយុត្តោ អកុសលធម្មោតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.

កាមរាគានុសយោតិអាទីសុ កាមរាគោ ច សោ អប្បហីនដ្ឋេន អនុសយោ ចាតិ កាមរាគានុសយោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. កាមរាគានុសយោ ចេត្ថ លោភសហគតចិត្តេសុ សហជាតវសេន អារម្មណវសេន ច មនាបេសុ អវសេសកាមាវចរធម្មេសុ អារម្មណវសេនេវ ឧប្បជ្ជមានោ លោភោ. បដិឃានុសយោ ច ទោមនស្សសហគតចិត្តេសុ សហជាតវសេន អារម្មណវសេន ច អមនាបេសុ អវសេសកាមាវចរធម្មេសុ អារម្មណវសេនេវ ឧប្បជ្ជមានោ ទោសោ. មានានុសយោ ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តលោភសហគតចិត្តេសុ សហជាតវសេន អារម្មណវសេន ច ទុក្ខវេទនាវជ្ជេសុ អវសេសកាមាវចរធម្មេសុ រូបារូបាវចរធម្មេសុ ច អារម្មណវសេនេវ ឧប្បជ្ជមានោ មានោ. ទិដ្ឋានុសយោ ចតូសុ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តេសុ. វិចិកិច្ឆានុសយោ វិចិកិច្ឆាសហគតេ. អវិជ្ជានុសយោ ទ្វាទសសុ អកុសលចិត្តេសុ សហជាតវសេន អារម្មណវសេន ច. តយោបិ អវសេសតេភូមកធម្មេសុ អារម្មណវសេនេវ ឧប្បជ្ជមានា ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាមោហា. ភវរាគានុសយោ ចតូសុ ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តេសុ ឧប្បជ្ជមានោបិ សហជាតវសេន ន វុត្តោ, អារម្មណវសេនេវ បន រូបារូបាវចរធម្មេសុ ឧប្បជ្ជមានោ លោភោ វុត្តោ.

១១៤. ឥទានិ យថាវុត្តានំ អនុសយានំ អនុសយនដ្ឋានំ ទស្សេន្តោ យំ លោកេតិអាទិមាហ. តត្ថ យំ លោកេ បិយរូបន្តិ យំ ឥមស្មិំ លោកេ បិយជាតិកំ បិយសភាវំ. សាតរូបន្តិ សាតជាតិកំ អស្សាទបទដ្ឋានំ ឥដ្ឋារម្មណំ. ឯត្ថ សត្តានំ កាមរាគានុសយោ អនុសេតីតិ ឯតស្មិំ ឥដ្ឋារម្មណេ សត្តានំ អប្បហីនដ្ឋេន កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ. ‘‘បិយរូបំ សាតរូប’’ន្តិ ច ឥធ កាមាវចរធម្មោយេវ អធិប្បេតោ. យថា នាម ឧទកេ និមុគ្គស្ស ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច សមន្តា ច ឧទកមេវ ហោតិ, ឯវមេវ ឥដ្ឋារម្មណេ រាគុប្បត្តិ នាម សត្តានំ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណា. តថា អនិដ្ឋារម្មណេ បដិឃុប្បត្តិ. ឥតិ ឥមេសុ ទ្វីសុ ធម្មេសូតិ ឯវំ ឥមេសុ ទ្វីសុ ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណធម្មេសុ. អវិជ្ជានុបតិតាតិ កាមរាគបដិឃសម្បយុត្តា ហុត្វា អារម្មណករណវសេន អវិជ្ជា អនុបតិតា អនុគតា. វិច្ឆេទំ កត្វាបិ បាឋោ. តទេកដ្ឋោតិ តាយ អវិជ្ជាយ សហជេកដ្ឋវសេន ឯកតោ ឋិតោ. មានោ ច ទិដ្ឋិ ច វិចិកិច្ឆា ចាតិ នវវិធមានោ, ទ្វាសដ្ឋិវិធា ទិដ្ឋិ, អដ្ឋវត្ថុកា វិចិកិច្ឆា, តទេកដ្ឋោ មានោ ច តទេកដ្ឋា ទិដ្ឋិ ច តទេកដ្ឋា វិចិកិច្ឆា ចាតិ យោជនា. ទដ្ឋព្ពាតិ បស្សិតព្ពា អវគន្តព្ពា. តយោ ឯកតោ កត្វា ពហុវចនំ កតំ. ភវរាគានុសយោ បនេត្ថ កាមរាគានុសយេនេវ សង្គហិតោតិ វេទិតព្ពោ.

ចរិតនិទ្ទេសេ តេរស ចេតនា បុញ្ញាភិសង្ខារោ. ទ្វាទស អបុញ្ញាភិសង្ខារោ. ចតស្សោ អានេញ្ជាភិសង្ខារោ. តត្ថ កាមាវចរោ បរិត្តភូមកោ. ឥតរោ មហាភូមកោ. តីសុបិ វា ឯតេសុ យោ កោចិ អប្បវិបាកោ បរិត្តភូមកោ, មហាវិបាកោ មហាភូមកោតិ វេទិតព្ពោ.

១១៥. អធិមុត្តិនិទ្ទេសេ សន្តីតិ សំវិជ្ជន្តិ. ហីនាធិមុត្តិកាតិ លាមកជ្ឈាសយា. បណីតាធិមុត្តិកាតិ កល្យាណជ្ឈាសយា. សេវន្តីតិ និស្សយន្តិ អល្លីយន្តិ. ភជន្តីតិ ឧបសង្កមន្តិ. បយិរុបាសន្តីតិ បុនប្បុនំ ឧបសង្កមន្តិ. សចេ ហិ អាចរិយុបជ្ឈាយា ន សីលវន្តោ ហោន្តិ, អន្តេវាសិកសទ្ធិវិហារិកា សីលវន្តោ, តេ អត្តនោ អាចរិយុបជ្ឈាយេបិ ន ឧបសង្កមន្តិ, អត្តនោ សទិសេ សារុប្បេ ភិក្ខូយេវ ឧបសង្កមន្តិ. សចេបិ អាចរិយុបជ្ឈាយា សារុប្បា ភិក្ខូ, ឥតរេ អសារុប្បា, តេបិ ន អាចរិយុបជ្ឈាយេ ឧបសង្កមន្តិ, អត្តនោ សទិសេ ហីនាធិមុត្តិកេយេវ ឧបសង្កមន្តិ. ឯវំ ឧបសង្កមនំ បន ន កេវលំ ឯតរហិយេវ, អតីតានាគតេបីតិ ទស្សេតុំ អតីតម្បិ អទ្ធានន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អតីតម្បិ អទ្ធានន្តិ អតីតស្មិំ កាលេ, អច្ចន្តសំយោគត្ថេ វា ឧបយោគវចនំ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ. ឥទំ បន ទុស្សីលានំ ទុស្សីលសេវនមេវ, សីលវន្តានំ សីលវន្តសេវនមេវ, ទុប្បញ្ញានំ ទុប្បញ្ញសេវនមេវ, បញ្ញវន្តានំ បញ្ញវន្តសេវនមេវ កោ និយមេតីតិ? អជ្ឈាសយធាតុ និយមេតីតិ.

ភព្ពាភព្ពនិទ្ទេសេ ឆឌ្ឌេតព្ពេ បឋមំ និទ្ទិសិត្វា គហេតព្ពេ បច្ឆា និទ្ទិសិតុំ ឧទ្ទេសស្ស ឧប្បដិបាដិយា បឋមំ អភព្ពា និទ្ទិដ្ឋា. ឧទ្ទេសេ បន ទ្វន្ទសមាសេ អច្ចិតស្ស ច មន្ទក្ខរស្ស ច បទស្ស បុព្ពនិបាតលក្ខណវសេន ភព្ពសទ្ទោ បុព្ពំ បយុត្តោ. កម្មាវរណេនាតិ បញ្ចវិធេន អានន្តរិយកម្មេន. សមន្នាគតាតិ សមង្គីភូតា. កិលេសាវរណេនាតិ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិយា. ឥមានិ ទ្វេ សគ្គមគ្គានំ អាវរណតោ អាវរណានិ. ភិក្ខុនីទូសកាទីនិ កម្មានិបិ កម្មាវរណេនេវ សង្គហិតានិ. វិបាកាវរណេនាតិ អហេតុកបដិសន្ធិយា. យស្មា បន ទុហេតុកានម្បិ អរិយមគ្គបដិវេធោ នត្ថិ, តស្មា ទុហេតុកា បដិសន្ធិបិ វិបាកាវរណមេវាតិ វេទិតព្ពា, អស្សទ្ធាតិ ពុទ្ធាទីសុ សទ្ធារហិតា. អច្ឆន្ទិកាតិ កត្តុកម្យតាកុសលច្ឆន្ទរហិតា. ឧត្តរកុរុកា មនុស្សា អច្ឆន្ទិកដ្ឋានំ បវិដ្ឋា. ទុប្បញ្ញាតិ ភវង្គបញ្ញាយ បរិហីនា. ភវង្គបញ្ញាយ បន បរិបុណ្ណាយបិ យស្ស ភវង្គំ លោកុត្តរស្ស បាទកំ ន ហោតិ, សោបិ ទុប្បញ្ញោយេវ នាម. អភព្ពា និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តន្តិ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តនិយាមសង្ខាតំ អរិយមគ្គំ ឱក្កមិតុំ អភព្ពា. អរិយមគ្គោ ហិ សម្មា សភាវោតិ សម្មត្តំ, សោយេវ អនន្តរផលទានេ, សយមេវ វា អចលភាវតោ និយាមោ, តំ ឱក្កមិតុំ បវិសិតុំ អភព្ពា. ន កម្មាវរណេនាតិអាទីនិ វុត្តវិបរិយាយេនេវ វេទិតព្ពានីតិ.

អាសយានុសយញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧០. យមកបាដិហីរញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

១១៦. យមកបាដិហីរញាណនិទ្ទេសេ អសាធារណំ សាវកេហីតិ សេសាសាធារណញាណនិទ្ទេសេ អញ្ញវចនេហិ ឱកាសាភាវតោ ន វុត្តំ, ឥធ បន អញ្ញវចនាភាវតោ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឧបរិមកាយតោតិ នាភិយា ឧទ្ធំ សរីរតោ. អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតីតិ តេជោកសិណារម្មណំ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ‘‘ឧបរិមកាយតោ អគ្គិជាលា វុដ្ឋាតូ’’តិ អាវជ្ជិត្វា បរិកម្មំ កត្វា អនន្តរំ អភិញ្ញាញាណេន ‘‘ឧបរិមកាយតោ អគ្គិជាលា វុដ្ឋាតូ’’តិ អធិដ្ឋិតេ សហ អធិដ្ឋានា ឧបរិមកាយតោ អគ្គិជាលា វុដ្ឋាតិ. សា ហិ ឥធ រាសដ្ឋេន ខន្ធោតិ វុត្តា. ហេដ្ឋិមកាយតោតិ នាភិតោ ហេដ្ឋា សរីរតោ. ឧទកធារា បវត្តតីតិ អាបោកសិណារម្មណំ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ‘‘ហេដ្ឋិមកាយតោ ឧទកធារា វុដ្ឋាតូ’’តិ អាវជ្ជិត្វា បរិកម្មំ កត្វា អនន្តរំ អភិញ្ញាញាណេន ‘‘ហេដ្ឋិមកាយតោ ឧទកធារា វុដ្ឋាតូ’’តិ អធិដ្ឋិតេ សហ អធិដ្ឋានា ហេដ្ឋិមកាយតោ ឧទកធារា វុដ្ឋាតិ. ឧភយត្ថាបិ អព្ពោច្ឆេទវសេន បវត្តតីតិ វុត្តំ. អធិដ្ឋានស្ស អាវជ្ជនស្ស ច អន្តរេ ទ្វេ ភវង្គចិត្តានិ វត្តន្តិ. តស្មាយេវ យុគលា ហុត្វា អគ្គិក្ខន្ធឧទកធារា បវត្តន្តិ, អន្តរំ ន បញ្ញាយតិ. អញ្ញេសំ បន ភវង្គបរិច្ឆេទោ នត្ថិ. បុរត្ថិមកាយតោតិ អភិមុខបស្សតោ. បច្ឆិមកាយតោតិ បិដ្ឋិបស្សតោ. ទក្ខិណអក្ខិតោ វាមអក្ខិតោតិអាទិ សមាសបាឋោយេវ, ន អញ្ញោ. ទក្ខិណនាសិកាសោតតោ វាមនាសិកាសោតតោតិ បាឋោ សុន្ទរោ. រស្សំ កត្វាបិ បឋន្តិ. អំសកូដតោតិ ឯត្ថ អព្ភុគ្គតដ្ឋេន កូដោ វិយាតិ កូដោ, អំសោយេវ កូដោ អំសកូដោ. អង្គុលង្គុលេហីតិ អង្គុលីហិ អង្គុលីហិ. អង្គុលន្តរិកាហីតិ អង្គុលីនំ អន្តរិកាហិ. ឯកេកលោមតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ, ឯកេកលោមតោ ឧទកធារា បវត្តតីតិ ឧភយត្ថាបិ អាមេឌិតវចនេន សព្ពលោមានំ បរិយាទិន្នត្តា ឯកេកលោមតោវ អគ្គិក្ខន្ធឧទកធារា យុគលា យុគលា ហុត្វា បវត្តន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. លោមកូបតោ លោមកូបតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ, លោមកូបតោ លោមកូបតោ ឧទកធារា បវត្តតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. កេសុចិ បោត្ថកេសុ ‘‘ឯកេកលោមតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ. លោមកូបតោ លោមកូបតោ ឧទកធារា បវត្តតិ, លោមកូបតោ លោមកូបតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ, ឯកេកលោមតោ ឧទកធារា បវត្តតី’’តិ លិខិតំ. តម្បិ យុជ្ជតិយេវ. បាដិហីរស្ស អតិសុខុមត្តទីបនតោ បន បុរិមបាឋោយេវ សុន្ទរតរោ.

ឥទានិ ឆន្នំ វណ្ណានន្តិ កោ សម្ពន្ធោ? ហេដ្ឋា ‘‘ឧបរិមកាយតោ’’តិអាទីហិ អនេកេហិ សរីរាវយវា វុត្តា. តេន សរីរាវយវសម្ពន្ធោ បវត្តតីតិ វចនសម្ពន្ធេន ច យមកបាដិហីរាធិការេន ច ឆន្នំ វណ្ណានំ សរីរាវយវភូតានំ រស្មិយោ យមកា ហុត្វា បវត្តន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. សាមិវចនសម្ពន្ធេន ច អវស្សំ ‘‘រស្មិយោ’’តិ បាឋសេសោ ឥច្ឆិតព្ពោយេវ. នីលានន្តិ ឧមាបុប្ផវណ្ណានំ. បីតកានន្តិ កណិការបុប្ផវណ្ណានំ. លោហិតកានន្តិ ឥន្ទគោបកវណ្ណានំ. ឱទាតានន្តិ ឱសធិតារកវណ្ណានំ. មញ្ជិដ្ឋានន្តិ មន្ទរត្តវណ្ណានំ. បភស្សរានន្តិ បភាសនបកតិកានំ បភស្សរវណ្ណានំ. បភស្សរវណ្ណេ វិសុំ អវិជ្ជមានេបិ វុត្តេសុ បញ្ចសុ វណ្ណេសុ យេ យេ បភា សមុជ្ជលា, តេ តេ បភស្សរា. តថា ហិ តថាគតស្ស យមកបាដិហីរំ ករោន្តស្ស យមកបាដិហីរញាណពលេនេវ កេសមស្សូនញ្ចេវ អក្ខីនញ្ច នីលដ្ឋានេហិ នីលរស្មិយោ និក្ខមន្តិ, យាសំ វសេន គគនតលំ អញ្ជនចុណ្ណសមោកិណ្ណំ វិយ ឧមាបុប្ផនីលុប្បលទលសញ្ឆន្នំ វិយ វីតិបតន្តមណិតាលវណ្ដំ វិយ បសារិតមេចកបដំ វិយ ច ហោតិ. ឆវិតោ ចេវ អក្ខីនញ្ច បីតកដ្ឋានេហិ បីតរស្មិយោ និក្ខមន្តិ, យាសំ វសេន ទិសាភាគា សុវណ្ណរសនិសិញ្ចមានា វិយ សុវណ្ណបដបសារិតា វិយ កុង្កុមចុណ្ណកណិការបុប្ផសម្បរិកិណ្ណា វិយ ច វិរោចន្តិ. មំសលោហិតេហិ ចេវ អក្ខីនញ្ច រត្តដ្ឋានេហិ លោហិតរស្មិយោ និក្ខមន្តិ, យាសំ វសេន ទិសាភាគា ចិនបិដ្ឋចុណ្ណរញ្ជិតា វិយ សុបក្កលាខារសនិសិញ្ចមានា វិយ រត្តកម្ពលបរិក្ខិត្តា វិយ ជយសុមនបាលិភទ្ទកពន្ធុជីវកកុសុមសម្បរិកិណ្ណា វិយ ច វិរោចន្តិ. អដ្ឋីហិ ចេវ ទន្តេហិ ច អក្ខីនញ្ច សេតដ្ឋានេហិ ឱទាតរស្មិយោ និក្ខមន្តិ, យាសំ វសេន ទិសាភាគា រជតកុដេហិ អាសិញ្ចមានខីរធារាសម្បរិកិណ្ណា វិយ បសារិតរជតបដ្ដវិតានា វិយ វីតិបតន្តរជតតាលវណ្ដា វិយ កុន្ទកុមុទសិន្ទុវារសុមនមល្លិកាទិកុសុមសញ្ឆន្នា វិយ ច វិរោចន្តិ. ហត្ថតលបាទតលាទីហិ មន្ទរត្តដ្ឋានេហិ មញ្ជិដ្ឋរស្មិយោ និក្ខមន្តិ, យាសំ វសេន ទិសាភាគា បវាឡជាលបរិក្ខិត្តា វិយ រត្តកុរវកកុសុមសមោកិណ្ណា វិយ ច វិរោចន្តិ. ឧណ្ណានខាទីហិ បភស្សរដ្ឋានេហិ បភស្សររស្មិយោ និក្ខមន្តិ, យាសំ វសេន ទិសាភាគា ឱសធិតារកបុញ្ជបុណ្ណា វិយ វិជ្ជុបដលាទិបរិបុណ្ណា វិយ ច វិរោចន្តិ.

ភគវា ចង្កមតីតិអាទិ ‘‘ភគវតោ ច និម្មិតានញ្ច នានាឥរិយាបថករណំ យមកបាដិហីរេនេវ ហោតី’’តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តេសញ្ហិ និម្មិតានំ ឥរិយាបថា យុគលាវ ហុត្វា វត្តន្តិ. យទិ និម្មិតា ពហុកា ហោន្តិ, ‘‘និម្មិតោ’’តិអាទិ កស្មា ឯកវចនំ កតន្តិ ចេ? និម្មិតេសុបិ ឯកេកស្ស នានាឥរិយាបថភាវទស្សនត្ថំ. ពហុវចនេន ហិ វុត្តេ សព្ពេបិ និម្មិតា សកិំ ឯកេកឥរិយាបថិកា វិយ ហោន្តិ. ឯកវចនេន បន វុត្តេ និម្មិតេសុ ឯកេកោ នានាឥរិយាបថិកោតិ ញាយតិ. តស្មា ឯកវចននិទ្ទេសោ កតោ. ចូឡបន្ថកត្ថេរោបិ តាវ នានាឥរិយាបថិកភិក្ខូនំ សហស្សំ មាបេសិ, កិំ បន ភគវា យមកបាដិហីរេ ពហូ និម្មិតេ ន ករិស្សតិ. ចូឡបន្ថកត្ថេរំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញេសំ សាវកានំ ឯកាវជ្ជនេន នានាឥរិយបថិកានំ នានារូបានញ្ច និម្មានំ ន ឥជ្ឈតិ. អនិយមេត្វា ហិ និម្មិតា ឥទ្ធិមតា សទិសាវ ហោន្តិ. ឋាននិសជ្ជាទីសុ វា ភាសិតតុណ្ហីភាវាទីសុ វា យំ យំ ឥទ្ធិមា ករោតិ, តំ តទេវ ករោន្តិ, វិសទិសករណំ នានាកិរិយាករណញ្ច ‘‘ឯត្តកា ឦទិសា ហោន្តុ, ឯត្តកា ឥមំ នាម ករោន្តូ’’តិ វិសុំ វិសុំ អាវជ្ជិត្វា អធិដ្ឋានេន ឥជ្ឈតិ. តថាគតស្ស បន ឯកាវជ្ជនាធិដ្ឋានេនេវ នានប្បការនិម្មានំ ឥជ្ឈតិ. ឯវមេវ អគ្គិក្ខន្ធឧទកធារានិម្មានេ ច នានាវណ្ណនិម្មានេ ច វេទិតព្ពំ. តត្ថ ភគវា ចង្កមតីតិ អាកាសេ វា បថវិយំ វា ចង្កមតិ. និម្មិតោតិ ឥទ្ធិយា មាបិតពុទ្ធរូបំ. តិដ្ឋតិ វាតិអាទីនិបិ អាកាសេ វា បថវិយំ វា. កប្បេតីតិ ករោតិ. ភគវា តិដ្ឋតីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោតិ.

យមកបាដិហីរញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧១. មហាករុណាញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

១១៧. មហាករុណាញាណនិទ្ទេសេ ពហុកេហិ អាការេហីតិ ឥទានិ វុច្ចមានេហិ ឯកូននវុតិយា បការេហិ. បស្សន្តានន្តិ ញាណចក្ខុនា ច ពុទ្ធចក្ខុនា ច ឱលោកេន្តានំ. ឱក្កមតីតិ ឱតរតិ បវិសតិ. អាទិត្តោតិ ទុក្ខលក្ខណវសេន បីឡាយោគតោ សន្តាបនដ្ឋេន អាទីបិតោ. ‘‘យទនិច្ចំ, តំ ទុក្ខ’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.១៥) វុត្តត្តា សព្ពសង្ខតស្ស ចេវ ទុក្ខលក្ខណវសេន បីឡិតត្តា ទុក្ខស្ស ច ករុណាយ មូលភូតត្តា បឋមំ ទុក្ខលក្ខណវសេន ‘‘អាទិត្តោ’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. រាគាទីហិ អាទិត្តតំ បន ឧបរិ វក្ខតិ. អថ វា អាទិត្តោតិ រាគាទីហិយេវ អាទិត្តោ. ឧបរិ បន ‘‘តស្ស នត្ថញ្ញោ កោចិ និព្ពាបេតា’’តិ អត្ថាបេក្ខនវសេន បុន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. លោកសន្និវាសោតិ បញ្ចក្ខន្ធា លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោ, តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន សន្និវសន្តិ ឯត្ថ សត្តាតិ សន្និវាសោ, លោកោវ សន្និវាសោ លោកសន្និវាសោ. ទុក្ខិតំ ខន្ធសន្តានំ ឧបាទាយ សត្តវោហារសព្ភាវតោ លោកសន្និវាសយោគតោ សត្តសមូហោបិ លោកសន្និវាសោ. សោបិ ច សហខន្ធកោយេវ. ឧយ្យុត្តោតិ អនេកេសុ កិច្ចេសុ និច្ចព្យាបារតាយ កតយោគោ កតឧស្សាហោ, សតតកិច្ចេសុ សឧស្សុក្កោតិ អត្ថោ. ឃដ្ដនយុត្តោតិ វា ឧយ្យុត្តោ. បយាតោតិ បព្ពតេយ្យា នទី វិយ អនវដ្ឋិតគមនេន មរណាយ យាតុំ អារទ្ធោ. កុម្មគ្គប្បដិបន្នោតិ កុច្ឆិតំ មិច្ឆាមគ្គំ បដិបន្នោ. ឧបរិ បន ‘‘វិបថបក្ខន្ទោ’’តិ នានាបទេហិ វិសេសេត្វា វុត្តំ.

ឧបនីយតីតិ ជរាវសេន មរណាយ ឧបនីយតិ ហរីយតិ. ជរា ហិ ‘‘អាយុនោ សំហានី’’តិ (សំ. និ. ២.២) វុត្តា. អទ្ធុវោតិ ន ថិរោ, សទា តថេវ ន ហោតិ. យស្មា អទ្ធុវោ, តស្មា ឧបនីយតីតិ បុរិមស្ស ការណវចនមេតំ. ឯតេន សការណំ ជរាទុក្ខំ វុត្តំ. តំ ជរាទុក្ខំ ទិស្វា ជរាបារិជុញ្ញរហិតាបិ វិញ្ញូ បព្ពជន្តិ. អតាណោតិ តាយិតុំ រក្ខិតុំ សមត្ថេន រហិតោ, អនារក្ខោតិ វុត្តំ ហោតិ. អនភិស្សរោតិ អភិសរិត្វា អភិគន្ត្វា ព្យាហរណេន អស្សាសេតុំ សមត្ថេន រហិតោ, អសហាយោតិ វា អត្ថោ. យស្មា អនភិស្សរោ, តស្មា អតាណោតិ បុរិមស្ស ការណវចនមេតំ. ឯតេន សការណំ បិយវិប្បយោគទុក្ខំ វុត្តំ. តំ បិយវិប្បយោគទុក្ខំ ទិស្វា ញាតិបារិជុញ្ញរហិតាបិ វិញ្ញូ បព្ពជន្តិ. អស្សកោតិ សកភណ្ឌរហិតោ. សព្ពំ បហាយ គមនីយន្តិ សកភណ្ឌន្តិ សល្លក្ខិតំ សព្ពំ បហាយ លោកេន គន្តព្ពំ. យស្មា សព្ពំ បហាយ គមនីយំ, តស្មា អស្សកោតិ បុរិមស្ស ការណវចនមេតំ. ឯតេន សការណំ មរណទុក្ខំ វុត្តំ. តំ ទិស្វា ភោគបារិជុញ្ញរហិតាបិ វិញ្ញូ បព្ពជន្តិ. អញ្ញត្ថ ‘‘កម្មស្សកា មាណវសត្តា’’តិ (ម. និ. ៣.២៨៩) វុត្តំ, ឥធ ច រដ្ឋបាលសុត្តេ ច ‘‘អស្សកោ លោកោ’’តិ (ម. និ. ២.៣០៥) វុត្តំ, តំ កថំ យុជ្ជតីតិ ចេ? បហាយ គមនីយំ សន្ធាយ ‘‘អស្សកោ’’តិ វុត្តំ, កម្មំ បន ន បហាយ គមនីយំ. តស្មា ‘‘កម្មស្សកា’’តិ វុត្តំ. រដ្ឋបាលសុត្តេយេវ ច ឯវមេតំ វុត្តំ ‘‘ត្វំ បន យថាកម្មំ គមិស្សសី’’តិ (ម. និ. ២.៣០៦). ឩនោតិ បារិបូរិរហិតោ. អតិត្តោតិ ភិយ្យោ ភិយ្យោ បត្ថនាយបិ ន សុហិតោ. ឥទំ ឩនភាវស្ស ការណវចនំ. តណ្ហាទាសោតិ តណ្ហាយ វសេ វត្តនតោ តណ្ហាយ ទាសភូតោ. ឥទំ អតិត្តភាវស្ស ការណវចនំ. ឯតេន ឥច្ឆារោគាបទេសេន សការណំ ព្យាធិទុក្ខំ វុត្តំ. តំ ព្យាធិទុក្ខំ ទិស្វា ព្យាធិបារិជុញ្ញរហិតាបិ វិញ្ញូ បព្ពជន្តិ. អតាយនោតិ បុត្តាទីហិបិ តាយនស្ស អភាវតោ អតាយនោ អនារក្ខោ, អលព្ភនេយ្យខេមោ វា. អលេណោតិ អល្លីយិតុំ និស្សិតុំ អនរហោ អល្លីនានម្បិ ច លេណកិច្ចាការកោ. អសរណោតិ និស្សិតានំ ន ភយសារកោ ន ភយវិនាសកោ. អសរណីភូតោតិ បុរេ ឧប្បត្តិយា អត្តនោ អភាវេនេវ អសរណោ, ឧប្បត្តិសមកាលមេវ អសរណីភូតោតិ អត្ថោ.

ឧទ្ធតោតិ សព្ពាកុសលេសុ ឧទ្ធច្ចស្ស ឧប្បជ្ជនតោ សត្តសន្តានេ ច អកុសលុប្បត្តិពាហុល្លតោ អកុសលសមង្គីលោកោ តេន ឧទ្ធច្ចេន ឧទ្ធតោ. អវូបសន្តោតិ អវូបសមនលក្ខណស្ស ឧទ្ធច្ចស្សេវ យោគេន អវូបសន្តោ ភន្តមិគបដិភាគោ. ‘‘ឧបនីយតិ លោកោ’’តិអាទីសុ ចតូសុ ច ‘‘ឧទ្ធតោ លោកោ’’តិ ច បញ្ចសុ ឋានេសុ លោកោតិ អាគតំ, សេសេសុ លោកសន្និវាសោតិ. ឧភយថាបិ លោកោយេវ. សសល្លោតិ បីឡាជនកតាយ អន្តោតុទនតាយ ទុន្នីហរណីយតាយ ច សល្លាតិ សង្ខំ គតេហិ រាគាទីហិ សល្លេហិ សហវត្តនកោ. វិទ្ធោតិ មិគាទយោ កទាចិ បរេហិ វិទ្ធា ហោន្តិ, អយំ បន លោកោ និច្ចំ អត្តនាវ វិទ្ធោ. បុថុសល្លេហីតិ ‘‘សត្ត សល្លានិ – រាគសល្លំ, ទោសសល្លំ, មោហសល្លំ, មានសល្លំ, ទិដ្ឋិសល្លំ, កិលេសសល្លំ, ទុច្ចរិតសល្ល’’ន្តិ (មហានិ. ១៧៤) វុត្តេហិ សត្តហិ សល្លេហិ. តស្សាតិ តស្ស លោកសន្និវាសស្ស. សល្លានំ ឧទ្ធតាតិ តេសំ សល្លានំ សត្តសន្តានតោ ឧទ្ធរិតា បុគ្គលោ. អញ្ញត្រ មយាតិ មំ ឋបេត្វា. យេបិ ភគវតោ សាវកា សល្លានិ ឧទ្ធរន្តិ, តេសំ ភគវតោ វចនេនេវ ឧទ្ធរណតោ ភគវាវ ឧទ្ធរតិ នាម. អវិជ្ជន្ធការាវរណោតិ អវិជ្ជា ឯវ សភាវទស្សនច្ឆាទនេន អន្ធំ វិយ ករោតីតិ អវិជ្ជន្ធការោ, សោវ សភាវាវគមននិវារណេន អាវរណំ ឯតស្សាតិ អវិជ្ជន្ធការាវរណោ. កិលេសបញ្ជរបក្ខិត្តោតិ កិលេសា ឯវ កុសលគមនសន្និរុជ្ឈនដ្ឋេន បញ្ជរោតិ កិលេសបញ្ជរោ, អវិជ្ជាបភវេ កិលេសបញ្ជរេ បក្ខិត្តោ បាតិតោ. អាលោកំ ទស្សេតាតិ បញ្ញាលោកំ ទស្សនសីលោ, បញ្ញាលោកស្ស ទស្សេតាតិ វា អត្ថោ. អវិជ្ជាគតោតិ អវិជ្ជំ គតោ បវិដ្ឋោ. ន កេវលំ អវិជ្ជាយ អាវរណមត្តមេវ, អថ ខោ គហនគតោ វិយ អវិជ្ជាកោសស្ស អន្តោ បវិដ្ឋោតិ បុរិមតោ វិសេសោ. អណ្ឌភូតោតិអាទយោ ច វិសេសាយេវ. អណ្ឌភូតោតិ អណ្ឌេ ភូតោ និព្ពត្តោ. យថា ហិ អណ្ឌេ និព្ពត្តា ឯកច្ចេ សត្តា ‘‘អណ្ឌភូតា’’តិ វុច្ចន្តិ, ឯវមយំ លោកោ អវិជ្ជណ្ឌកោសេ និព្ពត្តត្តា ‘‘អណ្ឌភូតោ’’តិ វុច្ចតិ. បរិយោនទ្ធោតិ តេន អវិជ្ជណ្ឌកោសេន សមន្តតោ ឱនទ្ធោ ពទ្ធោ វេឋិតោ.

តន្តាកុលកជាតោតិ តន្តំ វិយ អាកុលភូតោ. យថា នាម ទុន្និក្ខិត្តំ មូសិកច្ឆិន្នំ បេសការានំ តន្តំ តហិំ តហិំ អាកុលំ ហោតិ, ឥទំ អគ្គំ ឥទំ មូលន្តិ អគ្គេន វា អគ្គំ, មូលេន វា មូលំ សមានេតុំ ទុក្ករំ ហោតិ, ឯវមេវ សត្តា បច្ចយាការេ ខលិតា អាកុលា ព្យាកុលា ហោន្តិ, ន សក្កោន្តិ បច្ចយាការំ ឧជុំ កាតុំ. តត្ថ តន្តំ បច្ចត្តបុរិសការេ ឋត្វា សក្កាបិ ភវេយ្យ ឧជុំ កាតុំ, ឋបេត្វា បន ទ្វេ ពោធិសត្តេ អញ្ញោ សត្តោ អត្តនោ ធម្មតាយ បច្ចយាការំ ឧជុំ កាតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. យថា បន អាកុលំ តន្តំ កញ្ជិកំ ទត្វា កោច្ឆេន បហដំ តត្ថ តត្ថ កុលកជាតំ ហោតិ គណ្ឋិពទ្ធំ, ឯវមយំ លោកោ បច្ចយេសុ បក្ខលិត្វា បច្ចយេ ឧជុំ កាតុំ អសក្កោន្តោ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតវសេន កុលកជាតោ ហោតិ គណ្ឋិពទ្ធោ. យេ ហិ កេចិ ទិដ្ឋិយោ និស្សិតា, សព្ពេ តេ បច្ចយំ ឧជុំ កាតុំ ន សក្កោន្តិយេវ. កុលាគណ្ឋិកជាតោតិ កុលាគណ្ឋិកំ វិយ ភូតោ. កុលាគណ្ឋិកំ វុច្ចតិ បេសការកញ្ជិកសុត្តំ. ‘‘កុលា នាម សកុណិកា, តស្សា កុលាវកោ’’តិបិ ឯកេ. យថា តទុភយម្បិ អាកុលំ អគ្គេន វា អគ្គំ, មូលេន វា មូលំ សមានេតុំ ទុក្ករន្តិ បុរិមនយេនេវ យោជេតព្ពំ. មុញ្ជបព្ពជភូតោតិ មុញ្ជតិណំ វិយ បព្ពជតិណំ វិយ ច ភូតោ មុញ្ជតិណបព្ពជតិណសទិសោ ជាតោ. យថា តានិ តិណានិ កោដ្ដេត្វា កោដ្ដេត្វា កតរជ្ជុ ជិណ្ណកាលេ កត្ថចិ បតិតំ គហេត្វា តេសំ តិណានំ ‘‘ឥទំ អគ្គំ ឥទំ មូល’’ន្តិ អគ្គេន វា អគ្គំ, មូលេន វា មូលំ សមានេតុំ ទុក្ករំ, តម្បិ បច្ចត្តបុរិសការេ ឋត្វា សក្កា ភវេយ្យ ឧជុំ កាតុំ, ឋបេត្វា បន ទ្វេ ពោធិសត្តេ អញ្ញោ សត្តោ អត្តនោ ធម្មតាយ បច្ចយាការំ ឧជុំ កាតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. ឯវមយំ លោកោ បច្ចយាការំ ឧជុំ កាតុំ អសក្កោន្តោ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតវសេន គណ្ឋិជាតោ ហុត្វា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ សំសារំ នាតិវត្តតិ.

តត្ថ អបាយោតិ និរយោ តិរច្ឆានយោនិ បេត្តិវិសយោ អសុរកាយោ. សព្ពេបិ ហិ តេ វឌ្ឍិសង្ខាតស្ស អាយស្ស អភាវតោ ‘‘អបាយោ’’តិ វុច្ចន្តិ. តថា ទុក្ខស្ស គតិភាវតោ ទុគ្គតិ. សុខសមុស្សយតោ វិនិបតិតត្តា វិនិបាតោ. ឥតរោ បន –

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, សំសារោតិ បវុច្ចតិ’’.

តំ សព្ពម្បិ នាតិវត្តតិ នាតិក្កមតិ. អថ ខោ ចុតិតោ បដិសន្ធិំ, បដិសន្ធិតោ ចុតិន្តិ ឯវំ បុនប្បុនំ ចុតិបដិសន្ធិយោ គណ្ហមានោ តីសុ ភវេសុ ចតូសុ យោនីសុ បញ្ចសុ គតីសុ សត្តសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ នវសុ សត្តាវាសេសុ មហាសមុទ្ទេ វាតុក្ខិត្តនាវា វិយ យន្តគោណោ វិយ ច បរិព្ភមតិយេវ. អវិជ្ជាវិសទោសសល្លិត្តោតិ អវិជ្ជាយេវ អកុសលុប្បាទនេន កុសលជីវិតនាសនតោ វិសន្តិ អវិជ្ជាវិសំ, តទេវ សន្តានទូសនតោ អវិជ្ជាវិសទោសោ, តេន អនុសយបរិយុដ្ឋានទុច្ចរិតភូតេន ភុសំ លិត្តោ មក្ខិតោតិ អវិជ្ជាវិសទោសសល្លិត្តោ. កិលេសកលលីភូតោតិ អវិជ្ជាទិមូលកា កិលេសា ឯវ ឱសីទនដ្ឋេន កលលំ កទ្ទមោតិ កិលេសកលលំ, តទស្ស អត្ថីតិ កិលេសកលលី, ឯវំភូតោ. រាគទោសមោហជដាជដិតោតិ លោភបដិឃាវិជ្ជាសង្ខាតា រាគទោសមោហា ឯវ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ ហេដ្ឋុបរិយវសេន បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនតោ សំសិព្ពនដ្ឋេន វេឡុគុម្ពាទីនំ សាខាជាលសង្ខាតា ជដា វិយាតិ ជដា, តាយ រាគទោសមោហជដាយ ជដិតោ. យថា នាម វេឡុជដាទីហិ វេឡុអាទយោ, ឯវំ តាយ ជដាយ អយំ លោកោ ជដិតោ វិនទ្ធោ សំសិព្ពិតោតិ អត្ថោ. ជដំ វិជដេតាតិ ឥមំ ឯវំ តេធាតុកំ លោកំ ជដេត្វា ឋិតំ ជដំ វិជដេតា សំឆិន្ទិតា សម្បទាលយិតា.

តណ្ហាសង្ឃាដបដិមុក្កោតិ តណ្ហា ឯវ អព្ពោច្ឆិន្នំ បវត្តិតោ សង្ឃដិតដ្ឋេន សង្ឃាដោតិ តណ្ហាសង្ឃាដោ, តស្មិំ តណ្ហាសង្ឃាដេ បដិមុក្កោ អនុបវិដ្ឋោ អន្តោគតោតិ តណ្ហាសង្ឃាដបដិមុក្កោ. តណ្ហាជាលេន ឱត្ថដោតិ តណ្ហា ឯវ បុព្ពេ វុត្តនយេន សំសិព្ពនដ្ឋេន ជាលន្តិ តណ្ហាជាលំ, តេន តណ្ហាជាលេន ឱត្ថដោ សមន្តតោ ឆាទិតោ បលិវេឋិតោ. តណ្ហាសោតេន វុយ្ហតីតិ តណ្ហា ឯវ សំសារេ អាកឌ្ឍនដ្ឋេន សោតោតិ តណ្ហាសោតោ, តេន តណ្ហាសោតេន វុយ្ហតិ អាកឌ្ឍីយតិ. តណ្ហាសញ្ញោជនេន សញ្ញុត្តោតិ តណ្ហា ឯវ លោកំ វដ្ដស្មិំ សំយោជនតោ ពន្ធនតោ សំយោជនន្តិ តណ្ហាសំយោជនំ, តេន តណ្ហាសំយោជនេន សញ្ញុត្តោ ពទ្ធោ. តណ្ហានុសយេន អនុសដោតិ តណ្ហា ឯវ អនុសយនដ្ឋេន អនុសយោតិ តណ្ហានុសយោ, តេន តណ្ហានុសយេន អនុសដោ អនុគតោ ថាមគតោ. តណ្ហាសន្តាបេន សន្តប្បតីតិ តណ្ហា ឯវ បវត្តិកាលេ ផលកាលេ ច លោកំ សន្តាបេតីតិ សន្តាបោ, តេន តណ្ហាសន្តាបេន សន្តប្បតិ សន្តាបីយតិ. តណ្ហាបរិឡាហេន បរិឌយ្ហតីតិ តណ្ហា ឯវ ពលវភូតា បវត្តិកាលេ ផលកាលេ ច សមន្តតោ ទហនដ្ឋេន មហាបរិឡាហោតិ តណ្ហាបរិឡាហោ, តេន តណ្ហាបរិឡាហេន បរិឌយ្ហតិ សមន្តតោ ឌហីយតិ. ទិដ្ឋិសង្ឃាដាទយោ ឥមិនាវ នយេន យោជេតព្ពា.

អនុគតោតិ អនុបវិដ្ឋោ. អនុសដោតិ អនុធាវិតោ. អភិភូតោតិ បីឡិតោ. អព្ភាហតោតិ អភិអាហតោ អភិមុខំ ភុសំ បហតោ. ទុក្ខេ បតិដ្ឋិតោតិ ទុក្ខេ ខន្ធបញ្ចកេ សុខវិបល្លាសេន បតិដ្ឋិតោ អភិនិវិដ្ឋោ.

តណ្ហាយ ឧឌ្ឌិតោតិ តណ្ហាយ ឧល្លង្ឃិតោ. ចក្ខុ ហិ តណ្ហារជ្ជុនា អាវុនិត្វា រូបនាគទន្តេ ឧឌ្ឌិតំ, សោតាទីនិ តណ្ហារជ្ជុនា អាវុនិត្វា សទ្ទាទិនាគទន្តេសុ ឧឌ្ឌិតានិ. តំសមង្គីលោកោបិ ឧឌ្ឌិតោយេវ នាម. ជរាបាការបរិក្ខិត្តោតិ អនតិក្កមនីយដ្ឋេន បាការភូតាយ ជរាយ បរិវារិតោ. មច្ចុបាសេន បរិក្ខិត្តោតិ ទុម្មោចនីយដ្ឋេន បាសភូតេន មរណេន ពទ្ធោ. មហាពន្ធនពទ្ធោតិ ទឡ្ហត្តា ទុច្ឆេទត្តា ច មហន្តេហិ ពន្ធនេហិ ពទ្ធោ. រាគពន្ធនេនាតិ រាគោ ឯវ ពន្ធតិ សំសារតោ ចលិតុំ ន ទេតីតិ រាគពន្ធនំ. តេន រាគពន្ធនេន. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. កិលេសពន្ធនេនាតិ វុត្តាវសេសេន កិលេសពន្ធនេន. ទុច្ចរិតពន្ធនេនាតិ តិវិធេន. សុចរិតំ បន ពន្ធនមោក្ខស្ស ហេតុភូតំ ពន្ធនមោក្ខភូតញ្ច អត្ថិ. តស្មា តំ ន គហេតព្ពំ.

ពន្ធនំ មោចេតាតិ តស្ស ពន្ធនំ មោចេតា. ពន្ធនា មោចេតាតិបិ បាឋោ, ពន្ធនតោ តំ មោចេតាតិ អត្ថោ. មហាសម្ពាធប្បដិបន្នោតិ កុសលសញ្ចារបីឡនេន មហាសម្ពាធសង្ខាតំ រាគទោសមោហមានទិដ្ឋិកិលេសទុច្ចរិតគហនំ បដិបន្នោ. ឱកាសំ ទស្សេតាតិ លោកិយលោកុត្តរសមាធិបញ្ញាឱកាសំ ទស្សេតា. មហាបលិពោធេន បលិពុទ្ធោតិ មហានិវារណេន និវុតោ. មហាលេបេន វា លិត្តោ. បលិពោធោតិ ច រាគាទិសត្តវិធោ ឯវ. ‘‘តណ្ហាទិដ្ឋិបលិពោធោ’’តិ ឯកេ. បលិពោធំ ឆេតាតិ តំ បលិពោធំ ឆិន្ទិតា. មហាបបាតេតិ បញ្ចគតិបបាតេ, ជាតិជរាមរណបបាតេ វា. តំ សព្ពម្បិ ទុរុត្តរណដ្ឋេន បបាតោ. បបាតា ឧទ្ធតាតិ តម្ហា បបាតតោ ឧទ្ធរិតា. មហាកន្តារប្បដិបន្នោតិ ជាតិជរាព្យាធិមរណសោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសកន្តារំ បដិបន្នោ. សព្ពម្បិ តំ ទុរតិក្កមនដ្ឋេន កន្តារោ, តំ កន្តារំ តារេតា. កន្តារា តារេតាតិ វា បាឋោ. មហាសំសារប្បដិបន្នោតិ អព្ពោច្ឆិន្នំ ខន្ធសន្តានំ បដិបន្នោ. សំសារា មោចេតាតិ សំសារតោ មោចេតា. សំសារំ មោចេតាតិ វា បាឋោ. មហាវិទុគ្គេតិ សំសារវិទុគ្គេ. សំសារោយេវ ហិ ទុគ្គមនដ្ឋេន វិទុគ្គោ. សម្បរិវត្តតីតិ ភុសំ និវត្តិត្វា ចរតិ. មហាបលិបេតិ មហន្តេ កាមកទ្ទមេ. កាមោ ហិ ឱសីទនដ្ឋេន បលិបោ. បលិបន្នោតិ លគ្គោ. មហាបលិបបលិបន្នោតិបិ បាឋោ.

អព្ភាហតោតិ សព្ពោបទ្ទវេហិ អព្ភាហតោ. រាគគ្គិនាតិ រាគាទយោយេវ អនុទហនដ្ឋេន អគ្គិ, តេន រាគគ្គិនា. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឧន្នីតកោតិ ឧគ្គហេត្វា នីតោ, ជាតិយា ឧគ្គហេត្វា ជរាទិឧបទ្ទវាយ នីតោតិ អត្ថោ. ក-ការោ បនេត្ថ អនុកម្បាយ ទដ្ឋព្ពោ. ហញ្ញតិ និច្ចមតាណោតិ បរិត្តាយកេន រហិតោ សតតំ បីឡីយតិ. បត្តទណ្ឌោតិ រាជាទីហិ លទ្ធអាណោ. តក្ករោតិ ចោរោ. វជ្ជពន្ធនពទ្ធោតិ រាគាទិវជ្ជពន្ធនេហិ ពទ្ធោ. អាឃាតនបច្ចុបដ្ឋិតោតិ មរណធម្មគណ្ឋិកដ្ឋានំ ឧបេច្ច ឋិតោ. កោចិ ពន្ធនា មោចេតា. កោចិ ពន្ធនំ មោចេតាតិបិ បាឋោ. អនាថោតិ នត្ថិ ឯតស្ស នាថោ ឥស្សរោ, សយំ វា ន នាថោ ន ឥស្សរោតិ អនាថោ, អសរណោតិ វា អត្ថោ. បរមកាបញ្ញប្បត្តោតិ ជរាទិបដិពាហនេ អប្បហុតាយ អតីវ កបណភាវំ បត្តោ. តាយេតាតិ រក្ខិតា. តាយិតាតិ វា បាឋោ សុន្ទរោ. ទុក្ខាភិតុន្នោតិ ជាតិទុក្ខាទីហិ អនេកេហិ ទុក្ខេហិ អភិតុន្នោ អតិព្យាធិតោ អតិកម្បិតោ ច. ចិររត្តំ បីឡិតោតិ ទុក្ខេហេវ ទីឃមទ្ធានំ បីឡិតោ ឃដ្ដិតោ. គធិតោតិ គេធេន គិទ្ធោ, អភិជ្ឈាកាយគន្ថេន វា គន្ថិតោ. និច្ចំ បិបាសិតោតិ បាតុំ ភុញ្ជិតុំ ឥច្ឆា បិបាសា, សា តណ្ហា ឯវ, តណ្ហាបិបាសាយ និរន្តរំ បិបាសិតោ.

អន្ធោតិ ទស្សនដ្ឋេន ចក្ខូតិ សង្ខំ គតាយ បញ្ញាយ អភាវតោ កាណោ. បញ្ញា ហិ ធម្មសភាវំ បស្សតិ. អចក្ខុកោតិ តំ បន អន្ធត្តំ ន បច្ឆា សម្ភូតំ, បកតិយា ឯវ អវិជ្ជមានចក្ខុកោតិ តមេវ អន្ធត្តំ វិសេសេតិ. ហតនេត្តោតិ នយនដ្ឋេន នេត្តន្តិ សង្ខំ គតាយ បញ្ញាយ អភាវតោយេវ វិនដ្ឋនេត្តកោ. សមវិសមំ ទស្សេន្តំ អត្តភាវំ នេតីតិ នេត្តន្តិ ហិ វុត្តំ. បញ្ញាយ សុគតិញ្ច អគតិញ្ច នយតិ. ហតនេត្តត្តាយេវស្ស នេតុអភាវំ ទស្សេន្តោ អបរិណាយកោតិ អាហ, អវិជ្ជមាននេត្តកោតិ អត្ថោ. អញ្ញោបិស្ស នេតា ន វិជ្ជតីតិ វុត្តំ ហោតិ. វិបថបក្ខន្ទោតិ វិបរីតោ, វិសមោ វា បថោ វិបថោ, តំ វិបថំ បក្ខន្ទោ បវិដ្ឋោ បដិបន្នោតិ វិបថបក្ខន្ទោ, មិច្ឆាបថសង្ខាតំ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បដិបន្នោតិ អត្ថោ. អញ្ជសាបរទ្ធោតិ អញ្ជសេ ឧជុមគ្គស្មិំ មជ្ឈិមបដិបទាយ អបរទ្ធោ វិរទ្ធោ. អរិយបថំ អានេតាតិ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ឧបនេតា បដិបាទយិតា. មហោឃបក្ខន្ទោតិ យស្ស សំវិជ្ជន្តិ, តំ វដ្ដស្មិំ ឱហនន្តិ ឱសីទាបេន្តីតិ ឱឃា, បកតិឱឃតោ មហន្តា ឱឃាតិ មហោឃា. តេ កាមោឃោ ភវោឃោ ទិដ្ឋោឃោ អវិជ្ជោឃោតិ ចតុប្បភេទា. តេ មហោឃេ បក្ខន្ទោ បវិដ្ឋោតិ មហោឃបក្ខន្ទោ, សំសារសង្ខាតំ មហោឃំ វា បក្ខន្ទោតិ.

១១៨. ឥទានិ ឯកុត្តរិកនយោ. តត្ថ ទ្វីហិ ទិដ្ឋិគតេហីតិ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋីហិ. តត្ថ ទិដ្ឋិយេវ ទិដ្ឋិគតំ ‘‘គូថគតំ មុត្តគត’’ន្តិអាទីនិ (អ. និ. ៩.១១) វិយ. គន្តព្ពាភាវតោ វា ទិដ្ឋិយា គតមត្តមេវេតន្តិ ទិដ្ឋិគតំ, ទិដ្ឋីសុ គតំ ឥទំ ទស្សនំ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិអន្តោគធត្តាតិបិ ទិដ្ឋិគតំ. ទ្វាសដ្ឋិតេសដ្ឋិទិដ្ឋិយោបិ ហិ សស្សតទិដ្ឋិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋីតិ ទ្វេវ ទិដ្ឋិយោ ហោន្តិ. តស្មា សង្ខេបេន សព្ពា ទិដ្ឋិយោ អន្តោ ករោន្តោ ‘‘ទ្វីហិ ទិដ្ឋិគតេហី’’តិ វុត្តំ. បរិយុដ្ឋិតោតិ បរិយុដ្ឋានំ បត្តោ សមុទាចារំ បត្តោ, ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានេន កុសលចារស្ស គហណំ បត្តោតិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘ទ្វីហិ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិគតេហិ បរិយុដ្ឋិតា ទេវមនុស្សា ឱលីយន្តិ ឯកេ, អតិធាវន្តិ ឯកេ, ចក្ខុមន្តោ ច បស្សន្តី’’តិអាទិ (ឥតិវុ. ៤៩).

តីហិ ទុច្ចរិតេហីតិ តិវិធកាយទុច្ចរិតេន ចតុព្ពិធវចីទុច្ចរិតេន តិវិធមនោទុច្ចរិតេន. វិប្បដិបន្នោតិ វិរូបំ បដិបន្នោ, មិច្ឆាបដិបន្នោតិ អត្ថោ. យោគេហិ យុត្តោតិ វដ្ដស្មិំ យោជេន្តីតិ យោគា, ឦតិអត្ថេន វា យោគា, តេហិ យោគេហិ យុត្តោ សមប្បិតោ. ចតុយោគយោជិតោតិ កាមយោគោ, ភវយោគោ, ទិដ្ឋិយោគោ, អវិជ្ជាយោគោតិ ឥមេហិ ចតូហិ យោគេហិ សកដស្មិំ យោគោ វិយ វដ្ដស្មិំ យោជិតោ. បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ កាមយោគោ. រូបារូបភវេសុ ឆន្ទរាគោ, ឈាននិកន្តិ ច, សស្សតទិដ្ឋិសហជាតោ រាគោ ភវវសេន បត្ថនា ភវយោគោ. ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ ទិដ្ឋិយោគោ. អដ្ឋសុ ឋានេសុ អញ្ញាណំ អវិជ្ជាយោគោ. តេ ឯវ ចត្តារោ ពលវភូតា ឱឃា, ទុព្ពលភូតា យោគា.

ចតូហិ គន្ថេហីតិ យស្ស សំវិជ្ជន្តិ, តំ ចុតិបដិសន្ធិវសេន វដ្ដស្មិំ គន្ថេន្តិ ឃដេន្តីតិ គន្ថា. តេ អភិជ្ឈា កាយគន្ថោ, ព្យាបាទោ កាយគន្ថោ, សីលព្ពតបរាមាសោ កាយគន្ថោ, ឥទំសច្ចាភិនិវេសោ កាយគន្ថោតិ ចតុប្បភេទា. អភិជ្ឈាយន្តិ ឯតាយ, សយំ វា អភិជ្ឈាយតិ, អភិជ្ឈាយនមត្តមេវ វា ឯសាតិ អភិជ្ឈា, លោភោយេវ. នាមកាយំ គន្ថេតិ ចុតិបដិសន្ធិវសេន វដ្ដស្មិំ ឃដេតីតិ កាយគន្ថោ. ព្យាបជ្ជតិ តេន ចិត្តំ បូតិភាវំ គច្ឆតិ, ព្យាបាទយតិ វា វិនយាចាររូបសម្បត្តិហិតសុខាទីនីតិ ព្យាបាទោ. ឥតោ ពហិទ្ធា សមណព្រាហ្មណានំ សីលេន សុទ្ធិ វតេន សុទ្ធិ សីលវតេន សុទ្ធីតិ បរាមសនំ សីលព្ពតបរាមាសោ. សព្ពញ្ញុភាសិតម្បិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិអាទិនា អាការេន អភិនិវិសតីតិ ឥទំសច្ចាភិនិវេសោ. តេហិ ចតូហិ គន្ថេហិ គន្ថិតោ, ពទ្ធោតិ អត្ថោ.

ចតូហិ ឧបាទានេហីតិ ភុសំ អាទិយន្តិ ទឡ្ហគ្គាហំ គណ្ហន្តីតិ ឧបាទានា. តេ កាមុបាទានំ ទិដ្ឋុបាទានំ សីលព្ពតុបាទានំ អត្តវាទុបាទានន្តិ ចតុប្បភេទា. វត្ថុសង្ខាតំ កាមំ ឧបាទិយតីតិ កាមុបាទានំ, កាមោ ច សោ ឧបាទានញ្ចាតិបិ កាមុបាទានំ. ទិដ្ឋិ ច សា ឧបាទានញ្ចាតិ ទិដ្ឋុបាទានំ, ទិដ្ឋិំ ឧបាទិយតីតិបិ ទិដ្ឋុបាទានំ. ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.១៤៧) ហិ បុរិមទិដ្ឋិំ ឧត្តរទិដ្ឋិ ឧបាទិយតិ. សីលព្ពតំ ឧបាទិយតីតិ សីលព្ពតុបាទានំ, សីលព្ពតញ្ច តំ ឧបាទានញ្ចាតិបិ សីលព្ពតុបាទានំ. គោសីលគោវតាទីនិ ហិ ឯវំ វិសុទ្ធីតិ អភិនិវេសតោ សយមេវ ឧបាទានានិ. វទន្តិ ឯតេនាតិ វាទោ, ឧបាទិយន្តិ ឯតេនាតិ ឧបាទានំ. កិំ វទន្តិ, ឧបាទិយន្តិ វា? អត្តានំ. អត្តនោ វាទុបាទានំ អត្តវាទុបាទានំ, អត្តវាទមត្តមេវ វា អត្តាតិ ឧបាទិយន្តិ ឯតេនាតិ អត្តវាទុបាទានំ. ឋបេត្វា ឥមា ទ្វេ ទិដ្ឋិយោ សព្ពាបិ ទិដ្ឋី ទិដ្ឋុបាទានំ. តេហិ ចតូហិ ឧបាទានេហិ. ឧបាទីយតីតិ ភុសំ គណ្ហីយតិ. ឧបាទិយតីតិ វា បាឋោ, លោកោ ឧបាទានេហិ តំ តំ អារម្មណំ ភុសំ គណ្ហាតីតិ អត្ថោ.

បញ្ចគតិសមារុឡ្ហោតិ សុកតទុក្កដការណេហិ គម្មតិ ឧបសង្កមីយតីតិ គតិ, សហោកាសកា ខន្ធា. និរយោ តិរច្ឆានយោនិ បេត្តិវិសយោ មនុស្សា ទេវាតិ ឥមា បញ្ច គតិយោ វោក្កមនភាវេន ភុសំ អារុឡ្ហោ. បញ្ចហិ កាមគុណេហីតិ រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពសង្ខាតេហិ បញ្ចហិ វត្ថុកាមកោដ្ឋាសេហិ. រជ្ជតីតិ អយោនិសោមនសិការំ បដិច្ច រាគុប្បាទនេន តេហិ រញ្ជីយតិ, សារត្តោ ករីយតីតិ អត្ថោ. បញ្ចហិ នីវរណេហីតិ ចិត្តំ នីវរន្តិ បរិយោនន្ធន្តីតិ នីវរណា. កាមច្ឆន្ទព្យាបាទថិនមិទ្ធឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចវិចិកិច្ឆាសង្ខាតេហិ បញ្ចហិ នីវរណេហិ. ឱត្ថដោតិ ឧបរិតោ បិហិតោ.

ឆហិ វិវាទមូលេហីតិ ឆហិ វិវាទស្ស មូលេហិ. យថាហ –

‘‘ឆយិមានិ, ភិក្ខវេ, វិវាទមូលានិ. កតមានិ ឆ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កោធនោ ហោតិ ឧបនាហី. យោ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កោធនោ ហោតិ ឧបនាហី. សោ សត្ថរិបិ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ, ធម្មេបិ, សង្ឃេបិ, សិក្ខាយបិ ន បរិបូរការី. យោ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ, ធម្មេបិ, សង្ឃេបិ, សិក្ខាយបិ ន បរិបូរការី, សោ សង្ឃេ វិវាទំ ជនេតិ. យោ ហោតិ វិវាទោ ពហុជនាហិតាយ ពហុជនាសុខាយ ពហុនោ ជនស្ស អនត្ថាយ អហិតាយ ទុក្ខាយ ទេវមនុស្សានំ. ឯវរូបំ ចេ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, វិវាទមូលំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា សមនុបស្សេយ្យាថ, តត្រ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, តស្សេវ បាបកស្ស វិវាទមូលស្ស បហានាយ វាយមេយ្យាថ. ឯវរូបំ ចេ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, វិវាទមូលំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ន សមនុបស្សេយ្យាថ. តត្រ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, តស្សេវ បាបកស្ស វិវាទមូលស្ស អាយតិំ អនវស្សវាយ បដិបជ្ជេយ្យាថ. ឯវមេតស្ស បាបកស្ស វិវាទមូលស្ស បហានំ ហោតិ. ឯវមេតស្ស បាបកស្ស វិវាទមូលស្ស អាយតិំ អនវស្សវោ ហោតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ មក្ខី ហោតិ បឡាសី. ឥស្សុកី ហោតិ មច្ឆរី. សឋោ ហោតិ មាយាវី. បាបិច្ឆោ ហោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ. សន្ទិដ្ឋិបរាមាសី ហោតិ អាធានគ្គាហី ទុប្បដិនិស្សគ្គី. យោ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សន្ទិដ្ឋិបរាមាសី ហោតិ អាធានគ្គាហី ទុប្បដិនិស្សគ្គី, សោ សត្ថរិបិ…បេ… អាយតិំ អនវស្សវោ ហោតី’’តិ (បរិ. ២៧២; អ. និ. ៦.៣៦).

តត្ថ កោធនោតិ កុជ្ឈនលក្ខណេន កោធេន សមន្នាគតោ. ឧបនាហីតិ វេរអប្បដិនិស្សជ្ជនលក្ខណេន ឧបនាហេន សមន្នាគតោ. អហិតាយ ទុក្ខាយ ទេវមនុស្សានន្តិ ទ្វិន្នំ ភិក្ខូនំ វិវាទោ កថំ ទេវមនុស្សានំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តតីតិ? កោសម្ពកក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៤៥១ អាទយោ) វិយ ទ្វីសុ ភិក្ខូសុ វិវាទំ អាបន្នេសុ តស្មិំ វិហារេ តេសំ អន្តេវាសិកា វិវទន្តិ, តេសំ ឱវាទំ គណ្ហន្តោ ភិក្ខុនិសង្ឃោ វិវទតិ, តតោ តេសំ ឧបដ្ឋាកាបិ វិវទន្តិ. អថ មនុស្សានំ អារក្ខទេវតា ទ្វេ កោដ្ឋាសា ហោន្តិ. ធម្មវាទីនំ អារក្ខទេវតា ធម្មវាទិនិយោ ហោន្តិ អធម្មវាទីនំ អធម្មវាទិនិយោ. តតោ អារក្ខទេវតានំ មិត្តា ភុម្មដ្ឋទេវតា ភិជ្ជន្តិ. ឯវំ បរម្បរាយ យាវ ព្រហ្មលោកា ឋបេត្វា អរិយសាវកេ សព្ពេ ទេវមនុស្សា ទ្វេ កោដ្ឋាសា ហោន្តិ. ធម្មវាទីហិ បន អធម្មវាទិនោវ ពហុតរា ហោន្តិ. តតោ យំ ពហុកេហិ គហិតំ, សព្ពំ តំ សច្ចន្តិ ធម្មំ វិស្សជ្ជេត្វា ពហុតរាវ អធម្មំ គណ្ហន្តិ. តេ អធម្មំ បុរក្ខត្វា វិហរន្តា អបាយេសុ និព្ពត្តន្តិ. ឯវំ ទ្វិន្នំ ភិក្ខូនំ វិវាទោ ទេវមនុស្សានំ អហិតាយ ទុក្ខាយ ហោតិ. អជ្ឈត្តំ វាតិ តុម្ហាកំ អព្ភន្តរបរិសាយ វា. ពហិទ្ធា វាតិ បរេសំ បរិសាយ វា. មក្ខីតិ បរេសំ គុណមក្ខណលក្ខណេន មក្ខេន សមន្នាគតោ. បឡាសីតិ យុគគ្គាហលក្ខណេន បឡាសេន សមន្នាគតោ. ឥស្សុកីតិ បរេសំ សក្ការាទិឥស្សាយនលក្ខណាយ ឥស្សាយ សមន្នាគតោ. មច្ឆរីតិ អាវាសមច្ឆរិយាទីហិ បញ្ចហិ មច្ឆរិយេហិ សមន្នាគតោ. សឋោតិ កេរាដិកោ. មាយាវីតិ កតបាបបដិច្ឆាទកោ. បាបិច្ឆោតិ អសន្តសម្ភាវនិច្ឆកោ ទុស្សីលោ. មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ នត្ថិកវាទី អហេតុកវាទី អកិរិយវាទី. សន្ទិដ្ឋិបរាមាសីតិ សយំ ទិដ្ឋិមេវ បរាមសតិ. អាធានគ្គាហីតិ ទឡ្ហគ្គាហី. ទុប្បដិនិស្សគ្គីតិ ន សក្កា ហោតិ គហិតំ វិស្សជ្ជាបេតុំ. ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គេ បន ‘‘តត្ថ កតមានិ ឆ វិវាទមូលានិ? កោធោ មក្ខោ ឥស្សា សាឋេយ្យំ បាបិច្ឆតា សន្ទិដ្ឋិបរាមាសិតា, ឥមានិ ឆ វិវាទមូលានី’’តិ (វិភ. ៩៤៤) បធានវសេន ឯកេកោយេវ ធម្មោ វុត្តោ.

ឆហិ តណ្ហាកាយេហីតិ ‘‘រូបតណ្ហា, សទ្ទតណ្ហា, គន្ធតណ្ហា, រសតណ្ហា, ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា, ធម្មតណ្ហា’’តិ (វិភ. ៩៤៤) វុត្តាហិ ឆហិ តណ្ហាហិ. តត្ថ យស្មា ឯកេកាយេវ តណ្ហា អនេកវិសយត្តា ឯកេកស្មិម្បិ វិសយេ បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិតោ អនេកា ហោន្តិ, តស្មា សមូហដ្ឋេន កាយសទ្ទេន យោជេត្វា តណ្ហាកាយាតិ វុត្តំ. តណ្ហាកាយាតិ វុត្តេបិ តណ្ហា ឯវ. រជ្ជតីតិ សយំ អារម្មណេ រជ្ជតិ, សារត្តោ ហោតិ.

ឆហិ ទិដ្ឋិគតេហីតិ សព្ពាសវសុត្តេ វុត្តេហិ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ –

‘‘តស្ស ឯវំ អយោនិសោ មនសិករោតោ ឆន្នំ ទិដ្ឋីនំ អញ្ញតរា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ. ‘អត្ថិ មេ អត្តា’តិ វា អស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, ‘នត្ថិ មេ អត្តា’តិ វា អស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, ‘អត្តនាវ អត្តានំ សញ្ជានាមី’តិ វា អស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, ‘អត្តនាវ អនត្តានំ សញ្ជានាមី’តិ វា អស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, ‘អនត្តនាវ អត្តានំ សញ្ជានាមី’តិ វា អស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ. អថ វា បនស្ស ឯវំ ទិដ្ឋិ ហោតិ ‘យោ មេ អយំ អត្តា វទោ វេទេយ្យោ តត្រ តត្រ កល្យាណបាបកានំ កម្មានំ វិបាកំ បដិសំវេទេតិ, សោ ច ខោ បន មេ អយំ អត្តា និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតី’’’តិ (ម. និ. ១.១៩).

តត្ថ អត្ថិ មេ អត្តាតិ សស្សតទិដ្ឋិ សព្ពកាលេសុ អត្តនោ អត្ថិតំ គណ្ហាតិ. សច្ចតោ ថេតតោតិ ភូតតោ ច ថិរតោ ច, ‘‘ឥទំ សច្ច’’ន្តិ សុដ្ឋុ ទឡ្ហភាវេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. នត្ថិ មេ អត្តាតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ សតោ សត្តស្ស តត្ថ តត្ថ វិភវគ្គហណតោ. អថ វា បុរិមាបិ តីសុ កាលេសុ អត្ថីតិ គហណតោ សស្សតទិដ្ឋិ, បច្ចុប្បន្នមេវ អត្ថីតិ គណ្ហន្តី ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ, បច្ឆិមាបិ អតីតានាគតេសុ នត្ថីតិ គហណតោ ‘‘ភស្សន្តា អាហុតិយោ’’តិ គហិតទិដ្ឋិគតិកានំ វិយ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ. អតីតេ ឯវ នត្ថីតិ គណ្ហន្តី អធិច្ចសមុប្បន្នកស្ស វិយ សស្សតទិដ្ឋិ. អត្តនាវ អត្តានំ សញ្ជានាមីតិ សញ្ញាក្ខន្ធសីសេន ខន្ធេ អត្តាតិ គហេត្វា សញ្ញាយ អវសេសក្ខន្ធេ សញ្ជានតោ ឥមិនា អត្តនា ឥមំ អត្តានំ សញ្ជានាមីតិ ហោតិ. អត្តនាវ អនត្តានន្តិ សញ្ញាក្ខន្ធំយេវ អត្តាតិ គហេត្វា, ឥតរេ ចត្តារោបិ អនត្តាតិ គហេត្វា សញ្ញាយ តេ សញ្ជានតោ ឯវំ ហោតិ. អនត្តនាវ អត្តានន្តិ សញ្ញាក្ខន្ធំ អនត្តាតិ គហេត្វា, ឥតរេ ចត្តារោបិ អត្តាតិ គហេត្វា សញ្ញាយ តេ សញ្ជានតោ ឯវំ ហោតិ. សព្ពាបិ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិយោវ. វទោ វេទេយ្យោតិអាទយោ បន សស្សតទិដ្ឋិយា ឯវ អភិនិវេសាការា. តត្ថ វទតីតិ វទោ, វចីកម្មស្ស ការកោតិ វុត្តំ ហោតិ. វេទយតីតិ វេទេយ្យោ, ជានាតិ អនុភវតិ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. កិំ វេទេតីតិ? តត្រ តត្រ កល្យាណបាបកានំ កម្មានំ វិបាកំ បដិសំវេទេតិ. តត្រ តត្រាតិ តេសុ តេសុ យោនិគតិឋិតិនិវាសនិកាយេសុ អារម្មណេសុ វា. និច្ចោតិ ឧប្បាទវយរហិតោ. ធុវោតិ ថិរោ សារភូតោ. សស្សតោតិ សព្ពកាលិកោ. អវិបរិណាមធម្មោតិ អត្តនោ បកតិភាវំ អវិជហនធម្មោ, កកណ្ដកោ វិយ នានប្បការតំ នាបជ្ជតិ. សស្សតិសមន្តិ ចន្ទសូរិយសមុទ្ទមហាបថវីបព្ពតា លោកវោហារេន សស្សតិយោតិ វុច្ចន្តិ. សស្សតីហិ សមំ សស្សតិសមំ. យាវ សស្សតិយោ តិដ្ឋន្តិ, តាវ តថេវ ឋស្សតីតិ គណ្ហតោ ឯវំ ទិដ្ឋិ ហោតិ.

ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គេ បន ‘‘តត្រ តត្រ ទីឃរត្តំ កល្យាណបាបកានំ កម្មានំ វិបាកំ បច្ចនុភោតិ, ន សោ ជាតោ នាហោសិ, ន សោ ជាតោ ន ភវិស្សតិ, និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោតិ វា បនស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (វិភ. ៩៤៨) ឆ ទិដ្ឋី ឯវំ វិសេសេត្វា វុត្តា.

តត្ថ ន សោ ជាតោ នាហោសីតិ សោ អត្តា អជាតិធម្មតោ ន ជាតោ នាម, សទា វិជ្ជមានោយេវាតិ អត្ថោ. តេនេវ អតីតេ នាហោសិ, អនាគតេ ន ភវិស្សតិ. យោ ហិ ជាតោ, សោ អហោសិ. យោ ច ជាយិស្សតិ, សោ ភវិស្សតីតិ វុច្ចតិ. អថ វា ន សោ ជាតោ នាហោសីតិ សោ សទា វិជ្ជមានត្តា អតីតេបិ ន ជាតុ ន អហោសិ, អនាគតេបិ ន ជាតុ ន ភវិស្សតិ. អនុសយា វុត្តត្ថា.

សត្តហិ សញ្ញោជនេហីតិ សត្តកនិបាតេ វុត្តេហិ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ –

‘‘សត្តិមានិ, ភិក្ខវេ, សំយោជនានិ. កតមានិ សត្ត? អនុនយសំយោជនំ, បដិឃសំយោជនំ, ទិដ្ឋិសំយោជនំ, វិចិកិច្ឆាសំយោជនំ, មានសំយោជនំ, ភវរាគសំយោជនំ, អវិជ្ជាសំយោជនំ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត សំយោជនានី’’តិ (អ. និ. ៧.៨).

តត្ថ អនុនយសំយោជនន្តិ កាមរាគសំយោជនំ. សព្ពានេវេតានិ ពន្ធនដ្ឋេន សំយោជនានិ.

សត្តហិ មានេហីតិ ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គេ វុត្តេហិ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ –

‘‘មានោ, អតិមានោ, មានាតិមានោ, ឱមានោ, អធិមានោ, អស្មិមានោ, មិច្ឆាមានោ’’តិ (វិភ. ៩៥០).

តត្ថ មានោតិ សេយ្យាទិវសេន បុគ្គលំ អនាមសិត្វា ជាតិអាទីសុ វត្ថុវសេនេវ ឧន្នតិ. អតិមានោតិ ជាតិអាទីហិ ‘‘មយា សទិសោ នត្ថី’’តិ អតិក្កមិត្វា ឧន្នតិ. មានាតិមានោតិ ‘‘អយំ បុព្ពេ មយា សទិសោ, ឥទានិ អហំ សេដ្ឋោ, អយំ ហីនតរោ’’តិ ឧប្បន្នមានោ. ឱមានោតិ ជាតិអាទីហិ អត្តានំ ហេដ្ឋា កត្វា បវត្តមានោ, ហីនោហមស្មីតិ មានោយេវ. អធិមានោតិ អនធិគតេយេវ ចតុសច្ចធម្មេ អធិគតោតិ មានោ. អយំ បន អធិមានោ បរិសុទ្ធសីលស្ស កម្មដ្ឋានេ អប្បមត្តស្ស នាមរូបំ វវត្ថបេត្វា បច្ចយបរិគ្គហេន វិតិណ្ណកង្ខស្ស តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តស្ស អារទ្ធវិបស្សកស្ស បុថុជ្ជនស្ស ឧប្បជ្ជតិ, ន អញ្ញេសំ. អស្មិមានោតិ រូបាទីសុ ខន្ធេសុ អស្មីតិ មានោ, ‘‘អហំ រូប’’ន្តិអាទិវសេន ឧប្បន្នមានោតិ វុត្តំ ហោតិ. មិច្ឆាមានោតិ បាបកេន កម្មាយតនាទិនា ឧប្បន្នមានោ.

លោកធម្មា វុត្តត្ថា. សម្បរិវត្តតីតិ លោកធម្មេហិ ហេតុភូតេហិ លាភាទីសុ ចតូសុ អនុរោធវសេន, អលាភាទីសុ ចតូសុ បដិវិរោធវសេន ភុសំ និវត្តតិ, បកតិភាវំ ជហាតីតិ អត្ថោ. មិច្ឆត្តាបិ វុត្តត្ថា. និយ្យាតោតិ គតោ បក្ខន្ទោ, អភិភូតោតិ អត្ថោ.

អដ្ឋហិ បុរិសទោសេហីតិ អដ្ឋកនិបាតេ ឧបមាហិ សហ, ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គេ ឧបមំ វិនា វុត្តេហិ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ –

‘‘កតមេ អដ្ឋ បុរិសទោសា? ឥធ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ ‘ន សរាមិ ន សរាមី’តិ អស្សតិយាវ និព្ពេឋេតិ. អយំ បឋមោ បុរិសទោសោ.

‘‘បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ ចោទកំយេវ បដិប្ផរតិ ‘កិំ នុ ខោ តុយ្ហំ ពាលស្ស អព្យត្តស្ស ភណិតេន, ត្វម្បិ នាម មំ ភណិតព្ពំ មញ្ញសី’តិ? អយំ ទុតិយោ បុរិសទោសោ.

‘‘បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ ចោទកំយេវ បច្ចារោបេតិ ‘ត្វម្បិ ខោសិ ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, ត្វំ តាវ បឋមំ បដិករោហី’តិ. អយំ តតិយោ បុរិសទោសោ.

‘‘បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតិ, ពហិទ្ធា កថំ អបនាមេតិ, កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ. អយំ ចតុត្ថោ បុរិសទោសោ.

‘‘បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ សង្ឃមជ្ឈេ ពាហាវិក្ខេបកំ ភណតិ. អយំ បញ្ចមោ បុរិសទោសោ.

‘‘បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ អនាទិយិត្វា សង្ឃំ អនាទិយិត្វា ចោទកំ សាបត្តិកោវ យេន កាមំ បក្កមតិ. អយំ ឆដ្ឋោ បុរិសទោសោ.

‘‘បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ ‘នេវាហំ អាបន្នោម្ហិ, ន បនាហំ អនាបន្នោម្ហី’តិ សោ តុណ្ហីភូតោ សង្ឃំ វិហេសេតិ. អយំ សត្តមោ បុរិសទោសោ.

‘‘បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ ឯវមាហ – ‘កិំ នុ ខោ តុម្ហេ អាយស្មន្តោ អតិពាឡ្ហំ មយិ ព្យាវដា? ឥទានាហំ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តិស្សាមី’តិ. សោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តិត្វា ឯវមាហ ‘ឥទានិ ខោ តុម្ហេ អាយស្មន្តោ អត្តមនា ហោថា’តិ. អយំ អដ្ឋមោ បុរិសទោសោ. ឥមេ អដ្ឋ បុរិសទោសា’’តិ (វិភ. ៩៥៧; អ. និ. ៨.១៤).

តត្ថ បុរិសទោសាតិ បុរិសានំ ទោសា, តេ បន បុរិសសន្តានំ ទូសេន្តីតិ ទោសា. ន សរាមិ ន សរាមីតិ ‘‘មយា ឯតស្ស កម្មស្ស កតដ្ឋានំ នស្សរាមិ ន សល្លក្ខេមី’’តិ ឯវំ អស្សតិភាវេន និព្ពេឋេតិ មោចេតិ. ចោទកំយេវ បដិប្ផរតីតិ បដិវិរុទ្ធោ ហុត្វា ផរតិ, បដិអាណិភាវេន តិដ្ឋតិ. កិំ នុ ខោ តុយ្ហន្តិ តុយ្ហំ ពាលស្ស អព្យត្តស្ស ភណិតេន នាម កិំ, យោ ត្វំ នេវ វត្ថុំ, ន អាបត្តិំ, ន ចោទនំ ជានាសីតិ ទីបេតិ. ត្វម្បិ នាម ឯវំ កិញ្ចិ អជានន្តោ ភណិតព្ពំ មញ្ញសីតិ អជ្ឈោត្ថរតិ. បច្ចារោបេតីតិ ‘‘ត្វម្បិ ខោសី’’តិអាទីនិ វទន្តោ បតិអារោបេតិ. បដិករោហីតិ ទេសនាគាមិនិំ ទេសេហិ, វុដ្ឋានគាមិនិតោ វុដ្ឋាហិ, តតោ សុទ្ធន្តេ បតិដ្ឋិតោ អញ្ញំ ចោទេស្សសីតិ ទីបេតិ. អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតីតិ អញ្ញេន ការណេន, វចនេន វា អញ្ញំ ការណំ, វចនំ វា បដិច្ឆាទេតិ. ‘‘អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ វុត្តោ ‘‘កោ អាបន្នោ, កិំ អាបន្នោ, កិស្មិំ អាបន្នោ, កថំ អាបន្នោ, កំ ភណថ, កិំ ភណថា’’តិ ភណតិ. ‘‘ឯវរូបំ កិញ្ចិ តយា ទិដ្ឋ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ន សុណាមី’’តិ សោតំ ឧបនេតិ. ពហិទ្ធា កថំ អបនាមេតីតិ ‘‘ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘បាដលិបុត្តំ គតោម្ហី’’តិ វត្វា បុន ‘‘ន តវ បាដលិបុត្តគមនំ បុច្ឆាមា’’តិ វុត្តេ តតោ រាជគហំ គតោម្ហីតិ. ‘‘រាជគហំ វា យាហិ ព្រាហ្មណគេហំ វា, អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ. ‘‘តត្ថ មេ សូករមំសំ លទ្ធ’’ន្តិអាទីនិ វទន្តោ កថំ ពហិទ្ធា វិក្ខិបតិ. កោបន្តិ កុបិតភាវំ, ទោសន្តិ ទុដ្ឋភាវំ. ឧភយម្បេតំ កោធស្សេវ នាមំ. អប្បច្ចយន្តិ អសន្តុដ្ឋាការំ, ទោមនស្សស្សេតំ នាមំ. បាតុករោតីតិ ទស្សេតិ បកាសេតិ. ពាហាវិក្ខេបកំ ភណតីតិ ពាហំ វិក្ខិបិត្វា វិក្ខិបិត្វា អលជ្ជិវចនំ វទតិ. អនាទិយិត្វាតិ ចិត្តីការេន អគ្គហេត្វា អវជានិត្វា, អនាទរោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. វិហេសេតីតិ វិហេឋេតិ ពាធតិ. អតិពាឡ្ហន្តិ អតិទឡ្ហំ អតិប្បមាណំ. មយិ ព្យាវដាតិ មយិ ព្យាបារំ អាបន្នា. ហីនាយាវត្តិត្វាតិ ហីនស្ស គិហិភាវស្ស អត្ថាយ អាវត្តិត្វា, គិហី ហុត្វាតិ អត្ថោ. អត្តមនា ហោថាតិ តុដ្ឋចិត្តា ហោថ, ‘‘មយា លភិតព្ពំ លភថ, មយា វសិតព្ពដ្ឋានេ វសថ, ផាសុវិហារោ វោ មយា កតោ’’តិ អធិប្បាយេន វទតិ. ទុស្សតីតិ ទុដ្ឋោ ហោតិ.

នវហិ អាឃាតវត្ថូហីតិ សត្តេសុ ឧប្បត្តិវសេនេវ កថិតានិ. យថាហ –

‘‘នវយិមានិ, ភិក្ខវេ, អាឃាតវត្ថូនិ. កតមានិ នវ? ‘អនត្ថំ មេ អចរី’តិ អាឃាតំ ពន្ធតិ, ‘អនត្ថំ មេ ចរតី’តិ អាឃាតំ ពន្ធតិ, ‘អនត្ថំ មេ ចរិស្សតី’តិ អាឃាតំ ពន្ធតិ, ‘បិយស្ស មេ មនាបស្ស អនត្ថំ អចរិ, អនត្ថំ ចរតិ, អនត្ថំ ចរិស្សតី’តិ អាឃាតំ ពន្ធតិ, ‘អប្បិយស្ស មេ អមនាបស្ស អត្ថំ អចរិ, អត្ថំ ចរតិ, អត្ថំ ចរិស្សតី’តិ អាឃាតំ ពន្ធតិ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, នវ អាឃាតវត្ថូនី’’តិ (អ. និ. ៩.២៩).

តត្ថ អាឃាតវត្ថូនីតិ អាឃាតការណានិ. អាឃាតន្តិ ចេត្ថ កោបោ, សោយេវ ឧបរូបរិ កោបស្ស វត្ថុត្តា អាឃាតវត្ថុ. អាឃាតំ ពន្ធតីតិ កោបំ ពន្ធតិ ករោតិ ឧប្បាទេតិ. ‘‘អត្ថំ មេ នាចរិ, ន ចរតិ, ន ចរិស្សតិ. បិយស្ស មេ មនាបស្ស អត្ថំ នាចរិ, ន ចរតិ, ន ចរិស្សតិ. អប្បិយស្ស មេ អមនាបស្ស អនត្ថំ នាចរិ, ន ចរតិ, ន ចរិស្សតី’’តិ (មហានិ. ៨៥; វិភ. ៩៦០; ធ. ស. ១០៦៦) និទ្ទេសេ វុត្តានិ អបរានិបិ នវ អាឃាតវត្ថូនិ ឥមេហេវ នវហិ សង្គហិតានិ. អាឃាតិតោតិ ឃដ្ដិតោ.

នវវិធមានេហីតិ កតមេ នវវិធមានា? សេយ្យស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ, សេយ្យស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ, សេយ្យស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ. សទិសស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ, សទិសស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ, សទិសស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ. ហីនស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ, ហីនស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ, ហីនស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ. ឥមេ នវវិធមានា (វិភ. ៩៦២).

ឯត្ថ បន សេយ្យស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ រាជូនញ្ចេវ បព្ពជិតានញ្ច ឧប្បជ្ជតិ. រាជា ហិ ‘‘រដ្ឋេន វា ធនេន វា វាហនេហិ វា កោ មយា សទិសោ អត្ថី’’តិ ឯតំ មានំ ករោតិ, បព្ពជិតោបិ ‘‘សីលធុតង្គាទីហិ កោ មយា សទិសោ អត្ថី’’តិ ឯតំ មានំ ករោតិ.

សេយ្យស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោបិ ឯតេសំយេវ ឧប្បជ្ជតិ. រាជា ហិ ‘‘រដ្ឋេន វា ធនេន វា វាហនេហិ វា អញ្ញរាជូហិ សទ្ធិំ មយ្ហំ កិំ នានាករណ’’ន្តិ ឯតំ មានំ ករោតិ, បព្ពជិតោបិ ‘‘សីលធុតង្គាទីហិ អញ្ញេន ភិក្ខុនា មយ្ហំ កិំ នានាករណ’’ន្តិ ឯតំ មានំ ករោតិ.

សេយ្យស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោបិ ឯតេសំយេវ ឧប្បជ្ជតិ. យស្ស ហិ រញ្ញោ រដ្ឋំ វា ធនំ វា វាហនាទីនិ វា នាតិសម្បន្នានិ ហោន្តិ, សោ ‘‘មយ្ហំ រាជាតិ វោហារសុខមត្តកមេវ, កិំ រាជា នាម អហ’’ន្តិ ឯតំ មានំ ករោតិ, បព្ពជិតោបិ អប្បលាភសក្ការោ ‘‘អហំ ធម្មកថិកោ ពហុស្សុតោ មហាថេរោតិ កថាមត្តមេវ, កិំ ធម្មកថិកោ នាមាហំ, កិំ ពហុស្សុតោ នាមាហំ, កិំ មហាថេរោ នាមាហំ, យស្ស មេ លាភសក្ការោ នត្ថី’’តិ ឯតំ មានំ ករោតិ.

សទិសស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានាទយោ អមច្ចាទីនំ ឧប្បជ្ជន្តិ. អមច្ចោ វា ហិ រដ្ឋិយោ វា ‘‘ភោគយានវាហនាទីហិ កោ មយា សទិសោ អញ្ញោ រាជបុរិសោ អត្ថី’’តិ វា, ‘‘មយ្ហំ អញ្ញេហិ សទ្ធិំ កិំ នានាករណ’’ន្តិ វា, ‘‘អមច្ចោតិ នាមមេវ មយ្ហំ, ឃាសច្ឆាទនមត្តម្បិ មេ នត្ថិ, កិំ អមច្ចោ នាមាហ’’ន្តិ វា ឯតំ មានំ ករោតិ.

ហីនស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានាទយោ ទាសាទីនំ ឧប្បជ្ជន្តិ. ទាសោ ហិ ‘‘មាតិតោ វា បិតិតោ វា កោ មយា សទិសោ អញ្ញោ ទាសោ នាម អត្ថិ, អញ្ញេ ជីវិតុំ អសក្កោន្តា កុច្ឆិហេតុ ទាសា នាម ជាតា, អហំ បន បវេណិអាគតត្តា សេយ្យោ’’តិ វា, ‘‘បវេណិអាគតភាវេន ឧភតោសុទ្ធិកទាសត្តេន អសុកទាសេន នាម សទ្ធិំ មយ្ហំ កិំ នានាករណ’’ន្តិ វា, ‘‘កុច្ឆិវសេនាហំ ទាសព្យំ ឧបគតោ, មាតាបិតុកោដិយា បន មេ ទាសដ្ឋានំ នត្ថិ, កិំ ទាសោ នាម អហ’’ន្តិ វា ឯតំ មានំ ករោតិ. យថា ច ទាសោ, ឯវំ បុក្កុសចណ្ឌាលាទយោបិ ឯតំ មានំ ករោន្តិយេវ. ឯត្ថ ច សេយ្យស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ ឧប្បន្នមានោវ យាថាវមានោ, ឥតរេ ទ្វេ អយាថាវមានា. តថា សទិសស្ស សទិសោហមស្មីតិ ហីនស្ស ហីនោហមស្មីតិ ឧប្បន្នមានោវ យាថាវមានោ, ឥតរេ ទ្វេ អយាថាវមានា. តត្ថ យាថាវមានា អរហត្តមគ្គវជ្ឈា, អយាថាវមានា សោតាបត្តិមគ្គវជ្ឈាតិ.

តណ្ហាមូលកា វុត្តាយេវ. រជ្ជតីតិ ន កេវលំ រាគេនេវ រជ្ជតិ, អថ ខោ តណ្ហាមូលកានំ បរិយេសនាទីនម្បិ សម្ភវតោ តណ្ហាមូលកេហិ សព្ពេហិ អកុសលធម្មេហិ រជ្ជតិ, យុជ្ជតិ ពជ្ឈតីតិ អធិប្បាយោ.

ទសហិ កិលេសវត្ថូហីតិ កតមានិ ទស កិលេសវត្ថូនិ? លោភោ, ទោសោ, មោហោ, មានោ, ទិដ្ឋិ, វិចិកិច្ឆា, ថិនំ, ឧទ្ធច្ចំ, អហិរិកំ, អនោត្តប្បន្តិ ឥមានិ ទស កិលេសវត្ថូនិ (វិភ. ៩៦៦).

តត្ថ កិលេសា ឯវ កិលេសវត្ថូនិ, វសន្តិ វា ឯត្ថ អខីណាសវា សត្តា លោភាទីសុ បតិដ្ឋិតត្តាតិ វត្ថូនិ, កិលេសា ច តេ តប្បតិដ្ឋានំ សត្តានំ វត្ថូនិ ចាតិ កិលេសវត្ថូនិ. យស្មា ចេត្ថ អនន្តរបច្ចយាទិភាវេន ឧប្បជ្ជមានាបិ កិលេសា វសន្តិ ឯវ នាម, តស្មា កិលេសានំ វត្ថូនីតិបិ កិលេសវត្ថូនិ. លុព្ភន្តិ តេន, សយំ វា លុព្ភតិ, លុព្ភនមត្តមេវ វា តន្តិ លោភោ. ទុស្សន្តិ តេន, សយំ វា ទុស្សតិ, ទុស្សនមត្តមេវ វា តន្តិ ទោសោ. មុយ្ហន្តិ តេន, សយំ វា មុយ្ហតិ, មុយ្ហនមត្តមេវ វា តន្តិ មោហោ. មញ្ញតីតិ មានោ. ទិដ្ឋិអាទយោ វុត្តត្ថាវ. ន ហិរីយតីតិ អហិរិកោ, តស្ស ភាវោ អហិរិកំ. ន ឱត្តប្បតីតិ អនោត្តប្បី, តស្ស ភាវោ អនោត្តប្បំ. តេសុ អហិរិកំ កាយទុច្ចរិតាទីហិ អជិគុច្ឆនលក្ខណំ, អនោត្តប្បំ តេហេវ អសារជ្ជនលក្ខណំ, កិលិស្សតីតិ ឧបតាបីយតិ វិពាធីយតិ.

ទសហិ អាឃាតវត្ថូហីតិ បុព្ពេ វុត្តេហិ នវហិ ច ‘‘អដ្ឋានេ វា បនាឃាតោ ជាយតី’’តិ (ធ. ស. ១០៦៦) វុត្តេន ចាតិ ទសហិ. អនត្ថំ មេ អចរីតិអាទីនិបិ ហិ អវិកប្បេត្វា ខាណុកណ្ដកាទិម្ហិបិ អដ្ឋានេ អាឃាតោ ឧប្បជ្ជតិ.

ទសហិ អកុសលកម្មបថេហីតិ កតមេ ទស អកុសលកម្មបថា (ទី. និ. ៣.៣៦០)? បាណាតិបាតោ, អទិន្នាទានំ, កាមេសុមិច្ឆាចារោ, មុសាវាទោ, បិសុណា វាចា, ផរុសា វាចា, សម្ផប្បលាបោ, អភិជ្ឈា, ព្យាបាទោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ. ឥមេ ទស អកុសលកម្មបថា. តត្ថ អកុសលកម្មានិ ច តានិ បថា ច ទុគ្គតិយាតិ អកុសលកម្មបថា. សមន្នាគតោតិ សមង្គីភូតោ.

ទសហិ សញ្ញោជនេហីតិ កតមានិ ទស សំយោជនានិ (ធ. ស. ១១១៨)? កាមរាគសំយោជនំ, បដិឃសំយោជនំ, មានសំយោជនំ, ទិដ្ឋិសំយោជនំ, វិចិកិច្ឆាសំយោជនំ, សីលព្ពតបរាមាសសំយោជនំ, ភវរាគសំយោជនំ, ឥស្សាសំយោជនំ, មច្ឆរិយសំយោជនំ, អវិជ្ជាសំយោជនំ, ឥមានិ ទស សំយោជនានិ. មិច្ឆត្តា វុត្តាយេវ.

ទសវត្ថុកាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិយាតិ កតមា ទសវត្ថុកា មិច្ឆាទិដ្ឋិ (វិភ. ៩៧១)? នត្ថិ ទិន្នំ, នត្ថិ យិដ្ឋំ, នត្ថិ ហុតំ, នត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, នត្ថិ អយំ លោកោ, នត្ថិ បរោ លោកោ, នត្ថិ មាតា, នត្ថិ បិតា, នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, នត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នា យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តិ. អយំ ទសវត្ថុកា មិច្ឆាទិដ្ឋិ.

តត្ថ ទសវត្ថុកាតិ ទស វត្ថូនិ ឯតិស្សាតិ ទសវត្ថុកា. នត្ថិ ទិន្នន្តិ ទិន្នំ នាម អត្ថិ, សក្កា កស្សចិ កិញ្ចិ ទាតុន្តិ ជានាតិ. ទិន្នស្ស បន ផលំ វិបាកោ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. នត្ថិ យិដ្ឋន្តិ យិដ្ឋំ វុច្ចតិ មហាយាគោ, តំ យជិតុំ សក្កាតិ ជានាតិ. យិដ្ឋស្ស បន ផលំ វិបាកោ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. ហុតន្តិ អាហុនបាហុនមង្គលកិរិយា, តំ កាតុំ សក្កាតិ ជានាតិ. តស្ស បន ផលំ វិបាកោ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. សុកតទុក្កដានន្តិ ឯត្ថ ទស កុសលកម្មបថា សុកតកម្មានិ នាម, ទស អកុសលកម្មបថា ទុក្កដកម្មានិ នាម. តេសំ អត្ថិភាវំ ជានាតិ. ផលំ វិបាកោ បន នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. នត្ថិ អយំ លោកោតិ បរលោកេ ឋិតោ ឥមំ លោកំ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. នត្ថិ បរោ លោកោតិ ឥធលោកេ ឋិតោ បរលោកំ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. នត្ថិ មាតា នត្ថិ បិតាតិ មាតាបិតូនំ អត្ថិភាវំ ជានាតិ. តេសុ កតប្បច្ចយេន កោចិ ផលំ វិបាកោ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកាតិ ចវនកឧបបជ្ជនកសត្តា នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នាតិ អនុលោមបដិបទំ បដិបន្នា ធម្មិកសមណព្រាហ្មណា លោកស្មិំ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. យេ ឥមញ្ច លោកំ…បេ… បវេទេន្តីតិ ឥមញ្ច បរញ្ច លោកំ អត្តនាវ អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន ញត្វា បវេទនសមត្ថោ សព្ពញ្ញូ ពុទ្ធោ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ.

អន្តគ្គាហិកាយ ទិដ្ឋិយាតិ ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិអាទិកំ ឯកេកំ អន្តំ ភាគំ គណ្ហាតីតិ អន្តគ្គាហិកា. អថ វា អន្តស្ស គាហោ អន្តគ្គាហោ, អន្តគ្គាហោ អស្សា អត្ថីតិ អន្តគ្គាហិកា. តាយ អន្តគ្គាហិកាយ. សា បន វុត្តាយេវ.

អដ្ឋសតតណ្ហាបបញ្ចសតេហីតិ អដ្ឋុត្តរំ សតំ អដ្ឋសតំ. សំសារេ បបញ្ចេតិ ចិរំ វសាបេតីតិ បបញ្ចោ, តណ្ហា ឯវ បបញ្ចោ តណ្ហាបបញ្ចោ, អារម្មណភេទេន បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិវសេន ច តណ្ហានំ ពហុកត្តា ពហុវចនំ កត្វា តណ្ហាបបញ្ចានំ សតំ តណ្ហាបបញ្ចសតំ. តេន ‘‘តណ្ហាបបញ្ចសតេនា’’តិ វត្តព្ពេ វចនវិបល្លាសវសេន ‘‘តណ្ហាបបញ្ចសតេហី’’តិ ពហុវចននិទ្ទេសោ កតោ. អដ្ឋសតន្តិ សង្ខាតេន តណ្ហាបបញ្ចសតេនាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អដ្ឋ អព្ពោហារិកានិ កត្វា សតមេវ គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គេ បន តណ្ហាវិចរិតានីតិ អាគតំ. យថាហ –

‘‘អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ អជ្ឈត្តិកស្ស ឧបាទាយ, អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ ពាហិរស្ស ឧបាទាយ, តទេកជ្ឈំ អភិសញ្ញុហិត្វា អភិសង្ខិបិត្វា ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ ហោន្តិ. ឥតិ អតីតានិ ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ, អនាគតានិ ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ, បច្ចុប្បន្នានិ ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ តទេកជ្ឈំ អភិសញ្ញុហិត្វា អភិសង្ខិបិត្វា អដ្ឋតណ្ហាវិចរិតសតំ ហោតី’’តិ (វិភ. ៨៤២).

តណ្ហាបបញ្ចាយេវ បនេត្ថ តណ្ហាវិចរិតានីតិ វុត្តា. តណ្ហាសមុទាចារា តណ្ហាបវត្តិយោតិ អត្ថោ. អជ្ឈត្តិកស្ស ឧបាទាយាតិ អជ្ឈត្តិកំ ខន្ធបញ្ចកំ ឧបាទាយ. ឥទញ្ហិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ. វិត្ថារោ បនស្ស តស្ស និទ្ទេសេ (វិភ. ៩៧៣) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. អយំ បន អបរោ នយោ – រូបារម្មណាយេវ កាមតណ្ហា, ភវតណ្ហា, វិភវតណ្ហាតិ តិស្សោ តណ្ហា ហោន្តិ, តថា សទ្ទាទិអារម្មណាតិ ឆសុ អារម្មណេសុ អដ្ឋារស តណ្ហា ហោន្តិ, អជ្ឈត្តារម្មណា អដ្ឋារស, ពហិទ្ធារម្មណា អដ្ឋារសាតិ ឆត្តិំស ហោន្តិ. តា ឯវ អតីតារម្មណា ឆត្តិំស, អនាគតារម្មណា ឆត្តិំស, បច្ចុប្បន្នារម្មណា ឆត្តិំសាតិ អដ្ឋតណ្ហាវិចរិតសតំ ហោតិ. បបញ្ចិតោតិ អារម្មណេ, សំសារេ វា បបញ្ចិតោ ចិរវាសិតោ.

ទ្វាសដ្ឋិយា ទិដ្ឋិគតេហីតិ ‘‘កតមានិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ ព្រហ្មជាលេ វេយ្យាករណេ វុត្តានិ ភគវតា? ចត្តារោ សស្សតវាទា, ចត្តារោ ឯកច្ចសស្សតវាទា, ចត្តារោ អន្តានន្តិកា, ចត្តារោ អមរាវិក្ខេបិកា, ទ្វេ អធិច្ចសមុប្បន្និកា, សោឡស សញ្ញីវាទា, អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា, អដ្ឋ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា, សត្ត ឧច្ឆេទវាទា, បញ្ច ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទាតិ ឥមានិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ ព្រហ្មជាលេ វេយ្យាករណេ វុត្តានិ ភគវតា’’តិ (វិភ. ៩៧៧). វិត្ថារោ បនេត្ថ ព្រហ្មជាលសុត្តេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

អហញ្ចម្ហិ តិណ្ណោតិ អហញ្ច ចតុរោឃំ, សំសារសមុទ្ទំ វា តិណ្ណោ អម្ហិ ភវាមិ. មុត្តោតិ រាគាទិពន្ធនេហិ មុត្តោ. ទន្តោតិ និព្ពិសេវនោ និប្បរិប្ផន្ទោ. សន្តោតិ សីតីភូតោ. អស្សត្ថោតិ និព្ពានទស្សនេ លទ្ធស្សាសោ. បរិនិព្ពុតោតិ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ. បហោមីតិ សមត្ថោម្ហិ. ខោឥតិ ឯកំសត្ថេ និបាតោ. បរេ ច បរិនិព្ពាបេតុន្តិ ឯត្ថ បរេ ច-សទ្ទោ ‘‘បរេ ច តារេតុ’’ន្តិអាទីហិបិ យោជេតព្ពោតិ.

មហាករុណាញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧២-៧៣. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

១១៩. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណនិទ្ទេសេ កតមំ តថាគតស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណន្តិ បុច្ឆិត្វា តេន សមគតិកត្តា តេនេវ សហ អនាវរណញាណំ និទ្ទិដ្ឋំ. ន ហិ អនាវរណញាណំ ធម្មតោ វិសុំ អត្ថិ, ឯកមេវ ហេតំ ញាណំ អាការភេទតោ ទ្វេធា វុច្ចតិ សទ្ធិន្ទ្រិយសទ្ធាពលាទីនិ វិយ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ ហិ នត្ថិ ឯតស្ស អាវរណន្តិ, កេនចិ ធម្មេន, បុគ្គលេន វា អាវរណំ កាតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អនាវរណន្តិ វុច្ចតិ អាវជ្ជនបដិពទ្ធត្តា សព្ពធម្មានំ. អញ្ញេ បន អាវជ្ជិត្វាបិ ន ជានន្តិ. កេចិ បនាហុ ‘‘មនោវិញ្ញាណំ វិយ សព្ពារម្មណិកត្តា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. តំយេវ ញាណំ ឥន្ទវជិរំ វិយ វិសយេសុ អប្បដិហតត្តា អនាវរណញាណំ. អនុបុព្ពសព្ពញ្ញុតាបដិក្ខេបោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, សកិំសព្ពញ្ញុតាបដិក្ខេបោ អនាវរណញាណំ, ភគវា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបដិលាភេនបិ សព្ពញ្ញូតិ វុច្ចតិ, ន ច អនុបុព្ពសព្ពញ្ញូ. អនាវរណញាណបដិលាភេនបិ សព្ពញ្ញូតិ វុច្ចតិ, ន ច សកិំសព្ពញ្ញូ’’តិ.

សព្ពំ សង្ខតមសង្ខតំ អនវសេសំ ជានាតីតិ ឯត្ថ សព្ពន្តិ ជាតិវសេន សព្ពធម្មានំ និស្សេសបរិយាទានំ. អនវសេសន្តិ ឯកេកស្សេវ ធម្មស្ស សព្ពាការវសេន និស្សេសបរិយាទានំ. សង្ខតមសង្ខតន្តិ ទ្វិធា បភេទទស្សនំ. សង្ខតញ្ហិ ឯកោ បភេទោ, អសង្ខតំ ឯកោ បភេទោ. បច្ចយេហិ សង្គម្ម កតន្តិ សង្ខតំ. ខន្ធបញ្ចកំ. តថា ន សង្ខតន្តិ អសង្ខតំ. និព្ពានំ. សង្ខតំ អនិច្ចទុក្ខានត្តាទីហិ អាការេហិ អនវសេសំ ជានាតិ, អសង្ខតំ សុញ្ញតានិមិត្តអប្បណិហិតាទីហិ អាការេហិ អនវសេសំ ជានាតិ. នត្ថិ ឯតស្ស សង្ខតស្ស អសង្ខតស្ស ច អវសេសោតិ អនវសេសំ. សង្ខតំ អសង្ខតញ្ច. អនេកភេទាបិ បញ្ញត្តិ បច្ចយេហិ អកតត្តា អសង្ខតបក្ខំ ភជតិ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ហិ សព្ពាបិ បញ្ញត្តិយោ អនេកភេទតោ ជានាតិ. អថ វា សព្ពន្តិ សព្ពធម្មគ្គហណំ. អនវសេសន្តិ និប្បទេសគ្គហណំ. តត្ថ អាវរណំ នត្ថីតិ តត្ថ តស្មិំ អនវសេសេ សង្ខតាសង្ខតេ និស្សង្គត្តា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស អាវរណំ នត្ថីតិ តទេវ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ អនាវរណញាណំ នាមាតិ អត្ថោ.

១២០. ឥទានិ អនេកវិសយភេទតោ ទស្សេតុំ អតីតន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អតីតំ អនាគតំ បច្ចុប្បន្នន្តិ កាលភេទតោ ទស្សិតំ, ចក្ខុ ចេវ រូបា ចាតិអាទិ វត្ថារម្មណភេទតោ. ឯវំ តំ សព្ពន្តិ តេសំ ចក្ខុរូបានំ អនវសេសបរិយាទានំ. ឯវំ សេសេសុ. យាវតាតិ អនវសេសបរិយាទានំ. អនិច្ចដ្ឋន្តិអាទិ សាមញ្ញលក្ខណភេទតោ ទស្សិតំ. អនិច្ចដ្ឋន្តិ ច អនិច្ចាការំ. បច្ចត្តត្ថេ វា ឧបយោគវចនំ. ឯស នយោ ឯទិសេសុ. រូបស្សាតិអាទិ ខន្ធភេទតោ ទស្សិតំ. ចក្ខុស្ស…បេ… ជរាមរណស្សាតិ ហេដ្ឋា វុត្តបេយ្យាលនយេន យោជេតព្ពំ. អភិញ្ញាយាតិអាទីសុ ហេដ្ឋា វុត្តញាណានេវ. អភិញ្ញដ្ឋន្តិ អភិជាននសភាវំ. ឯស នយោ ឯទិសេសុ. ខន្ធានំ ខន្ធដ្ឋន្តិអាទិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. កុសលេ ធម្មេតិអាទិ កុសលត្តិកវសេន ភេទោ. កាមាវចរេ ធម្មេតិអាទិ ចតុភូមកវសេន. ឧភយត្ថាបិ ‘‘សព្ពេ ជានាតី’’តិ ពហុវចនបាឋោ សុន្ទរោ. ឯកវចនសោតេ បតិតត្តា បន បោត្ថកេសុ ឯកវចនេន លិខិតំ. ទុក្ខស្សាតិអាទិ ចុទ្ទសន្នំ ពុទ្ធញាណានំ វិសយភេទោ. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តេ ញាណន្តិអាទីនិ ចត្តារិ ញាណានិ វត្វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ កស្មា ន វុត្តន្តិ ចេ? វុច្ចមានស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណត្តា. វិសយភេទតោ ហិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេ វុច្ចមានេ តំ ញាណំ ន វត្តព្ពំ ហោតិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស វិសយោ ហោតិយេវ.

បុន កាឡការាមសុត្តន្តាទីសុ (អ. និ. ៤.២៤) វុត្តនយេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណភូមិំ ទស្សេន្តោ យាវតា សទេវកស្ស លោកស្សាតិអាទិមាហ. តត្ថ សហ ទេវេហិ សទេវកស្ស. សហ មារេន សមារកស្ស. សហ ព្រហ្មុនា សព្រហ្មកស្ស លោកស្ស. សហ សមណព្រាហ្មណេហិ សស្សមណព្រាហ្មណិយា. សហ ទេវមនុស្សេហិ សទេវមនុស្សាយ បជាយ. បជាតត្តា បជាតិ សត្តលោកស្ស បរិយាយវចនមេតំ. តត្ថ សទេវកវចនេន បញ្ចកាមាវចរទេវគ្គហណំ, សមារកវចនេន ឆដ្ឋកាមាវចរទេវគ្គហណំ, សព្រហ្មកវចនេន ព្រហ្មកាយិកាទិព្រហ្មគ្គហណំ, សស្សមណព្រាហ្មណិវចនេន សាសនស្ស បច្ចត្ថិកបច្ចាមិត្តសមណព្រាហ្មណគ្គហណំ សមិតបាបពាហិតបាបសមណព្រាហ្មណគ្គហណញ្ច, បជាវចនេន សត្តលោកគ្គហណំ, សទេវមនុស្សវចនេន សម្មុតិទេវសេសមនុស្សគ្គហណំ វេទិតព្ពំ. ឯវមេត្ថ តីហិ បទេហិ ឱកាសលោកោ, ទ្វីហិ បជាវសេន សត្តលោកោ គហិតោតិ វេទិតព្ពោ.

អបរោ នយោ – សទេវកគ្គហណេន អរូបាវចរលោកោ គហិតោ, សមារកគ្គហណេន ឆកាមាវចរទេវលោកោ, សព្រហ្មកគ្គហណេន រូបាវចរព្រហ្មលោកោ, សស្សមណព្រាហ្មណាទិគ្គហណេន ចតុបរិសវសេន, សម្មុតិទេវេហិ វា សហ មនុស្សលោកោ, អវសេសសត្តលោកោ វា.

អបិចេត្ថ សទេវកវចនេន ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទតោ សព្ពស្សបិ លោកស្ស ទិដ្ឋាទិជាននភាវំ សាធេតិ. តតោ យេសំ សិយា ‘‘មារោ មហានុភាវោ ឆកាមាវចរិស្សរោ វសវត្តី, កិំ តស្សាបិ ទិដ្ឋាទិំ ជានាតី’’តិ, តេសំ វិមតិំ វិធមន្តោ ‘‘សមារកស្សា’’តិ អាហ. យេសំ បន សិយា ‘‘ព្រហ្មា មហានុភាវោ ឯកង្គុលិយា ឯកស្មិំ ចក្កវាឡសហស្សេ អាលោកំ ផរតិ, ទ្វីហិ…បេ… ទសហិ អង្គុលីហិ ទសសុ ចក្កវាឡសហស្សេសុ អាលោកំ ផរតិ, អនុត្តរញ្ច ឈានសមាបត្តិសុខំ បដិសំវេទេតិ, កិំ តស្សាបិ ទិដ្ឋាទិំ ជានាតី’’តិ, តេសំ វិមតិំ វិធមន្តោ ‘‘សព្រហ្មកស្សា’’តិ អាហ. តតោ យេសំ សិយា ‘‘បុថូ សមណព្រាហ្មណា សាសនស្ស បច្ចត្ថិកា, កិំ តេសម្បិ ទិដ្ឋាទិំ ជានាតី’’តិ, តេសំ វិមតិំ វិធមន្តោ ‘‘សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយា’’តិ អាហ. ឯវំ ឧក្កដ្ឋានំ ទិដ្ឋាទិជាននភាវំ បកាសេត្វា អថ សម្មុតិទេវេ អវសេសមនុស្សេ ច ឧបាទាយ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេន សេសសត្តលោកស្ស ទិដ្ឋាទិជាននភាវំ បកាសេតិ. អយមេត្ថ អនុសន្ធិក្កមោ. បោរាណា បនាហុ – សទេវកស្សាតិ ទេវតាហិ សទ្ធិំ អវសេសលោកស្ស. សមារកស្សាតិ មារេន សទ្ធិំ អវសេសលោកស្ស. សព្រហ្មកស្សាតិ ព្រហ្មេហិ សទ្ធិំ អវសេសលោកស្ស. ឯវំ សព្ពេបិ តិភវូបគេ សត្តេ តីហាការេហិ តីសុ បទេសុ បក្ខិបិត្វា បុន ទ្វីហាការេហិ បរិយាទាតុំ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយាតិ វុត្តំ. ឯវំ បញ្ចហិ បទេហិ តេន តេន អាការេន តេធាតុកមេវ បរិយាទិន្នំ ហោតីតិ.

ទិដ្ឋន្តិ រូបាយតនំ. សុតន្តិ សទ្ទាយតនំ. មុតន្តិ បត្វា គហេតព្ពតោ គន្ធាយតនំ, រសាយតនំ, ផោដ្ឋព្ពាយតនំ. វិញ្ញាតន្តិ សុខទុក្ខាទិធម្មារម្មណំ. បត្តន្តិ បរិយេសិត្វា វា អបរិយេសិត្វា វា បត្តំ. បរិយេសិតន្តិ បត្តំ វា អប្បត្តំ វា បរិយេសិតំ. អនុវិចរិតំ មនសាតិ ចិត្តេន អនុសញ្ចរិតំ. សព្ពំ ជានាតីតិ ឥមិនា ឯតំ ទស្សេតិ – យំ អបរិមានាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស ‘‘នីលំ បីត’’ន្តិអាទិ (ធ. ស. ៦១៩) រូបារម្មណំ ចក្ខុទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥមំ នាម រូបារម្មណំ ទិស្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោតិ តំ សព្ពំ តថាគតស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ជានាតិ. តថា យំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស ‘‘ភេរិសទ្ទោ, មុទិង្គសទ្ទោ’’តិអាទិ សទ្ទារម្មណំ សោតទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, ‘‘មូលគន្ធោ តចគន្ធោ’’តិអាទិ (ធ. ស. ៦២៤-៦២៧) គន្ធារម្មណំ ឃានទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, ‘‘មូលរសោ, ខន្ធរសោ’’តិអាទិ (ធ. ស. ៦២៨-៦៣១) រសារម្មណំ ជិវ្ហាទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, ‘‘កក្ខឡំ, មុទុក’’ន្តិអាទិ (ធ. ស. ៦៤៧-៦៥០) បថវីធាតុតេជោធាតុវាយោធាតុភេទំ ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ កាយទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥមំ នាម ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ ផុសិត្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោតិ តំ សព្ពំ តថាគតស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ជានាតិ. តថា យំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស សុខទុក្ខាទិភេទំ ធម្មារម្មណំ មនោទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥមំ នាម ធម្មារម្មណំ វិជានិត្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោតិ តំ សព្ពំ តថាគតស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ជានាតិ. ឥមស្ស បន មហាជនស្ស បរិយេសិត្វា អប្បត្តម្បិ អត្ថិ, បរិយេសិត្វា បត្តម្បិ អត្ថិ. អបរិយេសិត្វា អប្បត្តម្បិ អត្ថិ, អបរិយេសិត្វា បត្តម្បិ អត្ថិ. សព្ពំ តថាគតស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន អប្បត្តំ នាម នត្ថីតិ.

១២១. បុន អបរេន បរិយាយេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណភាវសាធនត្ថំ ន តស្សាតិ គាថមាហ. តត្ថ ន តស្ស អទ្ទិដ្ឋមិធត្ថិ កិញ្ចីតិ តស្ស តថាគតស្ស ឥធ ឥមស្មិំ តេធាតុកេ លោកេ, ឥមស្មិំ បច្ចុប្បន្នកាលេ វា បញ្ញាចក្ខុនា អទ្ទិដ្ឋំ នាម កិញ្ចិ អប្បមត្តកម្បិ ន អត្ថិ ន សំវិជ្ជតិ. អត្ថីតិ ឥទំ វត្តមានកាលិកំ អាខ្យាតបទំ. ឥមិនា បច្ចុប្បន្នកាលិកស្ស សព្ពធម្មស្ស ញាតភាវំ ទស្សេតិ. គាថាពន្ធសុខត្ថំ បនេត្ថ ទ-ការោ សំយុត្តោ. អថោ អវិញ្ញាតន្តិ ឯត្ថ អថោឥតិ វចនោបាទានេ និបាតោ. អវិញ្ញាតន្តិ អតីតកាលិកំ អវិញ្ញាតំ នាម កិញ្ចិ ធម្មជាតំ. នាហោសីតិ បាឋសេសោ. អព្យយភូតស្ស អត្ថិសទ្ទស្ស គហណេ បាឋសេសំ វិនាបិ យុជ្ជតិយេវ. ឥមិនា អតីតកាលិកស្ស សព្ពធម្មស្ស ញាតភាវំ ទស្សេតិ. អជានិតព្ពន្តិ អនាគតកាលិកំ អជានិតព្ពំ នាម ធម្មជាតំ ន ភវិស្សតិ, នត្ថិ វា. ឥមិនា អនាគតកាលិកស្ស សព្ពធម្មស្ស ញាតភាវំ ទស្សេតិ. ជាននកិរិយាវិសេសនមត្តមេវ វា ឯត្ថ អ-ការោ. សព្ពំ អភិញ្ញាសិ យទត្ថិ នេយ្យន្តិ ឯត្ថ យំ តេកាលិកំ វា កាលវិមុត្តំ វា នេយ្យំ ជានិតព្ពំ កិញ្ចិ ធម្មជាតំ អត្ថិ, តំ សព្ពំ តថាគតោ អភិញ្ញាសិ អធិកេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ជានិ បដិវិជ្ឈិ. ឯត្ថ អត្ថិសទ្ទេន តេកាលិកស្ស កាលវិមុត្តស្ស ច គហណា អត្ថិ-សទ្ទោ អព្យយភូតោយេវ ទដ្ឋព្ពោ. តថាគតោ តេន សមន្តចក្ខូតិ កាលវសេន ឱកាសវសេន ច និប្បទេសត្តា សមន្តា សព្ពតោ បវត្តំ ញាណចក្ខុ អស្សាតិ សមន្តចក្ខុ. តេន យថាវុត្តេន ការណេន តថាគតោ សមន្តចក្ខុ, សព្ពញ្ញូតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមិស្សា គាថាយ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សាធិតំ.

បុន ពុទ្ធញាណានំ វិសយវសេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ទស្សេតុកាមោ សមន្តចក្ខូតិ កេនដ្ឋេន សមន្តចក្ខូតិអាទិមាហ. តត្ថ គាថាយ សមន្តចក្ខូតិ វុត្តបទេ យំ តំ សមន្តចក្ខុ, តំ កេនដ្ឋេន សមន្តចក្ខូតិ អត្ថោ. អត្ថោ បនស្ស យាវតា ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋោតិអាទីហិ វុត្តោយេវ ហោតិ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ហិ សមន្តចក្ខុ. យថាហ – ‘‘សមន្តចក្ខុ វុច្ចតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណ’’ន្តិ (ចូឡនិ. ធោតកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៣២). តស្មិំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណដ្ឋេ វុត្តេ សមន្តចក្ខុដ្ឋោ វុត្តោយេវ ហោតីតិ. ពុទ្ធស្សេវ ញាណានីតិ ពុទ្ធញាណានិ. ទុក្ខេ ញាណាទីនិបិ ហិ សព្ពាការេន ពុទ្ធស្សេវ ភគវតោ បវត្តន្តិ, ឥតរេសំ បន ឯកទេសមត្តេនេវ បវត្តន្តិ. សាវកសាធារណានីតិ បន ឯកទេសេនាបិ អត្ថិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. សព្ពោ ញាតោតិ សព្ពោ ញាណេន ញាតោ. អញ្ញាតោ ទុក្ខដ្ឋោ នត្ថីតិ វុត្តមេវ អត្ថំ បដិសេធេន វិភាវេតិ. សព្ពោ ទិដ្ឋោតិ ន កេវលំ ញាតមត្តោយេវ, អថ ខោ ចក្ខុនា ទិដ្ឋោ វិយ កតោ. សព្ពោ វិទិតោតិ ន កេវលំ ទិដ្ឋមត្តោយេវ, អថ ខោ បាកដោ. សព្ពោ សច្ឆិកតោតិ ន កេវលំ វិទិតោយេវ, អថ ខោ តត្ថ ញាណបដិលាភវសេន បច្ចក្ខីកតោ. សព្ពោ ផស្សិតោតិ ន កេវលំ សច្ឆិកតោយេវ, អថ ខោ បុនប្បុនំ យថារុចិ សមុទាចារវសេន ផុដ្ឋោតិ. អថ វា ញាតោ សភាវលក្ខណវសេន. ទិដ្ឋោ សាមញ្ញលក្ខណវសេន. វិទិតោ រសវសេន. សច្ឆិកតោ បច្ចុបដ្ឋានវសេន. ផស្សិតោ បទដ្ឋានវសេន. អថ វា ញាតោ ញាណុប្បាទវសេន. ទិដ្ឋោ ចក្ខុប្បាទវសេន. វិទិតោ បញ្ញុប្បាទវសេន. សច្ឆិកតោ វិជ្ជុប្បាទវសេន. ផស្សិតោ អាលោកុប្បាទវសេន. ‘‘យាវតា ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋោ, សព្ពោ ទិដ្ឋោ, អទិដ្ឋោ ទុក្ខដ្ឋោ នត្ថី’’តិអាទិនា នយេន ច ‘‘យាវតា សទេវកស្ស លោកស្ស…បេ… អនុវិចរិតំ មនសា, សព្ពំ ញាតំ, អញ្ញាតំ នត្ថី’’តិអាទិនា នយេន ច វិត្ថារោ វេទិតព្ពោ. បឋមំ វុត្តគាថា និគមនវសេន បុន វុត្តា. តំនិគមនេយេវ ហិ កតេ ញាណនិគមនម្បិ កតមេវ ហោតីតិ.

សព្ពញ្ញុតញ្ញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សទ្ធម្មប្បកាសិនិយា បដិសម្ភិទាមគ្គ-អដ្ឋកថាយ

ញាណកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទិដ្ឋិកថា

១. អស្សាទទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១២២. ឥទានិ ញាណកថានន្តរំ កថិតាយ ទិដ្ឋិកថាយ អនុបុព្ពអនុវណ្ណនា អនុប្បត្តា. អយញ្ហិ ទិដ្ឋិកថា ញាណកថាយ កតញាណបរិចយស្ស សមធិគតសម្មាទិដ្ឋិស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិមលវិសោធនា សុករា ហោតិ, សម្មាទិដ្ឋិ ច សុបរិសុទ្ធា ហោតីតិ ញាណកថានន្តរំ កថិតា. តត្ថ កា ទិដ្ឋីតិអាទិកា បុច្ឆា. កា ទិដ្ឋីតិ អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋីតិអាទិកំ បុច្ឆិតបុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនំ. កថំ អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋីតិអាទិកោ វិស្សជ្ជិតវិស្សជ្ជនស្ស វិត្ថារនិទ្ទេសោ, សព្ពាវ តា ទិដ្ឋិយោ អស្សាទទិដ្ឋិយោតិអាទិកា ទិដ្ឋិសុត្តសំសន្ទនាតិ ឯវមិមេ ចត្តារោ បរិច្ឆេទា. តត្ថ បុច្ឆាបរិច្ឆេទេ តាវ កា ទិដ្ឋីតិ ធម្មបុច្ឆា, សភាវបុច្ឆា. កតិ ទិដ្ឋិដ្ឋានានីតិ ហេតុបុច្ឆា បច្ចយបុច្ឆា, កិត្តកានិ ទិដ្ឋីនំ ការណានីតិ អត្ថោ. កតិ ទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានានីតិ សមុទាចារបុច្ឆា វិការបុច្ឆា. ទិដ្ឋិយោ ឯវ ហិ សមុទាចារវសេន ចិត្តំ បរិយោនន្ធន្តិយោ ឧដ្ឋហន្តីតិ ទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានានិ នាម ហោន្តិ. កតិ ទិដ្ឋិយោតិ ទិដ្ឋីនំ សង្ខាបុច្ឆា គណនាបុច្ឆា. កតិ ទិដ្ឋាភិនិវេសាតិ វត្ថុប្បភេទវសេន អារម្មណនានត្តវសេន ទិដ្ឋិប្បភេទបុច្ឆា. ទិដ្ឋិយោ ឯវ ហិ តំ តំ វត្ថុំ តំ តំ អារម្មណំ អភិនិវិសន្តិ បរាមសន្តីតិ ទិដ្ឋិបរាមាសាតិ វុច្ចន្តិ. កតមោ ទិដ្ឋិដ្ឋានសមុគ្ឃាតោតិ ទិដ្ឋីនំ បដិបក្ខបុច្ឆា បហានូបាយបុច្ឆា. ទិដ្ឋិការណានិ ហិ ខន្ធាទីនិ ទិដ្ឋិសមុគ្ឃាតេន តាសំ ការណានិ ន ហោន្តីតិ តានិ ច ការណានិ សមុគ្ឃាតិតានិ នាម ហោន្តិ. តស្មា ទិដ្ឋិដ្ឋានានិ សម្មា ភុសំ ហញ្ញន្តិ ឯតេនាតិ ទិដ្ឋិដ្ឋានសមុគ្ឃាតោតិ វុច្ចតិ.

ឥទានិ ឯតាសំ ឆន្នំ បុច្ឆានំ កា ទិដ្ឋីតិអាទីនិ ឆ វិស្សជ្ជនានិ. តត្ថ កា ទិដ្ឋីតិ វិស្សជ្ជេតព្ពបុច្ឆា. អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋីតិ វិស្សជ្ជនំ. សា បន អនិច្ចាទិកេ វត្ថុស្មិំ និច្ចាទិវសេន អភិនិវិសតិ បតិដ្ឋហតិ ទឡ្ហំ គណ្ហាតីតិ អភិនិវេសោ. អនិច្ចាទិអាការំ អតិក្កមិត្វា និច្ចន្តិអាទិវសេន វត្តមានោ បរតោ អាមសតិ គណ្ហាតីតិ បរាមាសោ. អថ វា និច្ចន្តិអាទិកំ បរំ ឧត្តមំ សច្ចន្តិ អាមសតិ គណ្ហាតីតិ បរាមាសោ, អភិនិវេសោ ច សោ បរាមាសោ ចាតិ អភិនិវេសបរាមាសោ. ឯវំបការោ ទិដ្ឋីតិ កិច្ចតោ ទិដ្ឋិសភាវំ វិស្សជ្ជេតិ. តីណិ សតន្តិ តីណិ សតានិ, វចនវិបល្លាសោ កតោ. កតមោ ទិដ្ឋិដ្ឋានសមុគ្ឃាតោតិ បុច្ឆំ អនុទ្ធរិត្វាវ សោតាបត្តិមគ្គោ ទិដ្ឋិដ្ឋានសមុគ្ឃាតោតិ វិស្សជ្ជនំ កតំ.

១២៣. ឥទានិ កថំ អភិនិវេសបរាមាសោតិអាទិ វិត្ថារនិទ្ទេសោ. តត្ថ រូបន្តិ ឧបយោគវចនំ. រូបំ អភិនិវេសបរាមាសោតិ សម្ពន្ធោ. រូបន្តិ ចេត្ថ រូបុបាទានក្ខន្ធោ កសិណរូបញ្ច. ‘‘ឯតំ មមា’’តិ អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋិ, ‘‘ឯសោហមស្មី’’តិ អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋិ, ‘‘ឯសោ មេ អត្តា’’តិ អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋីតិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. ឯតន្តិ សាមញ្ញវចនំ. តេនេវ ‘‘វេទនំ ឯតំ មម, សង្ខារេ ឯតំ មមា’’តិ នបុំសកវចនំ ឯកវចនញ្ច កតំ. ឯសោតិ បន វត្តព្ពមបេក្ខិត្វា បុល្លិង្គេកវចនំ កតំ. ឯតំ មមាតិ តណ្ហាមញ្ញនាមូលិកា ទិដ្ឋិ. ឯសោហមស្មីតិ មានមញ្ញនាមូលិកា ទិដ្ឋិ. ឯសោ មេ អត្តាតិ ទិដ្ឋិមញ្ញនា ឯវ. កេចិ បន ‘‘ឯតំ មមាតិ មមំការកប្បនា, ឯសោហមស្មីតិ អហំការកប្បនា, ឯសោ មេ អត្តាតិ អហំការមមំការកប្បិតោ អត្តាភិនិវេសោតិ ច, តថា យថាក្កមេនេវ តណ្ហាមូលនិវេសោ មានបគ្គាហោ, តណ្ហាមូលនិវិដ្ឋោ មានបគ្គហិតោ, អត្តាភិនិវេសោតិ ច, សង្ខារានំ ទុក្ខលក្ខណាទស្សនំ, សង្ខារានំ អនិច្ចលក្ខណាទស្សនំ, សង្ខារានំ តិលក្ខណាទស្សនហេតុកោ អត្តាភិនិវេសោតិ ច, ទុក្ខេ អសុភេ ច សុខំ សុភន្តិ វិបល្លាសគតស្ស, អនិច្ចេ និច្ចន្តិ វិបល្លាសគតស្ស, ចតុព្ពិធវិបល្លាសគតស្ស ច អត្តាភិនិវេសោតិ ច, បុព្ពេនិវាសញាណស្ស អាការកប្បនា, ទិព្ពចក្ខុញាណស្ស អនាគតបដិលាភកប្បនា, បុព្ពន្តាបរន្តឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ កប្បនិស្សិតស្ស អត្តាភិនិវេសោតិ ច, នន្ទិយា អតីតមន្វាគមេតិ, នន្ទិយា អនាគតំ បដិកង្ខតិ, បច្ចុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ សំហីរតិ អត្តាភិនិវេសោតិ ច, បុព្ពន្តេ អញ្ញាណហេតុកា ទិដ្ឋិ, អបរន្តេ អញ្ញាណហេតុកា ទិដ្ឋិ, បុព្ពន្តាបរន្តេ ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ អញ្ញាណហេតុកោ អត្តាភិនិវេសោ’’តិ ច ឯតេសំ តិណ្ណំ វចនានំ អត្ថំ វណ្ណយន្តិ.

ទិដ្ឋិយោ បនេត្ថ បឋមំ បញ្ចក្ខន្ធវត្ថុកា. តតោ ឆអជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនវិញ្ញាណ- កាយសម្ផស្សកាយវេទនាកាយសញ្ញាកាយចេតនាកាយតណ្ហាកាយវិតក្កវិចារធាតុទសកសិណ- ទ្វត្តិំសាការវត្ថុកា ទិដ្ឋិយោ វុត្តា. ទ្វត្តិំសាការេសុ ច យត្ថ វិសុំ អភិនិវេសោ ន យុជ្ជតិ, តត្ថ សកលសរីរាភិនិវេសវសេនេវ វិសុំ អភិនិវេសោ វិយ កតោតិ វេទិតព្ពំ. តតោ ទ្វាទសាយតនអដ្ឋារសធាតុឯកូនវីសតិឥន្ទ្រិយវសេន យោជនា កតា. តីណិ ឯកន្តលោកុត្តរិន្ទ្រិយានិ ន យោជិតានិ. ន ហិ លោកុត្តរវត្ថុកា ទិដ្ឋិយោ ហោន្តិ. សព្ពត្ថាបិ ច លោកិយលោកុត្តរមិស្សេសុ ធម្មេសុ លោកុត្តរេ ឋបេត្វា លោកិយា ឯវ គហេតព្ពា. អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបញ្ច ន គហេតព្ពមេវ. តតោ តេធាតុកវសេន នវវិធភវវសេន ឈានព្រហ្មវិហារសមាបត្តិវសេន បដិច្ចសមុប្បាទង្គវសេន ច យោជនា កតា. ជាតិជរាមរណានំ វិសុំ គហណេ បរិហារោ វុត្តនយោ ឯវ. សព្ពានិ ចេតានិ រូបាទិកានិ ជរាមរណន្តានិ អដ្ឋនវុតិសតំ បទានិ ភវន្តិ.

១២៤. ទិដ្ឋិដ្ឋានេសុ ខន្ធាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ វីសតិវត្ថុកាយបិ សក្កាយទិដ្ឋិយា បញ្ចន្នំ ខន្ធានំយេវ វត្ថុត្តា ‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា អត្តានំ សមនុបស្សមានា សមនុបស្សន្តិ, សព្ពេ តេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេសុយេវ សមនុបស្សន្តិ, ឯតេសំ វា អញ្ញតរ’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.៤៧) វុត្តត្តា ច បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទិដ្ឋីនំ ការណំ. អវិជ្ជាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ អវិជ្ជាយ អន្ធីកតានំ ទិដ្ឋិឧប្បត្តិតោ ‘‘យាយំ, ភន្តេ, ទិដ្ឋិ ‘អសម្មាសម្ពុទ្ធេសុ សម្មាសម្ពុទ្ធា’តិ, អយំ នុ ខោ, ភន្តេ, ទិដ្ឋិ កិំ បដិច្ច បញ្ញាយតីតិ? មហតី ខោ ឯសា, កច្ចាន, ធាតុ, យទិទំ អវិជ្ជាធាតុ. ហីនំ, កច្ចាន, ធាតុំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ហីនា សញ្ញា ហីនា ទិដ្ឋី’’តិ (សំ. និ. ២.៩៧) វចនតោ ច អវិជ្ជា ទិដ្ឋីនំ ការណំ. ផស្សោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ តេន ផស្សេន ផុដ្ឋស្ស ទិដ្ឋិឧប្បត្តិតោ ‘‘យេ តេ, ភិក្ខវេ, សមណព្រាហ្មណា បុព្ពន្តកប្បិកា បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិនោ បុព្ពន្តំ អារព្ភ អនេកវិហិតានិ អធិវុត្តិបទានិ អភិវទន្តិ, តទបិ ផស្សបច្ចយា’’តិ (ទី. និ. ១.១២៣) វចនតោ ច ផស្សោ ទិដ្ឋីនំ ការណំ. សញ្ញាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ អាការមត្តគ្គហណេន អយាថាវសភាវគាហហេតុត្តា សញ្ញាយ –

‘‘យានិ ច តីណិ យានិ ច សដ្ឋិ, សមណប្បវាទសិតានិ ភូរិបញ្ញ;

សញ្ញក្ខរសញ្ញនិស្សិតានិ, ឱសរណានិ វិនេយ្យ ឱឃតមគា’’តិ. (សុ. និ. ៥៤៣) –

វចនតោ ‘‘សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា’’តិ (សុ. និ. ៨៨០; មហានិ. ១០៩) វចនតោ ច សញ្ញា ទិដ្ឋីនំ ការណំ. វិតក្កោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ អាការបរិវិតក្កេន ទិដ្ឋិឧប្បត្តិតោ –

‘‘នហេវ សច្ចានិ ពហូនិ នានា, អញ្ញត្រ សញ្ញាយ និច្ចានិ លោកេ;

តក្កញ្ច ទិដ្ឋីសុ បកប្បយិត្វា, សច្ចំ មុសាតិ ទ្វយធម្មមាហូ’’តិ. (សុ. និ. ៨៩២) –

វចនតោ ច វិតក្កោ ទិដ្ឋីនំ ការណំ. អយោនិសោមនសិការោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ អយោនិសោ មនសិការស្ស អកុសលានំ អសាធារណហេតុត្តា ‘‘តស្សេវំ អយោនិសោ មនសិករោតោ ឆន្នំ ទិដ្ឋីនំ អញ្ញតរា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ១.១៩) វចនតោ ច អយោនិសោ មនសិការោ ទិដ្ឋីនំ ការណំ. បាបមិត្តោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ បាបមិត្តស្ស ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនេន ទិដ្ឋិឧប្បត្តិតោ ‘‘ពាហិរំ, ភិក្ខវេ, អង្គន្តិ ករិត្វា ន អញ្ញំ ឯកង្គម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ មហតោ អនត្ថាយ សំវត្តតិ. យថយិទំ, ភិក្ខវេ, បាបមិត្តតា’’តិ (អ. និ. ១.១១០) វចនតោ ច បាបមិត្តោ ទិដ្ឋីនំ ការណំ. បរតោបិ ឃោសោ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ ទុរក្ខាតធម្មស្សវនេន ទិដ្ឋិឧប្បត្តិតោ ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, ហេតូ ទ្វេ បច្ចយា មិច្ឆាទិដ្ឋិយា ឧប្បាទាយ បរតោ ច ឃោសោ អយោនិសោ ច មនសិការោ’’តិ (អ. និ. ២.១២៦) វចនតោ ច បរតោ ឃោសោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកតោ មិច្ឆាទិដ្ឋិបដិសញ្ញុត្តកថា ទិដ្ឋីនំ ការណំ.

ឥទានិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ បទស្ស អត្ថំ វិវរន្តោ ខន្ធា ហេតុ ខន្ធា បច្ចយោតិអាទិមាហ. ខន្ធា ឯវ ទិដ្ឋីនំ ឧបាទាយ, ជនកហេតុ ចេវ ឧបត្ថម្ភកបច្ចយោ ចាតិ អត្ថោ. សមុដ្ឋានដ្ឋេនាតិ សមុដ្ឋហន្តិ ឧប្បជ្ជន្តិ ឯតេនាតិ សមុដ្ឋានំ, ការណន្តិ អត្ថោ. តេន សមុដ្ឋានដ្ឋេន, ទិដ្ឋិការណភាវេនាតិ អត្ថោ.

១២៥. ឥទានិ កិច្ចភេទេន ទិដ្ឋិភេទំ ទស្សេន្តោ កតមានិ អដ្ឋារស ទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានានីតិអាទិមាហ. តត្ថ យា ទិដ្ឋីតិ ឥទានិ វុច្ចមានានំ អដ្ឋារសន្នំ បទានំ សាធារណំ មូលបទំ. យា ទិដ្ឋិ, តទេវ ទិដ្ឋិគតំ, យា ទិដ្ឋិ, តទេវ ទិដ្ឋិគហនន្តិ សព្ពេហិ សម្ពន្ធោ កាតព្ពោ. អយាថាវទស្សនដ្ឋេន ទិដ្ឋិ, តទេវ ទិដ្ឋីសុ គតំ ទស្សនំ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិអន្តោគធត្តាតិ ទិដ្ឋិគតំ. ហេដ្ឋាបិស្ស អត្ថោ វុត្តោយេវ. ទ្វិន្នំ អន្តានំ ឯកន្តគតត្តាបិ ទិដ្ឋិគតំ. សា ឯវ ទិដ្ឋិ ទុរតិក្កមនដ្ឋេន ទិដ្ឋិគហនំ តិណគហនវនគហនបព្ពតគហនានិ វិយ. សាសង្កសប្បដិភយដ្ឋេន ទិដ្ឋិកន្តារំ ចោរកន្តារវាឡកន្តារនិរុទកកន្តារទុព្ភិក្ខកន្តារា វិយ. ធម្មសង្គណិយំ ‘‘ទិដ្ឋិកន្តារោ’’តិ សកលិង្គេនេវ អាគតំ. សម្មាទិដ្ឋិយា វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន បដិលោមដ្ឋេន ច ទិដ្ឋិវិសូកំ. មិច្ឆាទស្សនញ្ហិ ឧប្បជ្ជមានំ សម្មាទស្សនំ វិនិវិជ្ឈតិ ចេវ វិលោមេតិ ច. ធម្មសង្គណិយំ (ធ. ស. ៣៩២, ១១០៥) ‘‘ទិដ្ឋិវិសូកាយិក’’ន្តិ អាគតំ. កទាចិ សស្សតស្ស, កទាចិ ឧច្ឆេទស្ស គហណតោ ទិដ្ឋិយា វិរូបំ ផន្ទិតន្តិ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតំ. ទិដ្ឋិគតិកោ ហិ ឯកស្មិំ បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កោតិ, កទាចិ សស្សតំ អនុស្សរតិ, កទាចិ ឧច្ឆេទំ. ទិដ្ឋិយេវ អនត្ថេ សំយោជេតីតិ ទិដ្ឋិសញ្ញោជនំ. ទិដ្ឋិយេវ អន្តោតុទនដ្ឋេន ទុន្នីហរណីយដ្ឋេន ច សល្លន្តិ ទិដ្ឋិសល្លំ. ទិដ្ឋិយេវ បីឡាករណដ្ឋេន សម្ពាធោតិ ទិដ្ឋិសម្ពាធោ. ទិដ្ឋិយេវ មោក្ខាវរណដ្ឋេន បលិពោធោតិ ទិដ្ឋិបលិពោធោ. ទិដ្ឋិយេវ ទុម្មោចនីយដ្ឋេន ពន្ធនន្តិ ទិដ្ឋិពន្ធនំ. ទិដ្ឋិយេវ ទុរុត្តរដ្ឋេន បបាតោតិ ទិដ្ឋិបបាតោ. ទិដ្ឋិយេវ ថាមគតដ្ឋេន អនុសយោតិ ទិដ្ឋានុសយោ. ទិដ្ឋិយេវ អត្តានំ សន្តាបេតីតិ ទិដ្ឋិសន្តាបោ. ទិដ្ឋិយេវ អត្តានំ អនុទហតីតិ ទិដ្ឋិបរិឡាហោ. ទិដ្ឋិយេវ កិលេសកាយំ គន្ថេតីតិ ទិដ្ឋិគន្ថោ. ទិដ្ឋិយេវ ភុសំ អាទិយតីតិ ទិដ្ឋុបាទានំ. ទិដ្ឋិយេវ ‘‘សច្ច’’ន្តិអាទិវសេន អភិនិវិសតីតិ ទិដ្ឋាភិនិវេសោ. ទិដ្ឋិយេវ ឥទំ បរន្តិ អាមសតិ, បរតោ វា អាមសតីតិ ទិដ្ឋិបរាមាសោ.

១២៦. ឥទានិ រាសិវសេន សោឡស ទិដ្ឋិយោ ឧទ្ទិសន្តោ កតមា សោឡស ទិដ្ឋិយោតិអាទិមាហ. តត្ថ សុខសោមនស្សសង្ខាតេ អស្សាទេ ទិដ្ឋិ អស្សាទទិដ្ឋិ. អត្តានំ អនុគតា ទិដ្ឋិ អត្តានុទិដ្ឋិ. នត្ថីតិ បវត្តត្តា វិបរីតា ទិដ្ឋិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ. សតិ កាយេ ទិដ្ឋិ, សន្តី វា កាយេ ទិដ្ឋិ សក្កាយទិដ្ឋិ. កាយោតិ ចេត្ថ ខន្ធបញ្ចកំ, ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតោ សក្កាយោ វត្ថុ បតិដ្ឋា ឯតិស្សាតិ សក្កាយវត្ថុកា. សស្សតន្តិ បវត្តា ទិដ្ឋិ សស្សតទិដ្ឋិ. ឧច្ឆេទោតិ បវត្តា ទិដ្ឋិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ. សស្សតាទិអន្តំ គណ្ហាតីតិ អន្តគ្គាហិកា, អន្តគ្គាហោ វា អស្សា អត្ថីតិ អន្តគ្គាហិកា. អតីតសង្ខាតំ បុព្ពន្តំ អនុគតា ទិដ្ឋិ បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិ. អនាគតសង្ខាតំ អបរន្តំ អនុគតា ទិដ្ឋិ អបរន្តានុទិដ្ឋិ. អនត្ថេ សំយោជេតីតិ សញ្ញោជនិកា. អហង្ការវសេន អហន្តិ ឧប្បន្នេន មានេន ទិដ្ឋិយា មូលភូតេន វិនិពន្ធា ឃដិតា ឧប្បាទិតា ទិដ្ឋិ អហន្តិ មានវិនិពន្ធា ទិដ្ឋិ. តថា មមង្ការវសេន មមន្តិ ឧប្បន្នេន មានេន វិនិពន្ធា ទិដ្ឋិ មមន្តិ មានវិនិពន្ធា ទិដ្ឋិ. អត្តនោ វទនំ កថនំ អត្តវាទោ, តេន បដិសញ្ញុត្តា ពទ្ធា ទិដ្ឋិ អត្តវាទបដិសំយុត្តា ទិដ្ឋិ. អត្តានំ លោកោតិ វទនំ កថនំ លោកវាទោ, តេន បដិសញ្ញុត្តា ទិដ្ឋិ លោកវាទបដិសំយុត្តា ទិដ្ឋិ. ភវោ វុច្ចតិ សស្សតំ, សស្សតវសេន ឧប្បជ្ជនទិដ្ឋិ ភវទិដ្ឋិ. វិភវោ វុច្ចតិ ឧច្ឆេទោ, ឧច្ឆេទវសេន ឧប្បជ្ជនទិដ្ឋិ វិភវទិដ្ឋិ.

១២៧-១២៨. ឥទានិ តីណិ សតំ ទិដ្ឋាភិនិវេសេ និទ្ទិសិតុកាមោ កតមេ តីណិ សតំ ទិដ្ឋាភិនិវេសាតិ បុច្ឆិត្វា តេ អវិស្សជ្ជេត្វាវ វិសុំ វិសុំ អភិនិវេសវិស្សជ្ជនេនេវ តេ វិស្សជ្ជេតុកាមោ អស្សាទទិដ្ឋិយា, កតិហាការេហិ អភិនិវេសោ ហោតីតិអាទិនា នយេន សោឡសន្នំ ទិដ្ឋីនំ អភិនិវេសាការគណនំ បុច្ឆិត្វា បុន អស្សាទទិដ្ឋិយា បញ្ចតិំសាយ អាការេហិ អភិនិវេសោ ហោតីតិ តាសំ សោឡសន្នំ ទិដ្ឋីនំ អភិនិវេសាការគណនំ វិស្សជ្ជេត្វា បុន តានិ គណនានិ វិស្សជ្ជេន្តោ អស្សាទទិដ្ឋិយា កតមេហិ បញ្ចតិំសាយ អាការេហិ អភិនិវេសោ ហោតីតិអាទិមាហ. តត្ថ រូបំ បដិច្ចាតិ រូបក្ខន្ធំ បដិច្ច. ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សន្តិ ‘‘អយំ មេ កាយោ ឦទិសោ’’តិ រូបសម្បទំ និស្សាយ គេហសិតំ រាគសម្បយុត្តំ សុខំ សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. ហេដ្ឋា វុត្តេនដ្ឋេន សុខញ្ច សោមនស្សញ្ច. តំយេវ រូបស្ស អស្សាទោតិ រូបនិស្សយោ អស្សាទោ. តញ្ហិ សុខំ តណ្ហាវសេន អស្សាទីយតិ ឧបភុញ្ជីយតីតិ អស្សាទោ. អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋីតិ សោ អស្សាទោ សស្សតោតិ វា ឧច្ឆិជ្ជិស្សតីតិ វា សស្សតំ វា ឧច្ឆិជ្ជមានំ វា អត្តានំ សុខិតំ ករោតីតិ វា អភិនិវេសបរាមាសោ ហោតិ. តស្មា យា ច ទិដ្ឋិ យោ ច អស្សាទោតិ អស្សាទស្ស ទិដ្ឋិភាវាភាវេបិ អស្សាទំ វិនា សា ទិដ្ឋិ ន ហោតីតិ កត្វា ឧភយម្បិ សមុច្ចិតំ. អស្សាទទិដ្ឋីតិ អស្សាទេ បវត្តា ទិដ្ឋីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥទានិ នានាសុត្តេហិ សំសន្ទេត្វា មិច្ឆាទិដ្ឋិំ មិច្ឆាទិដ្ឋិកញ្ច គរហិតុកាមោ អស្សាទទិដ្ឋិ មិច្ឆាទិដ្ឋីតិអាទិមាហ. តត្ថ ទិដ្ឋិវិបត្តីតិ សម្មាទិដ្ឋិវិនាសកមិច្ឆាទិដ្ឋិសង្ខាតទិដ្ឋិយា វិបត្តិ. ទិដ្ឋិវិបន្នោតិ វិបន្នា វិនដ្ឋា សម្មាទិដ្ឋិ អស្សាតិ ទិដ្ឋិវិបន្នោ, វិបន្នទិដ្ឋីតិ វុត្តំ ហោតិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិយា វា វិបន្នោ វិនដ្ឋោតិ ទិដ្ឋិវិបន្នោ. ន សេវិតព្ពោ ឧបសង្កមនេន. ន ភជិតព្ពោ ចិត្តេន. ន បយិរុបាសិតព្ពោ ឧបសង្កមិត្វា និសីទនេន. តំ កិស្ស ហេតូតិ ‘‘តំ សេវនាទិកំ កេន ការណេន ន កាតព្ព’’ន្តិ តស្ស ការណបុច្ឆា. ទិដ្ឋិ ហិស្ស បាបិកាតិ ការណវិស្សជ្ជនំ. យស្មា អស្ស បុគ្គលស្ស ទិដ្ឋិ បាបិកា, តស្មា តំ សេវនាទិកំ ន កាតព្ពន្តិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិយា រាគោតិ ‘‘សុន្ទរា មេ ទិដ្ឋី’’តិ ទិដ្ឋិំ អារព្ភ ទិដ្ឋិយា ឧប្បជ្ជនរាគោ. ទិដ្ឋិរាគរត្តោតិ តេន ទិដ្ឋិរាគេន រង្គេន រត្តំ វត្ថំ វិយ រត្តោ. ន មហប្ផលន្តិ វិបាកផលេន. ន មហានិសំសន្តិ និស្សន្ទផលេន.

បុរិសបុគ្គលស្សាតិ បុរិសសង្ខាតស្ស បុគ្គលស្ស. លោកិយវោហារេន ហិ បុរិ វុច្ចតិ សរីរំ, តស្មិំ បុរិស្មិំ សេតិ បវត្តតីតិ បុរិសោ, បុំ វុច្ចតិ និរយោ, តំ បុំ គលតិ គច្ឆតីតិ បុគ្គលោ. យេភុយ្យេន ហិ សត្តា សុគតិតោ ចុតា ទុគ្គតិយំយេវ និព្ពត្តន្តិ. តំ កិស្ស ហេតូតិ តំ ន មហប្ផលត្តំ កេន ការណេន ហោតិ. ទិដ្ឋិ ហិស្ស បាបិកាតិ យស្មា អស្ស បុគ្គលស្ស ទិដ្ឋិ បាបិកា, តស្មា ន មហប្ផលំ ហោតីតិ អត្ថោ. ទ្វេវ គតិយោតិ បញ្ចសុ គតីសុ ទ្វេវ គតិយោ. វិបជ្ជមានាយ ទិដ្ឋិយា និរយោ. សម្បជ្ជមានាយ តិរច្ឆានយោនិ. យញ្ចេវ កាយកម្មន្តិ សកលិង្គធារណបដិបទានុយោគអភិវាទនបច្ចុដ្ឋានអញ្ជលិកម្មាទិ កាយកម្មំ. យញ្ច វចីកម្មន្តិ សកសមយបរិយាបុណនសជ្ឈាយនទេសនាសមាទបនាទិ វចីកម្មំ. យញ្ច មនោកម្មន្តិ ឥធលោកចិន្តាបដិសំយុត្តញ្ច បរលោកចិន្តាបដិសំយុត្តញ្ច កតាកតចិន្តាបដិសំយុត្តញ្ច មនោកម្មំ. តិណកដ្ឋធញ្ញពីជេសុ សត្តទិដ្ឋិស្ស ទានានុប្បទានបដិគ្គហណបរិភោគេសុ ច កាយវចីមនោកម្មានិ. យថាទិដ្ឋីតិ យា អយំ ទិដ្ឋិ, តស្សានុរូបំ. សមត្តន្តិ បរិបុណ្ណំ. សមាទិន្នន្តិ គហិតំ.

អដ្ឋកថាយំ បន វុត្តំ – តទេតំ យថាទិដ្ឋិយំ ឋិតកាយកម្មំ, ទិដ្ឋិសហជាតកាយកម្មំ, ទិដ្ឋានុលោមិកកាយកម្មន្តិ តិវិធំ ហោតិ. តត្ថ ‘‘បាណំ ហនតោ អទិន្នំ អាទិយតោ មិច្ឆាចរតោ នត្ថិ តតោនិទានំ បាបំ, នត្ថិ បាបស្ស អាគមោ’’តិ យំ ឯវំ ទិដ្ឋិកស្ស សតោ បាណាតិបាតអទិន្នាទានមិច្ឆាចារសង្ខាតំ កាយកម្មំ, ឥទំ យថាទិដ្ឋិយំ ឋិតកាយកម្មំ នាម. ‘‘បាណំ ហនតោ អទិន្នំ អាទិយតោ មិច្ឆាចរតោ នត្ថិ តតោនិទានំ បាបំ, នត្ថិ បាបស្ស អាគមោ’’តិ យំ ឥមាយ ទិដ្ឋិយា ឥមិនា ទស្សនេន សហជាតំ កាយកម្មំ, ឥទំ ទិដ្ឋិសហជាតកាយកម្មំ នាម. តទេវ បន សមត្តំ សមាទិន្នំ គហិតំ បរាមដ្ឋំ ទិដ្ឋានុលោមិកកាយកម្មំ នាម. វចីកម្មមនោកម្មេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ បន មុសា ភណតោ បិសុណំ ភណតោ ផរុសំ ភណតោ សម្ផំ បលបតោ អភិជ្ឈាលុនោ ព្យាបន្នចិត្តស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស សតោ នត្ថិ តតោនិទានំ បាបំ, នត្ថិ បាបស្ស អាគមោតិ យោជនា កាតព្ពា. លិង្គធារណាទិបរិយាបុណនាទិលោកចិន្តាទិវសេន វុត្តនយោ ចេត្ថ សុន្ទរោ.

ចេតនាទីសុ ទិដ្ឋិសហជាតា ចេតនា ចេតនា នាម. ទិដ្ឋិសហជាតា បត្ថនា បត្ថនា នាម. ចេតនាបត្ថនានំ វសេន ចិត្តដ្ឋបនា បណិធិ នាម. តេហិ បន ចេតនាទីហិ សម្បយុត្តា ផស្សាទយោ សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នា ធម្មា សង្ខារា នាម. អនិដ្ឋាយាតិអាទីហិ ទុក្ខមេវ វុត្តំ. ទុក្ខញ្ហិ សុខកាមេហិ សត្តេហិ ន ឯសិតត្តា អនិដ្ឋំ. អប្បិយត្តា អកន្តំ. មនស្ស អវឌ្ឍនតោ, មនសិ អវិសប្បនតោ ច អមនាបំ. អាយតិំ អភទ្ទតាយ អហិតំ. បីឡនតោ ទុក្ខន្តិ. តំ កិស្ស ហេតូតិ តំ ឯវំ សំវត្តនំ កេន ការណេន ហោតីតិ អត្ថោ. ឥទានិស្ស ការណំ ទិដ្ឋិ ហិស្ស បាបិកាតិ. យស្មា តស្ស បុគ្គលស្ស ទិដ្ឋិ បាបិកា លាមកា, តស្មា ឯវំ សំវត្តតីតិ អត្ថោ. អល្លាយ បថវិយា និក្ខិត្តន្តិ ឧទកេន តិន្តាយ ភូមិយា រោបិតំ. បថវីរសំ អាបោរសន្តិ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ បថវិយា ច សម្បទំ អាបស្ស ច សម្បទំ. ពីជនិក្ខិត្តដ្ឋានេ ហិ ន សព្ពា បថវី ន សព្ពោ អាបោ ច ពីជំ ផលំ គណ្ហាបេតិ. យោ បន តេសំ បទេសោ ពីជំ ផុសតិ, សោយេវ ពីជំ ផលំ គណ្ហាបេតិ. តស្មា ពីជបោសនាយ បច្ចយភូតោយេវ សោ បទេសោ បថវីរសោ អាបោរសោតិ វេទិតព្ពោ. រសសទ្ទស្ស ហិ សម្បត្តិ ច អត្ថោ. យថាហ ‘‘កិច្ចសម្បត្តិអត្ថេន រសោ នាម បវុច្ចតី’’តិ. លោកេ ច ‘‘សុរសោ គន្ធព្ពោ’’តិ វុត្តេ សុសម្បន្នោ គន្ធព្ពោតិ អត្ថោ ញាយតិ. ឧបាទិយតីតិ គណ្ហាតិ. យោ ហិ បទេសោ បច្ចយោ ហោតិ, តំ បច្ចយំ លភមានំ ពីជំ តំ គណ្ហាតិ នាម. សព្ពំ តន្តិ សព្ពំ តំ រសជាតំ. តិត្តកត្តាយាតិ សោ បថវីរសោ អាបោរសោ ច អតិត្តកោ សមានោបិ តិត្តកំ ពីជំ និស្សាយ និម្ពរុក្ខាទីនំ តេសំ ផលានញ្ច តិត្តកភាវាយ សំវត្តតិ. កដុកត្តាយាតិ ឥទំ បុរិមស្សេវ វេវចនំ.

‘‘វណ្ណគន្ធរសូបេតោ, អម្ពោយំ អហុវា បុរេ;

តមេវ បូជំ លភមានោ, កេនម្ពោ កដុកប្ផលោ’’តិ. (ជា. ១.២.៧១) –

អាគតដ្ឋានេ វិយ ហិ ឥធាបិ តិត្តកមេវ អប្បិយដ្ឋេន កដុកន្តិ វេទិតព្ពំ. អសាតត្តាយាតិ អមធុរភាវាយ. អសាទុត្តាយាតិបិ បាឋោ, អសាទុភាវាយាតិ អត្ថោ. សាទូតិ ហិ មធុរំ. ពីជំ ហិស្សាតិ អស្ស និម្ពាទិកស្ស ពីជំ. ឯវមេវន្តិ ឯវំ ឯវំ. យស្មា សុខា វេទនា បរមោ អស្សាទោ, តស្មា មិច្ឆាទិដ្ឋិយា ទុក្ខវេទនាវសេន អាទីនវោ ទស្សិតោតិ. បុន អដ្ឋារសភេទេន ទិដ្ឋិយា អាទីនវំ ទស្សេតុំ អស្សាទទិដ្ឋិ មិច្ឆាទិដ្ឋីតិអាទិមាហ. តំ វុត្តត្ថមេវ. ឥមេហិ អដ្ឋារសហិ អាការេហិ បរិយុដ្ឋិតចិត្តស្ស សញ្ញោគោតិ ទិដ្ឋិយា ឯវ សំសារេ ពន្ធនំ ទស្សេតិ.

១២៩. យស្មា បន ទិដ្ឋិភូតានិបិ សញ្ញោជនានិ អត្ថិ អទិដ្ឋិភូតានិបិ, តស្មា តំ បភេទំ ទស្សេន្តោ អត្ថិ សញ្ញោជនានិ ចេវាតិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា កាមរាគសញ្ញោជនស្សេវ អនុនយសញ្ញោជនន្តិ អាគតដ្ឋានម្បិ អត្ថិ, តស្មា អនុនយសញ្ញោជនន្តិ វុត្តំ. កាមរាគភាវំ អប្បត្វា បវត្តំ លោភំ សន្ធាយ ឯតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សេសខន្ធាយតនាទិមូលកេសុបិ វារេសុ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វេទនាបរមត្តា ច អស្សាទស្ស វេទនាបរិយោសានា ឯវ ទេសនា កតា. សញ្ញាទយោ ន គហិតា. ឥមេហិ បញ្ចតិំសាយ អាការេហីតិ បញ្ចក្ខន្ធា អជ្ឈត្តិកាយតនាទីនិ បញ្ច ឆក្កានិ ចាតិ ឥមានិ បញ្ចតិំស វត្ថូនិ និស្សាយ ឧប្បន្នអស្សាទារម្មណវសេន បញ្ចតិំសាយ អាការេហិ.

អស្សាទទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អត្តានុទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៣០. អត្តានុទិដ្ឋិយំ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោតិ អាគមាធិគមាភាវា ញេយ្យោ អស្សុតវា ឥតិ. យស្ស ហិ ខន្ធធាតុអាយតនសច្ចបច្ចយាការសតិបដ្ឋានាទីសុ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាវិនិច្ឆយវិរហិតត្តា អត្តានុទិដ្ឋិបដិសេធករោ នេវ អាគមោ, បដិបត្តិយា អធិគន្តព្ពស្ស អនធិគតត្តា ន ច អធិគមោ អត្ថិ, សោ អាគមាធិគមានំ អភាវា ញេយ្យោ អស្សុតវា ឥតិ. សុតន្តិ ហិ ពុទ្ធវចនាគមោ ច សុតផលត្តា ហេតុវោហារវសេន អធិគមោ ច, តំ សុតំ អស្ស អត្ថីតិ សុតវា, ន សុតវា អស្សុតវា. ស្វាយំ –

បុថូនំ ជននាទីហិ, ការណេហិ បុថុជ្ជនោ;

បុថុជ្ជនន្តោគធត្តា, បុថុវាយំ ជនោ ឥតិ.

សោ ហិ បុថូនំ នានប្បការានំ កិលេសាទីនំ ជននាទីហិ ការណេហិ បុថុជ្ជនោ. យថាហ – ‘‘បុថុ កិលេសេ ជនេន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ អវិហតសក្កាយទិដ្ឋិកាតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ សត្ថារានំ មុខុល្លោកិកាតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ សព្ពគតីហិ អវុដ្ឋិតាតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ នានាភិសង្ខារេ អភិសង្ខរោន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ នានាឱឃេហិ វុយ្ហន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ នានាសន្តាបេហិ សន្តប្បេន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ នានាបរិឡាហេហិ បរិទយ្ហន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ រត្តា គិទ្ធា គធិតា មុច្ឆិតា អជ្ឈោសន្នា លគ្គា លគ្គិតា បលិពុទ្ធាតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ បញ្ចហិ នីវរណេហិ អាវុតា និវុតា ឱវុតា បិហិតា បដិច្ឆន្នា បដិកុជ្ជិតាតិ បុថុជ្ជនា’’តិ (មហានិ. ៩៤). បុថូនំ វា គណនបថមតីតានំ អរិយធម្មបរម្មុខានំ នីចធម្មសមុទាចារានំ ជនានំ អន្តោគធត្តាបិ បុថុជ្ជនា, បុថុ វា អយំ, វិសុំយេវ សង្ខំ គតោ វិសំសដ្ឋោ សីលសុតាទិគុណយុត្តេហិ អរិយេហិ ជនោតិបិ បុថុជ្ជនោ. ឯវមេតេហិ ‘‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’’តិ ទ្វីហិ បទេហិ យេ តេ –

‘‘ទុវេ បុថុជ្ជនា វុត្តា, ពុទ្ធេនាទិច្ចពន្ធុនា;

អន្ធោ បុថុជ្ជនោ ឯកោ, កល្យាណេកោ បុថុជ្ជនោ’’តិ. –

ទ្វេ បុថុជ្ជនា វុត្តា, តេសុ អន្ធបុថុជ្ជនោ វុត្តោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

អរិយានំ អទស្សាវីតិអាទីសុ អរិយាតិ អារកត្តា កិលេសេហិ, អនយេ ន ឥរិយនតោ, អយេ ច ឥរិយនតោ, សទេវកេន ច លោកេន អរណីយតោ ពុទ្ធា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច ពុទ្ធសាវកា ច វុច្ចន្តិ, ពុទ្ធា ឯវ វា ឥធ អរិយា. យថាហ – ‘‘សទេវកេ, ភិក្ខវេ, លោកេ…បេ… តថាគតោ អរិយោតិ វុច្ចតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៩៨).

សប្បុរិសាតិ ឯត្ថ បន បច្ចេកពុទ្ធា តថាគតសាវកា ច ‘‘សប្បុរិសា’’តិ វេទិតព្ពា. តេ ហិ លោកុត្តរគុណយោគេន សោភនា បុរិសាតិ សប្បុរិសា. សព្ពេយេវ វា ឯតេ ទ្វេធាបិ វុត្តា. ពុទ្ធាបិ ហិ អរិយា ច សប្បុរិសា ច បច្ចេកពុទ្ធា ពុទ្ធសាវកាបិ. យថាហ –

‘‘យោ វេ កតញ្ញូ កតវេទិ ធីរោ, កល្យាណមិត្តោ ទឡ្ហភត្តិ ច ហោតិ;