នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ខុទ្ទកនិកាយេ

នេត្តិប្បករណ-អដ្ឋកថា

គន្ថារម្ភកថា

មហាការុណិកំ នាថំ, ញេយ្យសាគរបារគុំ;

វន្ទេ និបុណគម្ភីរ-វិចិត្រនយទេសនំ.

វិជ្ជាចរណសម្បន្នា, យេន និយ្យន្តិ លោកតោ;

វន្ទេ តមុត្តមំ ធម្មំ, សម្មាសម្ពុទ្ធបូជិតំ.

សីលាទិគុណសម្បន្នោ, ឋិតោ មគ្គផលេសុ យោ;

វន្ទេ អរិយសង្ឃំ តំ, បុញ្ញក្ខេត្តំ អនុត្តរំ.

វន្ទនាជនិតំ បុញ្ញំ, ឥតិ យំ រតនត្តយេ;

ហតន្តរាយោ សព្ពត្ថ, ហុត្វាហំ តស្ស តេជសា.

ឋិតិំ អាកង្ខមានេន, ចិរំ សទ្ធម្មនេត្តិយា;

ធម្មរក្ខិតនាមេន, ថេរេន អភិយាចិតោ.

បទុមុត្តរនាថស្ស, បាទមូលេ បវត្តិតំ;

បស្សតា អភិនីហារំ, សម្បត្តំ យស្ស មត្ថកំ.

សំខិត្តំ វិភជន្តានំ, ឯសោ អគ្គោតិ តាទិនា;

ឋបិតោ ឯតទគ្គស្មិំ, យោ មហាសាវកុត្តមោ.

ឆឡភិញ្ញោ វសិប្បត្តោ, បភិន្នបដិសម្ភិទោ;

មហាកច្ចាយនោ ថេរោ, សម្ពុទ្ធេន បសំសិតោ.

តេន យា ភាសិតា នេត្តិ, សត្ថារា អនុមោទិតា;

សាសនស្ស សទាយត្តា, នវង្គស្សត្ថវណ្ណនា.

តស្សា គម្ភីរញាណេហិ, ឱគាហេតព្ពភាវតោ;

កិញ្ចាបិ ទុក្ករា កាតុំ, អត្ថសំវណ្ណនា មយា.

សហ សំវណ្ណនំ យស្មា, ធរតេ សត្ថុសាសនំ;

បុព្ពាចរិយសីហានំ, តិដ្ឋតេវ វិនិច្ឆយោ.

តស្មា តមុបនិស្សាយ, ឱគាហេត្វាន បញ្ចបិ;

និកាយេ បេដកេនាបិ, សំសន្ទិត្វា យថាពលំ.

សុវិសុទ្ធមសំកិណ្ណំ, និបុណត្ថវិនិច្ឆយំ;

មហាវិហារវាសីនំ, សមយំ អវិលោមយំ.

បមាទលេខំ វជ្ជេត្វា, បាឡិំ សម្មា និយោជយំ;

ឧបទេសំ វិភាវេន្តោ, ករិស្សាមត្ថវណ្ណនំ.

ឥតិ អត្ថំ អសង្កិណ្ណំ, នេត្តិប្បករណស្ស មេ;

វិភជន្តស្ស សក្កច្ចំ, និសាមយថ សាធវោតិ.

តត្ថ កេនដ្ឋេន នេត្តិ? សទ្ធម្មនយនដ្ឋេន នេត្តិ. យថា ហិ តណ្ហា សត្តេ កាមាទិភវំ នយតីតិ ‘‘ភវនេត្តី’’តិ វុច្ចតិ, ឯវមយម្បិ វេនេយ្យសត្តេ អរិយធម្មំ នយតីតិ សទ្ធម្មនយនដ្ឋេន ‘‘នេត្តី’’តិ វុច្ចតិ. អថ វា នយន្តិ តាយាតិ នេត្តិ. នេត្តិប្បករណេន ហិ ករណភូតេន ធម្មកថិកា វេនេយ្យសត្តេ ទស្សនមគ្គំ នយន្តិ សម្បាបេន្តីតិ, នីយន្តិ វា ឯត្ថ ឯតស្មិំ បករណេ អធិដ្ឋានភូតេ បតិដ្ឋាបេត្វា វេនេយ្យា និព្ពានំ សម្បាបិយន្តីតិ នេត្តិ. ន ហិ នេត្តិឧបទេសសន្និស្សយេន វិនា អវិបរីតសុត្តត្ថាវពោធោ សម្ភវតិ. តថា ហិ វុត្តំ – ‘‘តស្មា និព្ពាយិតុកាមេនា’’តិអាទិ. សព្ពាបិ ហិ សុត្តស្ស អត្ថសំវណ្ណនា នេត្តិឧបទេសាយត្តា, នេត្តិ ច សុត្តប្បភវា, សុត្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធប្បភវន្តិ.

សា បនាយំ នេត្តិ បករណបរិច្ឆេទតោ តិប្បភេទា ហារនយបដ្ឋានានំ វសេន. បឋមញ្ហិ ហារវិចារោ, តតោ នយវិចារោ, បច្ឆា បដ្ឋានវិចារោតិ. បាឡិវវត្ថានតោ បន សង្គហវារវិភាគវារវសេន ទុវិធា. សព្ពាបិ ហិ នេត្តិ សង្គហវារោ វិភាគវារោតិ វារទ្វយមេវ ហោតិ.

តត្ថ សង្គហវារោ អាទិតោ បញ្ចហិ គាថាហិ បរិច្ឆិន្នោ. សព្ពោ ហិ បករណត្ថោ ‘‘យំ លោកោ បូជយតេ’’តិអាទីហិ បញ្ចហិ គាថាហិ អបរិគ្គហិតោ នាម នត្ថិ. ននុ ចេត្ថ បដ្ឋានំ អសង្គហិតន្តិ? នយិទមេវំ ទដ្ឋព្ពំ, មូលបទគ្គហណេន បដ្ឋានស្ស សង្គហិតត្តា. តថា ហិ វក្ខតិ – ‘‘អដ្ឋារស មូលបទា កុហិំ ទដ្ឋព្ពា សាសនបដ្ឋានេ’’តិ. មូលបទបដ្ឋានានិ ហិ អត្ថនយសង្ខារត្តិកា វិយ អញ្ញមញ្ញំ សង្គហិតានិ.

វិភាគវារោ បន ឧទ្ទេសនិទ្ទេសបដិនិទ្ទេសវសេន តិវិធោ. តេសុ ‘‘តត្ថ កតមេ សោឡស ហារា’’តិ អារភិត្វា យាវ ‘‘ភវន្តិ អដ្ឋារស បទានី’’តិ អយំ ឧទ្ទេសវារោ. ‘‘អស្សាទាទីនវតា’’តិ អារភិត្វា យាវ ‘‘តេត្តិំសា ឯត្តិកា នេត្តី’’តិ អយំ និទ្ទេសវារោ. បដិនិទ្ទេសវារោ បន ហារវិភង្គវារោ ហារសម្បាតវារោ នយសមុដ្ឋានវារោ សាសនបដ្ឋានវារោតិ ចតុព្ពិធោ. តេសុ ‘‘តត្ថ កតមោ ទេសនាហារោ’’តិ អារភិត្វា យាវ ‘‘អយំ បហានេន សមារោបនា’’តិ អយំ ហារវិភង្គវារោ. តត្ថ ‘‘កតមោ ទេសនាហារសម្បាតោ’’តិ អារភិត្វា យាវ ‘‘អនុបាទិសេសា ច និព្ពានធាតូ’’តិ អយំ ហារសម្បាតវារោ. ឯត្ថាហ – ហារវិភង្គហារសម្បាតវារានំ កិំ នានាករណន្តិ? វុច្ចតេ – យត្ថ អនេកេហិបិ ឧទាហរណសុត្តេហិ ឯកោ ហារោ និទ្ទិសីយតិ, អយំ ហារវិភង្គវារោ. យត្ថ បន ឯកស្មិំ សុត្តេ អនេកេ ហារា សម្បតន្តិ, អយំ ហារសម្បាតវារោ. វុត្តញ្ហេតំ បេដកេ –

‘‘យត្ថ ច សព្ពេ ហារា, សម្បតមានា នយន្តិ សុត្តត្ថំ;

ព្យញ្ជនវិធិបុថុត្តា, សា ភូមី ហារសម្បាតោ’’តិ.

នយសមុដ្ឋានសាសនបដ្ឋានវារវិភាគោ បាកដោ ឯវ. សាសនបដ្ឋានវារោ បន សង្គហវារេ វិយ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសវារេសុបិ ន សរូបតោ ឧទ្ធដោតិ. ឯត្ថាហ – ‘‘ឥទំ នេត្តិប្បករណំ មហាសាវកភាសិតំ, ភគវតា អនុមោទិត’’ន្តិ ច កថមេតំ វិញ្ញាយតីតិ? បាឡិតោ ឯវ. ន ហិ បាឡិតោ អញ្ញំ បមាណតរំ អត្ថិ. យា ហិ ចតូហិ មហាបទេសេហិ អវិរុទ្ធា បាឡិ, សា បមាណំ. តថា ហិ អគរហិតាយ អាចរិយបរម្បរាយ បេដកោបទេសោ វិយ ឥទំ នេត្តិប្បករណំ អាភតំ. យទិ ឯវំ កស្មាស្ស និទានំ ន វុត្តំ. សាវកភាសិតានម្បិ ហិ សុភសុត្ត- (ទី. និ. ១.៤៤៤ អាទយោ) អនង្គណសុត្ត- (ម. និ. ១.៥៧ អាទយោ) កច្ចាយនសំយុត្តាទីនំ និទានំ ភាសិតន្តិ? នយិទំ ឯកន្តិកំ. សាវកភាសិតានំ ពុទ្ធភាសិតានម្បិ ហិ ឯកច្ចានំ បដិសម្ភិទាមគ្គនិទ្ទេសាទីនំ ធម្មបទពុទ្ធវំសាទីនញ្ច និទានំ ន ភាសិតំ, ន ច តាវតា តានិ អប្បមាណំ, ឯវមិធាបិ ទដ្ឋព្ពំ.

និទានញ្ច នាម សុត្តវិនយានំ ធម្មភណ្ឌាគារិកឧបាលិត្ថេរាទីហិ មហាសាវកេហេវ ភាសិតំ, ឥទញ្ច មហាសាវកភាសិតំ, ថេរំ មុញ្ចិត្វា អនញ្ញវិសយត្តា ឥមិស្សា វិចារណាយាតិ កិមេតេន និទានគវេសនេន, អត្ថោយេវេត្ថ គវេសិតព្ពោ, យោ បាឡិយា អវិរុទ្ធោតិ. អថ វា បាឡិយា អត្ថសំវណ្ណនាភាវតោ ន ឥមស្ស បករណស្ស វិសុំ និទានវចនកិច្ចំ អត្ថិ, បដិសម្ភិទាមគ្គនិទ្ទេសាទីនំ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥទានិ ឯតស្មិំ បករណេ នានប្បការកោសល្លត្ថំ អយំ វិភាគោ វេទិតព្ពោ – សព្ពមេវ ចេតំ បករណំ សាសនបរិយេដ្ឋិភាវតោ ឯកវិធំ, តថា អរិយមគ្គសម្បាទនតោ វិមុត្តិរសតោ ច. ព្យញ្ជនត្ថវិចារភាវតោ ទុវិធំ, តថា សង្គហវិភាគភាវតោ ធម្មវិនយត្ថសំវណ្ណនតោ លោកិយលោកុត្តរត្ថសង្គហណតោ រូបារូបធម្មបរិគ្គាហកតោ លក្ខណលក្ខិយភាវតោ បវត្តិនិវត្តិវចនតោ សភាគវិសភាគនិទ្ទេសតោ សាធារណាសាធារណធម្មវិភាគតោ ច.

តិវិធំ បុគ្គលត្តយនិទ្ទេសតោ តិវិធកល្យាណវិភាគតោ បរិញ្ញត្តយកថនតោ បហានត្តយូបទេសតោ សិក្ខត្តយសង្គហណតោ តិវិធសំកិលេសវិសោធនតោ មូលគីតិអនុគីតិសង្គីតិភេទតោ បិដកត្តយត្ថសំវណ្ណនតោ ហារនយបដ្ឋានប្បភេទតោ ច.

ចតុព្ពិធំ ចតុប្បដិសម្ភិទាវិសយតោ ចតុនយទេសនតោ ធម្មត្ថទេសនាបដិវេធគម្ភីរភាវតោ ច. បញ្ចវិធំ អភិញ្ញេយ្យាទិធម្មវិភាគតោ បញ្ចក្ខន្ធនិទ្ទេសតោ បញ្ចគតិបរិច្ឆេទតោ បញ្ចនិកាយត្ថវិវរណតោ ច. ឆព្ពិធំ ឆឡារម្មណវិភាគតោ ឆអជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនវិភាគតោ ច. សត្តវិធំ សត្តវិញ្ញាណដ្ឋិតិបរិច្ឆេទតោ. នវវិធំ សុត្តាទិនវង្គនិទ្ទេសតោ. ចុទ្ទសវិធំ សុត្តាធិដ្ឋានវិភាគតោ. សោឡសវិធំ អដ្ឋវីសតិវិធញ្ច សាសនបដ្ឋានប្បភេទតោ. ចតុរាសីតិសហស្សវិធំ ចតុរាសីតិសហស្សធម្មក្ខន្ធវិចារភាវតោតិអាទិនា នយេន បករណវិភាគោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ សាសនបរិយេដ្ឋិភាវតោតិ សកលំ នេត្តិប្បករណំ សិក្ខត្តយសង្គហស្ស នវង្គស្ស សត្ថុសាសនស្ស អត្ថសំវណ្ណនាភាវតោ. អរិយមគ្គសម្បាទនតោតិ ទស្សនភូមិភាវនាភូមិសម្បាទនតោ. វិមុត្តិរសតោតិ សាសនស្ស អមតបរិយោសានត្តា វុត្តំ. ព្យញ្ជនត្ថវិចារភាវតោតិ ហារព្យញ្ជនបទកម្មនយានំ ព្យញ្ជនវិចារត្តា អត្ថបទអត្ថនយានំ អត្ថវិចារត្តា វុត្តំ. សង្គហវិភាគភាវោ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. ធម្មវិនយត្ថសំវណ្ណនតោតិ សកលស្សាបិ បរិយត្តិសាសនស្ស ធម្មវិនយភាវតោ វុត្តំ. លក្ខណលក្ខិយភាវតោតិ នេត្តិវចនស្ស លក្ខណត្តា ឧទាហរណសុត្តានញ្ច លក្ខិយត្តា វុត្តំ. សភាគវិសភាគនិទ្ទេសតោតិ សមានជាតិយា ធម្មា សភាគា, បដិបក្ខា វិសភាគា, តំវិចារភាវតោតិ អត្ថោ. សាធារណាសាធារណធម្មវិភាគតោតិ បហានេកដ្ឋសហជេកដ្ឋតាទិសាមញ្ញេន យេ ធម្មា យេសំ ធម្មានំ នាមវត្ថាទិនា សាធារណា តព្ពិធុរតាយ អសាធារណា ច, តំវិភាគតោ ទុវិធន្តិ អត្ថោ.

បុគ្គលត្តយនិទ្ទេសតោតិ ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិ បុគ្គលត្តយនិទ្ទេសតោ. តិវិធកល្យាណវិភាគតោតិ អាទិកល្យាណាទិវិភាគតោ. មូលគីតិអនុគីតិសង្គីតិភេទតោតិ បឋមំ វចនំ មូលគីតិ, វុត្តស្សេវ អត្ថស្ស សង្គហគាថា អនុគីតិ, តំតំសុត្តត្ថយោជនវសេន វិប្បកិណ្ណស្ស បករណស្ស សង្គាយនំ សង្គីតិ, សា ថេរស្ស បរតោ បវត្តិតាតិ វេទិតព្ពា, ឯតាសំ តិស្សន្នំ ភេទតោ តិវិធន្តិ អត្ថោ. បញ្ចក្ខន្ធនិទ្ទេសតោតិ រូបាទិបញ្ចក្ខន្ធសីលាទិបញ្ចធម្មក្ខន្ធនិទ្ទេសតោ បញ្ចវិធន្តិ អត្ថោ. សុត្តាធិដ្ឋានវិភាគតោតិ លោភទោសមោហានំ អលោភាទោសាមោហានំ កាយវចីមនោកម្មានំ សទ្ធាទិបញ្ចិន្ទ្រិយានញ្ច វសេន ចុទ្ទសវិធស្ស សុត្តាធិដ្ឋានស្ស វិភាគវចនតោ ចុទ្ទសវិធន្តិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យន្តិ ន បបញ្ចិតំ.

១. សង្គហវារវណ្ណនា

ឯវំ អនេកភេទវិភត្តេ នេត្តិប្បករណេ យទិទំ វុត្តំ ‘‘សង្គហវិភាគវារវសេន ទុវិធ’’ន្តិ, តត្ថ សង្គហវារោ អាទិ. តស្សាបិ ‘‘យំ លោកោ បូជយតេ’’តិ អយំ គាថា អាទិ. តត្ថ យន្តិ អនិយមតោ ឧបយោគនិទ្ទេសោ, តស្ស ‘‘តស្សា’’តិ ឥមិនា និយមនំ វេទិតព្ពំ. លោកោតិ កត្តុនិទ្ទេសោ. បូជយតេតិ កិរិយានិទ្ទេសោ. សលោកបាលោតិ កត្តុវិសេសនំ. សទាតិ កាលនិទ្ទេសោ. នមស្សតិ ចាតិ ឧបចយេន កិរិយានិទ្ទេសោ. តស្សាតិ សាមិនិទ្ទេសោ. ឯតន្តិ បច្ចត្តនិទ្ទេសោ. សាសនវរន្តិ បច្ចត្តនិទ្ទេសេន និទ្ទិដ្ឋធម្មនិទស្សនំ. វិទូហីតិ ករណវចនេន កត្តុនិទ្ទេសោ. ញេយ្យន្តិ កម្មវាចកកិរិយានិទ្ទេសោ. នរវរស្សាតិ ‘‘តស្សា’’តិ និយមេត្វា ទស្សិតស្ស សរូបតោ ទស្សនំ.

តត្ថ លោកិយន្តិ ឯត្ថ បុញ្ញាបុញ្ញានិ តព្ពិបាកោ ចាតិ លោកោ, បជា, សត្តនិកាយោតិ អត្ថោ. លោក-សទ្ទោ ហិ ជាតិសទ្ទតាយ សាមញ្ញវសេន និរវសេសតោ សត្តេ សង្គណ្ហាតិ. កិញ្ចាបិ ហិ លោកសទ្ទោ សង្ខារភាជនេសុបិ ទិដ្ឋប្បយោគោ, បូជនកិរិយាយោគ្យភូតតាវសេន បន សត្តលោកវចនោ ឯវ ឥធ គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. បូជយតេតិ មានយតិ, អបចាយតីតិ អត្ថោ.

លោកំ បាលេន្តីតិ លោកបាលា, ចត្តារោ មហារាជានោ. លោកិយា បន ឥន្ទយមវរុណកុវេរា លោកបាលាតិ វទន្តិ. សហ លោកបាលេហីតិ សលោកបាលោ, ‘‘លោកោ’’តិ ឥមិនា តុល្យាធិករណំ. អថ វា ឥស្សរិយាធិបច្ចេន តំតំសត្តលោកស្ស បាលនតោ រក្ខណតោ ខត្តិយចតុមហារាជសក្កសុយាមសន្តុសិតសុនិម្មិតបរនិម្មិតវសវត្តិមហាព្រហ្មាទយោ លោកបាលា. តេហិ សហ តំតំសត្តនិកាយោ សលោកបាលោ លោកោតិ វុត្តោ. អថ វា ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, សុក្កា ធម្មា លោកំ បាលេន្តី’’តិ (អ. និ. ២.៩; ឥតិវុ. ៤២) វចនតោ ហិរោត្តប្បធម្មា លោកបាលា. តេហិ សមន្នាគតោ លោកោ សលោកបាលោ. ហិរោត្តប្បសម្បន្នា ហិ បាបគរហិនោ សប្បុរិសា ធម្មច្ឆន្ទវន្តតាយ ភគវតិ បូជានមក្ការបរា ហោន្តីតិ.

សទាតិ សព្ពកាលំ រត្តិញ្ចេវ ទិវា ច, សទាតិ វា ភគវតោ ធរមានកាលេ តតោ បរញ្ច. អថ វា សទាតិ អភិនីហារតោ បដ្ឋាយ យាវ សាសនន្តរធានា, តតោ បរម្បិ វា. មហាភិនីហារតោ បដ្ឋាយ ហិ មហាពោធិសត្តា ពោធិយា និយតតាយ ពុទ្ធង្កុរភូតា សទេវកស្ស លោកស្ស បូជនីយា ចេវ វន្ទនីយា ច ហោន្តិ. យថាហ ភគវា សុមេធភូតោ –

‘‘ទីបង្ករោ លោកវិទូ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

មម កម្មំ បកិត្តេត្វា, ទក្ខិណំ បាទមុទ្ធរិ.

‘‘យេ តត្ថាសុំ ជិនបុត្តា, បទក្ខិណមកំសុ មំ;

ទេវា មនុស្សា អសុរា ច, អភិវាទេត្វាន បក្កមុ’’ន្តិ. (ពុ. វំ. ២.៧៥-៧៦);

នមស្សតិ ចាតិ កេចិ កេសញ្ចិ បូជាសក្ការាទីនិ ករោន្តាបិ តេសំ អបាកដគុណតាយ នមក្ការំ ន ករោន្តិ, ន ឯវំ ភគវតោ, យថាភូតអព្ភុគ្គតកិត្តិសទ្ទតាយ បន ភគវន្តំ សទេវកោ លោកោ បូជយតិ ចេវ នមស្សតិ ចាតិ អត្ថោ. ‘‘សទា នរមនុស្សោ’’តិ កេចិ បឋន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. តស្សាតិ យំ សទេវកោ លោកោ បូជយតិ ចេវ នមស្សតិ ច, តស្ស. ឯតន្តិ ឥទានិ វត្តព្ពំ ពុទ្ធិយំ វិបរិវត្តមានំ សាមញ្ញេន ទស្សេតិ. សាសនវរន្តិ តំ សរូបតោ ទស្សេតិ. តត្ថ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ យថារហំ សត្តេ សាសតិ វិនេតិ ឯតេនាតិ សាសនំ, តទេវ ឯកន្តនិយ្យានដ្ឋេន អនញ្ញសាធារណគុណតាយ ច ឧត្តមដ្ឋេន តំតំអភិបត្ថិតសមិទ្ធិហេតុតាយ បណ្ឌិតេហិ វរិតព្ពតោ វា វរំ, សាសនមេវ វរន្តិ សាសនវរំ. វិទូហីតិ យថាសភាវតោ កម្មកម្មផលានិ កុសលាទិភេទេ ច ធម្មេ វិទន្តីតិ វិទូ, បណ្ឌិតមនុស្សា, តេហិ. ញាតព្ពំ, ញាណមរហតីតិ វា ញេយ្យំ. នរវរស្សាតិ បុរិសវរស្ស, អគ្គបុគ្គលស្សាតិ អត្ថោ.

ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ អនញ្ញសាធារណមហាករុណាសព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិគុណវិសេសយោគេន សទេវកេន លោកេន បូជនីយោ នមស្សនីយោ ច ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, តស្ស លោកេ ឧត្តមបុគ្គលស្ស ឯតំ ឥទានិ អម្ហេហិ វិភជិតព្ពហារនយបដ្ឋានវិចារណវិសយភូតំ សាសនំ អាទិកល្យាណតាទិគុណសម្បត្តិយា វរំ អគ្គំ ឧត្តមំ និបុណញាណគោចរតាយ បណ្ឌិតវេទនីយមេវាតិ. ភគវតោ ហិ វចនំ ឯកគាថាមត្តម្បិ សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទខន្ធាយតនធាតិន្ទ្រិយសតិបដ្ឋានាទិសភាវធម្មនិទ្ធារណក្ខមតាយ សោឡសហារបញ្ចនយសោឡសអដ្ឋវីសតិវិធបដ្ឋានវិចារយោគ្យភាវេន ច បរមគម្ភីរំ អត្ថតោ អគាធបារំ សណ្ហសុខុមញាណវិសយមេវាតិ. តេនេវាហ – ‘‘បញ្ញវន្តស្សាយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ ទុប្បញ្ញស្សា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៨; អ. និ. ៨.៣០). អថ វា ភគវតោ សាសនំ បរិញ្ញាក្កមេន លក្ខណាវពោធប្បដិបត្តិយា សុញ្ញតមុខាទីហិ ឱគាហិតព្ពត្តា អវិញ្ញូនំ សុបិនន្តេនបិ ន វិសយោ ហោតីតិ អាហ – ‘‘វិទូហិ ញេយ្យ’’ន្តិ. តថា ច វុត្តំ – ‘‘ឯតុ វិញ្ញូ បុរិសោ’’តិអាទិ.

អបរេ បន ‘‘តំ តស្ស សាសនវរ’’ន្តិ បឋន្តិ, តេសំ មតេន យំ-សទ្ទោ សាសន-សទ្ទេន សមានាធិករណោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ យំ សាសនវរំ សលោកបាលោ លោកោ បូជយតិ នមស្សតិ ច, តំ សាសនវរំ វិទូហិ ញាតព្ពន្តិ. ឥមស្មិញ្ច នយេ លោកបាល-សទ្ទេន ភគវាបិ វុច្ចតិ. ភគវា ហិ លោកគ្គតាយកត្តា និប្បរិយាយេន លោកបាលោ, តស្មា ‘‘តស្សា’’តិ លោកបាលស្ស សត្ថុនោតិ អត្ថោ. សលោកបាលោតិ ចេត្ថ លោកបាល-សទ្ទោ គុណីភូតោបិ សត្ថុវិសយត្តា សាសន-សទ្ទាបេក្ខតាយ សាមិភាវេន សម្ពន្ធីវិសេសភូតោ បធានភូតោ វិយ បដិនិទ្ទេសំ អរហតីតិ.

កថំ បន សយំ ធម្មស្សាមី ភគវា ធម្មំ បូជយតីតិ? នាយំ វិរោធោ. ធម្មគរុនោ ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ, តេ សព្ពកាលំ ធម្មំ អបចាយមានាវ វិហរន្តីតិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘យំនូនាហំ យ្វាយំ ធម្មោ មយា អភិសម្ពុទ្ធោ, តមេវ ធម្មំ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.១៧៣; អ. និ. ៤.២១).

អបិ ច ភគវតោ ធម្មបូជនា សត្តសត្តាហប្បដិបត្តិអាទីហិ ទីបេតព្ពា. ធម្មស្សាមីតិ ច ធម្មេន សទេវកស្ស លោកស្ស សាមីតិ អត្ថោ, ន ធម្មស្ស សាមីតិ. ឯវម្បិ នមស្សតីតិ វចនំ ន យុជ្ជតិ. ន ហិ ភគវា កញ្ចិ នមស្សតីតិ, ឯសោបិ និទ្ទោសោ. ន ហិ នមស្សតីតិ បទស្ស នមក្ការំ ករោតីតិ អយមេវ អត្ថោ, អថ ខោ គរុករណេន តន្និន្នោ តប្បោណោ តប្បព្ភារោតិ អយម្បិ អត្ថោ លព្ភតិ. ភគវា ច ធម្មគរុតាយ សព្ពកាលំ ធម្មនិន្នបោណបព្ភារភាវេន វិហរតីតិ. អយញ្ច អត្ថោ ‘‘យេន សុទំ ស្វាហំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិ (ម. និ. ១.៣៨៧) ឯវមាទីហិ សុត្តបទេហិ ទីបេតព្ពោ. ‘‘វិទូហិ នេយ្យ’’ន្តិបិ បាឋោ, តស្ស បណ្ឌិតេហិ សបរសន្តានេសុ នេតព្ពំ បាបេតព្ពន្តិ អត្ថោ. តត្ថ អត្តសន្តានេ បាបនំ ពុជ្ឈនំ, បរសន្តានេ ពោធនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ ភគវតោ សទេវកស្ស លោកស្ស បូជនីយវន្ទនីយភាវោ អគ្គបុគ្គលភាវោ ច វុច្ចមានោ គុណវិសិដ្ឋតំ ទីបេតិ, សា ច គុណវិសិដ្ឋតា មហាពោធិយា វេទិតព្ពា. អាសវក្ខយញាណបទដ្ឋានញ្ហិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានញ្ច អាសវក្ខយញាណំ ‘‘មហាពោធី’’តិ វុច្ចតិ. សា អវិបរីតធម្មទេសនតោ តថាគតេ សុប្បតិដ្ឋិតាតិ វិញ្ញាយតិ. ន ហិ សវាសននិរវសេសកិលេសប្បហានំ អនាវរណញាណញ្ច វិនា តាទិសី ធម្មទេសនា សម្ភវតិ. ឥច្ចស្ស ចតុវេសារជ្ជយោគោ. តេន ទសពលឆអសាធារណញាណអដ្ឋារសាវេណិកពុទ្ធធម្មាទិសកលសព្ពញ្ញុគុណបារិបូរី បកាសិតា ហោតិ. ឯតាទិសី ច គុណវិភូតិ មហាករុណាបុព្ពង្គមំ អភិនីហារសម្បត្តិំ បុរស្សរំ កត្វា សម្បាទិតំ សមត្តិំសបារមិសង្ខាតំ បុញ្ញញាណសម្ភារមន្តរេន ន ឧបលព្ភតីតិ ហេតុសម្បទាបិ អត្ថតោ វិភាវិតា ហោតីតិ ឯវំ ភគវតោ តីសុបិ អវត្ថាសុ សព្ពសត្តានំ ឯកន្តហិតប្បដិលាភហេតុភូតា អាទិមជ្ឈបរិយោសានកល្យាណា និរវសេសា ពុទ្ធគុណា ឥមាយ គាថាយ បកាសិតាតិ វេទិតព្ពំ.

ទុតិយនយេ បន យស្មា សិក្ខត្តយសង្គហំ សផលំ អរិយមគ្គសាសនំ តស្ស អារម្មណភូតញ្ច អមតធាតុំ តទធិគមូបាយញ្ច បុព្ពភាគបដិបត្តិសាសនំ តទត្ថបរិទីបនញ្ច បរិយត្តិសាសនំ យថារហំ សច្ចាភិសមយវសេន អភិសមេន្តោ ស្វាក្ខាតតាទិគុណវិសេសយុត្តតំ មនសិករោន្តោ សក្កច្ចំ សវនធារណបរិបុច្ឆាទីហិ បរិចយំ ករោន្តោ ច សទេវកោ លោកោ បូជយតិ នាម. លោកនាថោ ច សម្មាសម្ពោធិប្បត្តិយា វេនេយ្យានំ សក្កច្ចំ ធម្មទេសនេន ‘‘អរិយំ វោ, ភិក្ខវេ, សម្មាសមាធិំ ទេសេស្សាមិ’’ (ម. និ. ៣.១៣៦; សំ. និ. ៥.២៨; បេដកោ. ២៤), ‘‘មគ្គានដ្ឋង្គិកោ សេដ្ឋោ’’ (ធ. ប. ២៧៣; កថា. ៨៧២; នេត្តិ. ១២៥; បេដកោ. ៣០), ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ’’ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤), ‘‘ខយំ វិរាគំ អមតំ បណីតំ’’ (ខុ. បា. ៦.៤; សុ. និ. ២២៧), ‘‘ឯកាយនោ អយំ, ភិក្ខវេ, មគ្គោ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា’’ (ទី. និ. ២.៣៧៣; ម. និ. ១.១០៦; សំ. និ. ៥.៣៦៧), ‘‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ អាទិកល្យាណ’’ន្តិអាទីហិ (ម. និ. ៣.៤២០; នេត្តិ. ៥) វចនេហិ ថោមនេន ច បូជយតិ នាម. តស្មា សាសនវរស្ស បូជនីយភាវោ ឥធ វុច្ចមានោ អនវសេសតោ ធម្មគុណេ ទីបេតីតិ យេ អរិយភាវាទយោ និយ្យានាទយោ ខយវិរាគាទយោ មទនិម្មទនាទយោ អសង្ខតាទយោ ស្វាក្ខាតតាទយោ អាទិកល្យាណតាទយោ ច អនេកេហិ សុត្តបទេហិ បវេទិតា អនេកេ ធម្មគុណា, តេ និរវសេសតោ ឥមាយ គាថាយ បកាសិតាតិ វេទិតព្ពា.

យស្មា បន អរិយសច្ចប្បដិវេធេន សមុគ្ឃាដិតសម្មោហាយេវ បរមត្ថតោ បណ្ឌិតា ពាល្យាទិសមតិក្កមនតោ, តស្មា ភាវិតលោកុត្តរមគ្គា សច្ឆិកតសាមញ្ញផលា ច អរិយបុគ្គលា វិសេសតោ វិទូតិ វុច្ចន្តិ. តេ ហិ យថាវុត្តសាសនវរំ អវិបរីតតោ ញាតុំ នេតុញ្ច សបរសន្តានេ សក្កុណន្តីតិ អដ្ឋអរិយបុគ្គលសមូហស្ស បរមត្ថសង្ឃស្សាបិ ឥធ គហិតត្តា យេ សុប្បដិបន្នតាទយោ អនេកេហិ សុត្តបទេហិ សំវណ្ណិតា អរិយសង្ឃគុណា, តេបិ និរវសេសតោ ឥធ បកាសិតាតិ វេទិតព្ពា.

ឯវំ បឋមគាថាយ សាតិសយំ រតនត្តយគុណបរិទីបនំ កត្វា ឥទានិ –

‘‘សព្ពបាបស្ស អករណំ, កុសលស្ស ឧបសម្បទា;

សចិត្តបរិយោទបនំ, ឯតំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ. (ទី. និ. ២.៩០; ធ. ប. ១៨៣; នេត្តិ. ៣០, ៥០, ១១៦, ១២៤) –

វចនតោ សង្ខេបតោ សិក្ខត្តយសង្គហំ សាសនំ, តំ បន សិក្ខត្តយំ ញាណវិសេសវិសយភាវភេទតោ អវត្ថាភេទតោ ច តិវិធំ ហោតិ. កថំ? សុតមយញាណគោចរោ ច យោ ‘‘បរិយត្តិសទ្ធម្មោ’’តិ វុច្ចតិ. ចិន្តាមយញាណគោចរោ ច យោ អាការបរិវិតក្កទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តីហិ គហេតព្ពាការោ វិមុត្តាយតនវិសេសោ ‘‘បដិបត្តិសទ្ធម្មោ’’តិ វុច្ចតិ. វិបស្សនាញាណាទិសហគតោ ភាវនាមយញាណគោចរោ ច យោ ‘‘បដិវេធសទ្ធម្មោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ តិវិធម្បិ សាសនំ សាសនវរន្តិ បទេន សង្គណ្ហិត្វា តត្ថ យំ បឋមំ, តំ ឥតរេសំ អធិគមូបាយោតិ សព្ពសាសនមូលភូតំ អត្តនោ បករណស្ស ច វិសយភូតំ បរិយត្តិសាសនមេវ តាវ សង្ខេបតោ វិភជន្តោ ‘‘ទ្វាទស បទានី’’តិ គាថមាហ.

តត្ថ ទ្វាទសាតិ គណនបរិច្ឆេទោ. បទានីតិ បរិច្ឆិន្នធម្មនិទស្សនំ. តេសុ ព្យញ្ជនបទានិ បជ្ជតិ អត្ថោ ឯតេហីតិ បទានិ. អត្ថបទានិ បន បជ្ជន្តិ ញាយន្តីតិ បទានិ. ឧភយម្បិ វា ឧភយថា យោជេតព្ពំ ព្យញ្ជនបទានម្បិ អវិបរីតំ បដិបជ្ជិតព្ពត្តា, អត្ថបទានំ ឧត្តរិវិសេសាធិគមស្ស ការណភាវតោ, តានិ បទានិ បរតោ បាឡិយញ្ញេវ អាវិ ភវិស្សន្តីតិ តត្ថេវ វណ្ណយិស្សាម. អត្ថសូចនាទិអត្ថតោ សុត្តំ. វុត្តញ្ហេតំ សង្គហេសុ –

‘‘អត្ថានំ សូចនតោ, សុវុត្តតោ សវនតោថ សូទនតោ;

សុត្តាណា សុត្តសភាគតោ ច, ‘សុត្ត’ន្តិ អក្ខាត’’ន្តិ. (បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា; ទី. និ. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា);

តទេតំ តត្ថ សុត្តបិដកវសេន អាគតំ, ឥធ បន បិដកត្តយវសេន យោជេតព្ពំ. ‘‘ទ្វាទស បទានិ សុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, យំ បរិយត្តិសាសនន្តិ អត្ថោ. តំ សព្ពន្តិ តំ ‘‘សុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ សកលំ ពុទ្ធវចនំ. ព្យញ្ជនញ្ច អត្ថោ ចាតិ ព្យញ្ជនញ្ចេវ តទត្ថោ ច. យតោ ‘‘ទ្វាទស បទានិ សុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អត្ថសូចនាទិតោ សុត្តំ បរិយត្តិធម្មោ, តញ្ច សព្ពំ អត្ថតោ ទ្វាទស បទានិ ឆ ព្យញ្ជនបទានិ ចេវ ឆ អត្ថបទានិ ចាតិ. អថ វា យទេតំ ‘‘សាសនវរ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ សព្ពំ សុត្តំ, បរិយត្តិសាសនស្ស អធិប្បេតត្តា. អត្ថតោ បន ទ្វាទស បទានិ, ព្យញ្ជនត្ថបទសមុទាយភាវតោ. យថាហ – ‘‘ព្យញ្ជនញ្ច អត្ថោ ចា’’តិ. តំ វិញ្ញេយ្យំ ឧភយន្តិ យស្មិំ ព្យញ្ជនេ អត្ថេ ច វចនវចនីយភាវេន សម្ពន្ធេ សុត្តវោហារោ, តទុភយំ សរូបតោ វិញ្ញាតព្ពំ តត្ថ កតមំ ព្យញ្ជនំ កតមោ អត្ថោតិ? តេនេវាហ – ‘‘កោ អត្ថោ ព្យញ្ជនំ កតម’’ន្តិ.

ឯវំ ‘‘សាសនវរ’’ន្តិ វុត្តស្ស សុត្តស្ស បរិយត្តិភាវំ តស្ស ច អត្ថព្យញ្ជនបទភាវេន វេទិតព្ពតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្ស បវិចយុបាយំ នេត្តិប្បករណំ បទត្ថវិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘សោឡសហារា’’តិ គាថមាហ.

តត្ថ សោឡស ហារា ឯតិស្សាតិ សោឡសហារា. បញ្ចនយា អដ្ឋារសមូលបទាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អថ វា សោឡស ហារា សោឡសហារា. ឯវំ ឥតរត្ថាបិ. ហារនយមូលបទានិ ឯវ ហិ សង្ខេបតោ វិត្ថារតោ ច ភាសិតានិ នេត្តីតិ. សាសនស្ស បរិយេដ្ឋីតិ សាសនស្ស អត្ថបរិយេសនា, បរិយត្តិសាសនស្ស អត្ថសំវណ្ណនាតិ អត្ថោ, សកលស្សេវ វា សាសនស្ស អត្ថវិចារណាតិ អត្ថោ. បដិបត្តិបដិវេធេបិ ហិ នេត្តិនយានុសារេន អធិគច្ឆន្តីតិ. មហកច្ចានេនាតិ កច្ចោតិ បុរាតនោ ឥសិ, តស្ស វំសាលង្ការភូតោយំ មហាថេរោ ‘‘កច្ចានោ’’តិ វុច្ចតិ. មហកច្ចានោតិ បន បូជាវចនំ, យថា មហាមោគ្គល្លានោតិ, ‘‘កច្ចាយនគោត្តនិទ្ទិដ្ឋា’’តិបិ បាឋោ. អយញ្ច គាថា នេត្តិំ សង្គាយន្តេហិ បករណត្ថសង្គណ្ហនវសេន ឋបិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. យថា ចាយំ, ឯវំ ហារវិភង្គវារេ តំតំហារនិទ្ទេសនិគមនេ ‘‘តេនាហ អាយស្មា’’តិអាទិវចនំ, ហារាទិសមុទាយភូតាយំ នេត្តិយំ ព្យញ្ជនត្ថសមុទាយេ ច សុត្តេ កិំ កេន វិចិយតីតិ វិចារណាយំ អាហ – ‘‘ហារា ព្យញ្ជនវិចយោ’’តិអាទិ.

តត្ថ សោឡសបិ ហារា មូលបទនិទ្ធារណមន្តរេន ព្យញ្ជនមុខេនេវ សុត្តស្ស សំវណ្ណនា ហោន្តិ, ន នយា វិយ មូលបទសង្ខាតសភាវធម្មនិទ្ធារណមុខេនាតិ តេ ‘‘ព្យញ្ជនវិចយោ សុត្តស្សា’’តិ វុត្តា. អត្ថនយា បន យថាវុត្តអត្ថមុខេនេវ សុត្តស្ស អត្ថសម្បដិបត្តិយា ហោន្តីតិ អាហ – ‘‘នយា តយោ ច សុត្តត្ថោ’’តិ. អយញ្ច វិចារណា បរតោបិ អាគមិស្សតិ. កេចិ ‘‘នយោ ចា’’តិ បឋន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. ឧភយំ បរិគ្គហីតន្តិ ហារា នយា ចាតិ ឯតំ ឧភយំ សុត្តស្ស អត្ថនិទ្ធារណវសេន បរិសមន្តតោ គហិតំ សព្ពថា សុត្តេ យោជិតំ. វុច្ចតិ សុត្តំ វទតិ សំវណ្ណេតិ. កថំ? យថាសុត្តំ សុត្តានុរូបំ, យំ សុត្តំ យថា សំវណ្ណេតព្ពំ, តថា សំវណ្ណេតីតិ អត្ថោ. យំ យំ សុត្តន្តិ វា យថាសុត្តំ, សព្ពំ សុត្តន្តិ អត្ថោ. នេត្តិនយេន ហិ សំវណ្ណេតុំ អសក្កុណេយ្យំ នាម សុត្តំ នត្ថីតិ.

ឥទានិ យំ វុត្តំ – ‘‘សាសនវរំ វិទូហិ ញេយ្យ’’ន្តិ, តត្ថ នេត្តិសំវណ្ណនាយ វិសយភូតំ បរិយត្តិធម្មមេវ បការន្តរេន និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យា ចេវា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ អត្ថេសុ កតបរិច្ឆេទោ ព្យញ្ជនប្បពន្ធោ ទេសនា, យោ បាឋោតិ វុច្ចតិ. តទត្ថោ ទេសិតំ តាយ ទេសនាយ បពោធិតត្តា. តទុភយញ្ច វិមុត្តាយតនសីសេន បរិចយំ ករោន្តានំ អនុបាទាបរិនិព្ពានបរិយោសានានំ សម្បត្តីនំ ហេតុភាវតោ ឯកន្តេន វិញ្ញេយ្យំ, តទុភយវិនិមុត្តស្ស វា ញេយ្យស្ស អភាវតោ តទេវ ទ្វយំ វិញ្ញេយ្យន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ យា ចេវ…បេ… វិញ្ញេយ្យន្តិ. តត្រាតិ តស្មិំ វិជាននេ សាធេតព្ពេ, និប្ផាទេតព្ពេ ចេតំ ភុម្មំ. អយមានុបុព្ពីតិ អយំ វក្ខមានា អនុបុព្ពិ ហារនយានំ អនុក្កមោ, អនុក្កមេន វក្ខមានា ហារនយាតិ អត្ថោ. នវវិធសុត្តន្តបរិយេដ្ឋីតិ សុត្តាទិវសេន នវង្គស្ស សាសនស្ស បរិយេសនា, អត្ថវិចារណាតិ អត្ថោ. សាមិអត្ថេ វា ឯតំ បច្ចត្តំ នវវិធសុត្តន្តបរិយេដ្ឋិយា អនុបុព្ពីតិ. អថ វា អនុបុព្ពីតិ ករណត្ថេ បច្ចត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថាវុត្តវិជាននេ សាធេតព្ពេ វក្ខមានាយ ហារនយានុបុព្ពិយា អយំ នវវិធសុត្តន្តស្ស អត្ថបរិយេសនាតិ.

ឯត្ថាហ – កថំ បនេត្ថ គេយ្យង្គាទីនំ សុត្តភាវោ, សុត្តភាវេ ច តេសំ កថំ សាសនស្ស នវង្គភាវោ. យញ្ច សង្គហេសុ វុច្ចតិ ‘‘សគាថកំ សុត្តំ គេយ្យំ, និគ្គាថកំ សុត្តំ វេយ្យាករណ’’ន្តិ, តថា ច សតិ សុត្តង្គមេវ ន សិយា. អថាបិ វិសុំ សុត្តង្គំ សិយា, មង្គលសុត្តាទីនំ (ខុ. បា. ៥.១ អាទយោ; សុ. និ. ២៦១ អាទយោ) សុត្តង្គសង្គហោ ន សិយា, គាថាភាវតោ ធម្មបទាទីនំ វិយ, គេយ្យង្គសង្គហោ វា សិយា, សគាថកត្តា សគាថាវគ្គស្ស វិយ, តថា ឧភតោវិភង្គាទីសុ សគាថកប្បទេសានន្តិ. វុច្ចតេ –

សុត្តន្តិ សាមញ្ញវិធិ, វិសេសវិធយោ បរេ;

សនិមិត្តា និរុឡ្ហត្តា, សហតាញ្ញេន នាញ្ញតោ.

សព្ពស្សាបិ ហិ ពុទ្ធវចនស្ស សុត្តន្តិ អយំ សាមញ្ញវិធិ. តថា ហិ ‘‘ឯត្តកំ តស្ស ភគវតោ សុត្តាគតំ សុត្តបរិយាបន្នំ (បាចិ. ១២៤២), សាវត្ថិយា សុត្តវិភង្គេ, សកវាទេ បញ្ច សុត្តសតានី’’តិអាទិវចនតោ វិនយាភិធម្មបរិយត្តិវិសេសេបិ សុត្តវោហារោ ទិស្សតិ. តទេកទេសេសុ បន គេយ្យាទយោ វិសេសវិធយោ តេន តេន និមិត្តេន បតិដ្ឋិតា. តថា ហិ គេយ្យស្ស សគាថកត្តំ តព្ភាវនិមិត្តំ. លោកេបិ ហិ សសិលោកំ សគាថកំ ចុណ្ណិយគន្ថំ គេយ្យ’’ន្តិ វទន្តិ. គាថាវិរហេ បន សតិ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនភាវោ វេយ្យាករណស្ស. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនញ្ហិ ‘‘ព្យាករណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ព្យាករណមេវ វេយ្យាករណន្តិ. ឯវំ សន្តេ សគាថកាទីនម្បិ បញ្ហាវិស្សជ្ជនវសេន បវត្តានំ វេយ្យាករណភាវោ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, គេយ្យាទិសញ្ញានំ អនោកាសភាវតោ ‘‘គាថាវិរហេ សតី’’តិ វិសេសិតត្តា ច. តថា ហិ ធម្មបទាទីសុ កេវលំ គាថាពន្ធេសុ សគាថកត្តេបិ សោមនស្សញាណមយិកគាថាយុត្តេសុ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិវចនសម្ពន្ធេសុ អព្ភុតធម្មបដិសំយុត្តេសុ ច សុត្តវិសេសេសុ យថាក្កមំ គាថាឧទានឥតិវុត្តកអព្ភុតធម្មសញ្ញា បតិដ្ឋិតា, តថា សតិបិ គាថាពន្ធភាវេ ភគវតោ អតីតាសុ ជាតីសុ ចរិយានុភាវប្បកាសកេសុ ជាតកសញ្ញា. សតិបិ បញ្ហាវិស្សជ្ជនភាវេ សគាថកត្តេ ច កេសុចិ សុត្តន្តេសុ វេទស្ស លភាបនតោ វេទល្លសញ្ញា បតិដ្ឋិតាតិ ឯវំ តេន តេន សគាថកត្តាទិនា និមិត្តេន តេសុ តេសុ សុត្តវិសេសេសុ គេយ្យង្គាទិសញ្ញា បតិដ្ឋិតាតិ វិសេសវិធយោ សុត្តង្គតោ បរេ គេយ្យាទយោ.

យំ បនេត្ថ គេយ្យង្គាទិនិមិត្តរហិតំ សុត្តំ, តំ សុត្តង្គំ វិសេសសញ្ញាបរិហារេន សាមញ្ញសញ្ញាយ បវត្តនតោតិ. ននុ ច សគាថកំ សុត្តំ គេយ្យំ, និគ្គាថកំ សុត្តំ វេយ្យាករណន្តិ សុត្តង្គំ ន សម្ភវតីតិ ចោទនា តទវត្ថា ឯវាតិ? ន តទវត្ថា, សោធិតត្តា. សោធិតញ្ហិ បុព្ពេ គាថាវិរហេ សតិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនភាវោ វេយ្យាករណស្ស តព្ភាវនិមិត្តន្តិ. យញ្ច វុត្តំ – ‘‘គាថាភាវតោ មង្គលសុត្តាទីនំ សុត្តង្គសង្គហោ ន សិយា’’តិ, តម្បិ ន, និរុឡ្ហត្តា. និរុឡ្ហោ ហិ មង្គលសុត្តាទីសុ សុត្តភាវោ, ន ហិ តានិ ធម្មបទពុទ្ធវំសាទយោ វិយ គាថាភាវេន បញ្ញាតានិ, កិន្តុ សុត្តភាវេនេវ. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សុត្តនាមក’’ន្តិ នាមគ្គហណំ កតំ.

យំ បន វុត្តំ ‘‘សគាថកត្តា គេយ្យង្គសង្គហោ វា សិយា’’តិ, តទបិ នត្ថិ, យស្មា សហតាញ្ញេន. សហ គាថាហីតិ ហិ សគាថកំ. សហភាវោ ច នាម អត្ថតោ អញ្ញេន ហោតិ, ន ច មង្គលសុត្តាទីសុ គាថាវិនិមុត្តោ កោចិ សុត្តប្បទេសោ អត្ថិ. យោ សហ គាថាហីតិ វុច្ចេយ្យ, ន ច សមុទាយោ នាម កោចិ អត្ថិ. យទបិ វុត្តំ – ‘‘ឧភតោវិភង្គាទីសុ សគាថកប្បទេសានំ គេយ្យង្គសង្គហោ សិយា’’តិ, តទបិ ន អញ្ញតោ. អញ្ញា ឯវ ហិ តា គាថា, ជាតកាទិបរិយាបន្នត្តា. អតោ ន តាហិ ឧភតោវិភង្គាទីនំ គេយ្យង្គភាវោតិ ឯវំ សុត្តាទីនំ អង្គានំ អញ្ញមញ្ញសង្ករាភាវោ វេទិតព្ពោ. យស្មា បន សព្ពម្បិ ពុទ្ធវចនំ យថាវុត្តនយេន អត្ថានំ សូចនាទិអត្ថេន សុត្តន្ត្វេវ វុច្ចតិ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘នវវិធសុត្តន្តបរិយេដ្ឋី’’តិ.

សង្គហវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

១. ឯវំ សង្គហវារេន សង្ខេបតោ ទស្សិតេ ហារាទយោ ឥទានិ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ កតមេ សោឡស ហារា’’តិអាទិទេសនា អារទ្ធា. តត្ថ តត្ថាតិ យំ វុត្តំ – ‘‘សោឡសហារា នេត្តី’’តិ, តស្មិំ វចនេ, តិស្សំ វា គាថាយំ, យានិ ហារនយមូលបទានិ ឧទ្ធដានិ, តេសូតិ អត្ថោ. កតមេតិ បុច្ឆាវចនំ. បុច្ឆា ច នាមេសា បញ្ចវិធា អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា អនុមតិបុច្ឆា កថេតុកម្យតាបុច្ឆាតិ. តាសុ អយំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. សោឡសាតិ គណនវសេន បរិច្ឆេទោ. តេន នេសំ ន តតោ ឧទ្ធំ អធោ ចាតិ ឯតបរមតំ ទស្សេតិ. សា ចេតបរមតា បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. ហារាតិ គណនវសេន បរិច្ឆិន្នានំ សាមញ្ញតោ ទស្សនំ. ទេសនា វិចយោតិអាទិ សរូបទស្សនំ.

តត្ថ កេនដ្ឋេន ហារា? ហរីយន្តិ ឯតេហិ, ឯត្ថ វា សុត្តគេយ្យាទិវិសយា អញ្ញាណសំសយវិបល្លាសាតិ ហារា, ហរន្តិ វា សយំ តានិ, ហរណមត្តមេវ វាតិ ហារា ផលូបចារេន. អថ វា ហរីយន្តិ វោហរីយន្តិ ធម្មសំវណ្ណកធម្មបដិគ្គាហកេហិ ធម្មស្ស ទានគ្គហណវសេនាតិ ហារា. អថ វា ហារា វិយាតិ ហារា. យថា ហិ អនេករតនាវលិសមូហោ ហារសង្ខាតោ អត្តនោ អវយវភូតរតនសម្ផស្សេហិ សមុប្បជ្ជនីយមានហិលាទសុខោ ហុត្វា តទុបភោគីជនសរីរសន្តាបំ និទាឃបរិឡាហុបជនិតំ វូបសមេតិ, ឯវមេតេបិ នានាវិធបរមត្ថរតនប្បពន្ធា សំវណ្ណនាវិសេសា អត្តនោ អវយវភូតបរមត្ថរតនាធិគមេន សមុប្បាទិយមាននិព្ពុតិសុខា ធម្មបដិគ្គាហកជនហទយបរិតាបំ កាមរាគាទិកិលេសហេតុកំ វូបសមេន្តីតិ. អថ វា ហារយន្តិ អញ្ញាណាទីនំ ហារំ អបគមំ ករោន្តិ អាចិក្ខន្តីតិ វា ហារា. អថ វា សោតុជនចិត្តស្ស ហរណតោ រមណតោ ច ហារា និរុត្តិនយេន, យថា – ‘‘ភវេសុ វន្តគមនោ ភគវា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.១៤៤; បារា. អដ្ឋ. ១.១ វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា). អយំ តាវ ហារានំ សាធារណតោ អត្ថោ.

អសាធារណតោ បន ទេសីយតិ សំវណ្ណីយតិ ឯតាយ សុត្តត្ថោតិ ទេសនា, ទេសនាសហចរណតោ វា ទេសនា. ននុ ច អញ្ញេបិ ហារា ទេសនាសង្ខាតស្ស សុត្តស្ស អត្ថសំវណ្ណនតោ ទេសនាសហចារិនោវាតិ? សច្ចមេតំ, អយំ បន ហារោ យេភុយ្យេន យថារុតវសេនេវ វិញ្ញាយមានោ ទេសនាយ សហ ចរតីតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, ន តថា បរេ. ន ហិ អស្សាទាទីនវនិស្សរណាទិសន្ទស្សនរហិតា សុត្តទេសនា អត្ថិ. អស្សាទាទិសន្ទស្សនវិភាវនលក្ខណោ ចាយំ ហារោតិ.

វិចិយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា បទបញ្ហាទយោ, វិចិតិ ឯវ វា តេសន្តិ វិចយោ. បាឡិយំ បន វិចិនតីតិ វិចយោតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ.

យុត្តីតិ ឧបបត្តិសាធនយុត្តិ, ឥធ បន យុត្តិវិចារណា យុត្តិ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘រូបភវោ រូប’’ន្តិ យថា, យុត្តិសហចរណតោ វា. ឥធាបិ ទេសនាហារេ វុត្តនយេន អត្ថោ វិត្ថារេតព្ពោ.

បទដ្ឋានន្តិ អាសន្នការណំ, ឥធាបិ បទដ្ឋានវិចារណាតិអាទិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

លក្ខីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា ឯកលក្ខណា ធម្មា អវុត្តាបិ ឯកវចនេនាតិ លក្ខណំ.

វិយូហីយន្តិ វិភាគេន បិណ្ឌីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វាតិ ព្យូហោ. និព្ពចនាទីនំ សុត្តេ ទស្សិយមានានំ ចតុន្នំ ព្យូហោតិ ចតុព្យូហោ, ចតុន្នំ វា ព្យូហោ ឯត្ថាតិ ចតុព្យូហោ.

អាវដ្ដីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា សភាគា វិសភាគា ច ធម្មា, តេសំ វា អាវដ្ដនន្តិ អាវដ្ដោ.

វិភជីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា សាធារណាសាធារណានំ សំកិលេសវោទានធម្មានំ ភូមិយោតិ វិភត្តិ, វិភជនំ វា ឯតេសំ ភូមិយាតិ វិភត្តិ.

បដិបក្ខវសេន បរិវត្តីយន្តិ ឥមិនា, ឯត្ថ វា សុត្តេ វុត្តធម្មា, បរិវត្តនំ វា តេសន្តិ បរិវត្តនោ.

វិវិធំ វចនំ ឯកស្សេវត្ថស្ស វាចកមេត្ថាតិ វិវចនំ, វិវចនមេវ វេវចនំ, វិវិធំ វុច្ចតិ ឯតេន អត្ថោតិ វា វិវចនំ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

បការេហិ បភេទតោ វា ញាបីយន្តិ ឥមិនា, ឯត្ថ វា អត្ថាតិ បញ្ញត្តិ.

ឱតារីយន្តិ អនុប្បវេសីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា សុត្តាគតា ធម្មា បដិច្ចសមុប្បាទាទីសូតិ ឱតរណោ.

សោធីយន្តិ សមាធីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា សុត្តេ បទបទត្ថបញ្ហារម្ភាតិ សោធនោ.

អធិដ្ឋីយន្តិ អនុបវត្តីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា សាមញ្ញវិសេសភូតា ធម្មា វិនា វិកប្បេនាតិ អធិដ្ឋានោ.

បរិករោតិ អភិសង្ខរោតិ ផលន្តិ បរិក្ខារោ, ហេតុ បច្ចយោ ច, បរិក្ខារំ អាចិក្ខតីតិ បរិក្ខារោ, ហារោ, បរិក្ខារវិសយត្តា បរិក្ខារសហចរណតោ វា បរិក្ខារោ.

សមារោបីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា បទដ្ឋានាទិមុខេន ធម្មាតិ សមារោបនោ. សព្ពត្ថ ច ភាវសាធនវសេនាបិ អត្ថោ សម្ភវតីតិ តស្សាបិ វសេន យោជេតព្ពំ.

តស្សាតិ យថាវុត្តស្ស ហារុទ្ទេសស្ស. អនុគីតីតិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស សុខគ្គហណត្ថំ អនុបច្ឆា គាយនគាថា, តាសុ ឱសានគាថាយ អត្ថតោ អសំកិណ្ណាតិ បទត្ថេន សង្កររហិតា, តេន យទិបិ កេចិ ហារា អញ្ញមញ្ញំ អវិសិដ្ឋា វិយ ទិស្សន្តិ, តថាបិ តេសំ អត្ថតោ សង្ករោ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. សោ ច នេសំ អសង្ករោ លក្ខណនិទ្ទេសេ សុបាកដោ ហោតិ. ឯតេសញ្ចេវាតិ ឯតេសំ សោឡសន្នំ ហារានំ. យថា អសង្ករោ, តថា ចេវ ភវតិ. កិំ ភវតិ? វិត្ថារតយា វិត្ថារេន. នយវិភត្តិ នយេន ឧបាយេន ញាយេន វិភាគោ. ឯតេន តំ ឯវ អសង្កិណ្ណតំ វិភាវេតិ. កេចិ ‘‘វិត្ថារនយា’’តិ បឋន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ, អយញ្ច គាថា កេសុចិ បោត្ថកេសុ នត្ថិ.

២. ឯវំ ហារេ ឧទ្ទិសិត្វា ឥទានិ នយេ ឧទ្ទិសិតុំ ‘‘តត្ថ កតមេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ នយន្តិ សំកិលេសេ វោទានានិ ច វិភាគតោ ញាបេន្តីតិ នយា, នីយន្តិ វា តានិ ឯតេហិ, ឯត្ថ វាតិ នយា, នយនមត្តមេវ វាតិ នយា, នីយន្តិ វា សយំ ធម្មកថិកេហិ ឧបនីយន្តិ សុត្តស្ស អត្ថបវិចយត្ថន្តិ នយា. អថ វា នយា វិយាតិ នយា. យថា ហិ ឯកត្តាទយោ នយា សម្មា បដិវិជ្ឈិយមានា បច្ចយបច្ចយុប្បន្នធម្មានំ យថាក្កមំ សម្ពន្ធវិភាគព្យាបារវិរហានុរូបផលភាវទស្សនេន អសង្ករតោ សម្មុតិសច្ចបរមត្ថសច្ចានំ សភាវំ បវេទយន្តា បរមត្ថសច្ចប្បដិវេធាយ សំវត្តន្តិ, ឯវមេតេបិ កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគធម្មវិភាគទស្សនេន អវិបរីតសុត្តត្ថាវពោធាយ អភិសម្ភុណន្តា វេនេយ្យានំ ចតុសច្ចប្បដិវេធាយ សំវត្តន្តិ. អថ វា បរិយត្តិអត្ថស្ស នយនតោ សំកិលេសតោ យមនតោ ច នយា និរុត្តិនយេន.

នន្ទិយាវដ្ដោតិអាទីសុ នន្ទិយាវដ្ដស្ស វិយ អាវដ្ដោ ឯតស្សាតិ នន្ទិយាវដ្ដោ, យថា ហិ នន្ទិយាវដ្ដោ អន្តោឋិតេន បធានាវយវេន ពហិទ្ធា អាវដ្ដតិ, ឯវមយម្បិ នយោតិ អត្ថោ. អថ វា នន្ទិយា តណ្ហាយ បមោទស្ស វា អាវដ្ដោ ឯត្ថាតិ នន្ទិយាវដ្ដោ. តីហិ អវយវេហិ លោភាទីហិ សំកិលេសបក្ខេ អលោភាទីហិ ច វោទានបក្ខេ បុក្ខលោ សោភនោតិ តិបុក្ខលោ. អសន្តាសនជវបរក្កមាទិវិសេសយោគេន សីហោ ភគវា, តស្ស វិក្កីឡិតំ ទេសនាវចីកម្មភូតោ វិហារោតិ កត្វា វិបល្លាសតប្បដិបក្ខបរិទីបនតោ សីហស្ស វិក្កីឡិតំ ឯត្ថាតិ សីហវិក្កីឡិតោ, នយោ. ពលវិសេសយោគទីបនតោ វា សីហវិក្កីឡិតសទិសត្តា នយោ សីហវិក្កីឡិតោ. ពលវិសេសោ ចេត្ថ សទ្ធាទិពលំ, ទសពលានិ ឯវ វា. អត្ថនយត្តយទិសាភាវេន កុសលាទិធម្មានំ អាលោចនំ ទិសាលោចនំ. តថា អាលោចិតានំ តេសំ ធម្មានំ អត្ថនយត្តយយោជនេ សមានយនតោ អង្កុសោ វិយ អង្កុសោ. គាថាសុ លញ្ជេតិ បកាសេតិ សុត្តត្ថន្តិ លញ្ជកោ, នយោ ច សោ លញ្ជកោ ចាតិ នយលញ្ជកោ. គតាតិ ញាតា, មតាតិ អត្ថោ. សោ ឯវ វា បាឋោ. សេសំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ.

៣. ឯវំ នយេបិ ឧទ្ទិសិត្វា ឥទានិ មូលបទានិ ឧទ្ទិសិតុំ ‘‘តត្ថ កតមានី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ មូលានិ ច តានិ នយានំ បដ្ឋានភាគានញ្ច បតិដ្ឋាភាវតោ បទានិ ច អធិគមូបាយភាវតោ កោដ្ឋាសភាវតោ ចាតិ មូលបទានិ. កោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន, កុច្ឆិតានំ វា បាបធម្មានំ សលនតោ វិទ្ធំសនតោ, កុសានំ វា រាគាទីនំ លវនតោ, កុសា វិយ វា លវនតោ, កុសេន វា ញាណេន លាតព្ពតោ បវត្តេតព្ពតោ កុសលានិ, តប្បដិបក្ខតោ អកុសលានីតិ បទត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ គណនបរិច្ឆេទតោ ជាតិភេទតោ ច មូលបទានិ ទស្សេត្វា ឥទានិ សរូបតោ ទស្សេន្តោ សំកិលេសបក្ខំយេវ បឋមំ ឧទ្ទិសតិ ‘‘តណ្ហា’’តិអាទិនា. តត្ថ តសតិ បរិតសតីតិ តណ្ហា. អវិន្ទិយំ វិន្ទតិ, វិន្ទិយំ ន វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា, វិជ្ជាបដិបក្ខាតិ វា អវិជ្ជា. លុព្ភន្តិ តេន, សយំ វា លុព្ភតិ, លុព្ភនមត្តមេវ វា សោតិ លោភោ. ទោសមោហេសុបិ ឯសេវ នយោ. អសុភេ ‘‘សុភ’’ន្តិ បវត្តា សញ្ញា សុភសញ្ញា. សុខសញ្ញាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សង្គហន្តិ គណនំ. សមោសរណន្តិ សមោរោបនំ.

បច្ចនីកធម្មេ សមេតីតិ សមថោ. អនិច្ចាទីហិ វិវិធេហិ អាការេហិ បស្សតីតិ វិបស្សនា. អលោភាទយោ លោភាទិបដិបក្ខតោ វេទិតព្ពា. អសុភេ ‘‘អសុភ’’ន្តិ បវត្តា សញ្ញា អសុភសញ្ញា, កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ. សញ្ញាសីសេន ហិ ទេសនា. ទុក្ខសញ្ញាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឥទំ ឧទ្ទានន្តិ ឥទំ វុត្តស្សេវ អត្ថស្ស វិប្បកិណ្ណភាវេន នស្សិតុំ អទត្វា ឧទ្ធំ ទានំ រក្ខណំ ឧទ្ទានំ, សង្គហវចនន្តិ អត្ថោ. ‘‘ចត្តារោ វិបល្លាសា’’តិបិ បាឋោ. កិលេសភូមីតិ សំកិលេសភូមិ សព្ពេសំ អកុសលធម្មានំ សមោសរណដ្ឋានត្តា. កុសលានំ យានិ តីណិ មូលានិ. ‘‘កុសលានី’’តិបិ បឋន្តិ. សតិបដ្ឋានាតិ អសុភសញ្ញាទយោ សន្ធាយាហ. ឥន្ទ្រិយភូមីតិ សទ្ធាទីនំ វិមុត្តិបរិបាចនិន្ទ្រិយានំ សមោសរណដ្ឋានត្តា វុត្តំ. យុជ្ជន្តីតិ យោជីយន្តិ. ខោតិ បទបូរណេ, អវធារណត្ថេ វា និបាតោ. តេន ឯតេ ឯវាតិ ទស្សេតិ. អដ្ឋារសេវាតិ វា. មូលបទាតិ មូលបទានិ, លិង្គវិបល្លាសោ វា.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. និទ្ទេសវារវណ្ណនា

៤. ឯវំ ឧទ្ទិដ្ឋេ ហារាទយោ និទ្ទិសិតុំ ‘‘តត្ថ សង្ខេបតោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ ឧទ្ទេសបាឋេ. សង្ខេបតោ នេត្តិ កិត្តិតាតិ សមាសតោ នេត្តិប្បករណំ កថិតំ. ហារនយមូលបទានញ្ហិ សរូបទស្សនំ ឧទ្ទេសបាឋេន កតន្តិ. ឯត្ថ ច ហារនយានំ –

សាមញ្ញតោ វិសេសេន, បទត្ថោ លក្ខណំ កមោ;

ឯត្តាវតា ច ហេត្វាទី, វេទិតព្ពា ហិ វិញ្ញុនា.

តេសុ អវិសេសតោ វិសេសតោ ច ហារនយានំ អត្ថោ ទស្សិតោ. លក្ខណាទីសុ បន អវិសេសតោ សព្ពេបិ ហារា នយា ច យថាក្កមំ ព្យញ្ជនត្ថមុខេន នវង្គស្ស សាសនស្ស អត្ថសំវណ្ណនលក្ខណា. វិសេសតោ បន តស្ស តស្ស ហារស្ស នយស្ស ច លក្ខណំ និទ្ទេសេ ឯវ កថយិស្សាម. កមាទីនិ ច យស្មា នេសំ លក្ខណេសុ ញាតេសុ វិញ្ញេយ្យានិ ហោន្តិ, តស្មា តានិបិ និទ្ទេសតោ បរតោ បកាសយិស្សាម.

ហារសង្ខេបោ

១. យា បន អស្សាទាទីនវតាតិអាទិកា និទ្ទេសគាថា, តាសុ អស្សាទាទីនវតាតិ អស្សាទោ អាទីនវតាតិ បទវិភាគោ. អាទីនវតាតិ ច អាទីនវោ ឯវ. កេចិ ‘‘អស្សាទាទីនវតោ’’តិ បឋន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. តត្ថ អស្សាទីយតីតិ អស្សាទោ, សុខំ សោមនស្សញ្ច. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អស្សាទោ’’តិ (ម. និ. ១.១៦៦; សំ. និ. ៣.២៦). យថា ចេតំ សុខំ សោមនស្សំ, ឯវំ ឥដ្ឋារម្មណម្បិ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘សោ តទស្សាទេតិ តំ និកាមេតី’’តិ ‘‘រូបំ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ អារព្ភ រាគោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៤), ‘‘សំយោជនីយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ’’តិ (សំ. និ. ២.៥៣) ច. អស្សាទេតិ ឯតាយាតិ វា អស្សាទោ, តណ្ហា. តណ្ហាយ ហិ ការណភូតាយ បុគ្គលោ សុខម្បិ សុខារម្មណម្បិ អស្សាទេតិ. យថា ច តណ្ហា, ឯវំ វិបល្លាសាបិ. វិបល្លាសវសេន ហិ សត្តា អនិដ្ឋម្បិ អារម្មណំ ឥដ្ឋាការេន អស្សាទេន្តិ, ឯវំ វេទនាយ សព្ពេសំ តេភូមកសង្ខារានំ តណ្ហាយ វិបល្លាសានញ្ច អស្សាទវិចារោ វេទិតព្ពោ.

កថំ បន ទុក្ខាទុក្ខមសុខវេទនានំ អស្សាទនីយតាតិ? វិបល្លាសតោ សុខបរិយាយសព្ភាវតោ ច. តថា ហិ វុត្តំ – ‘‘សុខា ខោ, អាវុសោ វិសាខ, វេទនា ឋិតិសុខា វិបរិណាមទុក្ខា. ទុក្ខា វេទនា ឋិតិទុក្ខា វិបរិណាមសុខា, អទុក្ខមសុខា វេទនា ញាណសុខា អញ្ញាណទុក្ខា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥). តត្ថ វេទនាយ អដ្ឋសតបរិយាយវសេន, តេភូមកសង្ខារានំ និក្ខេបកណ្ឌរូបកណ្ឌវសេន, តណ្ហាយ សំកិលេសវត្ថុវិភង្គេ និក្ខេបកណ្ឌេ ច តណ្ហានិទ្ទេសវសេន, វិបល្លាសានំ សុខសញ្ញាទិវសេន ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតវសេន ច វិភាគោ វេទិតព្ពោ.

អាទីនវោ ទុក្ខា វេទនា តិស្សោបិ វា ទុក្ខតា. អថ វា សព្ពេបិ តេភូមកា សង្ខារា អាទីនវោ. អាទីនំ អតិវិយ កបណំ វាតិ បវត្តតីតិ ហិ អាទីនវោ, កបណមនុស្សោ, ឯវំសភាវា ច តេភូមកា ធម្មា អនិច្ចតាទិយោគេន. យតោ តត្ថ អាទីនវានុបស្សនា អារទ្ធវិបស្សកានំ យថាភូតនយោតិ វុច្ចតិ. តថា ច វុត្តំ – ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា, អយំ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អាទីនវោ’’តិ. តស្មា អាទីនវោ ទុក្ខសច្ចនិទ្ទេសភូតានំ ជាតិយាទីនំ អនិច្ចតាទីនំ ទ្វាចត្តាលីសាយ អាការានញ្ច វសេន វិភជិត្វា និទ្ទិសិតព្ពោ.

និស្សរតិ ឯតេនាតិ និស្សរណំ, អរិយមគ្គោ. និស្សរតីតិ វា និស្សរណំ និព្ពានំ. ឧភយម្បិ សាមញ្ញនិទ្ទេសេន ឯកសេសេន វា ‘‘និស្សរណ’’ន្តិ វុត្តំ. បិ-សទ្ទោ បុរិមានំ បច្ឆិមានញ្ច សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តត្ថ អរិយមគ្គបក្ខេ សតិបដ្ឋានាទីនំ សត្តត្តិំសពោធិបក្ខិយធម្មានំ កាយានុបស្សនាទីនញ្ច តទន្តោគធភេទានំ វសេន និស្សរណំ វិភជិត្វា និទ្ទិសិតព្ពំ.

និព្ពានបក្ខេ បន កិញ្ចាបិ អសង្ខតាយ ធាតុយា និប្បរិយាយេន វិភាគោ នត្ថិ. បរិយាយេន បន សោបាទិសេសនិរុបាទិសេសភេទេន. យតោ វា តំ និស្សដំ, តេសំ បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.៣) ទស្សិតប្បភេទានំ ចក្ខាទីនំ ឆន្នំ ទ្វារានំ រូបាទីនំ ឆន្នំ អារម្មណានំ តំតំទ្វារប្បវត្តានំ ឆន្នំ ឆន្នំ វិញ្ញាណផស្សវេទនាសញ្ញាចេតនាតណ្ហាវិតក្កវិចារានំ បថវីធាតុអាទីនំ ឆន្នំ ធាតូនំ ទសន្នំ កសិណាយតនានំ អសុភានំ កេសាទីនំ ទ្វត្តិំសាយ អាការានំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ទ្វាទសន្នំ អាយតនានំ អដ្ឋារសន្នំ ធាតូនំ លោកិយានំ ឥន្ទ្រិយានំ កាមធាតុអាទីនំ តិស្សន្នំ ធាតូនំ កាមភវាទីនំ តិណ្ណំ តិណ្ណំ ភវានំ ចតុន្នំ ឈានានំ អប្បមញ្ញានំ អារុប្បានំ ទ្វាទសន្នំ បដិច្ចសមុប្បាទង្គានញ្ចាតិ ឯវមាទីនំ សង្ខតធម្មានំ និស្សរណភាវេន ច វិភជិត្វា និទ្ទិសិតព្ពំ.

ផលន្តិ ទេសនាផលំ. កិំ បន តន្តិ? យំ ទេសនាយ និប្ផាទីយតិ. ននុ ច និព្ពានាធិគមោ ភគវតោ ទេសនាយ និប្ផាទីយតិ. និព្ពានញ្ច ‘‘និស្សរណ’’ន្តិ ឥមិនា វុត្តមេវាតិ? សច្ចមេតំ, តញ្ច ខោ បរម្បរាយ. ឥធ បន បច្ចក្ខតោ ទេសនាផលំ អធិប្បេតំ. តំ បន សុតមយញាណំ. អត្ថធម្មវេទាទិអរិយមគ្គស្ស បុព្ពភាគប្បដិបត្តិភូតា ឆព្ពិសុទ្ធិយោ. យញ្ច តស្មិំ ខណេ មគ្គំ អនភិសម្ភុណន្តស្ស កាលន្តរេ តទធិគមការណភូតំ សម្បត្តិភវហេតុ ច សិយា. តថា ហិ វក្ខតិ – ‘‘អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ច, ឯវំ មច្ចុតរោ សិយាតិ (សុ. និ. ១១២៥; កថា. ២២៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆា ១៤៤, មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៨; នេត្តិ. ៥; បេដកោ. ២២) ឥទំ ផល’’ន្តិ, ‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិន្តិ ឥទំ ផល’’ន្តិ (ជា. ១.១០.១០២-១០៣; ១.១៥.៣៨៥) ច. ឯតេន នយេន ទេវេសុ ច មានុសេសុ ច អាយុវណ្ណពលសុខយសបរិវារអាធិបតេយ្យសម្បត្តិយោ ឧបធិសម្បត្តិយោ ចក្កវត្តិសិរី ទេវរជ្ជសិរី ចត្តារិ សម្បត្តិចក្កានិ សីលសម្បទា សមាធិសម្បទា តិស្សោ វិជ្ជា ឆ អភិញ្ញា ចតស្សោ បដិសម្ភិទា សាវកពោធិ បច្ចេកពោធិ សម្មាសម្ពោធីតិ សព្ពាបិ សម្បត្តិយោ បុញ្ញសម្ភារហេតុកា ភគវតោ ទេសនាយ សាធេតព្ពតាយ ផលន្តិ វេទិតព្ពា.

ឧបាយោតិ អរិយមគ្គបទដ្ឋានភូតា បុព្ពភាគប្បដិបទា. សា ហិ បុរិមា បុរិមា បច្ឆិមាយ បច្ឆិមាយ អធិគមូបាយភាវតោ បរម្បរាយ មគ្គនិព្ពានាធិគមស្ស ច ហេតុភាវតោ ឧបាយោ. យា ច បុព្ពេ វុត្តផលាធិគមស្ស ឧបាយបដិបត្តិ. កេចិ បន ‘‘សហ វិបស្សនាយ មគ្គោ ឧបាយោ’’តិ វទន្តិ, តេសំ មតេន និស្សរណន្តិ និព្ពានមេវ វុត្តំ សិយា. ផលំ វិយ ឧបាយោបិ បុព្ពភាគោតិ វុត្តំ សិយា, យំ បន វក្ខតិ ‘‘សព្ពេ ធម្មា…បេ… វិសុទ្ធិយាតិ (ធ. ប. ២៧៩; ថេរគា. ៦៧៨) អយំ ឧបាយោ’’តិ. ឯត្ថាបិ បុព្ពភាគប្បដិបទា ឯវ ឧទាហដាតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. យស្មា បន ‘‘តេ បហាយ តរេ ឱឃន្តិ ឥទំ និស្សរណ’’ន្តិ អរិយមគ្គស្ស និស្សរណភាវំ វក្ខតិ. អរិយមគ្គោ ហិ ឱឃតរណន្តិ.

អាណត្តីតិ អាណារហស្ស ភគវតោ វេនេយ្យជនស្ស ហិតសិទ្ធិយា ‘‘ឯវំ បដិបជ្ជាហី’’តិ វិធានំ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សុ, មោឃរាជាតិ (សុ. និ. ១១២៥; កថា. ២២៦; នេត្តិ. ៥; បេដកោ. ២២; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆា ១៤៤, មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៨) អាណត្តី’’តិ.

យោគីនន្តិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវនាយ យុត្តប្បយុត្តានំ វេនេយ្យានំ, អត្ថាយាតិ វចនសេសោ. ទេសនាហារោតិ ឯតេសំ យថាវុត្តានំ អស្សាទាទីនំ វិភជនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ទេសនាហារោ នាមាតិ អត្ថោ. ឯត្ថាហ – កិំ បនេតេសំ អស្សាទាទីនំ អនវសេសានំ វចនំ ទេសនាហារោ, ឧទាហុ ឯកច្ចានន្តិ? និរវសេសានំយេវ. យស្មិញ្ហិ សុត្តេ អស្សាទាទីនវនិស្សរណានិ សរូបតោ អាគតានិ, តត្ថ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. យត្ថ បន ឯកទេសេន អាគតានិ, ន វា សរូបេន. តត្ថ អនាគតំ អត្ថវសេន និទ្ធារេត្វា ហារោ យោជេតព្ពោ. អយញ្ច អត្ថោ ទេសនាហារវិភង្គេ អាគមិស្សតីតិ ឥធ ន បបញ្ចិតោ.

២. យំ បុច្ឆិតន្តិ យា បុច្ឆា, វិចិយមានាតិ វចនសេសោ. វិស្សជ្ជិតំ អនុគីតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ វិស្សជ្ជិតន្តិ វិស្សជ្ជនា, សា ឯកំសព្យាករណាទិវសេន ចតុព្ពិធំ ព្យាករណំ. ច-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, តេន គាថាយំ អវុត្តំ បទាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តា បន បុច្ឆាវិស្សជ្ជនា កស្សាតិ អាហ ‘‘សុត្តស្សា’’តិ. ឯតេន សុត្តេ អាគតំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនំ វិចេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. យា ច អនុគីតិតិ វុត្តស្សេវ អត្ថស្ស យា អនុ បច្ឆា គីតិ អនុគីតិ, សង្គហគាថា, បុច្ឆាយ វា អនុរូបា គីតិ. ឯតេន បុព្ពាបរំ គហិតំ. ព្យាករណស្ស ហិ បុច្ឆានុរូបតា ឥធ បុព្ពាបរំ អធិប្បេតំ. យា ‘‘បុច្ឆានុសន្ធី’’តិ វុច្ចតិ. បុរិមំ ‘‘សុត្តស្សា’’តិ បទំ បុព្ពាបេក្ខន្តិ បុន ‘‘សុត្តស្សា’’តិ វុត្តំ. តេន សុត្តស្ស និស្សយភូតេ អស្សាទាទិកេ បរិគ្គណ្ហាតិ. ឯត្តាវតា វិចយហារស្ស វិសយោ និរវសេសេន ទស្សិតោ ហោតិ. តថា ច វក្ខតិ វិចយហារវិភង្គេ ‘‘បទំ វិចិនតិ…បេ… អនុគីតិំ វិចិនតី’’តិ.

តត្ថ សុត្តេ សព្ពេសំ បទានំ អនុបុព្ពេន អត្ថសោ ព្យញ្ជនសោ ច វិចយោ បទវិចយោ. ‘‘អយំ បុច្ឆា អទិដ្ឋជោតនា ទិដ្ឋសំសន្ទនា វិមតិច្ឆេទនា អនុមតិបុច្ឆា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា សត្តាធិដ្ឋានា ធម្មាធិដ្ឋានា ឯកាធិដ្ឋានា អនេកាធិដ្ឋានា សម្មុតិវិសយា បរមត្ថវិសយា អតីតវិសយា អនាគតវិសយា បច្ចុប្បន្នវិសយា’’តិអាទិនា បុច្ឆាវិចយោ វេទិតព្ពោ. ‘‘ឥទំ វិស្សជ្ជនំ ឯកំសព្យាករណំ វិភជ្ជព្យាករណំ បដិបុច្ឆាព្យាករណំ ឋបនំ សាវសេសំ និរវសេសំ សឧត្តរំ អនុត្តរំ លោកិយំ លោកុត្តរ’’ន្តិអាទិនា វិស្សជ្ជនវិចយោ.

‘‘អយំ បុច្ឆា ឥមិនា សមេតិ, ឯតេន ន សមេតី’’តិ បុច្ឆិតត្ថំ អានេត្វា វិចយោ បុព្ពេនាបរំ សំសន្ទិត្វា ច វិចយោ បុព្ពាបរវិចយោ. ‘‘អយំ អនុគីតិ វុត្តត្ថសង្គហា អវុត្តត្ថសង្គហា តទុភយត្ថសង្គហា កុសលត្ថសង្គហា អកុសលត្ថសង្គហា’’តិអាទិនា អនុគីតិវិចយោ. អស្សាទាទីសុ សុខវេទនាយ ‘‘ឥដ្ឋារម្មណានុភវនលក្ខណា’’តិអាទិនា, តណ្ហាយ ‘‘អារម្មណគ្គហណលក្ខណា’’តិអាទិនា, វិបល្លាសានំ ‘‘វិបរីតគ្គហណលក្ខណា’’តិអាទិនា, អវសិដ្ឋានំ តេភូមកធម្មានំ ‘‘យថាសកលក្ខណា’’តិអាទិនា សព្ពេសញ្ច ទ្វាវីសតិយា តិកេសុ ទ្វាចត្តាលីសាធិកេ ច ទុកសតេ លព្ភមានបទវសេន តំតំអស្សាទត្ថវិសេសនិទ្ធារណំ អស្សាទវិចយោ.

ទុក្ខវេទនាយ ‘‘អនិដ្ឋានុភវនលក្ខណា’’តិអាទិនា, ទុក្ខសច្ចានំ ‘‘បដិសន្ធិលក្ខណា’’តិអាទិនា, អនិច្ចតាទីនំ អាទិអន្តវន្តតាយ អនិច្ចន្តិកតាយ ច ‘‘អនិច្ចា’’តិអាទិនា សព្ពេសញ្ច លោកិយធម្មានំ សំកិលេសភាគិយហានភាគិយតាទិវសេន អាទីនវវុត្តិយា ឱការនិទ្ធារណេន អាទីនវវិចយោ. និស្សរណបទេ អរិយមគ្គស្ស អាគមនតោ កាយានុបស្សនាទិបុព្ពភាគប្បដិបទាវិភាគវិសេសនិទ្ធារណវសេន និព្ពានស្ស យថាវុត្តបរិយាយវិភាគវិសេសនិទ្ធារណវសេនាតិ ឯវំ និស្សរណវិចយោ. ផលាទីនំ តំតំសុត្តទេសនាយ សាធេតព្ពផលស្ស តទុបាយស្ស តត្ថ តត្ថ សុត្តវិធិវចនស្ស ច វិភាគនិទ្ធារណវសេន វិចយោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ បទបុច្ឆាវិស្សជ្ជនបុព្ពាបរានុគីតីនំ អស្សាទាទីនញ្ច វិសេសនិទ្ធារណវសេនេវ វិចយលក្ខណោ ‘‘វិចយោ ហារោ’’តិ វេទិតព្ពោ.

៣. សព្ពេសន្តិ សោឡសន្នំ. ភូមីតិ ព្យញ្ជនំ សន្ធាយាហ. ព្យញ្ជនញ្ហិ មូលបទានិ វិយ នយានំ ហារានំ ភូមិ បវត្តិដ្ឋានំ, តេសំ ព្យញ្ជនវិចារភាវតោ. វុត្តញ្ហិ – ‘‘ហារា ព្យញ្ជនវិចយោ’’តិ, បេដកេបិ ហិ វុត្តំ – ‘‘យត្ថ ច សព្ពេ ហារា, សម្បតមានា នយន្តិ សុត្តត្ថំ. ព្យញ្ជនវិធិបុថុត្តា’’តិ. គោចរោតិ សុត្តត្ថោ. សុត្តស្ស ហិ បទត្ថុទ្ធារណមុខេន ហារយោជនា. តេសំ ព្យញ្ជនត្ថានំ. យុត្តាយុត្តបរិក្ខាតិ យុត្តស្ស ច អយុត្តស្ស ច ឧបបរិក្ខា. ‘‘យុត្តាយុត្តិបរិក្ខា’’តិបិ បាឋោ, យុត្តិអយុត្តីនំ វិចារណាតិ អត្ថោ. កថំ បន តេសំ យុត្តាយុត្តជាននា? ចតូហិ មហាបទេសេហិ អវិរុជ្ឈនេន. តត្ថ ព្យញ្ជនស្ស តាវ សភាវនិរុត្តិភាវោ អធិប្បេតត្ថវាចកភាវោ ច យុត្តភាវោ. អត្ថស្ស បន សុត្តវិនយធម្មតាហិ អវិលោមនំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. ហារោ យុត្តីតិ និទ្ទិដ្ឋោតិ ឯវំ សុត្តេ ព្យញ្ជនត្ថានំ យុត្តាយុត្តភាវវិភាវនលក្ខណោ យុត្តិហារោតិ វេទិតព្ពោ.

៤. ធម្មន្តិ យំ កិញ្ចិ សុត្តាគតំ កុសលាទិធម្មមាហ. តស្ស ធម្មស្សាតិ តស្ស យថាវុត្តស្ស កុសលាទិធម្មស្ស. យំ បទដ្ឋានន្តិ យំ ការណំ, យោនិសោមនសិការាទិ សុត្តេ អាគតំ វា អនាគតំ វា សម្ភវតោ និទ្ធារេត្វា កថេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ឥតីតិ ឯវំ, វុត្តនយេនាតិ អត្ថោ. យាវ សព្ពធម្មាតិ យត្តកា តស្មិំ សុត្តេ អាគតា ធម្មា, តេសំ សព្ពេសម្បិ យថានុរូបំ បទដ្ឋានំ និទ្ធារេត្វា កថេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. អថ វា យាវ សព្ពធម្មាតិ សុត្តាគតស្ស ធម្មស្ស យំ បទដ្ឋានំ, តស្សបិ យំ បទដ្ឋានន្តិ សម្ភវតោ យាវ សព្ពធម្មា បទដ្ឋានវិចារណា កាតព្ពាតិ អត្ថោ. ឯសោ ហារោ បទដ្ឋានោតិ ឯវំ សុត្តេ អាគតធម្មានំ បទដ្ឋានភូតា ធម្មា តេសញ្ច បទដ្ឋានភូតាតិ សម្ភវតោ បទដ្ឋានភូតធម្មនិទ្ធារណលក្ខណោ បទដ្ឋានោ នាម ហារោតិ អត្ថោ.

៥. វុត្តម្ហិ ឯកធម្មេតិ កុសលាទីសុ ខន្ធាទីសុ វា យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ ឯកធម្មេ, សុត្តេ សរូបតោ និទ្ធារណវសេន វា កថិតេ. យេ ធម្មា ឯកលក្ខណា កេចីតិ យេ កេចិ ធម្មា កុសលាទិភាវេន រូបក្ខន្ធាទិភាវេន វា តេន ធម្មេន សមានលក្ខណា. វុត្តា ភវន្តិ សព្ពេតិ តេ សព្ពេបិ កុសលាទិសភាវា, ខន្ធាទិសភាវា វា ធម្មា សុត្តេ អវុត្តាបិ តាយ សមានលក្ខណតាយ វុត្តា ភវន្តិ អានេត្វា សំវណ្ណនាវសេនាតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ ច ឯកលក្ខណាតិ សមានលក្ខណា វុត្តា. តេន សហចារិតា សមានកិច្ចតា សមានហេតុតា សមានផលតា សមានារម្មណតាតិ ឯវមាទីហិ អវុត្តានម្បិ វុត្តានំ វិយ និទ្ធារណំ វេទិតព្ពំ. សោ ហារោ លក្ខណោ នាមាតិ ឯវំ សុត្តេ អនាគតេបិ ធម្មេ វុត្តប្បការេន អាគតេ វិយ និទ្ធារេត្វា យា សំវណ្ណនា, សោ លក្ខណោ នាម ហារោតិ អត្ថោ.

៦. នេរុត្តន្តិ និរុត្តំ, បទនិព្ពចនន្តិ អត្ថោ. អធិប្បាយោតិ ពុទ្ធានំ សាវកានំ វា តស្ស សុត្តស្ស ទេសកានំ អធិប្បាយោ. ព្យញ្ជនន្តិ ព្យញ្ជនេន, ករណេ ហិ ឯតំ បច្ចត្តំ. កាមញ្ច សព្ពេ ហារា ព្យញ្ជនវិចយា, អយំ បន វិសេសតោ ព្យញ្ជនទ្វារេនេវ អត្ថបរិយេសនាតិ កត្វា ‘‘ព្យញ្ជន’’ន្តិ វុត្តំ. តថា ហិ វក្ខតិ – ‘‘ព្យញ្ជនេន សុត្តស្ស នេរុត្តញ្ច អធិប្បាយោ ច និទានញ្ច បុព្ពាបរានុសន្ធិ ច គវេសិតព្ពា’’តិ. អថាតិ បទបូរណមត្តំ. ទេសនានិទានន្តិ និទទាតិ ផលន្តិ និទានំ, ការណំ, យេន ការណេន ទេសនា បវត្តា, តំ ទេសនាយ បវត្តិនិមិត្តន្តិ អត្ថោ. បុព្ពាបរានុសន្ធីតិ បុព្ពេន ច អបរេន ច អនុសន្ធិ. ‘‘បុព្ពាបរេន សន្ធី’’តិបិ បាឋោ, សុត្តស្ស បុព្ពភាគេន អបរភាគំ សំសន្ទិត្វា កថនន្តិ អត្ថោ. សង្គីតិវសេន វា បុព្ពាបរភូតេហិ សុត្តន្តរេហិ សំវណ្ណិយមានស្ស សុត្តស្ស សំសន្ទនំ បុព្ពាបរានុសន្ធិ. យញ្ច បុព្ពបទេន បរបទស្ស សម្ពន្ធនំ, អយម្បិ បុព្ពាបរានុសន្ធិ. ឯសោ ហារោ ចតុព្យូហោតិ ឯវំ និព្ពចនាធិប្បាយាទីនំ ចតុន្នំ វិភាវនលក្ខណោ ចតុព្យូហោ ហារោ នាមាតិ អត្ថោ.

៧. ឯកម្ហិ បទដ្ឋានេតិ ឯកស្មិំ អារម្ភធាតុអាទិកេ បរក្កមធាតុអាទីនំ បទដ្ឋានភូតេ ធម្មេ ទេសនារុឡ្ហេ សតិ. បរិយេសតិ សេសកំ បទដ្ឋានន្តិ តស្ស វិសភាគតាយ អគ្គហណេន វា សេសកំ បមាទាទីនំ អាសន្នការណត្តា បទដ្ឋានភូតំ កោសជ្ជាទិកំ ធម្មន្តរំ បរិយេសតិ បញ្ញាយ គវេសតិ, បរិយេសិត្វា ច សំវណ្ណនាយ យោជេន្តោ ទេសនំ អាវដ្ដតិ បដិបក្ខេតិ វីរិយារម្ភាទិមុខេន អារទ្ធសុត្តំ វុត្តនយេន បមាទាទិវសេន និទ្ទិសន្តោ ទេសនំ បដិបក្ខតោ អាវដ្ដេតិ នាម. អាវដ្ដោ នាម សោ ហារោតិ ទេសនាយ គហិតធម្មានំ សភាគវិសភាគធម្មវសេន អាវដ្ដនលក្ខណោ អាវដ្ដោ ហារោ នាមាតិ អត្ថោ.

៨. ធម្មន្តិ សភាវធម្មំ, តំ កុសលាទិវសេន អនេកវិធំ. បទដ្ឋានន្តិ យស្មិំ បតិដ្ឋិតេ ឧត្តរិ គុណវិសេសេ អធិគច្ឆតិ, តំ វិសេសាធិគមនការណំ. ភូមិន្តិ បុថុជ្ជនភូមិ ទស្សនភូមីតិ ឯវមាទិកំ ភូមិំ. វិភជ្ជតេតិ វិភាគេន កថេតិ. សាធារណេតិ ទស្សនបហាតព្ពាទិនាមវសេន វា បុថុជ្ជនសោតាបន្នាទិវត្ថុវសេន វា សាធារណេ អវិសិដ្ឋេ សមានេតិ អត្ថោ. វុត្តវិបរិយាយេន អសាធារណា វេទិតព្ពា. នេយ្យោ វិភត្តីតិ យថាវុត្តធម្មាទីនំ វិភជនោ អយំ ហារោ វិភត្តីតិ ញាតព្ពោតិ អត្ថោ. តស្មា សំកិលេសធម្មេ វោទានធម្មេ ច សាធារណាសាធារណតោ បទដ្ឋានតោ ភូមិតោ ច វិភជនលក្ខណោ ‘‘វិភត្តិហារោ’’តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៩. និទ្ទិដ្ឋេតិ កថិតេ សុត្តេ អាគតេ, សំវណ្ណិតេ វា. ភាវិតេតិ យថា ឧប្បន្នសទិសា ឧប្បន្នាតិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ ភាវិតសទិសេ ភាវេតព្ពេតិ អត្ថោ. បហីនេតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បរិវត្តតិ បដិបក្ខេតិ វុត្តានំ ធម្មានំ យេ បដិបក្ខា, តេសំ វសេន បរិវត្តេតីតិ អត្ថោ. ឯវំ និទ្ទិដ្ឋានំ ធម្មានំ បដិបក្ខតោ បរិវត្តនលក្ខណោ ‘‘បរិវត្តនោ ហារោ’’តិ វេទិតព្ពោ.

១០. វិវិធានិ ឯកស្មិំយេវ អត្ថេ វចនានិ វិវចនានិ, វិវចនានិ ឯវ វេវចនានិ, បរិយាយសទ្ទាតិ អត្ថោ. តានិ វេវចនានិ. ពហូនីតិ អនេកានិ. តុ-សទ្ទោ អវធារណេ. តេន ពហូ ឯវ បរិយាយសទ្ទា វេវចនហារយោជនាយំ កថេតព្ពា, ន កតិបយាតិ ទស្សេតិ. សុត្តេ វុត្តានីតិ នវវិធសុត្តន្តសង្ខាតេ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ ភាសិតានិ. ឯត្ថាបិ តុ-សទ្ទស្ស អត្ថោ អានេត្វា យោជេតព្ពោ, តេន បាឡិយំ អាគតានិយេវ វេវចនានិ គហេតព្ពានីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកធម្មស្សាតិ ឯកស្ស បទត្ថស្ស. យោ ជានាតិ សុត្តវិទូតិ យថា ‘‘សប្បិស្ស ជានាហី’’តិ វុត្តេ ‘‘សប្បិនា វិចារេហិ, សប្បិំ ទេហិ, ទេថា’’តិ វា អាណាបេតីតិ អត្ថោ, ឯវំ យោ សុត្តកោវិទោ ធម្មកថិកោ ឯកស្ស អត្ថស្ស ពហូបិ បរិយាយសទ្ទេ វិចារេតិ វិភាវេតិ យោជេតីតិ អត្ថោ. វេវចនោ នាម សោ ហារោតិ តស្ស អត្ថស្ស វុត្តប្បការបរិយាយសទ្ទយោជនាលក្ខណោ វេវចនហារោ នាម. តស្មា ឯកស្មិំ អត្ថេ អនេកបរិយាយសទ្ទយោជនាលក្ខណោ ‘‘វេវចនហារោ’’តិ វេទិតព្ពំ.

១១. ធម្មន្តិ ខន្ធាទិធម្មំ. បញ្ញត្តីហីតិ បញ្ញាបនេហិ បការេហិ ញាបនេហិ, អសង្ករតោ វា ឋបនេហិ. វិវិធាហីតិ និក្ខេបប្បភវាទិវសេន អនេកវិធាហិ. សោ អាការោតិ យោ ឯកស្សេវត្ថស្ស និក្ខេបប្បភវបញ្ញត្តិអាទិវសេន អនេកាហិ បញ្ញត្តីហិ បញ្ញាបនាការោ. ញេយ្យោ បញ្ញត្តិ នាម ហារោតិ បញ្ញត្តិហារោ នាមាតិ ញាតព្ពោ. តស្មា ឯកេកស្ស ធម្មស្ស អនេកាហិ បញ្ញត្តីហិ បញ្ញាបេតព្ពាការវិភាវនលក្ខណោ ‘‘បញ្ញត្តិហារោ’’តិ វេទិតព្ពំ.

១២. បដិច្ចុប្បាទោតិ បដិច្ចសមុប្បាទោ. ឥន្ទ្រិយខន្ធាតិ ឥន្ទ្រិយានិ ច ខន្ធា ច. ធាតុអាយតនាតិ ធាតុយោ ច អាយតនានិ ច. ឯតេហីតិ យោ ទ្វាទសបទិកោ បច្ចយាការោ យានិ ច ទ្វាវីសតិន្ទ្រិយានិ យេ ច បញ្ចក្ខន្ធា យា ច អដ្ឋារស ធាតុយោ យានិ ច ទ្វាទសាយតនានិ, ឯតេហិ សុត្តេ អាគតបទត្ថមុខេន និទ្ធារិយមានេហិ. ឱតរតិ យោតិ យោ សំវណ្ណនានយោ ឱគាហតិ, បដិច្ចសមុប្បាទាទិកេ អនុបវិសតីតិ អត្ថោ. ឱតរណោ នាម សោ ហារោតិ យោ យថាវុត្តោ សំវណ្ណនាវិសេសោ, សោ ឱតរណហារោ នាម. ច-សទ្ទេន ចេត្ថ សុញ្ញតមុខាទីនំ គាថាយំ អវុត្តានម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវំ បដិច្ចសមុប្បាទាទិមុខេហិ សុត្តត្ថស្ស ឱតរណលក្ខណោ ឱតរណោ ហារោ នាមាតិ វេទិតព្ពំ.

១៣. វិស្សជ្ជិតម្ហីតិ ពុទ្ធាទីហិ ព្យាកតេ. បញ្ហេតិ ញាតុំ ឥច្ឆិតេ អត្ថេ. គាថាយន្តិ គាថារុឡ្ហេ. ឥទញ្ច បុច្ឆន្តា យេភុយ្យេន គាថាពន្ធវសេន បុច្ឆន្តីតិ កត្វា វុត្តំ. យមារព្ភាតិ សា បន គាថា យំ អត្ថំ អារព្ភ អធិកិច្ច បុច្ឆិតា, តស្ស អត្ថស្ស. សុទ្ធាសុទ្ធបរិក្ខាតិ បទំ សោធិតំ, អារម្ភោ ន សោធិតោ, បទញ្ច សោធិតំ អារម្ភោ ច សោធិតោតិ ឯវំ បទាទីនំ សោធិតាសោធិតភាវវិចារោ. ហារោ សោ សោធនោនាមាតិ យថាវុត្តវិចារោ សោធនោ ហារោ នាម. ឯវំ សុត្តេ បទបទត្ថបញ្ហារម្ភានំ សោធនលក្ខណោ ‘‘សោធនោ ហារោ’’តិ វេទិតព្ពំ.

១៤. ឯកត្តតាយាតិ ឯកស្ស ភាវោ ឯកត្តំ, ឯកត្តមេវ ឯកត្តតា, តាយ ឯកត្តតាយ. ឯក-សទ្ទោ ចេត្ថ សមានសទ្ទបរិយាយោ, តស្មា សាមញ្ញេនាតិ អត្ថោ. វិសិដ្ឋា មត្តា វិមត្តា, វិមត្តាវ វេមត្តំ, តស្ស ភាវោ វេមត្តតា, តាយ វេមត្តតាយ, វិសេសេនាតិ អត្ថោ. តេ ន វិកប្បយិតព្ពាតិ យេ ធម្មា ‘‘ទុក្ខំ សមុទយោ’’តិអាទិនា សាមញ្ញេន, ‘‘ជាតិ ជរា កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា’’តិអាទិនា វិសេសេន ច សុត្តេ ទេសិតា, តេ ‘‘កិមេត្ថ សាមញ្ញំ, កោ វា វិសេសោ’’តិ ឯវំ សាមញ្ញវិសេសវិកប្បនវសេន ន វិកប្បយិតព្ពា. កស្មា? សាមញ្ញវិសេសកប្បនាយ វោហារភាវេន អនវដ្ឋានតោ កាលទិសាវិសេសាទីនំ វិយ អបេក្ខាសិទ្ធិតោ ច. យថា ហិ ‘‘អជ្ជ ហិយ្យោ ស្វេ’’តិ វុច្ចមានា កាលវិសេសា អនវដ្ឋិតសភាវា ‘‘បុរិមា ទិសា បច្ឆិមា ទិសា’’តិ វុច្ចមានា ទិសាវិសេសា ច, ឯវំ សាមញ្ញវិសេសាបិ. តថា ហិ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ វុច្ចមានំ ជាតិអាទិអបេក្ខាយ សាមញ្ញម្បិ សមានំ សច្ចាបេក្ខាយ វិសេសោ ហោតិ. ឯស នយោ សមុទយាទីសុបិ. ឯសោ ហារោ អធិដ្ឋានោតិ ឯវំ សុត្តាគតានំ ធម្មានំ អវិកប្បនវសេន សាមញ្ញវិសេសនិទ្ធារណលក្ខណោ អធិដ្ឋានោ ហារោ នាមាតិ អត្ថោ.

១៥. យេ ធម្មាតិ យេ អវិជ្ជាទិកា បច្ចយធម្មា. យំ ធម្មន្តិ យំ សង្ខារាទិកំ បច្ចយុប្បន្នធម្មំ. ជនយន្តីតិ និព្ពត្តេន្តិ. បច្ចយាតិ សហជាតបច្ចយភាវេន. បរម្បរតោតិ បរម្បរបច្ចយភាវេន, អនុរូបសន្តានឃដនវសេន បច្ចយោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ឧបនិស្សយកោដិ ហិ ឥធាធិប្បេតា. បុរិមស្មិំ អវសិដ្ឋោ បច្ចយភាវោ. ហេតុមវកឌ្ឍយិត្វាតិ តំ យថាវុត្តបច្ចយសង្ខាតំ ជនកាទិភេទភិន្នំ ហេតុំ អាកឌ្ឍិត្វា សុត្តតោ និទ្ធារេត្វា យោ សំវណ្ណនាសង្ខាតោ, ឯសោ ហារោ បរិក្ខារោតិ ឯវំ សុត្តេ អាគតធម្មានំ បរិក្ខារសង្ខាតេ ហេតុបច្ចយេ និទ្ធារេត្វា សំវណ្ណនលក្ខណោ បរិក្ខារោ ហារោតិ អត្ថោ.

១៦. យេ ធម្មាតិ យេ សីលាទិធម្មា. យំមូលាតិ យេសំ សមាធិអាទីនំ មូលភូតា, តេ តេសំ សមាធិអាទីនំ បទដ្ឋានភាវេន សមារោបយិតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. យេ ចេកត្ថា បកាសិតា មុនិនាតិ យេ ច រាគវិរាគាចេតោវិមុត្តិសេក្ខផលកាមធាតុសមតិក្កមនាទិសទ្ទា អនាគាមិផលត្ថតាយ ឯកត្ថា ពុទ្ធមុនិនា បរិទីបិតា, តេ អញ្ញមញ្ញវេវចនភាវេន សមារោបយិតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. សមារោបនញ្ចេត្ថ សុត្តេ យថារុតវសេន និទ្ធារណវសេន វា គយ្ហមានស្ស សិក្ខត្តយសង្ខាតស្ស សីលាទិក្ខន្ធត្តយស្ស បរិយាយន្តរវិភាវនមុខេន ភាវនាបារិបូរិកថនំ, ភាវនាបារិបូរី ច បហាតព្ពស្ស បហានេនាតិ បហានសមារោបនាបិ អត្ថតោ ទស្សិតា ឯវ ហោតិ. ឯស សមារោបនោ ហារោតិ ឯស សុត្តេ អាគតធម្មានំ បទដ្ឋានវេវចនភាវនាបហានសមារោបនវិចារណលក្ខណោ សមារោបនោ នាម ហារោតិ អត្ថោ.

នយសង្ខេបោ

១៧. ឯវំ គាថាពន្ធវសេន សោឡសបិ ហារេ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ នយេ និទ្ទិសិតុំ ‘‘តណ្ហញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តណ្ហញ្ច អវិជ្ជម្បិ ចាតិ សុត្តេ អាគតំ អត្ថតោ និទ្ធារណវសេន វា គហិតំ តណ្ហំ អវិជ្ជញ្ច យោ នេតីតិ សម្ពន្ធោ. យោ សំវណ្ណនាវិសេសោ តំ នេតិ សំកិលេសបក្ខំ បាបេតិ សំកិលេសវសេន សុត្តត្ថំ យោជេតីតិ អធិប្បាយោ. សមថេនាតិ សមាធិនា. វិបស្សនាយាតិ បញ្ញាយ, យោ នេតិ វោទានបក្ខំ បាបេតិ, តថា សុត្តត្ថំ យោជេតីតិ អធិប្បាយោ. សច្ចេហិ យោជយិត្វាតិ នយន្តោ ច តណ្ហា ច អវិជ្ជា ច ភវមូលកត្តា សមុទយសច្ចំ, អវសេសា តេភូមកធម្មា ទុក្ខសច្ចំ, សមថវិបស្សនា មគ្គសច្ចំ, តេន បត្តព្ពា អសង្ខតធាតុ និរោធសច្ចន្តិ ឯវំ ឥមេហិ ចតូហិ សច្ចេហិ យោជេត្វា. អយំ នយោ នន្ទិយាវដ្ដោតិ យោ តណ្ហាវិជ្ជាហិ សំកិលេសបក្ខស្ស សុត្តត្ថស្ស សមថវិបស្សនាហិ វោទានបក្ខស្ស ចតុសច្ចយោជនមុខេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ, អយំ នន្ទិយាវដ្ដោ នយោ នាមាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច នយស្ស ភូមិ គាថាយំ ‘‘នយោ’’តិ វុត្តា, តស្មា សំវណ្ណនាវិសេសោតិ វុត្តំ. ន ហិ អត្ថនយោ សំវណ្ណនា, ចតុសច្ចបដិវេធស្ស អនុរូបោ បុព្ពភាគេ អនុគាហណនយោ អត្ថនយោ. តស្ស បន យា ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទីនំ វសេន តណ្ហាទិមុខេន នយភូមិរចនា, តត្ថ នយវោហារោ.

១៨. អកុសលេតិ ទ្វាទសចិត្តុប្បាទសង្គហិតេ សព្ពេបិ អកុសលេ ធម្មេ. សមូលេហីតិ អត្តនោ មូលេហិ, លោភទោសមោហេហីតិ អត្ថោ. កុសលេតិ សព្ពេបិ ចតុភូមកេ កុសលេ ធម្មេ. កុសលមូលេហីតិ កុសលេហិ អលោភាទិមូលេហិ យោ នេតិ. នយន្តោ ច កុសលាកុសលំ មាយាមរីចិអាទយោ វិយ អភូតំ ន ហោតីតិ ភូតំ. បដឃដាទយោ វិយ ន សម្មុតិសច្ចមត្តន្តិ តថំ. អកុសលស្ស ឥដ្ឋវិបាកតាភាវតោ កុសលស្ស ច អនិដ្ឋវិបាកតាភាវតោ វិបាកេ សតិ អវិសំវាទកត្តា អវិតថំ នេតិ. ឯវមេតេសំ តិណ្ណម្បិ បទានំ កុសលាកុសលវិសេសនតា ទដ្ឋព្ពា. អថ វា អកុសលមូលេហិ អកុសលានិ កុសលមូលេហិ ច កុសលានិ នយន្តោ អយំ នយោ ភូតំ តថំ អវិតថំ នេតិ, ចត្តារិ សច្ចានិ និទ្ធារេត្វា យោជេតីតិ អត្ថោ. ទុក្ខាទីនិ ហិ ពាធកាទិភាវតោ អញ្ញថាភាវាភាវេន ភូតានិ, សច្ចសភាវត្តា តថានិ, អវិសំវាទនតោ អវិតថានិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៩០). តិបុក្ខលំ តំ នយំ អាហូតិ យោ អកុសលមូលេហិ សំកិលេសបក្ខស្ស កុសលមូលេហិ វោទានបក្ខស្ស សុត្តត្ថស្ស ចតុសច្ចយោជនមុខេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ, តំ តិបុក្ខលំ នយន្តិ វទន្តីតិ អត្ថោ.

១៩. វិបល្លាសេហីតិ អសុភេ សុភន្តិអាទិនយប្បវត្តេហិ ចតូហិ វិបល្លាសេហិ. កិលេសេតិ កិលិស្សន្តិ វិពាធិយន្តីតិ កិលេសា, សំកិលិដ្ឋធម្មា, សំកិលេសបក្ខន្តិ អត្ថោ. កេចិ ‘‘សំកិលេសេ’’តិបិ បឋន្តិ, កិលេសសហិតេតិ អត្ថោ. ឥន្ទ្រិយេហីតិ សទ្ធាទីហិ ឥន្ទ្រិយេហិ. សទ្ធម្មេតិ បដិបត្តិបដិវេធសទ្ធម្មេ, វោទានបក្ខន្តិ អត្ថោ. ឯតំ នយន្តិ យោ សុភសញ្ញាទីហិ វិបល្លាសេហិ សកលស្ស សំកិលេសបក្ខស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយាទីហិ វោទានបក្ខស្ស ចតុសច្ចយោជនវសេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ, ឯតំ នយំ នយវិទូ សទ្ធម្មនយកោវិទា, អត្ថនយកុសលា ឯវ វា សីហវិក្កីឡិតំ នយន្តិ វទន្តីតិ អត្ថោ.

២០. វេយ្យាករណេសូតិ តស្ស តស្ស អត្ថនយស្ស យោជនត្ថំ កតេសុ សុត្តស្ស អត្ថវិស្សជ្ជនេសូតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘តហិំ តហិ’’ន្តិ. កុសលាកុសលាតិ វោទានិយា សំកិលេសិកា ច តស្ស តស្ស នយស្ស ទិសាភូតធម្មា. វុត្តាតិ សុត្តតោ និទ្ធារេត្វា កថិតា. មនសា វោលោកយតេតិ តេ យថាវុត្តធម្មេ ចិត្តេនេវ ‘‘អយំ បឋមា ទិសា អយំ ទុតិយា ទិសា’’តិអាទិនា តស្ស តស្ស នយស្ស ទិសាភាវេន ឧបបរិក្ខតិ, វិចារេតីតិ អត្ថោ. ‘‘ឱលោកយតេ តេ អពហី’’តិបិ បាឋោ. តត្ថ តេតិ តេ យថាវុត្តធម្មេ. អពហីតិ អព្ភន្តរំ, ចិត្តេ ឯវាតិ អត្ថោ. តំ ខុ ទិសាលោចនំ អាហូតិ ឱលោកយតេតិ ឯត្ថ យទេតំ ឱលោកនំ, តំ ទិសាលោចនំ នាម នយំ វទន្តិ. ខុ-តិ ច និបាតោ អវធារណេ. តេន ឱលោកនមេវ អយំ នយោ, ន កោចិ អត្ថវិសេសោតិ ទស្សេតិ.

២១. ឱលោកេត្វាតិ បឋមាទិទិសាភាវេន ឧបបរិក្ខិត្វា. ទិសាលោចនេនាតិ ទិសាលោចននយេន ករណភូតេន. យេន ហិ វិធិនា តស្ស តស្ស អត្ថនយស្ស យោជនាយ ទិសា ឱលោកីយន្តិ, សោ វិធិ ទិសាលោចនន្តិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧក្ខិបិយាតិ ឧទ្ធរិត្វា, ទិសាភូតធម្មេ សុត្តតោ និទ្ធារេត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘ឧក្ខិបិយ យោ សមានេតី’’តិបិ បឋន្តិ, តស្សត្ថោ – ‘‘យោ តេសំ ទិសាភូតធម្មានំ សមានយនំ ករោតី’’តិ. យន្តិ វា កិរិយាបរាមសនំ. សមានេតីតិ សមំ, សម្មា វា អានេតិ តស្ស តស្ស នយស្ស យោជនាវសេន. កេ បន អានេតិ? សព្ពេ កុសលាកុសលេ តំតំនយទិសាភូតេ. អយំ នយោតិ សមានេតីតិ ឯត្ថ យទេតំ តំតំនយទិសាភូតធម្មានំ សមានយនំ, អយំ អង្កុសោ នាម នយោតិ អត្ថោ. ឯតញ្ច ទ្វយំ ‘‘វោហារនយោ, កម្មនយោ’’តិ ច វុច្ចតិ.