នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ខុទ្ទកនិកាយេ

បដិសម្ភិទាមគ្គ-អដ្ឋកថា

(បឋមោ ភាគោ)

គន្ថារម្ភកថា

យោ សព្ពលោកាតិគសព្ពសោភា-

យុត្តេហិ សព្ពេហិ គុណេហិ យុត្តោ;

ទោសេហិ សព្ពេហិ សវាសនេហិ,

មុត្តោ វិមុត្តិំ បរមញ្ច ទាតា.

និច្ចំ ទយាចន្ទនសីតចិត្តោ,

បញ្ញារវិជ្ជោតិតសព្ពនេយ្យោ;

សព្ពេសុ ភូតេសុ តមគ្គភូតំ,

ភូតត្ថនាថំ សិរសា នមិត្វា.

យោ សព្ពភូតេសុ មុនីវ អគ្គោ, អនន្តសង្ខេសុ ជិនត្តជេសុ;

អហូ ទយាញាណគុណេហិ សត្ថុលីលានុការី ជនតាហិតេសុ.

តំ សារិបុត្តំ មុនិរាជបុត្តំ, ថេរំ ថិរានេកគុណាភិរាមំ;

បញ្ញាបភាវុគ្គតចារុកិត្តិំ, សុសន្តវុត្តិញ្ច អថោ នមិត្វា.

សទ្ធម្មចក្កានុបវត្តកេន, សទ្ធម្មសេនាបតិសាវកេន;

សុត្តេសុ វុត្តេសុ តថាគតេន, ភូតត្ថវេទិត្តមុបាគតេន.

យោ ភាសិតោ ភាសិតកោវិទេន, ធម្មប្បទីបុជ្ជលនាយកេន;

បាឋោ វិសិដ្ឋោ បដិសម្ភិទានំ, មគ្គោតិ តន្នាមវិសេសិតោ ច.

វិចិត្តនានត្តនយោបគូឡ្ហោ, គម្ភីរបញ្ញេហិ សទាវគាឡ្ហោ;

អត្តត្ថលោកត្ថបរាយណេហិ, សំសេវនីយោ សុជនេហិ និច្ចំ.

ញាណប្បភេទាវហនស្ស តស្ស, យោគីហិនេកេហិ និសេវិតស្ស;

អត្ថំ អបុព្ពំ អនុវណ្ណយន្តោ, សុត្តញ្ច យុត្តិញ្ច អនុក្កមន្តោ.

អវោក្កមន្តោ សមយា សកា ច, អនាមសន្តោ សមយំ បរញ្ច;

បុព្ពោបទេសដ្ឋកថានយញ្ច, យថានុរូបំ ឧបសំហរន្តោ.

វក្ខាមហំ អដ្ឋកថំ ជនស្ស, ហិតាយ សទ្ធម្មចិរដ្ឋិតត្ថំ;

សក្កច្ច សទ្ធម្មបកាសិនិំ តំ, សុណាថ ធារេថ ច សាធុ សន្តោតិ.

តត្ថ បដិសម្ភិទានំ មគ្គោតិ តន្នាមវិសេសិតោ ចាតិ វុត្តត្តា បដិសម្ភិទាមគ្គស្ស បដិសម្ភិទាមគ្គតា តាវ វត្តព្ពា. ចតស្សោ ហិ បដិសម្ភិទា – អត្ថបដិសម្ភិទា, ធម្មបដិសម្ភិទា, និរុត្តិបដិសម្ភិទា, បដិភានបដិសម្ភិទាតិ. តាសំ បដិសម្ភិទានំ មគ្គោ អធិគមូបាយោតិ បដិសម្ភិទាមគ្គោ, បដិសម្ភិទាបដិលាភហេតូតិ វុត្តំ ហោតិ. កថមយំ តាសំ មគ្គោ ហោតីតិ ចេ? បភេទតោ ទេសិតាយ ទេសនាយ បដិសម្ភិទាញាណាវហត្តា. នានាភេទភិន្នានញ្ហិ ធម្មានំ នានាភេទភិន្នា ទេសនា សោតូនំ អរិយបុគ្គលានំ បដិសម្ភិទាញាណប្បភេទញ្ច សញ្ជនេតិ, បុថុជ្ជនានំ អាយតិំ បដិសម្ភិទាញាណប្បភេទាយ ច បច្ចយោ ហោតិ. វុត្តញ្ច – ‘‘បភេទតោ ហិ ទេសនា ឃនវិនិព្ភោគបដិសម្ភិទាញាណាវហា ហោតី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១.កាមាវចរកុសលបទភាជនីយ). អយញ្ច នានាភេទភិន្នា ទេសនា, តេនស្សា បដិសម្ភិទានំ មគ្គត្តសិទ្ធិ.

តត្ថ ចតស្សោតិ គណនបរិច្ឆេទោ. បដិសម្ភិទាតិ បភេទា. ‘‘អត្ថេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា, ធម្មេ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា, តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា, ញាណេសុ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧១៨) វុត្តត្តា ន អញ្ញស្ស កស្សចិ បភេទា, ញាណស្សេវ បភេទា. តស្មា ‘‘ចតស្សោ បដិសម្ភិទា’’តិ ចត្តារោ ញាណប្បភេទាតិ អត្ថោ. អត្ថប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថំ អត្ថេ បភេទគតំ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា. ធម្មប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថំ ធម្មេ បភេទគតំ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា. និរុត្តិប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថំ និរុត្តាភិលាបេ បភេទគតំ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា. បដិភានប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថំ បដិភានេ បភេទគតំ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា.

តត្ថ អត្ថោតិ សង្ខេបតោ ហេតុផលំ. តញ្ហិ យស្មា ហេតុអនុសារេន អរីយតិ អធិគមីយតិ បាបុណីយតិ, តស្មា អត្ថោតិ វុច្ចតិ. បភេទតោ បន យំកិញ្ចិ បច្ចយសមុប្បន្នំ, និព្ពានំ, ភាសិតត្ថោ, វិបាកោ, កិរិយាតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា អត្ថោតិ វេទិតព្ពា. តំ អត្ថំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ អត្ថេ បភេទគតំ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា.

ធម្មោតិ សង្ខេបតោ បច្ចយោ. សោ ហិ យស្មា តំ តំ វិទហតិ បវត្តេតិ ចេវ បាបេតិ ច, តស្មា ធម្មោតិ វុច្ចតិ. បភេទតោ បន យោ កោចិ ផលនិព្ពត្តកោ ហេតុ, អរិយមគ្គោ, ភាសិតំ, កុសលំ, អកុសលន្តិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ធម្មោតិ វេទិតព្ពា. តំ ធម្មំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ ធម្មេ បភេទគតំ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា. អយមេវ ហិ អត្ថោ អភិធម្មេ (វិភ. ៧១៩-៧២៥) –

‘‘ទុក្ខេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា, ទុក្ខសមុទយេ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា, ទុក្ខនិរោធេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា. ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា, ហេតុផលេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា.

‘‘យេ ធម្មា ជាតា ភូតា សញ្ជាតា និព្ពត្តា អភិនិព្ពត្តា បាតុភូតា, ឥមេសុ ធម្មេសុ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា, យម្ហា ធម្មា តេ ធម្មា ជាតា ភូតា សញ្ជាតា និព្ពត្តា អភិនិព្ពត្តា បាតុភូតា, តេសុ ធម្មេសុ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា.

‘‘ជរាមរណេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា, ជរាមរណសមុទយេ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា, ជរាមរណនិរោធេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា, ជរាមរណនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា.

‘‘ជាតិយា ញាណំ…បេ… ភវេ ញាណំ…បេ… ឧបាទានេ ញាណំ…បេ… តណ្ហាយ ញាណំ…បេ… វេទនាយ ញាណំ…បេ… ផស្សេ ញាណំ….បេ… សឡាយតនេ ញាណំ….បេ… នាមរូបេ ញាណំ…បេ… វិញ្ញាណេ ញាណំ…បេ… សង្ខារេសុ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា, សង្ខារសមុទយេ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា, សង្ខារនិរោធេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា, សង្ខារនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា.

‘‘ឥធ ភិក្ខុ ធម្មំ ជានាតិ – សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណំ គាថំ ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ ជាតកំ អព្ភុតធម្មំ វេទល្លំ. អយំ វុច្ចតិ ធម្មបដិសម្ភិទា. សោ តស្ស តស្សេវ ភាសិតស្ស អត្ថំ ជានាតិ ‘អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ, អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ’តិ. អយំ វុច្ចតិ អត្ថបដិសម្ភិទា.

‘‘កតមេ ធម្មា កុសលា? យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ រូបារម្មណំ វា…បេ… ធម្មារម្មណំ វា យំ យំ វា បនារព្ភ តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតិ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតិ. ឥមេ ធម្មា កុសលា. ឥមេសុ ធម្មេសុ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា, តេសំ វិបាកេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិអាទិនា នយេន វិភជិត្វា វិភជិត្វា ទស្សិតោ.

តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណន្តិ តស្មិំ អត្ថេ ច ធម្មេ ច យា សភាវនិរុត្តិ អព្យភិចារិវោហារោ, តស្ស អភិលាបេ ភាសនេ ឧទីរណេ តំ លបិតំ ភាសិតំ ឧទីរិតំ សភាវនិរុត្តិសទ្ទំ អារម្មណំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ សភាវនិរុត្តាភិលាបេ ‘‘អយំ សភាវនិរុត្តិ, អយំ ន សភាវនិរុត្តី’’តិ ឯវំ តស្សា ធម្មនិរុត្តិសញ្ញិតាយ សភាវនិរុត្តិយា មាគធិកាយ សព្ពសត្តានំ មូលភាសាយ បភេទគតំ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា. ឯវមយំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា សទ្ទារម្មណា នាម ជាតា, ន បញ្ញត្តិអារម្មណា. កស្មា? យស្មា សទ្ទំ សុត្វា ‘‘អយំ សភាវនិរុត្តិ, អយំ ន សភាវនិរុត្តី’’តិ ជានាតិ. បដិសម្ភិទាប្បត្តោ ហិ ‘‘ផស្សោ’’តិ វុត្តេ ‘‘អយំ សភាវនិរុត្តី’’តិ ជានាតិ, ‘‘ផស្សា’’តិ វា ‘‘ផស្ស’’ន្តិ វា វុត្តេ បន ‘‘អយំ ន សភាវនិរុត្តី’’តិ ជានាតិ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អញ្ញំ បនេស នាមាខ្យាតឧបសគ្គនិបាតព្យញ្ជនសទ្ទំ ជានាតិ ន ជានាតីតិ? យទគ្គេន សទ្ទំ សុត្វា ‘‘អយំ សភាវនិរុត្តិ, អយំ ន សភាវនិរុត្តី’’តិ ជានាតិ, តទគ្គេន តម្បិ ជានិស្សតិ. តំ បន នយិទំ បដិសម្ភិទាកិច្ចន្តិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘ភាសំ នាម សត្តា ឧគ្គណ្ហន្តី’’តិ វត្វា ឥទំ កថិតំ – មាតាបិតរោ ហិ ទហរកាលេ កុមារកេ មញ្ចេ វា បីឋេ វា និបជ្ជាបេត្វា តំ តំ កថយមានា តានិ តានិ កិច្ចានិ ករោន្តិ, ទារកា តេសំ តំ តំ ភាសំ វវត្ថាបេន្តិ ‘‘ឥមិនា ឥទំ វុត្តំ, ឥមិនា ឥទំ វុត្ត’’ន្តិ. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ សព្ពម្បិ ភាសំ ជានន្តិ. មាតា ទមិឡី, បិតា អន្ធកោ. តេសំ ជាតទារកោ សចេ មាតុ កថំ បឋមំ សុណាតិ, ទមិឡភាសំ ភាសិស្សតិ. សចេ បិតុ កថំ បឋមំ សុណាតិ, អន្ធកភាសំ ភាសិស្សតិ. ឧភិន្នម្បិ បន កថំ អសុណន្តោ មាគធិកភាសំ ភាសិស្សតិ.

យោបិ អគាមកេ មហាអរញ្ញេ និព្ពត្តោ, តត្ថ អញ្ញោ កថេន្តោ នាម នត្ថិ, សោបិ អត្តនោ ធម្មតាយ វចនំ សមុដ្ឋាបេន្តោ មាគធិកភាសមេវ ភាសិស្សតិ. និរយេ តិរច្ឆានយោនិយំ បេត្តិវិសយេ មនុស្សលោកេ ទេវលោកេតិ សព្ពត្ថ មាគធិកភាសាវ ឧស្សន្នា. តត្ថ សេសា ឱដ្ដកិរាតអន្ធកយោនកទមិឡភាសាទិកា ភាសា បរិវត្តន្តិ. អយមេវេកា យថាភុច្ចព្រហ្មវោហារអរិយវោហារសង្ខាតា មាគធិកភាសា ន បរិវត្តតិ. សម្មាសម្ពុទ្ធោបិ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ តន្តិំ អារោបេន្តោ មាគធិកភាសាយ ឯវ អារោបេសិ. កស្មា? ឯវញ្ហិ អត្ថំ អាហរិតុំ សុខំ ហោតិ. មាគធិកភាសាយ ហិ តន្តិំ អារុឡ្ហស្ស ពុទ្ធវចនស្ស បដិសម្ភិទាប្បត្តានំ សោតបថាគមនមេវ បបញ្ចោ. សោតេ បន សង្ឃដ្ដិតមត្តេយេវ នយសតេន នយសហស្សេន អត្ថោ ឧបដ្ឋាតិ. អញ្ញាយ បន ភាសាយ តន្តិំ អារុឡ្ហកំ បោថេត្វា បោថេត្វា ឧគ្គហេតព្ពំ ហោតិ. ពហុម្បិ ឧគ្គហេត្វា បន បុថុជ្ជនស្ស បដិសម្ភិទាប្បត្តិ នាម នត្ថិ, អរិយសាវកោ នោ បដិសម្ភិទាប្បត្តោ នាម នត្ថិ.

ញាណេសុ ញាណន្តិ សព្ពត្ថកញាណមារម្មណំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ ញាណេ បភេទគតំ ញាណំ, យថាវុត្តេសុ វា តេសុ តីសុ ញាណេសុ គោចរកិច្ចាទិវសេន វិត្ថារគតំ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា.

ឥមា បន ចតស្សោ បដិសម្ភិទា ទ្វីសុ ឋានេសុ បភេទំ គច្ឆន្តិ, បញ្ចហិ ការណេហិ វិសទា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. កតមេសុ ទ្វីសុ ឋានេសុ បភេទំ គច្ឆន្តិ? សេក្ខភូមិយញ្ច អសេក្ខភូមិយញ្ច. តត្ថ សារិបុត្តត្ថេរស្ស មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស មហាកស្សបត្ថេរស្ស មហាកច្ចាយនត្ថេរស្ស មហាកោដ្ឋិតត្ថេរស្សាតិ ឯវមាទីនំ អសីតិយាបិ មហាថេរានំ បដិសម្ភិទា អសេក្ខភូមិយំ បភេទំ គតា, អានន្ទត្ថេរស្ស, ចិត្តស្ស គហបតិនោ, ធម្មិកស្ស ឧបាសកស្ស, ឧបាលិស្ស គហបតិនោ, ខុជ្ជុត្តរាយ ឧបាសិកាយាតិឯវមាទីនំ បដិសម្ភិទា សេក្ខភូមិយំ បភេទំ គតាតិ ឥមាសុ ទ្វីសុ ភូមីសុ បភេទំ គច្ឆន្តិ.

កតមេហិ បញ្ចហិ ការណេហិ វិសទា ហោន្តិ? អធិគមេន, បរិយត្តិយា, សវនេន, បរិបុច្ឆាយ, បុព្ពយោគេន. តត្ថ អធិគមោ នាម អរហត្តប្បត្តិ. អរហត្តញ្ហិ បត្តស្ស បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. បរិយត្តិ នាម ពុទ្ធវចនំ. តញ្ហិ ឧគ្គណ្ហន្តស្ស បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. សវនំ នាម សទ្ធម្មស្សវនំ. សក្កច្ចំ អដ្ឋិំ កត្វា ធម្មំ សុណន្តស្ស ហិ បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. បរិបុច្ឆា នាម បាឡិអដ្ឋកថាទីសុ គណ្ឋិបទអត្ថបទវិនិច្ឆយកថា. ឧគ្គហិតបាឡិអាទីសុ ហិ អត្ថំ បរិបុច្ឆន្តស្ស បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. បុព្ពយោគោ នាម បុព្ពពុទ្ធានំ សាសនេ យោគាវចរតា គតបច្ចាគតិកភាវេន យាវ អនុលោមគោត្រភុសមីបំ បត្តវិបស្សនានុយោគោ. បុព្ពយោគាវចរស្ស ហិ បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. ឥមេហិ បញ្ចហិ ការណេហិ វិសទា ហោន្តីតិ.

ឯតេសុ បន ការណេសុ បរិយត្តិ សវនំ បរិបុច្ឆាតិ ឥមានិ តីណិ បភេទស្សេវ ពលវការណានិ. បុព្ពយោគោ អធិគមស្ស ពលវបច្ចយោ, បភេទស្ស ហោតិ ន ហោតីតិ? ហោតិ, ន បន តថា. បរិយត្តិសវនបរិបុច្ឆា ហិ បុព្ពេ ហោន្តុ វា មា វា, បុព្ពយោគេន បន បុព្ពេ ចេវ ឯតរហិ ច សង្ខារសម្មសនំ វិនា បដិសម្ភិទា នាម នត្ថិ. ឥមេ បន ទ្វេបិ ឯកតោ ហុត្វា បដិសម្ភិទា ឧបត្ថម្ភេត្វា វិសទា ករោន្តីតិ. អបរេ អាហុ –

‘‘បុព្ពយោគោ ពាហុសច្ចំ, ទេសភាសា ច អាគមោ;

បរិបុច្ឆា អធិគមោ, គរុសន្និស្សយោ តថា;

មិត្តសម្បត្តិ ចេវាតិ, បដិសម្ភិទបច្ចយា’’តិ.

តត្ថ បុព្ពយោគោ វុត្តនយោវ. ពាហុសច្ចំ នាម តេសុ តេសុ សត្ថេសុ ច សិប្បាយតនេសុ ច កុសលតា. ទេសភាសា នាម ឯកសតវោហារកុសលតា, វិសេសេន បន មាគធិកេ កោសល្លំ. អាគមោ នាម អន្តមសោ ឱបម្មវគ្គមត្តស្សបិ ពុទ្ធវចនស្ស បរិយាបុណនំ. បរិបុច្ឆា នាម ឯកគាថាយបិ អត្ថវិនិច្ឆយបុច្ឆនំ. អធិគមោ នាម សោតាបន្នតា វា សកទាគាមិតា វា អនាគាមិតា វា អរហត្តំ វា. គរុសន្និស្សយោ នាម សុតបដិភានពហុលានំ គរូនំ សន្តិកេ វាសោ. មិត្តសម្បត្តិ នាម តថារូបានំយេវ មិត្តានំ បដិលាភោតិ.

តត្ថ ពុទ្ធា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច បុព្ពយោគញ្ចេវ អធិគមញ្ច និស្សាយ បដិសម្ភិទា បាបុណន្តិ, សាវកា សព្ពានិបិ ឯតានិ ការណានិ. បដិសម្ភិទាប្បត្តិយា ច បាដិយេក្កោ កម្មដ្ឋានភាវនានុយោគោ នាម នត្ថិ, សេក្ខានំ បន សេក្ខផលវិមោក្ខន្តិកា, អសេក្ខានំ អសេក្ខផលវិមោក្ខន្តិកា ច បដិសម្ភិទាប្បត្តិ ហោតិ. តថាគតានញ្ហិ ទស ពលានិ វិយ អរិយានំ អរិយផលេហេវ បដិសម្ភិទា ឥជ្ឈន្តីតិ. ឥមាសំ ចតស្សន្នំ បដិសម្ភិទានំ មគ្គោតិ បដិសម្ភិទាមគ្គោ, បដិសម្ភិទាមគ្គោ ឯវ បករណំ បដិសម្ភិទាមគ្គប្បករណំ, បការេន ករីយន្តេ វុច្ចន្តេ ឯត្ថ នានាភេទភិន្នា គម្ភីរា អត្ថា ឥតិ បករណំ.

តទេតំ បដិសម្ភិទាមគ្គប្បករណំ អត្ថសម្បន្នំ ព្យញ្ជនសម្បន្នំ គម្ភីរំ គម្ភីរត្ថំ លោកុត្តរប្បកាសនំ សុញ្ញតាបដិសញ្ញុត្តំ បដិបត្តិផលវិសេសសាធនំ បដិបត្តិបដិបក្ខបដិសេធនំ យោគាវចរានំ ញាណវររតនាករភូតំ ធម្មកថិកានំ ធម្មកថាវិលាសវិសេសហេតុភូតំ សំសារភីរុកានំ ទុក្ខនិស្សរណំ តទុបាយទស្សនេន អស្សាសជននត្ថំ តប្បដិបក្ខនាសនត្ថញ្ច គម្ភីរត្ថានញ្ច អនេកេសំ សុត្តន្តបទានំ អត្ថវិវរណេន សុជនហទយបរិតោសជននត្ថំ តថាគតេន អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សព្ពត្ថ អប្បដិហតសព្ពញ្ញុតញ្ញាណមហាបទីបាវភាសេន សកលជនវិត្ថតមហាករុណាសិនេហសិនិទ្ធហទយេន វេនេយ្យជនហទយគតកិលេសន្ធការវិធមនត្ថមុជ្ជលិតស្ស សទ្ធម្មមហាបទីបស្ស តទធិប្បាយវិកាសនសិនេហបរិសេកេន បញ្ចវស្សសហស្សមវិរតមុជ្ជលនមិច្ឆតា លោកានុកម្បកេន សត្ថុកប្បេន ធម្មរាជស្ស ធម្មសេនាបតិនា អាយស្មតា សារិបុត្តត្ថេរេន ភាសិតំ សុត្វា អាយស្មតា អានន្ទេន បឋមមហាសង្គីតិកាលេ យថាសុតមេវ សង្គីតិំ អារោបិតំ.

តទេតំ វិនយបិដកំ សុត្តន្តបិដកំ អភិធម្មបិដកន្តិ តីសុ បិដកេសុ សុត្តន្តបិដកបរិយាបន្នំ. ទីឃនិកាយោ មជ្ឈិមនិកាយោ សំយុត្តនិកាយោ អង្គុត្តរនិកាយោ ខុទ្ទកនិកាយោតិ បញ្ចសុ មហានិកាយេសុ ខុទ្ទកមហានិកាយបរិយាបន្នំ. សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណំ គាថា ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ ជាតកំ អព្ភុតធម្មំ វេទល្លន្តិ នវសុ សត្ថុ សាសនង្គេសុ យថាសម្ភវំ គេយ្យវេយ្យាករណង្គទ្វយសង្គហិតំ.

‘‘ទ្វាសីតិ ពុទ្ធតោ គណ្ហិំ, ទ្វេ សហស្សានិ ភិក្ខុតោ;

ចតុរាសីតិ សហស្សានិ, យេ មេ ធម្មា បវត្តិនោ’’តិ. (ថេរគា. ១០២៧) –

ធម្មភណ្ឌាគារិកត្ថេរេន បន បញ្ចសុ ឋានេសុ ឯតទគ្គំ អារោបិតេន បដិញ្ញាតានំ ចតុរាសីតិយា ធម្មក្ខន្ធសហស្សានំ ភិក្ខុតោ គហិតេសុ ទ្វីសុ ធម្មក្ខន្ធសហស្សេសុ អនេកសតធម្មក្ខន្ធសង្គហិតំ. តស្ស តយោ វគ្គា – មហាវគ្គោ, មជ្ឈិមវគ្គោ, ចូឡវគ្គោតិ. ឯកេកស្មិំ វគ្គស្មិំ ទសទសកំ កត្វា ញាណកថាទិកា មាតិកាកថាបរិយោសានា សមតិំស កថា. ឯវមនេកធា វវត្ថាបិតស្ស ឥមស្ស បដិសម្ភិទាមគ្គប្បករណស្ស អនុបុព្ពំ អបុព្ពបទត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាម. ឥមញ្ហិ បករណំ បាឋតោ អត្ថតោ ឧទ្ទិសន្តេន ច និទ្ទិសន្តេន ច សក្កច្ចំ ឧទ្ទិសិតព្ពំ និទ្ទិសិតព្ពញ្ច, ឧគ្គណ្ហន្តេនាបិ សក្កច្ចំ ឧគ្គហេតព្ពំ ធារេតព្ពញ្ច. តំ កិស្សហេតុ? គម្ភីរត្តា ឥមស្ស បករណស្ស លោកហិតាយ លោកេ ចិរដ្ឋិតត្ថំ.

តត្ថ សមតិំសាយ កថាសុ ញាណកថា កស្មា អាទិតោ កថិតាតិ ចេ? ញាណស្ស បដិបត្តិមលវិសោធកត្តេន បដិបត្តិយា អាទិភូតត្តា. វុត្តញ្ហិ ភគវតា –

‘‘តស្មាតិហ ត្វំ ភិក្ខុ, អាទិមេវ វិសោធេហិ កុសលានំ ធម្មានំ. កោ ចាទិ កុសលានំ ធម្មានំ, សីលញ្ច សុវិសុទ្ធំ ទិដ្ឋិ ច ឧជុកា’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៦៩)?

ឧជុកា ទិដ្ឋីតិ ហិ សម្មាទិដ្ឋិសង្ខាតំ ញាណំ វុត្តំ. តស្មាបិ ញាណកថា អាទិតោ កថិតា.

អបរម្បិ វុត្តំ –

‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, សម្មាទិដ្ឋិ បុព្ពង្គមា ហោតិ. កថញ្ច, ភិក្ខវេ, សម្មាទិដ្ឋិ បុព្ពង្គមា ហោតិ? សម្មាទិដ្ឋិំ ‘សម្មាទិដ្ឋី’តិ បជានាតិ, មិច្ឆាទិដ្ឋិំ ‘មិច្ឆាទិដ្ឋី’តិ បជានាតិ. សាស្ស ហោតិ សម្មាទិដ្ឋិ. សម្មាសង្កប្បំ ‘សម្មាសង្កប្បោ’តិ បជានាតិ, មិច្ឆាសង្កប្បំ ‘មិច្ឆាសង្កប្បោ’តិ បជានាតិ. សម្មាវាចំ ‘សម្មាវាចា’តិ បជានាតិ, មិច្ឆាវាចំ ‘មិច្ឆាវាចា’តិ បជានាតិ. សម្មាកម្មន្តំ ‘សម្មាកម្មន្តោ’តិ បជានាតិ, មិច្ឆាកម្មន្តំ ‘មិច្ឆាកម្មន្តោ’តិ បជានាតិ. សម្មាអាជីវំ ‘សម្មាអាជីវោ’តិ បជានាតិ, មិច្ឆាអាជីវំ ‘មិច្ឆាអាជីវោ’តិ បជានាតិ. សម្មាវាយាមំ ‘សម្មាវាយាមោ’តិ បជានាតិ, មិច្ឆាវាយាមំ ‘មិច្ឆាវាយាមោ’តិ បជានាតិ. សម្មាសតិំ ‘សម្មាសតី’តិ បជានាតិ, មិច្ឆាសតិំ ‘មិច្ឆាសតី’តិ បជានាតិ. សម្មាសមាធិំ ‘សម្មាសមាធី’តិ បជានាតិ, មិច្ឆាសមាធិំ ‘មិច្ឆាសមាធី’តិ បជានាតិ. សាស្ស ហោតិ សម្មាទិដ្ឋី’’តិ (ម. និ. ៣.១៣៦ អាទយោ).

បុព្ពង្គមភូតាយ ហិ សម្មាទិដ្ឋិយា សិទ្ធាយ មិច្ឆាទិដ្ឋីនម្បិ មិច្ឆាទិដ្ឋិភាវំ ជានិស្សតីតិ សម្មាទិដ្ឋិសង្ខាតំ ញាណំ តាវ សោធេតុំ ញាណកថា អាទិតោ កថិតា.

‘‘អបិចុទាយិ, តិដ្ឋតុ បុព្ពន្តោ, តិដ្ឋតុ អបរន្តោ, ធម្មំ តេ ទេសេស្សាមិ – ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ, ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតី’’តិ (ម. និ. ២.២៧១) ច –

បុព្ពន្តាបរន្តទិដ្ឋិយោ ឋបេត្វា ញាណស្សេវ វុត្តត្តា ញាណកថា អាទិតោ កថិតា.

‘‘អលំ, សុភទ្ទ, តិដ្ឋតេតំ ‘សព្ពេ តេ សកាយ បដិញ្ញាយ អព្ភញ្ញិំសុ, សព្ពេវ ន អព្ភញ្ញិំសុ, ឧទាហុ ឯកច្ចេ អព្ភញ្ញិំសុ, ឯកច្ចេ ន អព្ភញ្ញិំសូ’តិ. ធម្មំ តេ, សុភទ្ទ, ទេសេស្សាមិ, តំ សុណាហិ សាធុកំ មនសិករោហិ, ភាសិស្សាមី’’តិ (ទី. និ. ២.២១៣) ច –

បុថុសមណព្រាហ្មណបរប្បវាទានំ វាទេ ឋបេត្វា អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស ទេសិតត្តា, អដ្ឋង្គិកេ ច មគ្គេ សម្មាទិដ្ឋិសង្ខាតស្ស ញាណស្ស បធានត្តា ញាណកថា អាទិតោ កថិតា.

‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, សោតាបត្តិយង្គានិ សប្បុរិសសំសេវោ, សទ្ធម្មស្សវនំ, យោនិសោ មនសិការោ, ធម្មានុធម្មបដិបត្តី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៤៦; ទី. និ. ៣.៣១១) ច –

‘‘សទ្ធាជាតោ ឧបសង្កមតិ, ឧបសង្កមន្តោ បយិរុបាសតិ, បយិរុបាសន្តោ សោតំ ឱទហតិ, ឱហិតសោតោ ធម្មំ សុណាតិ, សុត្វា ធម្មំ ធារេតិ, ធាតានំ ធម្មានំ បញ្ញាយ អត្ថំ ឧបបរិក្ខតិ, អត្ថំ ឧបបរិក្ខតោ ធម្មា និជ្ឈានំ ខមន្តិ, ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិយា ឆន្ទោ ជាយតិ, ឆន្ទជាតោ ឧស្សហតិ, ឧស្សហិត្វា តុលេតិ, តុលយិត្វា បទហតិ, បហិតត្តោ កាយេន ចេវ បរមត្ថសច្ចំ សច្ឆិករោតិ, បញ្ញាយ ច នំ បដិវិជ្ឈ បស្សតី’’តិ (ម. និ. ២.១៨៣, ៤៣២) ច –

‘‘ឥធ តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ…បេ… សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណ’’ន្តិ អាទីនិ (ទី. និ. ១.១៩០) ច –

អនេកានិ សុត្តន្តបទានិ អនុលោមេន្តេន សុតមយេ ញាណំ អាទិំ កត្វា យថាក្កមេន ញាណកថា អាទិតោ កថិតា.

សា បនាយំ ញាណកថា ឧទ្ទេសនិទ្ទេសវសេន ទ្វិធា ឋិតា. ឧទ្ទេសេ ‘‘សោតាវធានេ បញ្ញា សុតមយេ ញាណ’’ន្តិអាទិនា នយេន តេសត្តតិ ញាណានិ មាតិកាវសេន ឧទ្ទិដ្ឋានិ. និទ្ទេសេ ‘‘កថំ សោតាវធានេ បញ្ញា សុតមយេ ញាណំ. ‘ឥមេ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា’តិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណ’’ន្តិអាទិនា នយេន តានិយេវ តេសត្តតិ ញាណានិ វិត្ថារវសេន និទ្ទិដ្ឋានីតិ.

គន្ថារម្ភកថា និដ្ឋិតា.

(១) មហាវគ្គោ

១. ញាណកថា

មាតិកាវណ្ណនា

១. តត្ថ ឧទ្ទេសេ តាវ សោតាវធានេ បញ្ញា សុតមយេ ញាណន្តិ ឯត្ថ សោតសទ្ទោ អនេកត្ថប្បភេទោ. តថា ហេស –

មំសវិញ្ញាណញាណេសុ, តណ្ហាទីសុ ច ទិស្សតិ;

ធារាយំ អរិយមគ្គេ, ចិត្តសន្តតិយម្បិ ច.

‘‘សោតាយតនំ សោតធាតុ សោតិន្ទ្រិយ’’ន្តិអាទីសុ (វិភ. ១៥៧) ហិ អយំ សោតសទ្ទោ មំសសោតេ ទិស្សតិ. ‘‘សោតេន សទ្ទំ សុត្វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៩៥) សោតវិញ្ញាណេ. ‘‘ទិព្ពាយ សោតធាតុយា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣៥៦) ញាណសោតេ. ‘‘យានិ សោតានិ លោកស្មិន្តិ យានិ ឯតានិ សោតានិ មយា កិត្តិតានិ បកិត្តិតានិ អាចិក្ខិតានិ ទេសិតានិ បញ្ញបិតានិ បដ្ឋបិតានិ វិវរិតានិ វិភត្តានិ ឧត្តានីកតានិ បកាសិតានិ. សេយ្យថិទំ – តណ្ហាសោតោ ទិដ្ឋិសោតោ កិលេសសោតោ ទុច្ចរិតសោតោ អវិជ្ជាសោតោ’’តិអាទីសុ (ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤) តណ្ហាទីសុ បញ្ចសុ ធម្មេសុ. ‘‘អទ្ទសា ខោ ភគវា មហន្តំ ទារុក្ខន្ធំ គង្គាយ នទិយា សោតេន វុយ្ហមាន’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.២៤១) ឧទកធារាយំ. ‘‘អរិយស្សេតំ, អាវុសោ, អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស អធិវចនំ, យទិទំ សោតោ’’តិអាទីសុ អរិយមគ្គេ. ‘‘បុរិសស្ស ច វិញ្ញាណសោតំ បជានាតិ ឧភយតោ អព្ពោច្ឆិន្នំ ឥធ លោកេ បតិដ្ឋិតញ្ច បរលោកេ បតិដ្ឋិតញ្ចា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.១៤៩) ចិត្តសន្តតិយំ. ឥធ បនាយំ មំសសោតេ ទដ្ឋព្ពោ. តេន សោតេន ហេតុភូតេន, ករណភូតេន វា អវធីយតិ អវត្ថាបីយតិ អប្បីយតីតិ សោតាវធានំ. កិំ តំ? សុតំ. សុតញ្ច នាម ‘‘ពហុស្សុតោ ហោតិ សុតធរោ សុតសន្និចយោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៣៩) វិយ សោតទ្វារានុសារេន វិញ្ញាតំ អវធារិតំ ធម្មជាតំ, តំ ឥធ សោតាវធានន្តិ វុត្តំ. តស្មិំ សោតាវធានសង្ខាតេ សុតេ បវត្តា បញ្ញា សោតាវធានេ បញ្ញា. បញ្ញាតិ ច តស្ស តស្ស អត្ថស្ស បាកដករណសង្ខាតេន បញ្ញាបនដ្ឋេន បញ្ញា, តេន តេន វា អនិច្ចាទិនា បការេន ធម្មេ ជានាតីតិបិ បញ្ញា.

សុតមយេ ញាណន្តិ ឯត្ថ សុតសទ្ទោ តាវ សឧបសគ្គោ អនុបសគ្គោ ច –

គមនេ វិស្សុតេ តិន្តេនុយោគោបចិតេបិ ច;

សទ្ទេ ច សោតទ្វារានុសារញាតេ ច ទិស្សតិ.

តថា ហិស្ស ‘‘សេនាយ បសុតោ’’តិអាទីសុ គច្ឆន្តោតិ អត្ថោ. ‘‘សុតធម្មស្ស បស្សតោ’’តិអាទីសុ (ឧទា. ១១; មហាវ. ៥) វិស្សុតធម្មស្សាតិ អត្ថោ. ‘‘អវស្សុតា អវស្សុតស្ស បុរិសបុគ្គលស្សា’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៦៥៧) តិន្តា តិន្តស្សាតិ អត្ថោ. ‘‘យេ ឈានបសុតា ធីរា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៨១) អនុយុត្តាតិ អត្ថោ. ‘‘តុម្ហេហិ បុញ្ញំ បសុតំ អនប្បក’’ន្តិអាទីសុ (ខុ. បា. ៧.១២; បេ. វ. ២៥) ឧបចិតន្តិ អត្ថោ. ‘‘ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាត’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៤១) សទ្ទោតិ អត្ថោ. ‘‘ពហុស្សុតោ ហោតិ សុតធរោ សុតសន្និចយោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៣៩) សោតទ្វារានុសារវិញ្ញាតធរោតិ អត្ថោ. ឥធ បនស្ស សោតទ្វារានុសារេន វិញ្ញាតំ ឧបធារិតន្តិ អត្ថោ. សុតមយេ ញាណន្តិ យា ឯសា ឯតំ សុតំ វិញ្ញាតំ អវធារិតំ សទ្ធម្មំ អារព្ភ អារម្មណំ កត្វា សព្ពបឋមញ្ច អបរាបរញ្ច បវត្តា បញ្ញា, តំ ‘‘សុតមយេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ, សុតមយំ ញាណន្តិ អត្ថោ. សុតមយេតិ ច បច្ចត្តវចនមេតំ, យថា ‘‘ន ហេវំ វត្តព្ពេ’’ (កថា. ១, ១៥-១៨). ‘‘វនប្បគុម្ពេ យថា ផុស្សិតគ្គេ’’ (ខុ. បា. ៦.១៣; សុ. និ. ២៣៦). ‘‘នត្ថិ អត្តការេ នត្ថិ បរការេ នត្ថិ បុរិសការេ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៦៨) បច្ចត្តវចនំ, ឯវមិធាបិ ទដ្ឋព្ពំ. តេន វុត្តំ – ‘‘សុតមយំ ញាណន្តិ អត្ថោ’’តិ.

អថ វា សុតេន បកតោ ផស្សាទិកោ ធម្មបុញ្ជោ សុតមយោ, តស្មិំ សុតមយេ ធម្មបុញ្ជេ បវត្តំ តំសម្បយុត្តំ ញាណំ សុតមយេ ញាណំ. សភាវសាមញ្ញលក្ខណវសេន ធម្មេ ជានាតីតិ ញាណំ. តំយេវ ញាណំ បរិយាយវចនេន អធិប្បាយបកាសនត្ថំ អនិយមេន ‘‘បញ្ញា’’តិ វត្វា បច្ឆា អធិប្បេតំ ‘‘ញាណ’’ន្តិ និយមេត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ញាណញ្ច នាម សភាវបដិវេធលក្ខណំ, អក្ខលិតបដិវេធលក្ខណំ វា កុសលិស្សាសខិត្តឧសុបដិវេធោ វិយ, វិសយោភាសនរសំ បទីបោ វិយ, អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានំ អរញ្ញគតសុទេសកោ វិយ. ‘‘សមាហិតោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៧១) វចនតោ សមាធិបទដ្ឋានំ. លក្ខណាទីសុ ហិ សភាវោ វា សាមញ្ញំ វា លក្ខណំ នាម, កិច្ចំ វា សម្បត្តិ វា រសោ នាម, ឧបដ្ឋានាការោ វា ផលំ វា បច្ចុបដ្ឋានំ នាម, អាសន្នការណំ បទដ្ឋានំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ.

២. សុត្វាន សំវរេ បញ្ញាតិ –

បាតិមោក្ខោ សតី ចេវ, ញាណំ ខន្តិ តថេវ ច;

វីរិយំ បញ្ចិមេ ធម្មា, សំវរាតិ បកាសិតា.

‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ ឧបាគតោ សមុបាគតោ ឧបបន្នោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ’’តិ (វិភ. ៥១១) អាគតោ បាតិមោក្ខសំវរោ. ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២១៣; ម. និ. ១.២៩៥; សំ. និ. ៤.២៣៩; អ. និ. ៣.១៦) នយេន អាគតោ សតិសំវរោ.

‘‘យានិ សោតានិ លោកស្មិំ (អជិតាតិ ភគវា),

សតិ តេសំ និវារណំ;

សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ, បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ . (ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆា ៦០; សុ. និ. ១០៤១) –

អាគតោ ញាណសំវរោ. ‘‘កតមេ ច, ភិក្ខវេ, អាសវា បដិសេវនា បហាតព្ពា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរំ បដិសេវតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨) នយេន អាគតោ បច្ចយបដិសេវនាសំវរោ, សោបិ ញាណសំវរេនេវ សង្គហិតោ. ‘‘ខមោ ហោតិ សីតស្ស ឧណ្ហស្ស ជិឃច្ឆាយ បិបាសាយ ឌំសមកសវាតាតបសរិសបសម្ផស្សានំ ទុរុត្តានំ ទុរាគតានំ វចនបថានំ ឧប្បន្នានំ សារីរិកានំ វេទនានំ ទុក្ខានំ តិព្ពានំ ខរានំ កដុកានំ អសាតានំ អមនាបានំ បាណហរានំ អធិវាសកជាតិកោ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.២៤; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) អាគតោ ខន្តិសំវរោ. ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតិ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តីករោតិ អនភាវំ គមេតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៦; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) នយេន អាគតោ វីរិយសំវរោ. ‘‘ឥធ អរិយសាវកោ មិច្ឆាអាជីវំ បហាយ សម្មាអាជីវេន ជីវិកំ កប្បេតី’’តិ (សំ. និ. ៥.៨) អាគតោ អាជីវបារិសុទ្ធិសំវរោ, សោបិ វីរិយសំវរេនេវ សង្គហិតោ. តេសុ សត្តសុ សំវរេសុ បាតិមោក្ខសំវរឥន្ទ្រិយសំវរអាជីវបារិសុទ្ធិបច្ចយបដិសេវនសង្ខាតា ចត្តារោ សំវរា ឥធាធិប្បេតា, តេសុ ច វិសេសេន បាតិមោក្ខសំវរោ. សព្ពោបិ ចាយំ សំវរោ យថាសកំ សំវរិតព្ពានំ កាយទុច្ចរិតាទីនំ សំវរណតោ សំវរោតិ វុច្ចតិ. សុតមយញាណេ វុត្តំ ធម្មំ សុត្វា សំវរន្តស្ស សំវរំ ករោន្តស្ស តស្មិំ សំវរេ បវត្តា តំសម្បយុត្តា បញ្ញា ‘‘សុត្វាន សំវរេ បញ្ញា’’តិ វុត្តា. អថ វា ហេតុអត្ថេ សុត្វាតិ វចនស្ស សម្ភវតោ សុតហេតុនា សំវរេ បញ្ញាតិបិ អត្ថោ.

សីលមយេ ញាណន្តិ ឯត្ថ សីលន្តិ សីលនដ្ឋេន សីលំ. កិមិទំ សីលនំ នាម? សមាធានំ វា, កាយកម្មាទីនំ សុសីល្យវសេន អវិប្បកិណ្ណតាតិ អត្ថោ. ឧបធារណំ វា, កុសលានំ ធម្មានំ បតិដ្ឋាវសេន អាធារភាវោតិ អត្ថោ. ឯតទេវ ហិ ឯត្ថ អត្ថទ្វយំ សទ្ទលក្ខណវិទូ អនុជានន្តិ. អញ្ញេ បន ‘‘អធិសេវនដ្ឋេន អាចារដ្ឋេន តស្សីលដ្ឋេន សិរដ្ឋេន សីតលដ្ឋេន សិវដ្ឋេន សីល’’ន្តិ វណ្ណយន្តិ.

សីលនំ លក្ខណំ តស្ស, ភិន្នស្សាបិ អនេកធា;

សនិទស្សនត្តំ រូបស្ស, យថា ភិន្នស្ស នេកធា.

យថា ហិ នីលបីតាទិភេទេន អនេកធា ភិន្នស្សាបិ រូបាយតនស្ស សនិទស្សនត្តំ លក្ខណំ នីលាទិភេទេន ភិន្នស្សាបិ សនិទស្សនភាវានតិក្កមនតោ, តថា សីលស្ស ចេតនាទិភេទេន អនេកធា ភិន្នស្សាបិ យទេតំ កាយកម្មាទីនំ សមាធានវសេន កុសលានញ្ច ធម្មានំ បតិដ្ឋានវសេន វុត្តំ សីលនំ, តទេវ លក្ខណំ ចេតនាទិភេទេន ភិន្នស្សាបិ សមាធានបតិដ្ឋានភាវានតិក្កមនតោ. ឯវំលក្ខណស្ស បនស្ស –

‘‘ទុស្សីល្យវិទ្ធំសនតា, អនវជ្ជគុណោ តថា;

កិច្ចសម្បត្តិ អត្ថេន, រសោ នាម បវុច្ចតិ’’.

តស្មា ឥទំ សីលំ នាម កិច្ចដ្ឋេន រសេន ទុស្សីល្យវិទ្ធំសនរសំ, សម្បត្តិអត្ថេន រសេន អនវជ្ជរសន្តិ វេទិតព្ពំ.

សោចេយ្យបច្ចុបដ្ឋានំ, តយិទំ តស្ស វិញ្ញុហិ;

ឱត្តប្បញ្ច ហិរី ចេវ, បទដ្ឋានន្តិ វណ្ណិតំ. –

តយិទំ សីលំ ‘‘កាយសោចេយ្យំ វចីសោចេយ្យំ មនោសោចេយ្យ’’ន្តិ (ឥតិវុ. ៦៦) ឯវំ វុត្តសោចេយ្យបច្ចុបដ្ឋានំ, សុចិភាវេន បច្ចុបដ្ឋាតិ គហណភាវំ គច្ឆតិ. ហិរោត្តប្បញ្ច បន តស្ស វិញ្ញូហិ បទដ្ឋានន្តិ វណ្ណិតំ, អាសន្នការណន្តិ អត្ថោ. ហិរោត្តប្បេ ហិ សតិ សីលំ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ តិដ្ឋតិ ច, អសតិ នេវ ឧប្បជ្ជតិ ន តិដ្ឋតីតិ ឯវំវិធេន សីលេន សហគតំ តំសម្បយុត្តំ ញាណំ សីលមយេ ញាណំ. អថ វា សីលមេវ បកតំ សីលមយំ, តស្មិំ សីលមយេ តំសម្បយុត្តំ ញាណំ. អសំវរេ អាទីនវបច្ចវេក្ខណា ច, សំវរេ អានិសំសបច្ចវេក្ខណា ច, សំវរបារិសុទ្ធិបច្ចវេក្ខណា ច, សំវរសំកិលេសវោទានបច្ចវេក្ខណា ច សីលមយញាណេនេវ សង្គហិតា.

៣. សំវរិត្វា សមាទហនេ បញ្ញាតិ សីលមយញាណេ វុត្តសីលសំវរេន សំវរិត្វា សំវរំ កត្វា សីលេ បតិដ្ឋាយ សមាទហន្តស្ស ឧបចារប្បនាវសេន ចិត្តេកគ្គតំ ករោន្តស្ស តស្មិំ សមាទហនេ បវត្តា តំសម្បយុត្តា បញ្ញា. សមំ សម្មា ច អាទហនំ ឋបនន្តិ ច សមាទហនំ, សមាធិស្សេវេតំ បរិយាយវចនំ.

សមាធិភាវនាមយេ ញាណន្តិ ឯត្ថ កុសលចិត្តេកគ្គតា សមាធិ. កេនដ្ឋេន សមាធិ? សមាធានដ្ឋេន សមាធិ. កិមិទំ សមាធានំ នាម? ឯការម្មណេ ចិត្តចេតសិកានំ សមំ សម្មា ច អាធានំ, ឋបនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តស្មា យស្ស ធម្មស្សានុភាវេន ឯការម្មណេ ចិត្តចេតសិកា សមំ សម្មា ច អវិក្ខិបមានា អវិប្បកិណ្ណា ច ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ, ឥទំ សមាធានន្តិ វេទិតព្ពំ. តស្ស ខោ បន សមាធិស្ស –

លក្ខណំ តុ អវិក្ខេបោ, វិក្ខេបវិទ្ធំសនំ រសោ;

អកម្បនមុបដ្ឋានំ, បទដ្ឋានំ សុខំ បន.

ភាវីយតិ វឌ្ឍីយតីតិ ភាវនា, សមាធិ ឯវ ភាវនា សមាធិភាវនា, សមាធិស្ស វា ភាវនា វឌ្ឍនា សមាធិភាវនា. សមាធិភាវនាវចនេន អញ្ញំ ភាវនំ បដិក្ខិបតិ. បុព្ពេ វិយ ឧបចារប្បនាវសេន សមាធិភាវនាមយេ ញាណំ.

៤. បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញាតិ ឯត្ថ បដិច្ច ផលមេតីតិ បច្ចយោ. បដិច្ចាតិ ន វិនា តេន, អបច្ចក្ខិត្វាតិ អត្ថោ. ឯតីតិ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ បវត្តតិ ចាតិ អត្ថោ. អបិច ឧបការកត្ថោ បច្ចយត្ថោ, តស្ស បច្ចយស្ស ពហុវិធត្តា បច្ចយានំ បរិគ្គហេ វវត្ថាបនេ ច បញ្ញា បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា.

ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ ឯត្ថ ធម្មសទ្ទោ តាវ សភាវបញ្ញាបុញ្ញបញ្ញត្តិអាបត្តិបរិយត្តិនិស្សត្តតាវិការគុណបច្ចយបច្ចយុប្បន្នាទីសុ ទិស្សតិ. អយញ្ហិ ‘‘កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មា អព្យាកតា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១) សភាវេ ទិស្សតិ.

‘‘យស្សេតេ ចតុរោ ធម្មា, សទ្ធស្ស ឃរមេសិនោ;

សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ, ស វេ បេច្ច ន សោចតី’’តិ. (សុ. និ. ១៩០) –

អាទីសុ បញ្ញាយំ.

‘‘ន ហិ ធម្មោ អធម្មោ ច, ឧភោ សមវិបាកិនោ;

អធម្មោ និរយំ នេតិ, ធម្មោ បាបេតិ សុគ្គតិ’’ន្តិ. (ថេរគា. ៣០៤) –

អាទីសុ បុញ្ញេ. ‘‘បញ្ញត្តិធម្មា និរុត្តិធម្មា អធិវចនធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១០៦-១០៨) បញ្ញត្តិយំ. ‘‘បារាជិកា ធម្មា សង្ឃាទិសេសា ធម្មា’’តិអាទីសុ (បារា. ២៣៣-២៣៤) អាបត្តិយំ. ‘‘ឥធ ភិក្ខុ ធម្មំ ជានាតិ សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណ’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.៧៣) បរិយត្តិយំ. ‘‘តស្មិំ ខោ បន សមយេ ធម្មា ហោន្តិ (ធ. ស. ១២១). ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៣; ម. និ. ១.១១៥) និស្សត្តតាយំ. ‘‘ជាតិធម្មា ជរាធម្មា មរណធម្មា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ១០.១០៧) វិការេ. ‘‘ឆន្នំ ពុទ្ធធម្មាន’’ន្តិអាទីសុ (មហានិ. ៥០) គុណេ. ‘‘ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧២០) បច្ចយេ. ‘‘ឋិតាវ សា ធាតុ ធម្មដ្ឋិតតា ធម្មនិយាមតា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.២០; អ. និ. ៣.១៣៧) បច្ចយុប្បន្នេ. ស្វាយមិធាបិ បច្ចយុប្បន្នេ ទដ្ឋព្ពោ. អត្ថតោ បន អត្តនោ សភាវំ ធារេន្តីតិ វា, បច្ចយេហិ ធារីយន្តីតិ វា, អត្តនោ ផលំ ធារេន្តីតិ វា, អត្តនោ បរិបូរកំ អបាយេសុ អបតមានំ ធារេន្តីតិ វា, សកសកលក្ខណេ ធារេន្តីតិ វា, ចិត្តេន អវធារីយន្តីតិ វា យថាយោគំ ធម្មាតិ វុច្ចន្តិ. ឥធ បន អត្តនោ បច្ចយេហិ ធារីយន្តីតិ ធម្មា, បច្ចយសមុប្បន្នា ធម្មា តិដ្ឋន្តិ ឧប្បជ្ជន្តិ ចេវ បវត្តន្តិ ច ឯតាយាតិ ធម្មដ្ឋិតិ, បច្ចយធម្មានមេតំ អធិវចនំ. តស្សំ ធម្មដ្ឋិតិយំ ញាណំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ. ឥទញ្ហិ សមាធិភាវនាមយញាណេ វុត្តសមាធិនា សមាហិតេន ចិត្តេន យថាភូតញាណទស្សនត្ថាយ យោគមារភិត្វា វវត្ថាបិតនាមរូបស្ស តេសំ នាមរូបានំ បច្ចយបរិគ្គហបរិយាយំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. ‘‘នាមរូបវវត្ថានេ ញាណ’’ន្តិ អវត្វា ឯវ កស្មា ‘‘ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិ វុត្តន្តិ ចេ? បច្ចយបរិគ្គហេនេវ បច្ចយសមុប្បន្នបរិគ្គហស្ស សិទ្ធត្តា. បច្ចយសមុប្បន្នេ ហិ អបរិគ្គហិតេ បច្ចយបរិគ្គហោ ន សក្កា ហោតិ កាតុំ. តស្មា ធម្មដ្ឋិតិញាណគហណេនេវ តស្ស ហេតុភូតំ បុព្ពេ សិទ្ធំ នាមរូបវវត្ថានញាណំ វុត្តមេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. កស្មា ទុតិយតតិយញាណំ វិយ ‘‘សមាទហិត្វា បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា’’តិ ន វុត្តន្តិ ចេ? សមថវិបស្សនានំ យុគនទ្ធត្តា.

‘‘សមាទហិត្វា យថា ចេ វិបស្សតិ, វិបស្សមានោ តថា ចេ សមាទហេ;

វិបស្សនា ច សមថោ តទា អហុ, សមានភាគា យុគនទ្ធា វត្តរេ’’តិ. –

ហិ វុត្តំ. តស្មា សមាធិំ អវិស្សជ្ជេត្វា សមាធិញ្ច ញាណញ្ច យុគនទ្ធំ កត្វា យាវ អរិយមគ្គោ, តាវ ឧស្សុក្កាបេតព្ពន្តិ ញាបនត្ថំ ‘‘បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’មិច្ចេវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

៥. អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ ធម្មានំ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញាតិ ឯត្ថ អត្តនោ សភាវំ, ឧប្បាទាទិក្ខណំ វា បត្វា អតិ ឥតា អតិក្កន្តាតិ អតីតា, តទុភយម្បិ ន អាគតា ន សម្បត្តាតិ អនាគតា, តំ តំ ការណំ បដិច្ច ឧប្បាទាទិឧទ្ធំ បន្នា គតា បវត្តាតិ បច្ចុប្បន្នា. អទ្ធា សន្តតិខណបច្ចុប្បន្នេសុ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ ឥធាធិប្បេតំ. តេសំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ បញ្ចក្ខន្ធធម្មានំ ឯកេកក្ខន្ធលក្ខណេ សង្ខិបិត្វា កលាបវសេន រាសិំ កត្វា វវត្ថានេ និច្ឆយនេ សន្និដ្ឋាបនេ បញ្ញា.

សម្មសនេ ញាណន្តិ សម្មា អាមសនេ អនុមជ្ជនេ បេក្ខណេ ញាណំ, កលាបសម្មសនញាណន្តិ អត្ថោ. ឥទញ្ហិ នាមរូបវវត្ថានញាណានន្តរំ នាមរូបបច្ចយបរិគ្គហេ ធម្មដ្ឋិតិញាណេ ឋិតស្ស ‘‘យំកិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ តំ រូបំ អនិច្ចតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនំ, ទុក្ខតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនំ, អនត្តតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសន’’ន្តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.៤៨) នយេន វុត្តសម្មសនវសេន បុព្ពេ វវត្ថាបិតេ ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សន្តស្ស កលាបសម្មសនញាណំ ឧប្បជ្ជតិ.

៦. បច្ចុប្បន្នានំ ធម្មានំ វិបរិណាមានុបស្សនេ បញ្ញាតិ សន្តតិវសេន បច្ចុប្បន្នានំ អជ្ឈត្តំ បញ្ចក្ខន្ធធម្មានំ វិបរិណាមទស្សនេ ភង្គទស្សនេ បញ្ញា. យស្មា ‘‘ឥមេ ធម្មា ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជន្តី’’តិ ឧទយំ គហេត្វាបិ ភេទេយេវ ចិត្តំ ឋបេតិ, តស្មា អវុត្តោបិ ឧទយោ វុត្តោយេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. បច្ចុប្បន្នានំ ធម្មានំ ទស្សនេន វា ឧទយទស្សនស្ស សិទ្ធត្តា ឧទយោ វុត្តោយេវ ហោតិ. ន ហិ ឧទយំ វិនា ធម្មានំ ឧប្បន្នត្តំ សិជ្ឈតិ, តស្មា ‘‘បច្ចុប្បន្នានំ ធម្មានំ ឧប្បាទវិបរិណាមានុបស្សនេ បញ្ញា’’តិ អវុត្តេបិ វុត្តមេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ឧទយព្ពយានុបស្សនេ ញាណ’’ន្តិ និយមិតត្តា ច ឧទយទស្សនំ សិទ្ធមេវ ហោតីតិ អនន្តរំ វុត្តស្ស សម្មសនញាណស្ស បារំ គន្ត្វា តំសម្មសនេយេវ បាកដីភូតេ ឧទយព្ពយេ បរិគ្គណ្ហិត្វា សង្ខារានំ បរិច្ឆេទករណត្ថំ ឧទយព្ពយានុបស្សនំ អារភន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ ឧទយព្ពយានុបស្សនាញាណំ. តញ្ហិ ឧទយព្ពយេ អនុបស្សនតោ ឧទយព្ពយានុបស្សនាតិ វុច្ចតិ.

៧. អារម្មណំ បដិសង្ខាតិ រូបក្ខន្ធាទិអារម្មណំ ភង្គតោ បដិសង្ខាយ ជានិត្វា បស្សិត្វា. ភង្គានុបស្សនេ បញ្ញា វិបស្សនេ ញាណន្តិ តស្ស អារម្មណំ ភង្គតោ បដិសង្ខាយ ឧប្បន្នស្ស ញាណស្ស ភង្គំ អនុបស្សនេ យា បញ្ញា, តំ ‘‘វិបស្សនេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ. វិបស្សនាតិ ច វិវិធា បស្សនា វិបស្សនា. អារម្មណបដិសង្ខាតិបិ បាឋោ. តស្សត្ថោ – អារម្មណស្ស បដិសង្ខា ជាននា បស្សនាតិ វុត្តនយេនេវ អារម្មណបដិសង្ខា ‘‘ភង្គានុបស្សនេ បញ្ញា វិបស្សនេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យស្មា បន ភង្គានុបស្សនាយ ឯវ វិបស្សនា សិខំ បាបុណាតិ, តស្មា វិសេសេត្វា ឥទមេវ ‘‘វិបស្សនេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ. យស្មា ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ ឋិតស្ស មគ្គាមគ្គញាណទស្សនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា តស្សា សិទ្ធាយ តំ សិទ្ធមេវ ហោតីតិ តំ អវត្វាវ ភង្គានុបស្សនាយ ឯវ វិបស្សនាសិខំ ញាណំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ សុបរិទិដ្ឋឧទយព្ពយស្ស សុបរិច្ឆិន្នេសុ សង្ខារេសុ លហុំ លហុំ ឧបដ្ឋហន្តេសុ ញាណេ តិក្ខេ វហន្តេ ឧទយំ បហាយ ភង្គេ ឯវ សតិ សន្តិដ្ឋតិ, តស្ស ‘‘ឯវំ ឧប្បជ្ជិត្វា ឯវំ នាម សង្ខារា ភិជ្ជន្តី’’តិ បស្សតោ ឯតស្មិំ ឋានេ ភង្គានុបស្សនាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ.

៨. ភយតុបដ្ឋានេ បញ្ញាតិ ឧប្បាទបវត្តនិមិត្តអាយូហនាបដិសន្ធីនំ ភយតោ ឧបដ្ឋានេ បីឡាយោគតោ សប្បដិភយវសេន គហណូបគមនេ បញ្ញាតិ អត្ថោ. ភយតោ ឧបដ្ឋាតីតិ ភយតុបដ្ឋានំ អារម្មណំ, តស្មិំ ភយតុបដ្ឋានេ. អថ វា ភយតោ ឧបតិដ្ឋតីតិ ភយតុបដ្ឋានំ, បញ្ញា, តំ ‘‘ភយតុបដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

អាទីនវេ ញាណន្តិ ភុម្មវចនមេវ. ‘‘យា ច ភយតុបដ្ឋានេ បញ្ញា, យញ្ច អាទីនវេ ញាណំ, យា ច និព្ពិទា, ឥមេ ធម្មា ឯកដ្ឋា, ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.២២៧) វុត្តត្តា ឯកមិវ វុច្ចមានម្បិ អវត្ថាភេទេន មុញ្ចិតុកម្យតាទិ វិយ តិវិធមេវ ហោតិ. តស្មា ភយតុបដ្ឋានអាទីនវានុបស្សនាសុ សិទ្ធាសុ និព្ពិទានុបស្សនា សិទ្ធា ហោតីតិ កត្វា អវុត្តាបិ វុត្តាវ ហោតីតិ វេទិតព្ពា.

សព្ពសង្ខារានំ ភង្គារម្មណំ ភង្គានុបស្សនំ អាសេវន្តស្ស ភាវេន្តស្ស ពហុលីករោន្តស្ស តិភវចតុយោនិបញ្ចគតិសត្តវិញ្ញាណដ្ឋិតិនវសត្តាវាសេសុ បភេទកា សង្ខារា សុខេន ជីវិតុកាមស្ស ភីរុកបុរិសស្ស សីហព្យគ្ឃទីបិអច្ឆតរច្ឆយក្ខរក្ខសចណ្ឌគោណចណ្ឌកុក្កុរបភិន្ន- មទចណ្ឌហត្ថិឃោរអាសិវិសអសនិវិចក្កសុសានរណភូមិជលិតអង្គារកាសុអាទយោ វិយ មហាភយំ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ, តស្ស ‘‘អតីតា សង្ខារា និរុទ្ធា, បច្ចុប្បន្នា និរុជ្ឈន្តិ, អនាគតាបិ ឯវមេវ និរុជ្ឈិស្សន្តី’’តិ បស្សតោ ឯតស្មិំ ឋានេ ភយតុបដ្ឋានំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. តស្ស តំ ភយតុបដ្ឋានញាណំ អាសេវន្តស្ស ភាវេន្តស្ស ពហុលីករោន្តស្ស សព្ពភវយោនិគតិឋិតិសត្តាវាសេសុ នេវ តាណំ ន លេណំ ន គតិ ន បដិសរណំ បញ្ញាយតិ, សព្ពភវយោនិគតិឋិតិនិវាសគតេសុ សង្ខារេសុ ឯកសង្ខារេបិ បត្ថនា វា បរាមាសោ វា ន ហោតិ, តយោ ភវា វីតច្ចិតង្គារបុណ្ណា អង្គារកាសុយោ វិយ, ចត្តារោ មហាភូតា ឃោរវិសា អាសិវិសា វិយ, បញ្ចក្ខន្ធា ឧក្ខិត្តាសិកា វធកា វិយ, ឆ អជ្ឈត្តិកាយតនានិ សុញ្ញគាមោ វិយ, ឆ ពាហិរាយតនានិ គាមឃាតកចោរា វិយ, សត្តវិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ នវ ច សត្តាវាសា ឯកាទសហិ អគ្គីហិ អាទិត្តា សម្បជ្ជលិតា សជោតិភូតា វិយ ច, សព្ពេ សង្ខារា គណ្ឌភូតា រោគភូតា សល្លភូតា អឃភូតា អាពាធភូតា វិយ ច និរស្សាទា និរសា មហាអាទីនវរាសិភូតា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ, សុខេន ជីវិតុកាមស្ស ភីរុកបុរិសស្ស រមណីយាការសណ្ឋិតម្បិ សវាឡកមិវ វនគហនំ, សសទ្ទូលា វិយ គុហា, សគាហរក្ខសំ វិយ ឧទកំ, សមុស្សិតខគ្គា វិយ បច្ចត្ថិកា, សវិសំ វិយ ភោជនំ, សចោរោ វិយ មគ្គោ, អាទិត្តមិវ អគារំ, ឧយ្យុត្តសេនា វិយ រណភូមិ. យថា ហិ សោ បុរិសោ ឯតានិ សវាឡកវនគហនាទីនិ អាគម្ម ភីតោ សំវិគ្គោ លោមហដ្ឋជាតោ សមន្តតោ អាទីនវមេវ បស្សតិ, ឯវមេវ សោ យោគាវចរោ ភង្គានុបស្សនាវសេន សព្ពសង្ខារេសុ ភយតោ ឧបដ្ឋិតេសុ សមន្តតោ និរសំ និរស្សាទំ អាទីនវមេវ បស្សតិ. តស្សេវំ បស្សតោ អាទីនវានុបស្សនាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ.

សោ ឯវំ សព្ពសង្ខារេ អាទីនវតោ សម្បស្សន្តោ សព្ពភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសគតេ សភេទកេ សង្ខារគតេ និព្ពិន្ទតិ ឧក្កណ្ឋតិ នាភិរមតិ. សេយ្យថាបិ នាម ចិត្តកូដបព្ពតបាទាភិរតោ សុវណ្ណរាជហំសោ អសុចិម្ហិ ចណ្ឌាលគាមទ្វារអាវាដេ នាភិរមតិ, សត្តសុ មហាសរេសុយេវ អភិរមតិ, ឯវមេវ អយំ យោគីរាជហំសោ សុបរិទិដ្ឋាទីនវេ សភេទកេ សង្ខារគតេ នាភិរមតិ, ភាវនារាមតាយ បន ភាវនារតិយា សមន្នាគតត្តា សត្តសុ អនុបស្សនាសុយេវ អភិរមតិ. យថា ច សុវណ្ណបញ្ជរេបិ បក្ខិត្តោ សីហោ មិគរាជា នាភិរមតិ, តិយោជនសហស្សវិត្ថតេ បន ហិមវន្តេយេវ រមតិ, ឯវមយម្បិ យោគីសីហោ តិវិធេ សុគតិភវេបិ នាភិរមតិ, តីសុ អនុបស្សនាសុយេវ រមតិ. យថា ច សព្ពសេតោ សត្តប្បតិដ្ឋោ ឥទ្ធិមា វេហាសង្គមោ ឆទ្ទន្តោ នាគរាជា នគរមជ្ឈេ នាភិរមតិ, ហិមវតិ ឆទ្ទន្តរហទេយេវ រមតិ, ឯវមយំ យោគីវរវារណោ សព្ពស្មិម្បិ សង្ខារគតេ នាភិរមតិ, ‘‘អនុប្បាទោ ខេម’’ន្តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.៥៣) នយេន និទ្ទិដ្ឋេ សន្តិបទេយេវ រមតិ, តន្និន្នតប្បោណតប្បព្ភារមានសោ ហោតិ. ឯត្តាវតា តស្ស និព្ពិទានុបស្សនាញាណំ ឧប្បន្នំ ហោតីតិ.

៩. មុញ្ចិតុកម្យតាបដិសង្ខាសន្តិដ្ឋនា បញ្ញា សង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណន្តិ មុញ្ចិតុំ ចជិតុំ កាមេតិ ឥច្ឆតីតិ មុញ្ចិតុកាមោ, មុញ្ចិតុកាមស្ស ភាវោ មុញ្ចិតុកម្យតា. បដិសង្ខាតិ ឧបបរិក្ខតីតិ បដិសង្ខា, បដិសង្ខានំ វា បដិសង្ខា. សន្តិដ្ឋតិ អជ្ឈុបេក្ខតីតិ សន្តិដ្ឋនា, សន្តិដ្ឋនំ វា សន្តិដ្ឋនា. មុញ្ចិតុកម្យតា ច សា បដិសង្ខា ច សន្តិដ្ឋនា ចាតិ មុញ្ចិតុកម្យតាបដិសង្ខាសន្តិដ្ឋនា. ឥតិ បុព្ពភាគេ និព្ពិទាញាណេន និព្ពិន្នស្ស ឧប្បាទាទីនិ បរិច្ចជិតុកាមតា មុញ្ចិតុកម្យតា. មុញ្ចនស្ស ឧបាយករណត្ថំ មជ្ឈេ បដិសង្ខានំ បដិសង្ខា. មុញ្ចិត្វា អវសានេ អជ្ឈុបេក្ខនំ សន្តិដ្ឋនា. ឯវំ អវត្ថាភេទេន តិប្បការា បញ្ញា សង្ខារានំ អជ្ឈុបេក្ខនាសុ ញាណំ, មុញ្ចិតុកម្យតាបដិសង្ខាសន្តិដ្ឋនាសង្ខាតានំ អវត្ថាភេទេន ភិន្នានំ តិស្សន្នម្បិ បញ្ញានំ សង្ខារុបេក្ខតំ ឥច្ឆន្តេន បន ‘‘បញ្ញា’’តិ ច ‘‘សង្ខារុបេក្ខាសូ’’តិ ច ពហុវចនំ កតំ, អវត្ថាភេទេន ភិន្នស្សាបិ ឯកត្តា ‘‘ញាណ’’ន្តិ ឯកវចនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ច – ‘‘យា ច មុញ្ចិតុកម្យតា យា ច បដិសង្ខានុបស្សនា យា ច សង្ខារុបេក្ខា, ឥមេ ធម្មា ឯកដ្ឋា, ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.២២៧). កេចិ បន ‘‘សង្ខារុបេក្ខាសូតិ ពហុវចនំ សមថវិបស្សនាវសេន សង្ខារុបេក្ខានំ ពហុត្តា’’តិបិ វទន្តិ. សង្ខារុបេក្ខាសូតិ ច កិរិយាបេក្ខន្តិ វេទិតព្ពំ. អវត្ថាភេទេន បន តេន និព្ពិទាញាណេន និព្ពិន្ទន្តស្ស ឧក្កណ្ឋន្តស្ស សព្ពភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសគតេសុ សភេទកេសុ សង្ខារេសុ ចិត្តំ ន សជ្ជតិ ន លគ្គតិ ន ពជ្ឈតិ, សព្ពសង្ខារគតំ មុញ្ចិតុកាមំ ឆឌ្ឌេតុកាមំ ហោតិ.

អថ វា យថា ជាលព្ភន្តរគតោ មច្ឆោ, សប្បមុខគតោ មណ្ឌូកោ, បញ្ជរបក្ខិត្តោ វនកុក្កុដោ, ទឡ្ហបាសវសំគតោ មិគោ, អហិតុណ្ឌិកហត្ថគតោ សប្បោ, មហាបង្កបក្ខន្ទោ កុញ្ជរោ, សុបណ្ណមុខគតោ នាគរាជា, រាហុមុខបវិដ្ឋោ ចន្ទោ, សបត្តបរិក្ខិត្តោ បុរិសោតិឯវមាទយោ តតោ តតោ មុច្ចិតុកាមា និស្សរិតុកាមាវ ហោន្តិ, ឯវំ តស្ស យោគិនោ ចិត្តំ សព្ពស្មា សង្ខារគតា មុច្ចិតុកាមំ និស្សរិតុកាមំ ហោតិ. ឯវញ្ហិ វុច្ចមានេ ‘‘មុច្ចិតុកាមស្ស មុច្ចិតុកម្យតា’’តិ បាឋោ យុជ្ជតិ. ឯវញ្ច សតិ ‘‘ឧប្បាទំ មុញ្ចិតុកម្យតា’’តិអាទីសុ ‘‘ឧប្បាទា មុច្ចិតុកម្យតា’’តិអាទិ វត្តព្ពំ ហោតិ, តស្មា បុរិមោ ឯវ អត្ថោ សុន្ទរតរោ. អថស្ស សព្ពសង្ខារេសុ វិគតាលយស្ស សព្ពសង្ខារគតំ មុញ្ចិតុកាមស្ស មុញ្ចិតុកម្យតាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. សោ ឯវំ សព្ពភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសគតេ សភេទកេ សង្ខារេ មុញ្ចិតុកាមោ មុញ្ចនស្ស ឧបាយសម្បាទនត្ថំ បុន តេ ឯវ សង្ខារេ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណេន តិលក្ខណំ អារោបេត្វា វិបស្សតិ. ឯវញ្ហិ វិបស្សតោ ចស្ស អនិច្ចវសេន និមិត្តំ បដិសង្ខាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, ទុក្ខវសេន បវត្តំ បដិសង្ខាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, អនត្តវសេន និមិត្តញ្ច បវត្តញ្ច បដិសង្ខាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. សោ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណេន ‘‘សព្ពេ សង្ខារា សុញ្ញា’’តិ ទិស្វា តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារេ បរិគ្គណ្ហន្តោ ភយញ្ច នន្ទិញ្ច វិប្បហាយ ភរិយាយ ទោសំ ទិស្វា វិស្សដ្ឋភរិយោ វិយ បុរិសោ តស្សា ភរិយាយ សង្ខារេសុ ឧទាសីនោ ហោតិ មជ្ឈត្តោ, ‘‘អហ’’ន្តិ វា ‘‘មម’’ន្តិ វា ន គណ្ហាតិ. តស្ស ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោ តីសុ ភវេសុ ចិត្តំ បតិលីយតិ បដិកុដតិ បដិវត្តតិ ន សម្បសារិយតិ. សេយ្យថាបិ នាម បទុមបលាសេ ឦសកំ បោណេ ឧទកផុសិតានិ បតិលីយន្តិ បដិកុដន្តិ បដិវត្តន្តិ ន សម្បសារិយន្តិ. សេយ្យថាបិ វា បន កុក្កុដបត្តំ វា ន្ហារុទទ្ទុលំ វា អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តំ បតិលីយតិ បដិកុដតិ បដិវត្តតិ ន សម្បសារិយតិ, ឯវំ តស្ស តីសុ ភវេសុ ចិត្តំ បតិលីយតិ បដិកុដតិ បដិវត្តតិ ន សម្បសារិយតិ, ឧបេក្ខា សណ្ឋាតិ. ឯវមស្ស សង្ខារុបេក្ខាញាណំ ឧប្បន្នំ ហោតិ. ឥមិនា សង្ខារុបេក្ខាញាណេន សទ្ធិំ ឧបរិ គោត្រភុញាណស្ស សាធកំ អនុលោមញាណំ បុព្ពាបរញាណេហិ អវុត្តម្បិ វុត្តមេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហិ ភគវតា –

‘‘សោ វត, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កញ្ចិ សង្ខារំ និច្ចតោ សមនុបស្សន្តោ អនុលោមិកាយ ខន្តិយា សមន្នាគតោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ, អនុលោមិកាយ ខន្តិយា អសមន្នាគតោ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ, សម្មត្តនិយាមំ អនោក្កមមានោ សោតាបត្តិផលំ វា សកទាគាមិផលំ វា អនាគាមិផលំ វា អរហត្តផលំ វា សច្ឆិករិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៦.៩៨; បដិ. ម. ៣.៣៦).

វុត្តញ្ច ធម្មសេនាបតិនា –

‘‘កតិហាការេហិ អនុលោមិកំ ខន្តិំ បដិលភតិ? កតិហាការេហិ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមតិ? ចត្តាលីសាយ អាការេហិ អនុលោមិកំ ខន្តិំ បដិលភតិ, ចត្តាលីសាយ អាការេហិ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមតី’’តិអាទិ (បដិ. ម. ៣.៣៧).

បដ្ឋានេ ចេតំ វុត្តំ ភគវតា –

‘‘អនុលោមំ គោត្រភុស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ. អនុលោមំ វោទានស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៧).

តស្ស ហិ តំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ អាសេវន្តស្ស ភាវេន្តស្ស ពហុលីករោន្តស្ស អធិមោក្ខសទ្ធា ពលវតរា ហោតិ, វីរិយំ សុបគ្គហិតំ, សតិ សូបដ្ឋិតា, ចិត្តំ សុសមាហិតំ, សង្ខារុបេក្ខាញាណំ តិក្ខតរំ បវត្តតិ. តស្ស ឥទានិ មគ្គោ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ សង្ខារុបេក្ខាយ សង្ខារេ ‘‘អនិច្ចា’’តិ វា ‘‘ទុក្ខា’’តិ វា ‘‘អនត្តា’’តិ វា សម្មសិត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ. ភវង្គានន្តរំ សង្ខារុបេក្ខាយ កតនយេនេវ សង្ខារេ ‘‘អនិច្ចា’’តិ វា ‘‘ទុក្ខា’’តិ វា ‘‘អនត្តា’’តិ វា អារម្មណំ កុរុមានំ ឧប្បជ្ជតិ មនោទ្វារាវជ្ជនំ. តទនន្តរំ តថេវ សង្ខារេ អារម្មណំ កត្វា ទ្វេ តីណិ ចត្តារិ វា ជវនចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. តំសម្បយុត្តំ ញាណំ អនុលោមញាណំ. តញ្ហិ បុរិមានញ្ច អដ្ឋន្នំ វិបស្សនាញាណានំ តថកិច្ចតាយ អនុលោមេតិ, ឧបរិ ច បត្តព្ពានំ សត្តតិំសាយ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ អនុលោមេតិ. យថា ហិ ធម្មិកោ រាជា វិនិច្ឆយដ្ឋានេ និសិន្នោ អដ្ឋន្នំ វោហារិកមហាមត្តានំ វិនិច្ឆយំ សុត្វា អគតិគមនំ បហាយ មជ្ឈត្តោ ហុត្វា ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ អនុមោទមានោ តេសញ្ច វិនិច្ឆយស្ស អនុលោមេតិ, បោរាណស្ស ច រាជធម្មស្ស. តត្ថ រាជា វិយ អនុលោមញាណំ, អដ្ឋ វោហារិកមហាមត្តា វិយ អដ្ឋ វិបស្សនាញាណានិ, បោរាណរាជធម្មោ វិយ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា, យថា រាជា ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ អនុមោទមានោ វោហារិកានញ្ច វិនិច្ឆយស្ស រាជធម្មស្ស ច អនុលោមេតិ, ឯវមិទំ អនិច្ចាទិវសេន សង្ខារេ អារព្ភ ឧប្បជ្ជមានានំ អដ្ឋន្នញ្ច វិបស្សនាញាណានំ តថកិច្ចតាយ អនុលោមេតិ, ឧបរិ ច បត្តព្ពានំ សត្តតិំសាយ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ. តស្មា អនុលោមញាណន្តិ វុច្ចតិ.

១០. ពហិទ្ធា វុដ្ឋានវិវដ្ដនេ បញ្ញា គោត្រភុញាណន្តិ ឯត្ថ ពហិទ្ធាតិ សង្ខារនិមិត្តំ. តញ្ហិ អជ្ឈត្តចិត្តសន្តានេ អកុសលក្ខន្ធេ ឧបាទាយ ពហិទ្ធាតិ វុត្តំ. តស្មា ពហិទ្ធា សង្ខារនិមិត្តម្ហា វុដ្ឋាតិ វិគតំ ហុត្វា ឧទ្ធំ តិដ្ឋតីតិ វុដ្ឋានំ, វិវដ្ដតិ បរាវដ្ដតិ បរម្មុខំ ហោតីតិ វិវដ្ដនំ, វុដ្ឋានញ្ច តំ វិវដ្ដនញ្ចាតិ វុដ្ឋានវិវដ្ដនំ. តេនេវាហ –

‘‘គោត្រភុញាណំ សមុទយស្ស អសមុច្ឆិន្ទនតោ បវត្តា ន វុដ្ឋាតិ, និព្ពានារម្មណតោ បន និមិត្តា វុដ្ឋាតីតិ ឯកតោ វុដ្ឋានំ ហោតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៨២៧).

បុថុជ្ជនគោត្តាភិភវនតោ អរិយគោត្តភាវនតោ គោត្រភុ. ឥទញ្ហិ អនុលោមញាណេហិ បទុមបលាសតោ ឧទកមិវ សព្ពសង្ខារតោ បតិលីយមានចិត្តស្ស អនុលោមញាណស្ស អាសេវនន្តេ អនិមិត្តំ និព្ពានំ អារម្មណំ កុរុមានំ បុថុជ្ជនគោត្តំ បុថុជ្ជនសង្ខំ បុថុជ្ជនភូមិំ អតិក្កមមានំ អរិយគោត្តំ អរិយសង្ខំ អរិយភូមិំ ឱក្កមមានំ និព្ពានារម្មណេ បឋមាវត្តនបឋមាភោគបឋមសមន្នាហារភូតំ មគ្គស្ស អនន្តរសមនន្តរាសេវនឧបនិស្សយនត្ថិវិគតវសេន ឆហិ អាការេហិ បច្ចយភាវំ សាធយមានំ សិខាប្បត្តំ វិបស្សនាយ មុទ្ធភូតំ អបុនរាវត្តកំ ឧប្បជ្ជតិ.

១១. ទុភតោ វុដ្ឋានវិវដ្ដនេ បញ្ញា មគ្គេ ញាណន្តិ ឯត្ថ ទុភតោតិ ឧភតោ, ទ្វយតោតិ វា វុត្តំ ហោតិ. កិលេសានំ សមុច្ឆិន្ទនតោ កិលេសេហិ ច តទនុវត្តកក្ខន្ធេហិ ច និព្ពានារម្មណករណតោ ពហិទ្ធា សព្ពសង្ខារនិមិត្តេហិ ច វុដ្ឋាតិ វិវដ្ដតីតិ ទុភតោ វុដ្ឋានវិវដ្ដនេ បញ្ញា. តេនេវាហ –

‘‘ចត្តារិបិ មគ្គញាណានិ អនិមិត្តារម្មណត្តា និមិត្តតោ វុដ្ឋហន្តិ, សមុទយស្ស សមុច្ឆិន្ទនតោ បវត្តា វុដ្ឋហន្តីតិ ទុភតោ វុដ្ឋានានិ ហោន្តី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៨២៧).

មគ្គេ ញាណន្តិ និព្ពានំ មគ្គតិ បេក្ខតិ, និព្ពានត្ថិកេហិ វា មគ្គីយតិ អន្វេសីយតិ, កិលេសេ វា មារេន្តោ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ មគ្គោ, តស្មិំ មគ្គេ ញាណំ. ជាតិគ្គហណេន ឯកវចនំ កតំ. តញ្ហិ គោត្រភុញាណស្ស អនន្តរំ និព្ពានំ អារម្មណំ កុរុមានំ សយំវជ្ឈេ កិលេសេ និរវសេសំ សមុច្ឆិន្ទមានំ អនមតគ្គសំសារវដ្ដទុក្ខសមុទ្ទំ សោសយមានំ សព្ពាបាយទ្វារានិ បិទហមានំ សត្តអរិយធនសម្មុខីភាវំ កុរុមានំ អដ្ឋង្គិកំ មិច្ឆាមគ្គំ បជហមានំ សព្ពវេរភយានិ វូបសមយមានំ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ឱរសបុត្តភាវមុបនយមានំ អញ្ញានិ ច អនេកានិ អានិសំសសតានិ បដិលាភយមានំ មគ្គញាណំ ឧប្បជ្ជតិ.

ឋាតុំ ឥច្ឆំ បុរិសោ, លង្ឃិត្វា មាតិកាយ បរតីរេ;

វេគេនាគម្ម យថា, គណ្ហិត្វា ឱរិមតិរតរុពទ្ធំ.

រជ្ជុំ វា ទណ្ឌំ វា, ឧល្លង្ឃិត្វាន បារនិន្នតនុ;

បារាបន្នោ បន តំ, មុញ្ចិយ វេធំ បតិដ្ឋហតិ បារេ.

ឯវំ យោគាវចរោ, សក្កាយមយម្ហិ ឱរិមេ តីរេ;

ទិដ្ឋភយោ អភយេ បន, ឋាតុំ ឥច្ឆំ អមតបារេ.

ឧទយព្ពយានុបស្ស, បភុតិកវេគេន អាគតោ រជ្ជុំ;

រូបាវ្ហំ ទណ្ឌំ វា, តទិតរខន្ធាវ្ហយំ សម្មា.

គណ្ហិត្វា អាវជ្ជន, ចិត្តេន ហិ បុព្ពវុត្តនយតោវ;

អនុលោមេហុល្លង្ឃិយ, និព្ពុតិនិន្នោ តទាសនោបគតោ.

តំ មុញ្ចិយ គោត្រភុនា, អលទ្ធអាសេវនេន តុ បវេធំ;