(២) យុគនទ្ធវគ្គោ

១. យុគនទ្ធកថា

យុគនទ្ធកថាវណ្ណនា

១. ឥទានិ មណ្ឌបេយ្យគុណស្ស អរិយមគ្គស្ស យុគនទ្ធគុណំ ទស្សេន្តេន កថិតាយ សុត្តន្តបុព្ពង្គមាយ យុគនទ្ធកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា. យស្មា បន ធម្មសេនាបតិ ធម្មរាជេ ធរមានេយេវ ធម្មរាជស្ស បរិនិព្ពានសំវច្ឆរេ បរិនិព្ពុតោ, តស្មា ធម្មរាជេ ធរមានេយេវ ធម្មភណ្ឌាគារិកេន ទេសិតំ ឥទំ សុត្តន្តំ តស្សេវ សម្មុខា សុត្វា ឯវំ មេ សុតន្តិអាទិមាហាតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ អាយស្មាតិ បិយវចនំ គរុវចនំ សគារវសប្បតិស្សវចនំ, អាយុមាតិ អត្ថោ. អានន្ទោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ. សោ ហិ ជាយមានោយេវ កុលេ អានន្ទំ ភុសំ តុដ្ឋិំ អកាសិ. តស្មាស្ស ‘‘អានន្ទោ’’តិ នាមំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. កោសម្ពិយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ. តស្ស ហិ នគរស្ស អារាមបោក្ខរណីអាទីសុ តេសុ តេសុ ឋានេសុ កោសម្ពរុក្ខា ឧស្សន្នា អហេសុំ, តស្មា តំ កោសម្ពីតិ សង្ខំ អគមាសិ. ‘‘កុសម្ពស្ស ឥសិនោ អស្សមតោ អវិទូរេ មាបិតត្តា’’តិ ឯកេ.

ឃោសិតារាមេតិ ឃោសិតសេដ្ឋិនា ការិតេ អារាមេ. កោសម្ពិយញ្ហិ តយោ សេដ្ឋិនោ អហេសុំ ឃោសិតសេដ្ឋិ កុក្កុដសេដ្ឋិ បាវារិកសេដ្ឋីតិ. តេ តយោបិ ‘‘លោកេ ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ’’តិ សុត្វា បញ្ចហិ បញ្ចហិ សកដសតេហិ ទានូបករណានិ គាហាបេត្វា សាវត្ថិំ គន្ត្វា ជេតវនសមីបេ ខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា និសិន្នា សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិត្វា សត្ថារំ និមន្តេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស អឌ្ឍមាសមត្តំ មហាទានំ ទត្វា ភគវតោ បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា សកជនបទគមនត្ថំ ភគវន្តំ យាចិត្វា ‘‘សុញ្ញាគារេ ខោ គហបតយោ តថាគតា អភិរមន្តី’’តិ ភគវតា វុត្តេ ‘‘ទិន្នា នោ ភគវតា បដិញ្ញា’’តិ ញត្វា អតិវិយ តុដ្ឋា ទសពលំ វន្ទិត្វា និក្ខន្តា អន្តរាមគ្គេ យោជនេ យោជនេ ភគវតោ និវាសត្ថំ វិហារំ ការេន្តា អនុបុព្ពេន កោសម្ពិំ បត្វា អត្តនោ អត្តនោ អារាមេ មហន្តំ ធនបរិច្ចាគំ កត្វា ភគវតោ វិហារេ ការាបយិំសុ. តត្ថ ឃោសិតសេដ្ឋិនា ការិតោ ឃោសិតារាមោ នាម អហោសិ, កុក្កុដសេដ្ឋិនា ការិតោ កុក្កុដារាមោ នាម, បាវារិកសេដ្ឋិនា អម្ពវនេ ការិតោ បាវារិកម្ពវនំ នាម. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឃោសិតសេដ្ឋិនា ការិតេ អារាមេ’’តិ.

អាវុសោ ភិក្ខវោតិ ឯត្ថ ពុទ្ធា ភគវន្តោ សាវកេ អាលបន្តា ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ អាលបន្តិ. សាវកា បន ‘‘ពុទ្ធេហិ សទិសា មា ហោមា’’តិ ‘‘អាវុសោ’’តិ បឋមំ វត្វា បច្ឆា ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ វទន្តិ. ពុទ្ធេហិ ច អាលបិតេ ភិក្ខុសង្ឃោ ‘‘ភទន្តេ’’តិ បដិវចនំ ទេតិ, សាវកេហិ អាលបិតេ ‘‘អាវុសោ’’តិ.

យោ ហិ កោចីតិ អនិយមវចនំ. ឯតេន តាទិសានំ សព្ពភិក្ខូនំ បរិយាទានំ. មម សន្តិកេតិ មម សមីបេ. អរហត្តប្បត្តន្តិ អត្តនា អរហត្តស្ស បត្តំ. នបុំសកេ ភាវេ សិទ្ធវចនំ. អរហត្តំ បត្តន្តិ វា បទច្ឆេទោ, អត្តនា បត្តំ អរហត្តន្តិ អត្ថោ. អរហត្តប្បត្តំ អត្តានន្តិ វា បាឋសេសោ. ចតូហិ មគ្គេហីតិ ឧបរិ វុច្ចមានេហិ ចតូហិ បដិបទាមគ្គេហិ, ន អរិយមគ្គេហិ. ‘‘ចតូហិ មគ្គេហី’’តិ វិសុញ្ច វុត្តត្តា កស្សចិ អរហតោ បឋមស្ស អរិយមគ្គស្ស ធម្មុទ្ធច្ចបុព្ពង្គមោ មគ្គោ, ឯកស្ស អរិយមគ្គស្ស សមថបុព្ពង្គមោ, ឯកស្ស វិបស្សនាបុព្ពង្គមោ, ឯកស្ស យុគនទ្ធបុព្ពង្គមោតិ ឯវំ ចត្តារោបិ បដិបទា មគ្គា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពំ. ឯតេសំ វា អញ្ញតរេនាតិ ឯតេសំ ចតុន្នំ បដិបទានំ មគ្គានំ ឯកេន វា, បដិបទាមគ្គេន អរហត្តប្បត្តំ ព្យាករោតីតិ អត្ថោ. សុក្ខវិបស្សកស្ស ហិ អរហតោ ធម្មុទ្ធច្ចបុព្ពង្គមំ សោតាបត្តិមគ្គំ បត្វា សេសមគ្គត្តយម្បិ សុទ្ធវិបស្សនាហិយេវ បត្តស្ស អរហត្តប្បត្តិ ធម្មុទ្ធច្ចបុព្ពង្គមមគ្គា ហោតិ. ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហំ បត្វា វា អប្បត្វា វា សមថបុព្ពង្គមាទីនំ តិណ្ណំ បដិបទានំ មគ្គានំ ឯកេកស្ស វសេន បត្តចតុមគ្គស្ស អរហតោ អរហត្តប្បត្តិ ឥតរឯកេកមគ្គបុព្ពង្គមា ហោតិ. តស្មា អាហ – ‘‘ឯតេសំ វា អញ្ញតរេនា’’តិ.

សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវេតីតិ សមថំ បុព្ពង្គមំ បុរេចារិកំ កត្វា វិបស្សនំ ភាវេតិ, បឋមំ សមាធិំ ឧប្បាទេត្វា បច្ឆា វិបស្សនំ ភាវេតីតិ អត្ថោ. មគ្គោ សញ្ជាយតីតិ បឋមោ លោកុត្តរមគ្គោ និព្ពត្តតិ. សោ តំ មគ្គន្តិអាទីសុ ឯកចិត្តក្ខណិកស្ស មគ្គស្ស អាសេវនាទីនិ នាម នត្ថិ, ទុតិយមគ្គាទយោ បន ឧប្បាទេន្តោ តមេវ មគ្គំ ‘‘អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតី’’តិ វុច្ចតិ. សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តីតិ យាវ អរហត្តមគ្គា កមេន សព្ពេ សញ្ញោជនា បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. អនុសយា ព្យន្តីហោន្តីតិ ច បុន អនុប្បត្តិយា វិគតន្តា ហោន្តីតិ អត្ថោ.

បុន ចបរន្តិ បុន ច អបរំ ការណំ. វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវេតីតិ វិបស្សនំ បុព្ពង្គមំ បុរេចារិកំ កត្វា សមថំ ភាវេតិ, បឋមំ វិបស្សនំ ឧប្បាទេត្វា បច្ឆា សមាធិំ ភាវេតីតិ អត្ថោ. យុគនទ្ធំ ភាវេតីតិ យុគនទ្ធំ កត្វា ភាវេតិ. ឯត្ថ តេនេវ ចិត្តេន សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា តេនេវ សង្ខារេ សម្មសិតុំ ន សក្កា. អយំ បន យាវតា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជតិ, តាវតា សង្ខារេ សម្មសតិ. យាវតា សង្ខារេ សម្មសតិ, តាវតា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជតិ. កថំ? បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជតិ, តតោ វុដ្ឋាយ សង្ខារេ សម្មសតិ. សង្ខារេ សម្មសិត្វា ទុតិយជ្ឈានំ សមាបជ្ជតិ, តតោ វុដ្ឋាយ សង្ខារេ សម្មសតិ. សង្ខារេ សម្មសិត្វា តតិយជ្ឈានំ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, តតោ វុដ្ឋាយ សង្ខារេ សម្មសតិ. ឯវំ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ នាម.

ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតំ មានសំ ហោតីតិ ឯត្ថ មន្ទបញ្ញានំ វិបស្សកានំ ឧបក្កិលេសវត្ថុត្តា វិបស្សនុបក្កិលេសសញ្ញិតេសុ ឱភាសាទីសុ ទសសុ ធម្មេសុ ភន្តតាវសេន ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តុប្បត្តិយា វិក្ខេបសង្ខាតំ ឧទ្ធច្ចំ ធម្មុទ្ធច្ចំ, តេន ធម្មុទ្ធច្ចេន វិគ្គហិតំ វិរូបគ្គហិតំ វិរោធមាបាទិតំ មានសំ ចិត្តំ ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតំ មានសំ ហោតិ, តេន វា ធម្មុទ្ធច្ចេន ការណភូតេន តម្មូលកតណ្ហាមានទិដ្ឋុប្បត្តិយា វិគ្គហិតំ មានសំ ហោតិ. ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតមានសន្តិ វា បាឋោ. ហោតិ សោ អាវុសោ សមយោតិ ឥមិនា មគ្គាមគ្គវវត្ថានេន តំ ធម្មុទ្ធច្ចំ បដិពាហិត្វា បុន វិបស្សនាវីថិំ បដិបន្នកាលំ ទស្សេតិ. យំ តំ ចិត្តន្តិ យស្មិំ សមយេ តំ វិបស្សនាវីថិំ ឱក្កមិត្វា បវត្តំ ចិត្តំ. អជ្ឈត្តមេវ សន្តិដ្ឋតីតិ វិបស្សនាវីថិំ បច្ចោតរិត្វា តស្មិំ សមយេ គោចរជ្ឈត្តសង្ខាតេ អារម្មណេ សន្តិដ្ឋតិ បតិដ្ឋាតិ. សន្និសីទតីតិ តត្ថេវ បវត្តិវសេន សម្មា និសីទតិ. ឯកោទិ ហោតីតិ ឯកគ្គំ ហោតិ. សមាធិយតីតិ សម្មា អាធិយតិ សុដ្ឋុ ឋិតំ ហោតីតិ.

អយំ សុត្តន្តវណ្ណនា.

១. សុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

២. តស្ស សុត្តន្តស្ស និទ្ទេសកថាយ តត្ថ ជាតេ ធម្មេតិ តស្មិំ សមាធិស្មិំ ជាតេ ចិត្តចេតសិកេ ធម្មេ. អនិច្ចតោ អនុបស្សនដ្ឋេនាតិអាទិនា វិបស្សនាយ ភេទំ ទស្សេតិ. សម្មាទិដ្ឋិ មគ្គោតិ សម្មាទិដ្ឋិសង្ខាតោ មគ្គោ. អដ្ឋសុ មគ្គង្គេសុ ឯកេកោបិ ហិ មគ្គោតិ វុច្ចតិ.អាសេវតីតិ សោតាបត្តិមគ្គវសេន. ភាវេតីតិ សកទាគាមិមគ្គុប្បាទនេន. ពហុលីករោតីតិ អនាគាមិអរហត្តមគ្គុប្បាទនេន. ឥមេសំ តិណ្ណំ អវត្ថាភេទេបិ សតិ អាវជ្ជនាទីនំ សាធារណត្តា សទិសមេវ វិស្សជ្ជនំ កតំ.

៣. អាលោកសញ្ញាបដិនិស្សគ្គានុបស្សនានំ អន្តរាបេយ្យាលេ អវិក្ខេបាទីនិ ច ឈាន សមាបត្តិកសិណានុស្សតិអសុភា ច ទីឃំ អស្សាសាទីនិ ច អានន្តរិកសមាធិញាណនិទ្ទេសេ (បដិ. ម. ១.៨០-៨១) និទ្ទិដ្ឋត្តា សង្ខិត្តានិ. តត្ថ ច អវិក្ខេបវសេនាតិ បុព្ពភាគាវិក្ខេបវសេន គហេតព្ពំ. អនិច្ចានុបស្សី អស្សាសវសេនាតិអាទិកេ សុទ្ធវិបស្សនាវសេន វុត្តចតុក្កេ បន តរុណវិបស្សនាកាលេ វិបស្សនាសម្បយុត្តសមាធិបុព្ពង្គមា ពលវវិបស្សនា វេទិតព្ពា.

៤. វិបស្សនាបុព្ពង្គមវារេ បឋមំ អនិច្ចតោតិអាទិនា អារម្មណំ អនិយមេត្វា វិបស្សនា វុត្តា, បច្ឆា រូបំ អនិច្ចតោតិអាទិនា អារម្មណំ និយមេត្វា វុត្តា. តត្ថ ជាតានន្តិ តស្សា វិបស្សនាយ ជាតានំ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ. វោសគ្គារម្មណតាតិ ឯត្ថ វោសគ្គោ និព្ពានំ. និព្ពានញ្ហិ សង្ខតវោសគ្គតោ បរិច្ចាគតោ ‘‘វោសគ្គោ’’តិ វុត្តោ. វិបស្សនា ច តំសម្បយុត្តធម្មា ច និព្ពាននិន្នតាយ អជ្ឈាសយវសេន និព្ពានេ បតិដ្ឋិតត្តា និព្ពានបតិដ្ឋា និព្ពានារម្មណា. បតិដ្ឋាបិ ហិ អាលម្ពីយតីតិ អារម្មណំ នាម ហោតិ, និព្ពានេ បតិដ្ឋដ្ឋេនេវ និព្ពានារម្មណា. អញ្ញត្ថ បាឡិយម្បិ ហិ បតិដ្ឋា ‘‘អារម្មណ’’ន្តិ វុច្ចន្តិ. យថាហ – ‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, នឡាគារំ វា តិណាគារំ វា សុក្ខំ កោឡាបំ តេរោវស្សិកំ បុរត្ថិមាយ ចេបិ ទិសាយ បុរិសោ អាទិត្តាយ តិណុក្កាយ ឧបសង្កមេយ្យ, លភេថ អគ្គិ ឱតារំ, លភេថ អគ្គិ អារម្មណ’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ៤.២៤៣). តស្មា តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ វោសគ្គារម្មណតាយ និព្ពានបតិដ្ឋាភាវេន ហេតុភូតេន ឧប្បាទិតោ យោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតាសង្ខាតោ ឧបចារប្បនាភេទោ អវិក្ខេបោ, សោ សមាធីតិ វិបស្សនាតោ បច្ឆា ឧប្បាទិតោ និព្ពេធភាគិយោ សមាធិ និទ្ទិដ្ឋោ ហោតិ. តស្មាយេវ ហិ ឥតិ បឋមំ វិបស្សនា, បច្ឆា សមថោតិ វុត្តំ.

៥. យុគនទ្ធនិទ្ទេសេ យស្មា ហេដ្ឋា សុត្តន្តវណ្ណនាយំ វុត្តោ យុគនទ្ធក្កមោ បុរិមទ្វយនិទ្ទេសនយេនេវ បាកដោ, មគ្គក្ខណេ យុគនទ្ធក្កមោ បន ន បាកដោ, តស្មា បុព្ពភាគេ អនេកន្តិកំ យុគនទ្ធភាវនំ អវត្វា មគ្គក្ខណេ ឯកន្តេន លព្ភមានយុគនទ្ធភាវនមេវ ទស្សេន្តោ សោឡសហិ អាការេហីតិអាទិមាហ. តត្ថ អារម្មណដ្ឋេនាតិអាទីសុ សត្តរសសុ អាការេសុ អន្តេ ឧទ្ទិដ្ឋំ យុគនទ្ធំ មូលបទេន ឯកដ្ឋត្តា តំ វិប្បហាយ សេសានំ វសេន ‘‘សោឡសហី’’តិ វុត្តំ. អារម្មណដ្ឋេនាតិ អាលម្ពនដ្ឋេន, អារម្មណវសេនាតិ អត្ថោ. ឯវំ សេសេសុបិ. គោចរដ្ឋេនាតិ អារម្មណដ្ឋេបិ សតិ និស្សយិតព្ពដ្ឋានដ្ឋេន. បហានដ្ឋេនាតិ បជហនដ្ឋេន. បរិច្ចាគដ្ឋេនាតិ បហានេបិ សតិ បុន អនាទិយនេន បរិច្ចាគដ្ឋេន. វុដ្ឋានដ្ឋេនាតិ ឧគ្គមនដ្ឋេន. វិវដ្ដនដ្ឋេនាតិ ឧគ្គមនេបិ សតិ អបុនរាវដ្ដនេន និវត្តនដ្ឋេន. សន្តដ្ឋេនាតិ និព្ពុតដ្ឋេន. បណីតដ្ឋេនាតិ និព្ពុតដ្ឋេបិ សតិ ឧត្តមដ្ឋេន, អតប្បកដ្ឋេន វា. វិមុត្តដ្ឋេនាតិ ពន្ធនាបគតដ្ឋេន. អនាសវដ្ឋេនាតិ ពន្ធនមោក្ខេបិ សតិ អារម្មណំ កត្វា បវត្តមានាសវវិរហិតដ្ឋេន. តរណដ្ឋេនាតិ អនោសីទិត្វា បិលវនដ្ឋេន, អតិក្កមនដ្ឋេន វា. អនិមិត្តដ្ឋេនាតិ សង្ខារនិមិត្តវិរហិតដ្ឋេន. អប្បណិហិតដ្ឋេនាតិ បណិធិវិរហិតដ្ឋេន. សុញ្ញតដ្ឋេនាតិ អភិនិវេសវិរហិតដ្ឋេន. ឯករសដ្ឋេនាតិ ឯកកិច្ចដ្ឋេន. អនតិវត្តនដ្ឋេនាតិ អញ្ញមញ្ញំ អនតិក្កមនដ្ឋេន. យុគនទ្ធដ្ឋេនាតិ យុគលកដ្ឋេន.

ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ, អវិជ្ជំ បជហតោតិ យោគិនោ តស្ស តស្ស បដិបក្ខប្បហានវសេន វុត្តំ. និរោធោ ចេត្ថ និព្ពានមេវ. អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ សមថោ ចេ វិបស្សនំ អតិវត្តេយ្យ, លីនបក្ខិកត្តា សមថស្ស ចិត្តំ កោសជ្ជាយ សំវត្តេយ្យ. វិបស្សនា ចេ សមថំ អតិវត្តេយ្យ, ឧទ្ធច្ចបក្ខិកត្តា វិបស្សនាយ ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចាយ សំវត្តេយ្យ. តស្មា សមថោ ច វិបស្សនំ អនតិវត្តមានោ កោសជ្ជបាតំ ន ករោតិ, វិបស្សនា សមថំ អនតិវត្តមានា ឧទ្ធច្ចបាតំ ន ករោតិ. សមថោ សមំ បវត្តមានោ វិបស្សនំ ឧទ្ធច្ចបាតតោ រក្ខតិ, វិបស្សនា សមំ បវត្តមានា សមថំ កោសជ្ជបាតតោ រក្ខតិ. ឯវមិមេ ឧភោ អញ្ញមញ្ញំ អនតិវត្តនកិច្ចេន ឯកកិច្ចា, សមា ហុត្វា បវត្តមានេន អញ្ញមញ្ញំ អនតិវត្តមានា អត្ថសិទ្ធិករា ហោន្តិ. តេសំ មគ្គក្ខណេ យុគនទ្ធត្តំ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាក្ខណេ យុគនទ្ធត្តាយេវ ហោតិ. បហានបរិច្ចាគវុដ្ឋានវិវដ្ដនករណានំ មគ្គកិច្ចវសេន វុត្តត្តា សកលស្ស មគ្គកិច្ចស្ស ទស្សនត្ថំ ឧទ្ធច្ចសហគតកិលេសា ច ខន្ធា ច អវិជ្ជាសហគតកិលេសា ច ខន្ធា ច និទ្ទិដ្ឋា. សេសានំ ន តថា វុត្តត្តា បដិបក្ខធម្មមត្តទស្សនវសេន ឧទ្ធច្ចាវិជ្ជា ឯវ និទ្ទិដ្ឋា. វិវដ្ដតោតិ និវត្តន្តស្ស.

សមាធិ កាមាសវា វិមុត្តោ ហោតីតិ សមាធិស្ស កាមច្ឆន្ទបដិបក្ខត្តា វុត្តំ. រាគវិរាគាតិ រាគស្ស វិរាគោ សមតិក្កមោ ឯតិស្សា អត្ថីតិ រាគវិរាគា, ‘‘រាគវិរាគតោ’’តិ និស្សក្កវចនំ វា. តថា អវិជ្ជាវិរាគា. ចេតោវិមុត្តីតិ មគ្គសម្បយុត្តោ សមាធិ. បញ្ញាវិមុត្តីតិ មគ្គសម្បយុត្តា បញ្ញា. តរតោតិ តរន្តស្ស. សព្ពបណិធីហីតិ រាគទោសមោហបណិធីហិ, សព្ពបត្ថនាហិ វា. ឯវំ ចុទ្ទស អាការេ វិស្សជ្ជិត្វា ឯករសដ្ឋញ្ច អនតិវត្តនដ្ឋញ្ច អវិភជិត្វាវ ឥមេហិ សោឡសហិ អាការេហីតិ អាហ. កស្មា? តេសំ ចុទ្ទសន្នំ អាការានំ ឯកេកស្ស អវសានេ ‘‘ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តី’’តិ និទ្ទិដ្ឋត្តា តេ ទ្វេបិ អាការា និទ្ទិដ្ឋាវ ហោន្តិ. តស្មា ‘‘សោឡសហី’’តិ អាហ. យុគនទ្ធដ្ឋោ បន ឧទ្ទេសេបិ ន ភណិតោយេវាតិ.

២. ធម្មុទ្ធច្ចវារនិទ្ទេសវណ្ណនា

៦. ធម្មុទ្ធច្ចវារេ អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ឱភាសោ ឧប្បជ្ជតីតិ ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ ឋិតស្ស តីហិ អនុបស្សនាហិ បុនប្បុនំ សង្ខារេ វិបស្សន្តស្ស វិបស្សន្តស្ស វិបស្សនាញាណេសុ បរិបាកគតេសុ តទង្គវសេន កិលេសប្បហានេន បរិសុទ្ធចិត្តស្ស អនិច្ចតោ វា ទុក្ខតោ វា អនត្តតោ វា មនសិការក្ខណេ វិបស្សនាញាណានុភាវេន បកតិយាវ ឱភាសោ ឧប្បជ្ជតីតិ បឋមំ តាវ អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ឱភាសោ កថិតោ. អកុសលោ វិបស្សកោ តស្មិំ ឱភាសេ ឧប្បន្នេ ‘‘ន ច វត មេ ឥតោ បុព្ពេ ឯវរូបោ ឱភាសោ ឧប្បន្នបុព្ពោ, អទ្ធា មគ្គំ បត្តោម្ហិ, ផលំ បត្តោម្ហី’’តិ អមគ្គំយេវ ‘‘មគ្គោ’’តិ, អផលមេវ ‘‘ផល’’ន្តិ គណ្ហាតិ. តស្ស អមគ្គំ ‘‘មគ្គោ’’តិ, អផលំ ‘‘ផល’’ន្តិ គណ្ហតោ វិបស្សនាវីថិ ឧក្កន្តា ហោតិ. សោ អត្តនោ វិបស្សនាវីថិំ វិស្សជ្ជេត្វា វិក្ខេបមាបន្នោ វា ឱភាសមេវ តណ្ហាទិដ្ឋិមញ្ញនាហិ មញ្ញមានោ វា និសីទតិ. សោ ខោ បនាយំ ឱភាសោ កស្សចិ ភិក្ខុនោ បល្លង្កដ្ឋានមត្តមេវ ឱភាសេន្តោ ឧប្បជ្ជតិ, កស្សចិ អន្តោគព្ភំ, កស្សចិ ពហិគព្ភម្បិ, កស្សចិ សកលវិហារំ, គាវុតំ អឌ្ឍយោជនំ យោជនំ ទ្វិយោជនំ…បេ… កស្សចិ បថវិតលតោ យាវ អកនិដ្ឋព្រហ្មលោកា ឯកាលោកំ កុរុមានោ. ភគវតោ បន ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឱភាសេន្តោ ឧទបាទិ. អយញ្ហិ ឱភាសោ ចតុរង្គសមន្នាគតេបិ អន្ធការេ តំ តំ ឋានំ ឱភាសេន្តោ ឧប្បជ្ជតិ.

ឱភាសោ ធម្មោតិ ឱភាសំ អាវជ្ជតីតិ អយំ ឱភាសោ មគ្គធម្មោ ផលធម្មោតិ វា តំ តំ ឱភាសំ មនសិ ករោតិ. តតោ វិក្ខេបោ ឧទ្ធច្ចន្តិ តតោ ឱភាសតោ ធម្មោតិ អាវជ្ជនករណតោ វា យោ ឧប្បជ្ជតិ វិក្ខេបោ, សោ ឧទ្ធច្ចំ នាមាតិ អត្ថោ. តេន ឧទ្ធច្ចេន វិគ្គហិតមានសោតិ តេន ឯវំ ឧប្បជ្ជមានេន ឧទ្ធច្ចេន វិរោធិតចិត្តោ, តេន វា ឧទ្ធច្ចេន ការណភូតេន តម្មូលកកិលេសុប្បត្តិយា វិរោធិតចិត្តោ វិបស្សកោ វិបស្សនាវីថិំ ឱក្កមិត្វា វិក្ខេបំ វា តម្មូលកកិលេសេសុ វា ឋិតត្តា អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ ឧបដ្ឋានានិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ‘‘តេន វុច្ចតិ ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតមានសោ’’តិ ឯវំ ឥតិ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. ហោតិ សោ សមយោតិ ឯវំ អស្សាទវសេន ឧបក្កិលិដ្ឋចិត្តស្សាបិ យោគិនោ សចេ ឧបបរិក្ខា ឧប្បជ្ជតិ, សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘‘វិបស្សនា នាម សង្ខារារម្មណា, មគ្គផលានិ និព្ពានារម្មណានិ, ឥមានិ ច ចិត្តានិ សង្ខារារម្មណានិ, តស្មា នាយមោភាសោ មគ្គោ, ឧទយព្ពយានុបស្សនាយេវ និព្ពានស្ស លោកិកោ មគ្គោ’’តិ មគ្គាមគ្គំ វវត្ថបេត្វា តំ វិក្ខេបំ បរិវជ្ជយិត្វា ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ ឋត្វា សាធុកំ សង្ខារេ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សតិ. ឯវំ ឧបបរិក្ខន្តស្ស សោ សមយោ ហោតិ. ឯវំ អបស្សន្តោ បន ‘‘មគ្គផលប្បត្តោម្ហី’’តិ អធិមានិកោ ហោតិ.

យំ តំ ចិត្តន្តិ យំ តំ វិបស្សនាចិត្តំ. អជ្ឈត្តមេវាតិ អនិច្ចានុបស្សនាយ អារម្មណេ គោចរជ្ឈត្តេយេវ. ញាណំ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ យោគាវចរស្ស រូបារូបធម្មេ តុលយន្តស្ស តីរយន្តស្ស វិស្សដ្ឋឥន្ទវជិរមិវ អវិហតវេគំ តិខិណំ សូរមតិវិសទំ វិបស្សនាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. បីតិ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ តស្មិំ សមយេ ខុទ្ទិកា បីតិ, ខណិកា បីតិ, ឱក្កន្តិកា បីតិ, ឧព្ពេគា បីតិ, ផរណា បីតីតិ អយំ បញ្ចវិធា វិបស្សនាសម្បយុត្តា បីតិ សកលសរីរំ បូរយមានា ឧប្បជ្ជតិ. បស្សទ្ធិ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ តស្មិំ សមយេ កាយចិត្តានំ នេវ ទរថោ, ន គារវតា, ន កក្ខឡតា, ន អកម្មញ្ញតា, ន គេលញ្ញតា, ន វង្កតា ហោតិ. អថ ខោ បនស្ស កាយចិត្តានិ បស្សទ្ធានិ លហូនិ មុទូនិ កម្មញ្ញានិ បគុណានិ សុវិសទានិ ឧជុកានិយេវ ហោន្តិ. សោ ឥមេហិ បស្សទ្ធាទីហិ អនុគ្គហិតកាយចិត្តោ តស្មិំ សមយេ អមានុសិំ នាម រតិំ អនុភវតិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘សុញ្ញាគារំ បវិដ្ឋស្ស, សន្តចិត្តស្ស ភិក្ខុនោ;

អមានុសី រតី ហោតិ, សម្មា ធម្មំ វិបស្សតោ.

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៧៣-៤) –

ឯវមស្ស ឥមំ អមានុសិំ រតិំ សាធយមានា លហុតាទីហិ សហិតា វិបស្សនាសម្បយុត្តា កាយចិត្តបស្សទ្ធិ ឧប្បជ្ជតិ. សុខំ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ តស្មិំ សមយេ សកលសរីរំ អភិសន្ទយមានំ វិបស្សនាសម្បយុត្តំ សុខំ ឧប្បជ្ជតិ. អធិមោក្ខោ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ តស្មិំ សមយេ ចិត្តចេតសិកានំ អតិសយបសាទភូតា វិបស្សនាសម្បយុត្តា សទ្ធា ឧប្បជ្ជតិ. បគ្គហោ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ តស្មិំ សមយេ អសិថិលមនច្ចារទ្ធំ សុបគ្គហិតំ វិបស្សនាសម្បយុត្តំ វីរិយំ ឧប្បជ្ជតិ. ឧបដ្ឋានំ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ តស្មិំ សមយេ សូបដ្ឋិតា សុប្បតិដ្ឋិតា និខាតា អចលា បព្ពតរាជសទិសា វិបស្សនាសម្បយុត្តា សតិ ឧប្បជ្ជតិ. សោ យំ យំ ឋានំ អាវជ្ជតិ សមន្នាហរតិ មនសិ ករោតិ បច្ចវេក្ខតិ, តំ តំ ឋានមស្ស ឱក្កន្តិត្វា បក្ខន្ទិត្វា ទិព្ពចក្ខុនោ បរលោកោ វិយ សតិយា ឧបដ្ឋាតិ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៣៤).

ឧបេក្ខាតិ វិបស្សនុបេក្ខា ចេវ អាវជ្ជនុបេក្ខា ច. តស្មិញ្ហិ សមយេ សព្ពសង្ខារេសុ មជ្ឈត្តភូតា វិបស្សនុបេក្ខាបិ ពលវតី ឧប្បជ្ជតិ, មនោទ្វារេ អាវជ្ជនុបេក្ខាបិ. សា ហិស្ស តំ តំ ឋានំ អាវជ្ជន្តស្ស វិស្សដ្ឋឥន្ទវជិរមិវ បត្តបុដេ បក្ខន្ទតត្តនារាចោ វិយ ច សូរា តិខិណា ហុត្វា វហតិ. ឯវញ្ហិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៣៤) វុត្តំ. វិបស្សនុបេក្ខាតិ ចេត្ថ ‘‘វិបស្សនាសម្បយុត្តា តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា’’តិ អាចរិយា វទន្តិ. វិបស្សនាញាណេ ហិ គយ្ហមានេ ‘‘ញាណំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វិបស្សនាញាណស្ស អាគតត្តា បុនរុត្តិទោសោ ហោតិ. តតិយជ្ឈានវណ្ណនាយញ្ច ‘‘សង្ខារុបេក្ខាវិបស្សនុបេក្ខានម្បិ អត្ថតោ ឯកីភាវោ. បញ្ញា ឯវ ហិ សា, កិច្ចវសេន ទ្វិធា ភិន្នា’’តិ វុត្តំ. តស្មា វិបស្សនាសម្បយុត្តាយ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ វុច្ចមានាយ បុនរុត្តិទោសោ ច ន ហោតិ, តតិយជ្ឈានវណ្ណនាយ ច សមេតិ. យស្មា ច បញ្ចសុ ឥន្ទ្រិយេសុ ‘‘ញាណំ អធិមោក្ខោ បគ្គហោ ឧបដ្ឋាន’’ន្តិ បញ្ញិន្ទ្រិយសទ្ធិន្ទ្រិយវីរិយិន្ទ្រិយសតិន្ទ្រិយានិ និទ្ទិដ្ឋានិ, សមាធិន្ទ្រិយំ បន អនិទ្ទិដ្ឋំ ហោតិ, យុគនទ្ធវសេនាបិ ច សមាធិន្ទ្រិយំ និទ្ទិសិតព្ពមេវ ហោតិ, តស្មា សមប្បវត្តោ សមាធិ បុន សមាធានេ ព្យាបារប្បហានករណេន ‘‘ឧបេក្ខា’’តិ វុត្តោតិ វេទិតព្ពំ.

និកន្តិ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯវំ ឱភាសាទិបដិមណ្ឌិតាយ វិបស្សនាយ អាលយំ កុរុមានា សុខុមា សន្តាការា និកន្តិ ឧប្បជ្ជតិ, យា កិលេសោតិ បរិគ្គហេតុម្បិ ន សក្កា ហោតិ. យថា ច ឱភាសេ, ឯវំ ឯតេសុបិ អញ្ញតរស្មិំ ឧប្បន្នេ យោគាវចរោ ‘‘ន ច វត មេ ឥតោ បុព្ពេ ឯវរូបំ ញាណំ ឧប្បន្នបុព្ពំ, ឯវរូបា បីតិ បស្សទ្ធិ សុខំ អធិមោក្ខោ បគ្គហោ ឧបដ្ឋានំ ឧបេក្ខា និកន្តិ ឧប្បន្នបុព្ពា, អទ្ធា មគ្គំ បត្តោម្ហិ, ផលំ បត្តោម្ហី’’តិ អមគ្គមេវ ‘‘មគ្គោ’’តិ, អផលមេវ ‘‘ផល’’ន្តិ គណ្ហាតិ. តស្ស អមគ្គំ ‘‘មគ្គោ’’តិ, អផលញ្ច ‘‘ផល’’ន្តិ គណ្ហតោ វិបស្សនាវីថិ ឧក្កន្តា ហោតិ. សោ អត្តនោ មូលកម្មដ្ឋានំ វិស្សជ្ជេត្វា និកន្តិមេវ អស្សាទេន្តោ និសីទតិ. ឯត្ថ ច ឱភាសាទយោ ឧបក្កិលេសវត្ថុតាយ ឧបក្កិលេសាតិ វុត្តា, ន អកុសលត្តា. និកន្តិ បន ឧបក្កិលេសោ ចេវ ឧបក្កិលេសវត្ថុ ច. វត្ថុវសេនេវ ចេតេ ទស, គាហវសេន បន សមតិំស ហោន្តិ. កថំ? ‘‘មម ឱភាសោ ឧប្បន្នោ’’តិ គណ្ហតោ ហិ ទិដ្ឋិគ្គាហោ ហោតិ, ‘‘មនាបោ វត ឱភាសោ ឧប្បន្នោ’’តិ គណ្ហតោ មានគ្គាហោ, ឱភាសំ អស្សាទយតោ តណ្ហាគ្គាហោ. ឥតិ ឱភាសេ ទិដ្ឋិមានតណ្ហាវសេន តយោ គាហា. តថា សេសេសុបីតិ ឯវំ គាហវសេន សមតិំស ឧបក្កិលេសា ហោន្តិ. ទុក្ខតោ មនសិករោតោ, អនត្តតោ មនសិករោតោតិ វារេសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯកេកអនុបស្សនាវសេន ហេត្ថ ឯកេកស្ស វិបស្សនុបក្កិលេសុប្បត្តិ វេទិតព្ពា, ន ឯកស្សេវ.

តីសុ អនុបស្សនាសុ. ឯវំ អភេទតោ វិបស្សនាវសេន ឧបក្កិលេសេ ទស្សេត្វា បុន ភេទវសេន ទស្សេន្តោ រូបំ អនិច្ចតោ មនសិករោតោតិអាទិមាហ. តត្ថ ជរាមរណំ អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានន្តិ ជរាមរណស្ស អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានំ.

៧. យស្មា បុព្ពេ វុត្តានំ សមតិំសាយ ឧបក្កិលេសានំ វសេន អកុសលោ អព្យត្តោ យោគាវចរោ ឱភាសាទីសុ វិកម្បតិ, ឱភាសាទីសុ ឯកេកំ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ សមនុបស្សតិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ឱភាសេ ចេវ ញាណេ ចាតិអាទិគាថាទ្វយមាហ. តត្ថ វិកម្បតីតិ ឱភាសាទិកេ អារម្មណេ នានាកិលេសវសេន វិវិធា កម្បតិ វេធតិ. យេហិ ចិត្តំ បវេធតីតិ យេហិ បស្សទ្ធិសុខេហិ ចិត្តំ នានាកិលេសវសេន នានប្បការេន វេធតិ កម្បតិ. តស្មា បស្សទ្ធិយា សុខេ ចេវ យោគាវចរោ វិកម្បតីតិ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឧបេក្ខាវជ្ជនាយ ចេវាតិ ឧបេក្ខាសង្ខាតាយ អាវជ្ជនាយ ចេវ វិកម្បតិ, អាវជ្ជនុបេក្ខាយ ចេវ វិកម្បតីតិ អត្ថោ. វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៣៦) បន ‘‘ឧបេក្ខាវជ្ជនាយញ្ចា’’តិ វុត្តំ. ឧបេក្ខាយ ចាតិ ហេដ្ឋា វុត្តប្បការាយ ឧបេក្ខាយ ច វិកម្បតិ, និកន្តិយា ច វិកម្បតីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ទ្វិន្នំ ឧបេក្ខានំ និទ្ទិដ្ឋត្តា ហេដ្ឋា ‘‘ឧបេក្ខា ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តដ្ឋានេ ច ឧភយថា អត្ថោ វុត្តោ. អនិច្ចានុបស្សនាទីសុ ច ឯកេកិស្សាយេវ អាវជ្ជនុបេក្ខាយ សព្ភាវតោ ឯកេកាយេវ អនុបស្សនា អនិច្ចំ អនិច្ចំ, ទុក្ខំ ទុក្ខំ, អនត្តា អនត្តាតិ បុនប្បុនំ ភាវីយតីតិ វុត្តំ ហោតិ. យស្មា បន កុសលោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ ពុទ្ធិសម្បន្នោ យោគាវចរោ ឱភាសាទីសុ ឧប្បន្នេសុ ‘‘អយំ ខោ មេ ឱភាសោ ឧប្បន្នោ, សោ ខោ បនាយំ អនិច្ចោ សង្ខតោ បដិច្ចសមុប្បន្នោ ខយធម្មោ វយធម្មោ វិរាគធម្មោ និរោធធម្មោ’’តិ ឥតិ វា នំ បញ្ញាយ បរិច្ឆិន្ទតិ ឧបបរិក្ខតិ. អថ វា បនស្ស ឯវំ ហោតិ – សចេ ឱភាសោ អត្តា ភវេយ្យ, ‘‘អត្តា’’តិ គហេតុំ វដ្ដេយ្យ. អនត្តាវ បនាយំ ‘‘អត្តា’’តិ គហិតោ. តស្មាយំ អវសវត្តនដ្ឋេន អនត្តាតិ បស្សន្តោ ទិដ្ឋិំ ឧគ្ឃាដេតិ. សចេ ឱភាសោ និច្ចោ ភវេយ្យ, ‘‘និច្ចោ’’តិ គហេតុំ វដ្ដេយ្យ. អនិច្ចោវ បនាយំ ‘‘និច្ចោ’’តិ គហិតោ. តស្មាយំ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចោតិ បស្សន្តោ មានំ សមុគ្ឃាដេតិ. សចេ ឱភាសោ សុខោ ភវេយ្យ, ‘‘សុខោ’’តិ គហេតុំ វដ្ដេយ្យ. ទុក្ខោវ បនាយំ ‘‘សុខោ’’តិ គហិតោ. តស្មាយំ ឧប្បាទវយបដិបីឡនដ្ឋេន ទុក្ខោតិ បស្សន្តោ និកន្តិំ បរិយាទិយតិ. យថា ច ឱភាសេ, ឯវំ សេសេសុបិ.

ឯវំ ឧបបរិក្ខិត្វា ឱភាសំ ‘‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’’តិ សមនុបស្សតិ. ញាណំ…បេ… និកន្តិំ ‘‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’’តិ សមនុបស្សតិ. ឯវំ សមនុបស្សន្តោ ឱភាសាទីសុ ន កម្បតិ ន វេធតិ. តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ឥមានិ ទស ឋានានីតិ គាថមាហ. តត្ថ ទស ឋានានីតិ ឱភាសាទីនិ. បញ្ញា យស្ស បរិច្ចិតាតិ យស្ស ឧបក្កិលេសវិមុត្តាយ បញ្ញាយ បរិចិតានិ បុនប្បុនំ ផុដ្ឋានិ បរិភាវិតានិ. ធម្មុទ្ធច្ចកុសលោ ហោតីតិ សោ បញ្ញាយ បរិចិតទសដ្ឋានោ យោគាវចរោ បុព្ពេ វុត្តប្បការស្ស ធម្មុទ្ធច្ចស្ស យថាសភាវបដិវេធេន ឆេកោ ហោតិ. ន ច សម្មោហ គច្ឆតីតិ ធម្មុទ្ធច្ចកុសលត្តាយេវ តណ្ហាមានទិដ្ឋុគ្ឃាដវសេន សម្មោហញ្ច ន គច្ឆតិ.

ឥទានិ បុព្ពេ វុត្តមេវ វិធិំ អបរេន បរិយាយេន វិភាវេត្វា ទស្សេន្តោ វិក្ខិបតិ ចេវ កិលិស្សតិ ចាតិអាទិគាថមាហ. តត្ថ មន្ទបញ្ញោ យោគាវចរោ ឱភាសាទីសុ វិក្ខេបញ្ច អវសេសកិលេសុប្បត្តិញ្ច បាបុណាតិ. មជ្ឈិមបញ្ញោ វិក្ខេបមេវ បាបុណាតិ, នាវសេសកិលេសុប្បត្តិំ, សោ អធិមានិកោ ហោតិ. តិក្ខបញ្ញោ វិក្ខេបំ បាបុណិត្វាបិ តំ អធិមានំ បហាយ វិបស្សនំ អារភតិ. អតិតិក្ខបញ្ញោ ន វិក្ខេបំ បាបុណាតិ, ន ចាវសេសកិលេសុប្បត្តិំ. វិក្ខិប្បតិ ចេវាតិ តេសុ មន្ទបញ្ញោ ធម្មុទ្ធច្ចសង្ខាតំ វិក្ខេបញ្ចេវ បាបុណីយតិ. កិលិស្សតិ ចាតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិកិលេសេហិ កិលេសីយតិ ច, ឧបតាបីយតិ វិពាធីយតីតិ អត្ថោ. ចវតិ ចិត្តភាវនាតិ តស្ស មន្ទបញ្ញស្ស វិបស្សនាចិត្តភាវនា កិលេសេសុយេវ ឋានតោ បដិបក្ខាវិហតត្តា ចវតិ, បរិបតតីតិ អត្ថោ. វិក្ខិបតិ ន កិលិស្សតីតិ មជ្ឈិមបញ្ញោ វិក្ខេបេន វិក្ខិបតិ, កិលេសេហិ ន កិលិស្សតិ. ភាវនា បរិហាយតីតិ តស្ស មជ្ឈិមបញ្ញស្ស អធិមានិកត្តា វិបស្សនារម្ភាភាវេន វិបស្សនា បរិហាយតិ, នប្បវត្តតីតិ អត្ថោ. វិក្ខិបតិ ន កិលិស្សតីតិ តិក្ខបញ្ញោបិ វិក្ខេបេន វិក្ខិបតិ, កិលេសេហិ ន កិលិស្សតិ. ភាវនា ន បរិហាយតីតិ តស្ស តិក្ខបញ្ញស្ស សន្តេបិ វិក្ខេបេ តំ អធិមានវិក្ខេបំ បហាយ វិបស្សនារម្ភសព្ភាវេន វិបស្សនាភាវនា ន បរិហាយតិ, បវត្តតីតិ អត្ថោ. ន ច វិក្ខិបតេ ចិត្តំ ន កិលិស្សតីតិ អតិតិក្ខបញ្ញស្ស ចិត្តំ ន វិក្ខេបេន វិក្ខិបតិ, ន ច កិលេសេហិ កិលិស្សតិ. ន ចវតិ ចិត្តភាវនាតិ តស្ស វិបស្សនាចិត្តភាវនា ន ចវតិ, វិក្ខេបកិលេសាភាវេន យថាឋានេ តិដ្ឋតីតិ អត្ថោ.

ឥមេហិ ចតូហិ ឋានេហីតិអាទីសុ ឥទានិ វុត្តេហិ ឥមេហិ ចតូហិ ឋានេហិ ហេតុភូតេហិ, ករណភូតេហិ វា ឱភាសាទិកេ ទស ឋានេ ចិត្តស្ស សង្ខេបេន ច វិក្ខេបេន ច វិគ្គហិតំ មានសំ វិក្ខេបកិលេសុប្បត្តិវិរហិតោ ចតុត្ថោ កុសលោ មហាបញ្ញោ យោគាវចរោ មន្ទបញ្ញាទីនំ តិណ្ណំ យោគាវចរានំ មានសំ ឯវញ្ច ឯវញ្ច ហោតីតិ នានប្បការតោ ជានាតីតិ សម្ពន្ធតោ អត្ថវណ្ណនា វេទិតព្ពា. សង្ខេបោតិ ចេត្ថ វិក្ខេបស្ស ចេវ កិលេសានញ្ច ឧប្បត្តិវសេន ចិត្តស្ស លីនភាវោ វេទិតព្ពោ. វិក្ខេបោតិ ‘‘វិក្ខិបតិ ន កិលិស្សតី’’តិ ទ្វីសុ ឋានេសុ វុត្តវិក្ខេបវសេន ចិត្តស្ស ឧទ្ធតភាវោ វេទិតព្ពោតិ.

យុគនទ្ធកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សច្ចកថា

សច្ចកថាវណ្ណនា

៨. ឥទានិ យុគនទ្ធគុណស្ស អរិយមគ្គស្ស វសេន សច្ចដ្ឋំ សច្ចបដិវេធវិសេសំ សច្ចលក្ខណាទិវិធានញ្ច ទស្សេន្តេន កថិតាយ សុត្តន្តបុព្ពង្គមាយ សច្ចកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា. តត្ថ សុត្តន្តេ តាវ តថានីតិ យថាសភាវវសេន តច្ឆានិ. យថាសភាវភូតានេវ ហិ ធម្មជាតានិ សច្ចដ្ឋេន សច្ចានិ. សច្ចដ្ឋោ បឋមញាណនិទ្ទេសវណ្ណនាយំ វុត្តោ. អវិតថានីតិ វុត្តសភាវេ វិបរិយាយវិរហិតានិ. ន ហិ សច្ចានិ អសច្ចានិ នាម ហោន្តិ. អនញ្ញថានីតិ អញ្ញសភាវវិរហិតានិ. ន ហិ អសច្ចានិ សច្ចានិ នាម ហោន្តិ. ឥទំ ទុក្ខន្តិ, ភិក្ខវេ, តថមេតន្តិ ភិក្ខវេ, ឥទំ ទុក្ខន្តិ យំ វុច្ចតិ, ឯតំ យថាសភាវត្តា តថំ. ទុក្ខមេវ ហិ ទុក្ខំ. វុត្តសភាវេ វិបរិយាយាភាវតោ អវិតថំ. ន ហិ ទុក្ខំ អទុក្ខំ នាម ហោតិ. អញ្ញសភាវវិរហិតត្តា អនញ្ញថំ. ន ហិ ទុក្ខំ សមុទយាទិសភាវំ ហោតិ. សមុទយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

១. បឋមសុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

តថដ្ឋេនាតិ យថាសភាវដ្ឋេន. បីឡនដ្ឋាទយោ ញាណកថាយំ វុត្តត្ថាយេវ.

៩. ឯកប្បដិវេធានីតិ ឯកេន មគ្គញាណេន បដិវេធោ, ឯកតោ វា បដិវេធោ ឯតេសន្តិ ឯកប្បដិវេធានិ. អនត្តដ្ឋេនាតិ ចតុន្នម្បិ សច្ចានំ អត្តវិរហិតត្តា អនត្តដ្ឋេន. វុត្តញ្ហេតំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៦៧) – បរមត្ថតោ ហិ សព្ពានេវ សច្ចានិ វេទកការកនិព្ពុតគមកាភាវតោ សុញ្ញានីតិ វេទិតព្ពានិ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘ទុក្ខមេវ ហិ, ន កោចិ ទុក្ខិតោ, ការកោ ន, កិរិយាវ វិជ្ជតិ;

អត្ថិ និព្ពុតិ, ន និព្ពុតោ បុមា, មគ្គមត្ថិ, គមកោ ន វិជ្ជតី’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ២.៥៦៧);

អថ វា –

‘‘ធុវសុភសុខត្តសុញ្ញំ, បុរិមទ្វយមត្តសុញ្ញមមតបទំ;

ធុវសុខអត្តវិរហិតោ, មគ្គោ ឥតិ សុញ្ញតា តេសូ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ២.៥៦៧);

សច្ចដ្ឋេនាតិ អវិសំវាទកដ្ឋេន. បដិវេធដ្ឋេនាតិ មគ្គក្ខណេ បដិវិជ្ឈិតព្ពដ្ឋេន. ឯកសង្គហិតានីតិ តថដ្ឋាទិនា ឯកេកេនេវ អត្ថេន សង្គហិតានិ, ឯកគណនំ គតានីតិ អត្ថោ. យំ ឯកសង្គហិតំ, តំ ឯកត្តន្តិ យស្មា ឯកេន សង្គហិតំ, តស្មា ឯកត្តន្តិ អត្ថោ. សច្ចានំ ពហុត្តេបិ ឯកត្តមបេក្ខិត្វា ឯកវចនំ កតំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ បុព្ពភាគេ ចតុន្នំ សច្ចានំ នានត្តេកត្តំ ស្វាវត្ថិតំ វវត្ថបេត្វា ឋិតោ មគ្គក្ខណេ ឯកេន មគ្គញាណេន តថដ្ឋាទិតំតំឯកត្តំ បដិវិជ្ឈតិ. កថំ? និរោធសច្ចស្ស តថដ្ឋាទិកេ ឯកត្តេ បដិវិទ្ធេ សេសសច្ចានម្បិ តថដ្ឋាទិកំ ឯកត្តំ បដិវិទ្ធមេវ ហោតិ. យថា បុព្ពភាគេ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ នានត្តេកត្តំ ស្វាវត្ថិតំ វវត្ថបេត្វា ឋិតស្ស មគ្គវុដ្ឋានកាលេ អនិច្ចតោ វា ទុក្ខតោ វា អនត្តតោ វា វុដ្ឋហន្តស្ស ឯកស្មិម្បិ ខន្ធេ អនិច្ចាទិតោ ទិដ្ឋេ សេសខន្ធាបិ អនិច្ចាទិតោ ទិដ្ឋាវ ហោន្តិ, ឯវមិទន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋោ តថដ្ឋោតិ ទុក្ខសច្ចស្ស បីឡនដ្ឋាទិកោ ចតុព្ពិធោ អត្ថោ សភាវដ្ឋេន តថដ្ឋោ. សេសសច្ចេសុបិ ឯសេវ នយោ. សោយេវ ចតុព្ពិធោ អត្ថោ អត្តាភាវតោ អនត្តដ្ឋោ. វុត្តសភាវេ អវិសំវាទកតោ សច្ចដ្ឋោ. មគ្គក្ខណេ បដិវិជ្ឈិតព្ពតោ បដិវេធដ្ឋោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពំ.

១០. យំ អនិច្ចន្តិអាទិ សាមញ្ញលក្ខណបុព្ពង្គមំ កត្វា ទស្សិតំ. តត្ថ យំ អនិច្ចំ, តំ ទុក្ខំ. យំ ទុក្ខំ, តំ អនិច្ចន្តិ ទុក្ខសមុទយមគ្គា គហិតា. តានិ ហិ តីណិ សច្ចានិ អនិច្ចានិ ចេវ អនិច្ចត្តា ទុក្ខានិ ច. យំ អនិច្ចញ្ច ទុក្ខញ្ច, តំ អនត្តាតិ តានិយេវ តីណិ គហិតានិ. យំ អនិច្ចញ្ច ទុក្ខញ្ច អនត្តា ចាតិ តេហិ តីហិ សហ និរោធសច្ចញ្ច សង្គហិតំ. ចត្តារិបិ ហិ អនត្តាយេវ. តំ តថន្តិ តំ សច្ចចតុក្កំ សភាវភូតំ. តំ សច្ចន្តិ តទេវ សច្ចចតុក្កំ យថាសភាវេ អវិសំវាទកំ. នវហាការេហីតិអាទីសុ ‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៣; សំ. និ. ៤.៤៦) វចនតោ អភិញ្ញដ្ឋេន, ទុក្ខស្ស បរិញ្ញដ្ឋេ, សមុទយស្ស បហានដ្ឋេ, មគ្គស្ស ភាវនដ្ឋេ, និរោធស្ស សច្ឆិកិរិយដ្ឋេ អាវេនិកេបិ ឥធ ចតូសុបិ សច្ចេសុ ញាតបរិញ្ញាសព្ភាវតោ បរិញ្ញដ្ឋេន, ចតុសច្ចទស្សនេន បហានសព្ភាវតោ បហានដ្ឋេន, ចតុសច្ចភាវនាសព្ភាវតោ ភាវនដ្ឋេន, ចតុន្នំ សច្ចានំ សច្ឆិកិរិយសព្ភាវតោ សច្ឆិកិរិយដ្ឋេនាតិ និទ្ទិដ្ឋន្តិ វេទិតព្ពំ. នវហាការេហិ តថដ្ឋេនាតិអាទីសុ បឋមំ វុត្តនយេនេវ យោជនា កាតព្ពា.

១១. ទ្វាទសហិ អាការេហីតិអាទីសុ តថដ្ឋាទយោ ញាណកថាយំ វុត្តត្ថា. ឯតេសំ និទ្ទេសេបិ វុត្តនយេនេវ យោជនា វេទិតព្ពា.

១២. សច្ចានំ កតិ លក្ខណានីតិអាទីសុ ឧបរិ វត្តព្ពានិ ឆ លក្ខណានិ សង្ខតាសង្ខតវសេន ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា ទ្វេ លក្ខណានីតិ អាហ. តត្ថ សង្ខតលក្ខណញ្ច អសង្ខតលក្ខណញ្ចាតិ ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, សង្ខតស្ស សង្ខតលក្ខណានិ ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ. តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, អសង្ខតស្ស អសង្ខតលក្ខណានិ ន ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, ន វយោ បញ្ញាយតិ, ន ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតី’’តិ (អ. និ. ៣.៤៧-៤៨) ឯវំ វុត្តំ សង្ខតស្ស សង្ខតមិតិ លក្ខណញ្ច អសង្ខតស្ស អសង្ខតមិតិ លក្ខណញ្ច. សង្ខតំ បន ន លក្ខណំ, លក្ខណំ ន សង្ខតំ. ន ច សង្ខតំ វិនា លក្ខណំ បញ្ញាបេតុំ សក្កា, នបិ លក្ខណំ វិនា សង្ខតំ. លក្ខណេន បន សង្ខតំ បាកដំ ហោតិ.

បុន តទេវ លក្ខណទ្វយំ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ ឆ លក្ខណានីតិ អាហ. សង្ខតានំ សច្ចានន្តិ ទុក្ខសមុទយមគ្គសច្ចានំ. តានិ ហិ បច្ចយេហិ សង្គម្ម កតត្តា សង្ខតានិ. ឧប្បាទោតិ ជាតិ. បញ្ញាយតីតិ ជានីយតិ. វយោតិ ភង្គោ. ឋិតានំ អញ្ញថត្តន្តិ ឋិតិប្បត្តានំ អញ្ញថាភាវោ ជរា. តិណ្ណំ សង្ខតសច្ចានំ និប្ផន្នត្តា ឧប្បាទវយញ្ញថត្តំ វុត្តំ, តេសំយេវ បន ឧប្បាទស្ស, ជរាយ ភង្គស្ស ច អនិប្ផន្នត្តា ឧប្បាទវយញ្ញថត្តំ ន វត្តព្ពំ. សង្ខតនិស្សិតត្តា ឧប្បាទវយញ្ញថត្តំ ន បញ្ញាយតីតិ ន វត្តព្ពំ. សង្ខតវិការត្តា បន សង្ខតន្តិ វត្តព្ពំ. ទុក្ខសមុទយានំ ឧប្បាទជរាភង្គា សច្ចបរិយាបន្នា, មគ្គសច្ចស្ស ឧប្បាទជរាភង្គា ន សច្ចបរិយាបន្នាតិ វទន្តិ. តត្ថ ‘‘សង្ខតានំ ឧប្បាទក្ខណេ សង្ខតាបិ ឧប្បាទលក្ខណម្បិ កាលសង្ខាតោ តស្ស ខណោបិ បញ្ញាយតិ, ឧប្បាទេ វីតិវត្តេ សង្ខតាបិ ជរាលក្ខណម្បិ កាលសង្ខាតោ តស្ស ខណោបិ បញ្ញាយតិ, ភង្គក្ខណេ សង្ខតាបិ ជរាបិ ភង្គលក្ខណម្បិ កាលសង្ខាតោ តស្ស ខណោបិ បញ្ញាយតី’’តិ ខន្ធកវគ្គដ្ឋកថាយំ (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.៣.៣៧-៣៨) វុត្តំ. អសង្ខតស្ស សច្ចស្សាតិ និរោធសច្ចស្ស. តញ្ហិ បច្ចយេហិ សមាគម្ម អកតត្តា សយមេវ និប្ផន្នន្តិ អសង្ខតំ. ឋិតស្សាតិ និច្ចត្តា ឋិតស្ស, ន ឋានប្បត្តត្តា. បុន តទេវ លក្ខណទ្វយំ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ ទ្វាទស លក្ខណានីតិ អាហ.

ចតុន្នំ សច្ចានំ កតិ កុសលាតិអាទីសុ អព្យាកតន្តិ វិបាកាព្យាកតំ កិរិយាព្យាកតំ រូបាព្យាកតំ និព្ពានាព្យាកតន្តិ ចតូសុ អព្យាកតេសុ និព្ពានាព្យាកតំ. ចត្តារិបិ ហិ កុសលាកុសលលក្ខណេន ន ព្យាកតត្តា អព្យាកតានិ. សិយា កុសលន្តិ កាមាវចររូបាវចរារូបាវចរកុសលានំ វសេន កុសលម្បិ ភវេយ្យ. សិយា អកុសលន្តិ តណ្ហំ ឋបេត្វា សេសាកុសលវសេន. សិយា អព្យាកតន្តិ កាមាវចររូបាវចរារូបាវចរវិបាកកិរិយានំ រូបានញ្ច វសេន. សិយា តីណិ សច្ចានីតិអាទីសុ សង្គហិតានីតិ គណិតានិ. វត្ថុវសេនាតិ អកុសលកុសលាព្យាកតទុក្ខសមុទយនិរោធមគ្គសង្ខាតវត្ថុវសេន. យំ ទុក្ខសច្ចំ អកុសលន្តិ ឋបេត្វា តណ្ហំ អវសេសំ អកុសលំ. អកុសលដ្ឋេន ទ្វេ សច្ចានិ ឯកសច្ចេន សង្គហិតានីតិ ឥមានិ ទ្វេ ទុក្ខសមុទយសច្ចានិ អកុសលដ្ឋេន ឯកសច្ចេន សង្គហិតានិ, អកុសលសច្ចំ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. ឯកសច្ចំ ទ្វីហិ សច្ចេហិ សង្គហិតន្តិ ឯកំ អកុសលសច្ចំ ទ្វីហិ ទុក្ខសមុទយសច្ចេហិ សង្គហិតំ. យំ ទុក្ខសច្ចំ កុសលន្តិ តេភូមកំ កុសលំ. ឥមានិ ទ្វេ ទុក្ខមគ្គសច្ចានិ កុសលដ្ឋេន ឯកសច្ចេន សង្គហិតានិ, កុសលសច្ចំ នាម ហោតិ. ឯកំ កុសលសច្ចំ ទ្វីហិ ទុក្ខមគ្គសច្ចេហិ សង្គហិតំ. យំ ទុក្ខសច្ចំ អព្យាកតន្តិ តេភូមកវិបាកកិរិយា រូបញ្ច. ឥមានិ ទ្វេ ទុក្ខនិរោធសច្ចានិ អព្យាកតដ្ឋេន ឯកសច្ចេន សង្គហិតានិ, ឯកំ អព្យាកតសច្ចំ នាម ហោតិ. ឯកំ អព្យាកតសច្ចំ ទ្វីហិ ទុក្ខនិរោធសច្ចេហិ សង្គហិតំ. តីណិ សច្ចានិ ឯកសច្ចេន សង្គហិតានីតិ សមុទយមគ្គនិរោធសច្ចានិ ឯកេន អកុសលកុសលាព្យាកតភូតេន ទុក្ខសច្ចេន សង្គហិតានិ. ឯកំ សច្ចំ តីហិ សច្ចេហិ សង្គហិតន្តិ ឯកំ ទុក្ខសច្ចំ វិសុំ អកុសលកុសលអព្យាកតភូតេហិ សមុទយមគ្គនិរោធសច្ចេហិ សង្គហិតំ. កេចិ បន ‘‘ទុក្ខសមុទយសច្ចានិ អកុសលដ្ឋេន សមុទយសច្ចេន សង្គហិតានិ, ទុក្ខមគ្គសច្ចានិ កុសលដ្ឋេន មគ្គសច្ចេន សង្គហិតានិ, ន ទស្សនដ្ឋេន. ទុក្ខនិរោធសច្ចានិ អព្យាកតដ្ឋេន និរោធសច្ចេន សង្គហិតានិ, ន អសង្ខតដ្ឋេនា’’តិ វណ្ណយន្តិ.

២. ទុតិយសុត្តន្តបាឡិវណ្ណនា

១៣. បុន អញ្ញស្ស សុត្តន្តស្ស អត្ថវសេន សច្ចប្បដិវេធំ និទ្ទិសិតុកាមោ បុព្ពេ មេ, ភិក្ខវេតិអាទិកំ សុត្តន្តំ អាហរិត្វា ទស្សេសិ. តត្ថ បុព្ពេ មេ, ភិក្ខវេ, សម្ពោធាតិ ភិក្ខវេ, មម សម្ពោធិតោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណតោ បុព្ពេ. អនភិសម្ពុទ្ធស្សាតិ សព្ពធម្មេ អប្បដិវិទ្ធស្ស. ពោធិសត្តស្សេវ សតោតិ ពោធិសត្តភូតស្សេវ. ឯតទហោសីតិ ពោធិបល្លង្កេ និសិន្នស្ស ឯតំ បរិវិតក្កិតំ អហោសិ. អស្សាទោតិ អស្សាទីយតីតិ អស្សាទោ. អាទីនវោតិ ទោសោ. និស្សរណន្តិ អបគមនំ. សុខន្តិ សុខយតីតិ សុខំ, យស្សុប្បជ្ជតិ, តំ សុខិតំ ករោតីតិ អត្ថោ. សោមនស្សន្តិ បីតិសោមនស្សយោគតោ សោភនំ មនោ អស្សាតិ សុមនោ, សុមនស្ស ភាវោ សោមនស្សំ, សុខមេវ បីតិយោគតោ វិសេសិតំ. អនិច្ចន្តិ អទ្ធុវំ. ទុក្ខន្តិ ទុក្ខវត្ថុត្តា សង្ខារទុក្ខត្តា ច ទុក្ខំ. វិបរិណាមធម្មន្តិ អវសី ហុត្វា ជរាភង្គវសេន បរិវត្តនបកតិកំ. ឯតេន អនត្តភាវោ វុត្តោ ហោតិ. ឆន្ទរាគវិនយោតិ ឆន្ទសង្ខាតស្ស រាគស្ស សំវរណំ, ន វណ្ណរាគស្ស. ឆន្ទរាគប្បហានន្តិ តស្សេវ ឆន្ទរាគស្ស បជហនំ.

យាវកីវញ្ចាតិអាទីសុ យាវ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ…បេ… យថាភូតំ នាព្ភញ្ញាសិំ ន អធិកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈិំ, តាវ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អនុត្តរំ សព្ពញ្ញុភាវំ អភិសម្ពុទ្ធោ អភិសមេតាវី អរហន្តិ នេវាហំ បច្ចញ្ញាសិំ នេវ បដិញ្ញំ អកាសិន្តិ សម្ពន្ធតោ អត្ថោ. កីវញ្ចាតិ និបាតមត្តំ. យតោតិ យស្មា, យទា វា. អថាតិ អនន្តរំ. ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទីតិ ទស្សនកិច្ចករណេន ទស្សនសង្ខាតំ បច្ចវេក្ខណញាណញ្ច មេ ឧប្បជ្ជិ. អកុប្បាតិ កោបេតុំ ចាលេតុំ អសក្កុណេយ្យា. វិមុត្តីតិ អរហត្តផលវិមុត្តិ. ឯតាយ ឯវ ផលបច្ចវេក្ខណាយ មគ្គនិព្ពានបច្ចវេក្ខណាបិ វុត្តាវ ហោន្តិ. អយមន្តិមា ជាតីតិ អយំ បច្ឆិមា ខន្ធប្បវត្តិ. នត្ថិទានិ បុនព្ភវោតិ ឥទានិ បុន ឧប្បត្តិ នត្ថិ. ឯតេន បហីនកិលេសបច្ចវេក្ខណា វុត្តា. អរហតោ ហិ អវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណា ន ហោតិ.

៣. ទុតិយសុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៤. សច្ចប្បដិវេធញាណយោជនក្កមេ ច អយំ រូបស្ស អស្សាទោតិ បហានប្បដិវេធោតិ បុព្ពភាគេ ‘‘អយំ តណ្ហាសម្បយុត្តោ រូបស្ស អស្សាទោ’’តិ ញត្វា មគ្គក្ខណេ សមុទយប្បហានសង្ខាតោ សមុទយសច្ចប្បដិវេធោ. សមុទយសច្ចន្តិ សមុទយសច្ចប្បដិវេធញាណំ. អរិយសច្ចារម្មណញាណម្បិ ហិ ‘‘យេ កេចិ កុសលា ធម្មា, សព្ពេ តេ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ សង្គហំ គច្ឆន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣០០) វិយ ‘‘សច្ច’’ន្តិ វុច្ចតិ. អយំ រូបស្ស អាទីនវោតិ បរិញ្ញាបដិវេធោតិ បុព្ពភាគេ ‘‘អយំ រូបស្ស អាទីនវោ’’តិ ញត្វា មគ្គក្ខណេ ទុក្ខបរិញ្ញាសង្ខាតោ ទុក្ខសច្ចប្បដិវេធោ. ទុក្ខសច្ចន្តិ ទុក្ខសច្ចប្បដិវេធញាណំ. ឥទំ រូបស្ស និស្សរណន្តិ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធោតិ បុព្ពភាគេ ‘‘ឥទំ រូបស្ស និស្សរណ’’ន្តិ ញត្វា មគ្គក្ខណេ និរោធសច្ឆិកិរិយាសង្ខាតោ និរោធសច្ចប្បដិវេធោ. និរោធសច្ចន្តិ និរោធសច្ចារម្មណំ និរោធសច្ចប្បដិវេធញាណំ. យា ឥមេសុ តីសុ ឋានេសូតិ ឥមេសុ យថាវុត្តេសុ តីសុ សមុទយទុក្ខនិរោធេសុ បដិវេធវសេន បវត្តា យា ទិដ្ឋិ យោ សង្កប្បោតិ យោជនា. ភាវនាបដិវេធោតិ អយំ មគ្គភាវនាសង្ខាតោ មគ្គសច្ចប្បដិវេធោ. មគ្គសច្ចន្តិ មគ្គសច្ចប្បដិវេធញាណំ.

១៥. បុន អបរេន បរិយាយេន សច្ចានិ ច សច្ចប្បដិវេធញ្ច ទស្សេន្តោ សច្ចន្តិ កតិហាការេហិ សច្ចន្តិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា សព្ពេបិ សព្ពញ្ញុពោធិសត្តា ពោធិបល្លង្កេ និសិន្នា ជរាមរណាទិកស្ស ទុក្ខសច្ចស្ស ជាតិអាទិកំ សមុទយសច្ចំ ‘‘កិំ នុ ខោ’’តិ ឯសន្តិ, តថា ឯសន្តា ច ជរាមរណាទិកស្ស ទុក្ខសច្ចស្ស ជាតិអាទិកំ សមុទយសច្ចំ ‘‘បច្ចយោ’’តិ វវត្ថបេន្តោ បរិគ្គណ្ហន្តិ, តស្មា សា ច ឯសនា សោ ច បរិគ្គហោ សច្ចានំ ឯសនត្តា បរិគ្គហត្តា ច ‘‘សច្ច’’ន្តិ កត្វា ឯសនដ្ឋេន បរិគ្គហដ្ឋេនាតិ វុត្តំ. អយញ្ច វិធិ បច្ចេកពុទ្ធានម្បិ បច្ចយបរិគ្គហេ លព្ភតិយេវ, សាវកានំ បន អនុស្សវវសេន បច្ចយបរិគ្គហេ លព្ភតិ. បដិវេធដ្ឋេនាតិ បុព្ពភាគេ តថា ឯសិតានំ បរិគ្គហិតានញ្ច មគ្គក្ខណេ ឯកបដិវេធដ្ឋេន.

កិំនិទានន្តិអាទីសុ និទានាទីនិ សព្ពានិ ការណវេវចនានិ. ការណញ្ហិ យស្មា ផលំ និទេតិ ‘‘ហន្ទ នំ គណ្ហថា’’តិ អប្បេតិ វិយ, តស្មា ‘‘និទាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. យស្មា ផលំ តតោ សមុទេតិ, ជាយតិ, បភវតិ; តស្មា សមុទយោ, ជាតិ, បភវោតិ វុច្ចតិ. អយំ បនេត្ថ អត្ថោ – កិំ និទានំ ឯតស្សាតិ កិំនិទានំ. កោ សមុទយោ ឯតស្សាតិ កិំសមុទយំ. កា ជាតិ ឯតស្សាតិ កិំជាតិកំ. កោ បភវោ ឯតស្សាតិ កិំបភវំ. យស្មា បន តស្ស ជាតិ យថាវុត្តេន អត្ថេន និទានញ្ចេវ សមុទយោ ច ជាតិ ច បភវោ ច, តស្មា ជាតិនិទានន្តិអាទិមាហ. ជរាមរណន្តិ ទុក្ខសច្ចំ. ជរាមរណសមុទយន្តិ តស្ស បច្ចយំ សមុទយសច្ចំ. ជរាមរណនិរោធន្តិ និរោធសច្ចំ. ជរាមរណនិរោធគាមិនិំ បដិបទន្តិ មគ្គសច្ចំ. ឥមិនាវ នយេន សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

១៦. និរោធប្បជាននាតិ អារម្មណករណេន និរោធស្ស បជាននា. ជាតិ សិយា ទុក្ខសច្ចំ, សិយា សមុទយសច្ចន្តិ ភវបច្ចយា បញ្ញាយនដ្ឋេន ទុក្ខសច្ចំ, ជរាមរណស្ស បច្ចយដ្ឋេន សមុទយសច្ចំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អវិជ្ជា សិយា ទុក្ខសច្ចន្តិ បន អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយដ្ឋេនាតិ.

សច្ចកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ពោជ្ឈង្គកថា

ពោជ្ឈង្គកថាវណ្ណនា

១៧. ឥទានិ សច្ចប្បដិវេធសិទ្ធំ ពោជ្ឈង្គវិសេសំ ទស្សេន្តេន កថិតាយ សុត្តន្តបុព្ពង្គមាយ ពោជ្ឈង្គកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា. តត្ថ សុត្តន្តេ តាវ ពោជ្ឈង្គាតិ ពោធិយា, ពោធិស្ស វា អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា. កិំ វុត្តំ ហោតិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.១៨២) – យា ហិ អយំ ធម្មសាមគ្គី, យាយ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានាយ លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហនកាមសុខត្តកិលមថានុយោគឧច្ឆេទសស្សតាភិនិវេសាទីនំ អនេកេសំ ឧបទ្ទវានំ បដិបក្ខភូតាយ សតិធម្មវិចយវីរិយបីតិបស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសង្ខាតាយ ធម្មសាមគ្គិយា អរិយសាវកោ ពុជ្ឈតីតិ កត្វា ពោធីតិ វុច្ចតិ, ពុជ្ឈតីតិ កិលេសសន្តាននិទ្ទាយ វុដ្ឋហតិ, ចត្តារិ វា អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, និព្ពានមេវ វា សច្ឆិករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. យថាហ – ‘‘សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៧៨; ទី. និ. ៣.១៤៣). តស្សា ធម្មសាមគ្គីសង្ខាតាយ ពោធិយា អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា ឈានង្គមគ្គង្គាទយោ វិយ. យោបេស យថាវុត្តប្បការាយ ឯតាយ ធម្មសាមគ្គិយា ពុជ្ឈតីតិ កត្វា អរិយសាវកោ ពោធីតិ វុច្ចតិ, តស្ស ពោធិស្ស អង្គាតិបិ ពោជ្ឈង្គា សេនង្គរថង្គាទយោ វិយ. តេនាហុ អដ្ឋកថាចរិយា ‘‘ពុជ្ឈនកស្ស បុគ្គលស្ស អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិ. សតិសម្ពោជ្ឈង្គាទីនំ អត្ថោ អភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេសេ វុត្តោ.

ពោជ្ឈង្គត្ថនិទ្ទេសេ ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ ពុជ្ឈនត្ថាយ សំវត្តន្តិ. កស្ស ពុជ្ឈនត្ថាយ? មគ្គផលេហិ និព្ពានស្ស បច្ចវេក្ខណាយ កតកិច្ចស្ស ពុជ្ឈនត្ថាយ, មគ្គេន វា កិលេសនិទ្ទាតោ បពុជ្ឈនត្ថាយ ផលេន បពុទ្ធភាវត្ថាយាបីតិ វុត្តំ ហោតិ. ពលវវិបស្សនាយបិ ពោជ្ឈង្គា ពោធាយ សំវត្តន្តិ. តស្មា អយំ វិបស្សនាមគ្គផលពោជ្ឈង្គានំ សាធារណត្ថោ. តីសុបិ ហិ ឋានេសុ ពោធាយ និព្ពានបដិវេធាយ សំវត្តន្តិ. ឯតេន ពោធិយា អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គាតិ វុត្តំ ហោតិ. ពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គាតិអាទីហិ បញ្ចហិ ចតុក្កេហិ វុត្តានំ ពោជ្ឈង្គានំ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ អភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេសេ វុត្តំ. អបិ ច ពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គានំ សកិច្ចករណេ សមត្ថភាវទស្សនត្ថំ កត្តុនិទ្ទេសោ. ពុជ្ឈនដ្ឋេនាតិ សកិច្ចករណសមត្ថត្តេបិ សតិ កត្តុនោ អភាវទស្សនត្ថំ ភាវនិទ្ទេសោ. ពោធេន្តីតិ ពោជ្ឈង្គភាវនាយ ពុជ្ឈន្តានំ យោគីនំ បយោជកត្តា ពោជ្ឈង្គានំ ហេតុកត្តុនិទ្ទេសោ. ពោធនដ្ឋេនាតិ បឋមំ វុត្តនយេនេវ បយោជកហេតុកត្តុនា ភាវនិទ្ទេសោ. ឯតេហិ ពោធិយា អង្គា ពោជ្ឈង្គាតិ វុត្តំ ហោតិ. ពោធិបក្ខិយដ្ឋេនាតិ ពុជ្ឈនដ្ឋេន ពោធីតិ លទ្ធនាមស្ស យោគិស្ស បក្ខេ ភវត្តា. អយមេតេសំ យោគិនោ ឧបការកត្តនិទ្ទេសោ. ឯតេហិ ពោធិស្ស អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គាតិ វុត្តំ ហោតិ. ពុទ្ធិលភនដ្ឋេនាតិអាទិកេ ឆក្កេ ពុទ្ធិលភនដ្ឋេនាតិ យោគាវចរេន ពុទ្ធិយា បាបុណនដ្ឋេន. រោបនដ្ឋេនាតិ សត្តានំ បតិដ្ឋាបនដ្ឋេន. បាបនដ្ឋេនាតិ បតិដ្ឋាបិតាយ និដ្ឋាបនដ្ឋេន. ឥមេ វិបស្សនាពោជ្ឈង្គា បតិ-អភិ-សំ-ឥតិ តីហិ ឧបសគ្គេហិ វិសេសិតា មគ្គផលពោជ្ឈង្គាតិ វទន្តិ. សព្ពេសម្បិ ធម្មវោហារេន និទ្ទិដ្ឋានំ ពោជ្ឈង្គានំ ពោធិយា អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គាតិ វុត្តំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

មូលមូលកាទិទសកវណ្ណនា

១៨. មូលដ្ឋេនាតិអាទិកេ មូលមូលកេ ទសកេ មូលដ្ឋេនាតិ វិបស្សនាទីសុ បុរិមា បុរិមា ពោជ្ឈង្គា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ ពោជ្ឈង្គានញ្ច សហជាតធម្មានញ្ច អញ្ញមញ្ញញ្ច មូលដ្ឋេន. មូលចរិយដ្ឋេនាតិ មូលំ ហុត្វា ចរិយា បវត្តិ មូលចរិយា. តេន មូលចរិយដ្ឋេន, មូលំ ហុត្វា បវត្តនដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. មូលបរិគ្គហដ្ឋេនាតិ តេ ឯវ ពោជ្ឈង្គា អាទិតោ បភុតិ ឧប្បាទនត្ថាយ បរិគយ្ហមានត្តា បរិគ្គហា, មូលានិយេវ បរិគ្គហា មូលបរិគ្គហា. តេន មូលបរិគ្គហដ្ឋេន. តេ ឯវ អញ្ញមញ្ញំ បរិវារវសេន បរិវារដ្ឋេន. ភាវនាបារិបូរិវសេន បរិបូរណដ្ឋេន. និដ្ឋំ បាបុណនវសេន បរិបាកដ្ឋេន. តេ ឯវ មូលានិ ច ឆព្ពិធា បភេទភិន្នត្តា បដិសម្ភិទា ចាតិ មូលបដិសម្ភិទា. តេន មូលបដិសម្ភិទដ្ឋេន. មូលបដិសម្ភិទាបាបនដ្ឋេនាតិ ពោជ្ឈង្គភាវនានុយុត្តស្ស យោគិនោ តំ មូលបដិសម្ភិទំ បាបនដ្ឋេន. តស្សេវ យោគិនោ តស្សា មូលបដិសម្ភិទាយ វសីភាវដ្ឋេន. សេសេសុបិ ឦទិសេសុ បុគ្គលវោហារេសុ ពោធិស្ស អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គាតិ វុត្តំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. មូលបដិសម្ភិទាយ វសីភាវប្បត្តានម្បីតិ ឦទិសេសុបិ និដ្ឋាវចនេសុ ផលពោជ្ឈង្គាតិ វេទិតព្ពំ. វសីភាវំ បត្តានន្តិបិ បាឋោ.

មូលមូលកទសកំ និដ្ឋិតំ.

សេសេសុបិ ហេតុមូលកាទីសុ នវសុ ទសកេសុ ឥមិនាវ នយេន សាធារណវចនានំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អសាធារណេសុ បន យថាវុត្តា ឯវ ពោជ្ឈង្គា យថាវុត្តានំ ធម្មានំ ជនកត្តា ហេតូ នាម ហោន្តិ. ឧបត្ថម្ភកត្តា បច្ចយា នាម. តេ ឯវ តទង្គសមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិវិសុទ្ធិភូតត្តា វិសុទ្ធិ នាម. វជ្ជវិរហិតត្តា អនវជ្ជា នាម. ‘‘សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា នេក្ខម្ម’’ន្តិ វចនតោ នេក្ខម្មំ នាម. កិលេសេហិ វិមុត្តត្តា តទង្គវិមុត្តិអាទិវសេន វិមុត្តិ នាម. មគ្គផលពោជ្ឈង្គា វិសយីភូតេហិ អាសវេហិ វិរហិតត្តា អនាសវា. តិវិធាបិ ពោជ្ឈង្គា កិលេសេហិ សុញ្ញត្តា តទង្គវិវេកាទិវសេន វិវេកា. វិបស្សនាមគ្គពោជ្ឈង្គា បរិច្ចាគវោសគ្គត្តា បក្ខន្ទនវោសគ្គត្តា ច វោសគ្គា. ផលពោជ្ឈង្គា បក្ខន្ទនវោសគ្គត្តា វោសគ្គា.

១៩. មូលដ្ឋំ ពុជ្ឈន្តីតិអាទយោ ឯកេកបទវសេន និទ្ទិដ្ឋា នវ ទសកា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. វសីភាវប្បត្តានន្តិ បទំ បន វត្តមានវចនាភាវេន ន យោជិតំ. បរិគ្គហដ្ឋាទយោ អភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេសេ វុត្តត្ថា.

២០. បុន ថេរោ អត្តនា ទេសិតំ សុត្តន្តំ ឧទ្ទិសិត្វា តស្ស និទ្ទេសវសេន ពោជ្ឈង្គវិធិំ ទស្សេតុកាមោ ឯកំ សមយន្តិអាទិកំ និទានំ វត្វា សុត្តន្តំ តាវ ឧទ្ទិសិ. អត្តនា ទេសិតសុត្តត្តា ឯវ ចេត្ថ ឯវំ មេ សុតន្តិ ន វុត្តំ. អាយស្មា សារិបុត្តោតិ បនេត្ថ ទេសកព្យត្តិភាវត្ថំ អត្តានំ បរំ វិយ កត្វា វុត្តំ. ឦទិសញ្ហិ វចនំ លោកេ គន្ថេសុ បយុជ្ជន្តិ. បុព្ពណ្ហសមយន្តិ សកលំ បុព្ពណ្ហសមយំ. អច្ចន្តសំយោគត្ថេ ឧបយោគវចនំ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឥតិ ចេ មេ ហោតីតិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោតិ ឯវញ្ចេ មយ្ហំ ហោតិ. អប្បមាណោតិ មេ ហោតីតិ អប្បមាណោតិ ឯវំ មេ ហោតិ. សុសមារទ្ធោតិ មេ ហោតីតិ សុដ្ឋុ បរិបុណ្ណោតិ ឯវំ មេ ហោតិ. តិដ្ឋន្តន្តិ និព្ពានារម្មណេ បវត្តិវសេន តិដ្ឋន្តំ. ចវតីតិ និព្ពានារម្មណតោ អបគច្ឆតិ. សេសពោជ្ឈង្គេសុបិ ឯសេវ នយោ.

រាជមហាមត្តស្សាតិ រញ្ញោ មហាអមច្ចស្ស, មហតិយា វា ភោគមត្តាយ ភោគប្បមាណេន សមន្នាគតស្ស. នានារត្តានន្តិ នានារង្គរត្តានំ, បូរណត្ថេ សាមិវចនំ, នានារត្តេហីតិ អត្ថោ. ទុស្សករណ្ឌកោតិ ទុស្សបេឡា. ទុស្សយុគន្តិ វត្ថយុគលំ. បារុបិតុន្តិ អច្ឆាទេតុំ. ឥមស្មិំ សុត្តន្តេ ថេរស្ស ផលពោជ្ឈង្គា កថិតា. យទា ហិ ថេរោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ សីសំ កត្វា ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, តទា ឥតរេ តទន្វយា ហោន្តិ. យទា ធម្មវិចយាទីសុ អញ្ញតរំ, តទា សេសាបិ តទន្វយា ហោន្តីតិ ឯវំ ផលសមាបត្តិយា អត្តនោ ចិណ្ណវសីភាវំ ទស្សេន្តោ ថេរោ ឥមំ សុត្តន្តំ កថេសីតិ.

សុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

២១. កថំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឥតិ ចេ ហោតីតិ ពោជ្ឈង្គោតិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ សីសំ កត្វា ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តស្ស អញ្ញេសុ ពោជ្ឈង្គេសុ វិជ្ជមានេសុ ឯវំ អយំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ហោតីតិ ឥតិ ចេ បវត្តស្ស កថំ សោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ហោតីតិ អត្ថោ. យាវតា និរោធូបដ្ឋាតីតិ យត្តកេន កាលេន និរោធោ ឧបដ្ឋាតិ, យត្តកេ កាលេ អារម្មណតោ និព្ពានំ ឧបដ្ឋាតីតិ អត្ថោ. យាវតា អច្ចីតិ យត្តកេន បរិមាណេន ជាលា. កថំ អប្បមាណោ ឥតិ ចេ ហោតីតិ ពោជ្ឈង្គោតិ ន អប្បមាណេបិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គេ វិជ្ជមានេ ឯវំ អយំ អប្បមាណោ ហោតីតិ ឥតិ ចេ បវត្តស្ស សោ អប្បមាណោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ កថំ ហោតីតិ អត្ថោ. បមាណពទ្ធាតិ កិលេសា ច បរិយុដ្ឋានា ច បោនោភវិកសង្ខារា ច បមាណពទ្ធា នាម ហោន្តិ. ‘‘រាគោបមាណករណោ, ទោសោ បមាណករណោ, មោហោ បមាណករណោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៥៩) វចនតោ រាគាទយោ យស្ស ឧប្បជ្ជន្តិ, ‘‘អយំ ឯត្តកោ’’តិ តស្ស បមាណករណតោ បមាណំ នាម. តស្មិំ បមាណេ ពទ្ធា បដិពទ្ធា អាយត្តាតិ កិលេសាទយោ បមាណពទ្ធា នាម ហោន្តិ. កិលេសាតិ អនុសយភូតា, បរិយុដ្ឋានាតិ សមុទាចារប្បត្តកិលេសា. សង្ខារា បោនោភវិកាតិ បុនប្បុនំ ភវករណំ បុនភវោ, បុនភវោ សីលមេតេសន្តិ បោនភវិកា, បោនភវិកា ឯវ បោនោភវិកា. កុសលាកុសលកម្មសង្ខាតា សង្ខារា. អប្បមាណោតិ វុត្តប្បការស្ស បមាណស្ស អភាវេន អប្បមាណោ. មគ្គផលានម្បិ អប្បមាណត្តា តតោ វិសេសនត្ថំ អចលដ្ឋេន អសង្ខតដ្ឋេនាតិ វុត្តំ. ភង្គាភាវតោ អចលោ, បច្ចយាភាវតោ អសង្ខតោ. យោ ហិ អចលោ អសង្ខតោ ច, សោ អតិវិយ បមាណវិរហិតោ ហោតិ.

កថំ សុសមារទ្ធោ ឥតិ ចេ ហោតីតិ ពោជ្ឈង្គោតិ អនន្តរំ វុត្តនយេន យោជេតព្ពំ. វិសមាតិ សយញ្ច វិសមត្តា, វិសមស្ស ច ភាវស្ស ហេតុត្តា វិសមា. សមធម្មោតិ សន្តដ្ឋេន បណីតដ្ឋេន សមោ ធម្មោ. បមាណាភាវតោ សន្តោ. ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ ធម្មានំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០) វចនតោ សព្ពធម្មុត្តមដ្ឋេន បណីតោ. តស្មិំ សមធម្មោតិ វុត្តេ សុសមេ អារទ្ធោ សុសមារទ្ធោ. អាវជ្ជិតត្តាតិ ផលសមាបត្តិយា បវត្តកាលំ សន្ធាយ វុត្តំ. អនុប្បាទាទិសង្ខាតេ និព្ពានេ មនោទ្វារាវជ្ជនស្ស ឧប្បន្នត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. តិដ្ឋតីតិ បវត្តតិ. ឧប្បាទាទីនិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថានិ. សេសពោជ្ឈង្គមូលកេសុបិ វារេសុ ឯសេវ នយោ.

ពោជ្ឈង្គកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. មេត្តាកថា

មេត្តាកថាវណ្ណនា

២២. ឥទានិ ពោជ្ឈង្គកថានន្តរំ កថិតាយ ពោជ្ឈង្គកថាគតិយា សុត្តន្តបុព្ពង្គមាយ មេត្តាកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា. តត្ថ សុត្តន្តេ តាវ អាសេវិតាយាតិ អាទរេន សេវិតាយ. ភាវិតាយាតិ វឌ្ឍិតាយ. ពហុលីកតាយាតិ បុនប្បុនំ កតាយ. យានីកតាយាតិ យុត្តយានសទិសាយ កតាយ. វត្ថុកតាយាតិ បតិដ្ឋានដ្ឋេន វត្ថុ វិយ កតាយ. អនុដ្ឋិតាយាតិ បច្ចុបដ្ឋិតាយ. បរិចិតាយាតិ សមន្តតោ ចិតាយ ឧបចិតាយ. សុសមារទ្ធាយាតិ សុដ្ឋុ សមារទ្ធាយ សុកតាយ. អានិសំសាតិ គុណា. បាដិកង្ខាតិ បដិកង្ខិតព្ពា ឥច្ឆិតព្ពា. សុខំ សុបតីតិ យថា សេសជនា សម្បរិវត្តមានា កាកច្ឆមានា ទុក្ខំ សុបន្តិ, ឯវំ អសុបិត្វា សុខំ សុបតិ. និទ្ទំ ឱក្កន្តោបិ សមាបត្តិំ សមាបន្នោ វិយ ហោតិ. សុខំ បដិពុជ្ឈតីតិ យថា អញ្ញេ និត្ថុនន្តា វិជម្ភន្តា សម្បរិវត្តន្តា ទុក្ខំ បដិពុជ្ឈន្តិ, ឯវំ អបដិពុជ្ឈិត្វា វិកសមានមិវ បទុមំ សុខំ និព្ពិការំ បដិពុជ្ឈតិ. ន បាបកំ សុបិនំ បស្សតីតិ សុបិនំ បស្សន្តោបិ ភទ្ទកមេវ សុបិនំ បស្សតិ. ចេតិយំ វន្ទន្តោ វិយ បូជំ ករោន្តោ វិយ ធម្មំ សុណន្តោ វិយ ច ហោតិ. យថា បនញ្ញេ អត្តានំ ចោរេហិ បរិវារិតំ វិយ វាឡេហិ ឧបទ្ទុតំ វិយ បបាតេ បតន្តំ វិយ ច បស្សន្តិ, ន ឯវំ បាបកំ សុបិនំ បស្សតិ. មនុស្សានំ បិយោ ហោតីតិ ឧរេ អាមុត្តមុត្តាហារោ វិយ សីសេ បិឡន្ធមាលា វិយ ច មនុស្សានំ បិយោ ហោតិ មនាបោ. អមនុស្សានំ បិយោ ហោតីតិ យថេវ ច មនុស្សានំ, ឯវំ អមនុស្សានម្បិ បិយោ ហោតិ. ទេវតា រក្ខន្តីតិ បុត្តមិវ មាតាបិតរោ ទេវតា រក្ខន្តិ. នាស្ស អគ្គិ វា វិសំ វា សត្ថំ វា កមតីតិ មេត្តាវិហារិស្ស កាយេ អគ្គិ វា វិសំ វា សត្ថំ វា ន កមតិ ន បវិសតិ, នាស្ស កាយំ វិកោបេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តុវដំ ចិត្តំ សមាធិយតីតិ មេត្តាវិហារិនោ ខិប្បមេវ ចិត្តំ សមាធិយតិ, នត្ថិ តស្ស ទន្ធាយិតត្តំ. មុខវណ្ណោ វិប្បសីទតីតិ ពន្ធនា បមុត្តតាលបក្កំ វិយ ចស្ស វិប្បសន្នវណ្ណំ មុខំ ហោតិ. អសម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតីតិ មេត្តាវិហារិនោ សម្មោហមរណំ នាម នត្ថិ, អសម្មូឡ្ហោ និទ្ទំ ឱក្កមន្តោ វិយ កាលំ ករោតិ. ឧត្តរិ អប្បដិវិជ្ឈន្តោតិ មេត្តាសមាបត្តិតោ ឧត្តរិំ អរហត្តំ អធិគន្តុំ អសក្កោន្តោ ឥតោ ចវិត្វា សុត្តប្បពុទ្ធោ វិយ ព្រហ្មលោកូបគោ ហោតីតិ ព្រហ្មលោកំ ឧបបជ្ជតីតិ អត្ថោ.

មេត្តានិទ្ទេសេ អនោធិសោ ផរណាតិ ឱធិ មរិយាទា, ន ឱធិ អនោធិ. តតោ អនោធិសោ, អនោធិតោតិ អត្ថោ, និប្បទេសតោ ផុសនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឱធិសោតិ បទេសវសេន. ទិសាផរណាតិ ទិសាសុ ផរណា. សព្ពេតិ អនវសេសបរិយាទានំ. សត្តាតិបទស្ស អត្ថោ ញាណកថាមាតិកាវណ្ណនាយំ វុត្តោ, រុឡ្ហីសទ្ទេន បន វីតរាគេសុបិ អយំ វោហារោ វត្តតិ វិលីវមយេបិ ពីជនិវិសេសេ តាលវណ្ដវោហារោ វិយ. អវេរាតិ វេររហិតា. អព្យាបជ្ជាតិ ព្យាបាទរហិតា. អនីឃាតិ និទ្ទុក្ខា. អនិគ្ឃាតិបិ បាឋោ. សុខី អត្តានំបរិហរន្តូតិ សុខិតា ហុត្វា អត្តភាវំ វត្តយន្តុ. ‘‘អវេរា’’តិ ច សកសន្តានេ ច បរេ បដិច្ច, បរសន្តានេ ច ឥតរេ បដិច្ច វេរាភាវោ ទស្សិតោ, ‘‘អព្យាបជ្ជា’’តិអាទីសុ វេរាភាវា តម្មូលកព្យាបាទាភាវោ, ‘‘អនីឃា’’តិ ព្យាបាទាភាវា តម្មូលកទុក្ខាភាវោ, ‘‘សុខី អត្តានំ បរិហរន្តូ’’តិ ទុក្ខាភាវាសុខេន អត្តភាវបរិហរណំ ទស្សិតន្តិ ឯវមេត្ថ វចនសម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោតិ. ឥមេសុ ច ‘‘អវេរា ហោន្តូ’’តិអាទីសុ ចតូសុបិ វចនេសុ យំ យំ បាកដំ ហោតិ, តស្ស តស្ស វសេន មេត្តាយ ផរតិ.

បាណាតិអាទីសុ បាណនតាយ បាណា, អស្សាសបស្សាសាយត្តវុត្តិតាយាតិ អត្ថោ. ភូតត្តា ភូតា, អភិនិព្ពត្តាតិ អត្ថោ. បុំ វុច្ចតិ និរយោ, តំ បុំ គលន្តិ គច្ឆន្តីតិ បុគ្គលា. អត្តភាវោ វុច្ចតិ សរីរំ, ខន្ធបញ្ចកមេវ វា, តំ ឧបាទាយ បញ្ញត្តិមត្តសព្ភាវតោ, តស្មិំ អត្តភាវេ បរិយាបន្នា បរិច្ឆិន្នា អន្តោគធាតិ អត្តភាវបរិយាបន្នា. យថា ច សត្តាតិ វចនំ, ឯវំ សេសានិបិ រុឡ្ហីវសេន អារោបេត្វា សព្ពានេតានិ សព្ពសត្តវេវចនានីតិ វេទិតព្ពានិ. កាមញ្ច អញ្ញានិបិ ‘‘សព្ពេ ជន្តូ សព្ពេ ជីវា’’តិអាទីនិ សព្ពសត្តវេវចនានិ អត្ថិ, បាកដវសេន បន ឥមានេវ បញ្ច គហេត្វា ‘‘បញ្ចហាការេហិ អនោធិសោ ផរណា មេត្តាចេតោវិមុត្តី’’តិ វុច្ចតិ. យេ បន ‘‘សត្តា បាណា’’តិអាទីនំ ន កេវលំ វចនមត្តតោវ, អថ ខោ អត្ថតោបិ នានត្តមេវ ឥច្ឆេយ្យុំ, តេសំ អនោធិសោ ផរណា វិរុជ្ឈតិ. តស្មា តថា អត្ថំ អគ្គហេត្វា ឥមេសុ បញ្ចសុ អាការេសុ អញ្ញតរវសេន អនោធិសោ មេត្តាយ ផរតិ.

ឱធិសោ ផរណេ បន ឥត្ថិយោ បុរិសាតិ លិង្គវសេន វុត្តំ, អរិយា អនរិយាតិ អរិយបុថុជ្ជនវសេន, ទេវាមនុស្សា វិនិបាតិកាតិ ឧបបត្តិវសេន. ទិសាផរណេបិ ទិសាវិភាគំ អកត្វា សព្ពទិសាសុ ‘‘សព្ពេ សត្តា’’តិអាទិនា នយេន ផរណតោ អនោធិសោ ផរណា ហោតិ, សព្ពទិសាសុ ‘‘សព្ពា ឥត្ថិយោ’’តិអាទិនា នយេន ផរណតោ ឱធិសោ ផរណា.

យស្មា បន អយំ តិវិធាបិ មេត្តាផរណា អប្បនាបត្តចិត្តស្ស វសេន វុត្តា, តស្មា តីសុ វារេសុ អប្បនា គហេតព្ពា. អនោធិសោ ផរណេ តាវ ‘‘សព្ពេ សត្តា អវេរា ហោន្តូ’’តិ ឯកា, ‘‘អព្យាបជ្ជា ហោន្តូ’’តិ ឯកា ‘‘អនីឃា ហោន្តូ’’តិ ឯកា, ‘‘សុខី អត្តានំ បរិហរន្តូ’’តិ ឯកា. តានិបិ ហិ ចត្តារិ ហិតោបសំហារវសេនេវ វុត្តានិ. ហិតោបសំហារលក្ខណា ហិ មេត្តា. ឥតិ ‘‘សត្តា’’តិអាទីសុ បញ្ចសុ អាការេសុ ចតស្សន្នំ ចតស្សន្នំ អប្បនានំ វសេន វីសតិ អប្បនា ហោន្តិ, ឱធិសោ ផរណេ ‘‘សព្ពា ឥត្ថិយោ’’តិអាទីសុ សត្តសុ អាការេសុ ចតស្សន្នំ ចតស្សន្នំ វសេន អដ្ឋវីសតិ អប្បនា. ទិសាផរណេ បន ‘‘សព្ពេ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ សត្តា’’តិអាទិនា នយេន ឯកមេកិស្សា ទិសាយ វីសតិ វីសតិ កត្វា ទ្វេ សតានិ, ‘‘សព្ពា បុរត្ថិមាយ ទិសាយ ឥត្ថិយោ’’តិអាទិនា នយេន ឯកមេកិស្សា ទិសាយ អដ្ឋវីសតិ អដ្ឋវីសតិ កត្វា អសីតិ ទ្វេ សតានីតិ ចត្តារិ សតានិ អសីតិ ច អប្បនា. ឥតិ សព្ពានិបិ ឥធ វុត្តានិ អដ្ឋវីសាធិកានិ បញ្ច អប្បនាសតានិ ហោន្តិ. យថា ច មេត្តាយ តិវិធេន ផរណា វុត្តា, តថា ករុណាមុទិតាឧបេក្ខានម្បិ វុត្តាវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

១. ឥន្ទ្រិយវារវណ្ណនា

២៣. អថ មេត្តូបសំហារាការំ ឥន្ទ្រិយាទិបរិភាវនញ្ច ទស្សេតុំ សព្ពេសំ សត្តានំ បីឡនំ វជ្ជេត្វាតិអាទិមាហ. តត្ថ បីឡនន្តិ អព្ភន្តរតោ សរីរបីឡនំ. ឧបឃាតន្តិ ពាហិរតោ សរីរោបឃាតំ. សន្តាបន្តិ យថា តថា វា ចិត្តសន្តាបនំ. បរិយាទានន្តិ បកតិយា ជីវិតាទិបរិក្ខយំ. វិហេសន្តិ បរតោ ជីវិតវិហេឋនំ. វជ្ជេត្វាតិ បីឡនាទីសុ ឯកេកំ អត្តនោ ចិត្តេនេវ អបនេត្វា. ឥមានិ បីឡនាទីនិ បញ្ច បទានិ មេត្តោបសំហារស្ស បដិបក្ខវិវជ្ជនវសេន វុត្តានិ, អបីឡនាយាតិអាទីនិ មេត្តោបសំហារវសេន. អបីឡនាយាតិ អបីឡនាការេន, សព្ពេ សត្តេ មេត្តាយតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ សេសេសុបិ. មា វេរិនោ មា ទុក្ខិនោ មា ទុក្ខិតត្តាតិ ឥមានិបិ តីណិ មេត្តោបសំហារស្ស បដិបក្ខបដិក្ខេបវចនានិ. មា-វចនស្ស មា ហោន្តូតិ អត្ថោ. អវេរិនោ សុខិនោ សុខិតត្តាតិ ឥមានិ តីណិ មេត្តោបសំហារវចនានិ. ‘‘អព្យាបជ្ជា អនីឃា’’តិ ឥទំ ទ្វយំ ‘‘សុខិនោ’’តិ វចនេន សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. សុខិតត្តាតិ តស្សេវ សុខស្ស និច្ចប្បវត្តិទស្សនំ. ‘‘សុខិតត្តា’’តិ ច ‘‘សុខី អត្តានំ បរិហរន្តូ’’តិ ច អត្ថតោ ឯកំ. ‘‘អបីឡនាយា’’តិអាទីហិ វា អព្យាបជ្ជានីឃវចនានិ សង្គហិតានិ. អដ្ឋហាការេហីតិ ‘‘អបីឡនាយា’’តិអាទយោ បញ្ច មេត្តោបសំហារាការា ‘‘អវេរិនោ ហោន្តូ’’តិអាទយោ តយោ មេត្តោបសំហារាការាតិ ឥមេហិ អដ្ឋហាការេហិ. មេត្តាយតីតិ សិនិយ្ហតិ. តំ ធម្មំ ចេតយតីតិ តំ ហិតោបសំហារំ ចេតយតិ អភិសន្ទហតិ, បវត្តេតីតិ អត្ថោ. សព្ពព្យាបាទបរិយុដ្ឋានេហិ វិមុច្ចតីតិ មេត្តាយ បដិបក្ខភូតេហិ សព្ពេហិ ព្យាបាទសមុទាចារេហិ វិក្ខម្ភនតោ វិមុច្ចតិ. មេត្តា ច ចេតោ ច វិមុត្តិ ចាតិ ឯកាយេវ មេត្តា តិធា វណ្ណិតា.

អវេរិនោ ខេមិនោ សុខិនោតិ ឥមានិ តីណិ បទានិ បុព្ពេ វុត្តេ អាការេ សង្ខេបេន សង្គហេត្វា វុត្តានិ. សទ្ធាយ អធិមុច្ចតីតិអាទិនា នយេន វុត្តានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ មេត្តាយ សម្បយុត្តានិយេវ. អាសេវនាតិអាទីសុ ឆសុ វារេសុ អាសេវីយតិ ឯតេហិ មេត្តាតិ អាសេវនា. តថា ភាវនា ពហុលីកម្មំ. អលង្ការាតិ វិភូសនា. ស្វាលង្កតាតិ សុដ្ឋុ អលង្កតា ភូសិតា. បរិក្ខារាតិ សម្ភារា. សុបរិក្ខតាតិ សុដ្ឋុ សម្ភតា. បរិវារាតិ រក្ខនដ្ឋេន. បុន អាសេវនាទីនិ អដ្ឋវីសតិ បទានិ មេត្តាយ វណ្ណភណនត្ថំ វុត្តានិ. តត្ថ បារិបូរីតិ បរិបុណ្ណភាវា. សហគតាតិ មេត្តាយ សហគតា. តថា សហជាតាទយោ. បក្ខន្ទនាតិ មេត្តាយ បវិសនា, បក្ខន្ទតិ ឯតេហិ មេត្តាតិ វា បក្ខន្ទនា. តថា សំសីទនាទយោ. ឯតំ សន្តន្តិ ផស្សនាតិ ឯសា មេត្តា សន្តាតិ ឯតេហិ ផស្សនា ហោតីតិ ឯតំ សន្តន្តិ ផស្សនា ‘‘ឯតទគ្គ’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ១.១៨៨ អាទយោ) វិយ នបុំសកវចនំ. ស្វាធិដ្ឋិតាតិ សុដ្ឋុ បតិដ្ឋិតា. សុសមុគ្គតាតិ សុដ្ឋុ សមុស្សិតា. សុវិមុត្តាតិ អត្តនោ អត្តនោ បច្ចនីកេហិ សុដ្ឋុ វិមុត្តា. និព្ពត្តេន្តីតិ មេត្តាសម្បយុត្តា ហុត្វា មេត្តំ និព្ពត្តេន្តិ. ជោតេន្តីតិ បាកដំ ករោន្តិ. បតាបេន្តីតិ វិរោចេន្តិ.

២-៤. ពលាទិវារត្តយវណ្ណនា

២៤-២៧. ឥន្ទ្រិយវារេ វុត្តនយេនេវ ពលវារោបិ វេទិតព្ពោ. ពោជ្ឈង្គមគ្គង្គវារា បរិយាយេន វុត្តា, ន យថាលក្ខណវសេន. មគ្គង្គវារេ សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវា មេត្តាយ បុព្ពភាគវសេន វុត្តា, ន អប្បនាវសេន. ន ហិ ឯតេ មេត្តាយ សហ ភវន្តិ. សព្ពេសំ បាណានន្តិអាទីនំ សេសវារានម្បិ សត្តវារេ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. មេត្តាភាវនាវិធានំ បន វិសុទ្ធិមគ្គតោ (វិសុទ្ធិ. ១.២៤០ អាទយោ) គហេតព្ពន្តិ.

មេត្តាកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. វិរាគកថា

វិរាគកថាវណ្ណនា

២៨. ឥទានិ មគ្គបយោជនបរិយោសានាយ មេត្តាកថាយ អនន្តរំ កថិតាយ វិរាគសង្ខាតមគ្គបុព្ពង្គមាយ វិរាគកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា. តត្ថ បឋមំ តាវ ‘‘និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ វិរាគា វិមុច្ចតី’’តិ (មហាវ ២៣) វុត្តានំ ទ្វិន្នំ សុត្តន្តបទានំ អត្ថំ និទ្ទិសិតុកាមេន វិរាគោ មគ្គោ, វិមុត្តិ ផលន្តិ ឧទ្ទេសោ ឋបិតោ. តត្ថ បឋមំ វចនត្ថំ តាវ និទ្ទិសិតុកាមោ កថំ វិរាគោ មគ្គោតិអាទិមាហ. តត្ថ វិរជ្ជតីតិ វិរត្តា ហោតិ. សេសានិ មគ្គញាណនិទ្ទេសេ វុត្តត្ថានិ. វិរាគោតិ យស្មា សម្មាទិដ្ឋិ វិរជ្ជតិ, តស្មា វិរាគោ នាមាតិ អត្ថោ. សោ ច វិរាគោ យស្មា វិរាគារម្មណោ…បេ… វិរាគេ បតិដ្ឋិតោ, តស្មា ច វិរាគោតិ ឯវំ ‘‘វិរាគារម្មណោ’’តិអាទីនំ បញ្ចន្នំ វចនានំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ វិរាគារម្មណោតិ និព្ពានារម្មណោ. វិរាគគោចរោតិ និព្ពានវិសយោ. វិរាគេ សមុទាគតោតិ និព្ពានេ សមុប្បន្នោ. វិរាគេ ឋិតោតិ បវត្តិវសេន និព្ពានេ ឋិតោ. វិរាគេ បតិដ្ឋិតោតិ អនិវត្តនវសេន និព្ពានេ បតិដ្ឋិតោ.

និព្ពានញ្ច វិរាគោតិ និព្ពានំ វិរាគហេតុត្តា វិរាគោ. និព្ពានារម្មណតាជាតាតិ និព្ពានារម្មណេ ជាតា, និព្ពានារម្មណភាវេន វា ជាតា. តេ មគ្គសម្បយុត្តា សព្ពេវ ផស្សាទយោ ធម្មា វិរជ្ជនដ្ឋេន វិរាគា ហោន្តីតិ វិរាគា នាម ហោន្តិ. សហជាតានីតិ សម្មាទិដ្ឋិសហជាតានិ សម្មាសង្កប្បាទីនិ សត្ត មគ្គង្គានិ. វិរាគំ គច្ឆន្តីតិ វិរាគោ មគ្គោតិ វិរាគំ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា គច្ឆន្តីតិ វិរាគារម្មណត្តា វិរាគោ នាម, មគ្គនដ្ឋេន មគ្គោ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. ឯកេកម្បិ មគ្គង្គំ មគ្គោតិ នាមំ លភតិ. ឥតិ ឯកេកស្ស អង្គស្ស មគ្គត្តេ វុត្តេ សម្មាទិដ្ឋិយាបិ មគ្គត្តំ វុត្តមេវ ហោតិ. តស្មាយេវ ច ឯតេន មគ្គេនាតិ អដ្ឋ មគ្គង្គានិ គហេត្វា វុត្តំ. ពុទ្ធា ចាតិ បច្ចេកពុទ្ធាបិ សង្គហិតា. តេបិ ហិ ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, ពុទ្ធា តថាគតោ ច អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ បច្ចេកពុទ្ធោ ចា’’តិ (អ. និ. ២.៥៧) វុត្តត្តា ពុទ្ធាយេវ. អគតន្តិ អនមតគ្គេ សំសារេ អគតបុព្ពំ. ទិសន្តិ សកលាយបដិបត្តិយា ទិស្សតិ អបទិស្សតិ អភិសន្ទហីយតីតិ ទិសា, សព្ពពុទ្ធេហិ វា បរមំ សុខន្តិ ទិស្សតិ អបទិស្សតិ កថីយតីតិ ទិសា, សព្ពទុក្ខំ វា ទិស្សន្តិ វិស្សជ្ជេន្តិ ឧជ្ឈន្តិ ឯតាយាតិ ទិសា. តំ ទិសំ. អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិ កិំ វុត្តំ ហោតិ? យោ សោ អដ្ឋង្គិកោ ធម្មសមូហោ, សោ ឯតេន និព្ពានំ គច្ឆន្តីតិ គមនដ្ឋេន មគ្គោ នាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. បុថុសមណព្រាហ្មណានំ បរប្បវាទានន្តិ វិសុំ វិសុំ សមណានំ ព្រាហ្មណានញ្ច ឥតោ អញ្ញលទ្ធិកានំ. អគ្គោតិ តេសំ សេសមគ្គានំ វិសិដ្ឋោ. សេដ្ឋោតិ សេសមគ្គតោ អតិវិយ បសំសនីយោ. មោក្ខោតិ មុខេ សាធុ, សេសមគ្គានំ អភិមុខេ អយមេវ សាធូតិ អត្ថោ. ឧត្តមោតិ សេសមគ្គេ អតិវិយ ឧត្តិណ្ណោ. បវរោតិ សេសមគ្គតោ នានប្បការេហិ សំភជនីយោ. ឥតីតិ ការណត្ថេ និបាតោ. តស្មា ភគវតា ‘‘មគ្គានំ អដ្ឋង្គិកោ សេដ្ឋោ’’តិ វុត្តោតិ អធិប្បាយោ. វុត្តញ្ហិ ភគវតា –

‘‘មគ្គានដ្ឋង្គិកោ សេដ្ឋោ, សច្ចានំ ចតុរោ បទា;

វិរាគោ សេដ្ឋោ ធម្មានំ, ទ្វិបទានញ្ច ចក្ខុមា’’តិ. (ធ. ប. ២៧៣);

តំ ឥធ វិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘មគ្គានំ អដ្ឋង្គិកោ សេដ្ឋោ’’តិ វុត្តំ. សេសវារេសុបិ ឥមិនា ច នយេន ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ច អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ទស្សនវិរាគោតិអាទីសុ ទស្សនសង្ខាតោ វិរាគោ ទស្សនវិរាគោ. ឥន្ទ្រិយដ្ឋតោ ពលស្ស វិសិដ្ឋត្តា ឥធ ឥន្ទ្រិយតោ ពលំ បឋមំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អាធិបតេយ្យដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយានីតិអាទិ ឥន្ទ្រិយាទីនំ អត្ថវិភាវនា, ន វិរាគស្ស. តថដ្ឋេន សច្ចាតិ សច្ចញាណំ វេទិតព្ពំ. សីលវិសុទ្ធីតិ សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវា. ចិត្តវិសុទ្ធីតិ សម្មាសមាធិ. ទិដ្ឋិវិសុទ្ធីតិ សម្មាទិដ្ឋិសង្កប្បា. វិមុត្តដ្ឋេនាតិ តំតំមគ្គវជ្ឈកិលេសេហិ មុត្តដ្ឋេន. វិជ្ជាតិ សម្មាទិដ្ឋិ. វិមុត្តីតិ សមុច្ឆេទវិមុត្តិ. អមតោគធំ និព្ពានំ បរិយោសានដ្ឋេន មគ្គោតិ មគ្គផលបច្ចវេក្ខណាហិ មគ្គីយតីតិ មគ្គោ.

ឥមស្មិំ វិរាគនិទ្ទេសេ វុត្តា ធម្មា សព្ពេបិ មគ្គក្ខណេយេវ. វិមុត្តិនិទ្ទេសេ ផលក្ខណេ. តស្មា ឆន្ទមនសិការាបិ មគ្គផលសម្បយុត្តា.

២៩. វិរាគនិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ វិមុត្តិនិទ្ទេសេបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ផលំ បនេត្ថ បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តត្តា វិមុត្តិ, និព្ពានំ និស្សរណវិមុត្តត្តា វិមុត្តិ. ‘‘សហជាតានិ សត្តង្គានី’’តិអាទីនិ វចនានិ ឥធ ន លព្ភន្តីតិ ន វុត្តានិ. សយំ ផលវិមុត្តត្តា បរិច្ចាគដ្ឋេន វិមុត្តីតិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

វិរាគកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. បដិសម្ភិទាកថា

១. ធម្មចក្កបវត្តនវារវណ្ណនា

៣០. ឥទានិ វិរាគសង្ខាតមគ្គវសេន សិទ្ធំ បដិសម្ភិទាបភេទំ ទស្សេន្តេន កថិតាយ ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តន្តបុព្ពង្គមាយ បដិសម្ភិទាកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា. សុត្តន្តេ តាវ ពារាណសិយន្តិ ពារាណសា នាម នទី, ពារាណសាយ អវិទូរេ ភវា នគរី ពារាណសី. តស្សំ ពារាណសិយំ. ឥសិបតនេ មិគទាយេតិ ឥសីនំ បតនុប្បតនវសេន ឯវំលទ្ធនាមេ មិគានំ អភយទានទិន្នដ្ឋានត្តា មិគទាយសង្ខាតេ អារាមេ. តត្ថ ហិ ឧប្បន្នុប្បន្នា សព្ពញ្ញុឥសយោ បតន្តិ, ធម្មចក្កប្បវត្តនត្ថំ និសីទន្តីតិ អត្ថោ. នន្ទមូលកបព្ភារតោ សត្តាហច្ចយេន និរោធសមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតា អនោតត្តទហេ កតមុខធោវនកិច្ចា អាកាសេន អាគន្ត្វា បច្ចេកពុទ្ធឥសយោបេត្ថ សមោសរណវសេន បតន្តិ, ឧបោសថត្ថញ្ច អនុបោសថត្ថញ្ច សន្និបតន្តិ, គន្ធមាទនំ បដិគច្ឆន្តា ច តតោ ច ឧប្បតន្តីតិបិ ឥមិនា ឥសីនំ បតនុប្បតនវសេន តំ ‘‘ឥសិបតន’’ន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘ឥសិបទន’’ន្តិបិ បាឋោ. បញ្ចវគ្គិយេតិ –

‘‘កោណ្ឌញ្ញោ ភទ្ទិយោ វប្បោ, មហានាមោ ច អស្សជិ;

ឯតេ បញ្ច មហាថេរា, បញ្ចវគ្គាតិ វុច្ចរេ’’តិ. –

ឯវំ វុត្តានំ បញ្ចន្នំ ភិក្ខូនំ វគ្គោ បញ្ចវគ្គោ. តស្មិំ បញ្ចវគ្គេ ភវា តំបរិយាបន្នត្តាតិ បញ្ចវគ្គិយា, តេ បញ្ចវគ្គិយេ. ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ ទីបង្ករទសពលស្ស បាទមូលេ កតាភិនីហារតោ បដ្ឋាយ បារមិយោ បូរេន្តោ អនុបុព្ពេន បច្ឆិមភវំ បត្វា បច្ឆិមភវេ ច កតាភិនិក្ខមនោ អនុបុព្ពេន ពោធិមណ្ឌំ បត្វា តត្ថ អបរាជិតបល្លង្កេ និសិន្នោ មារពលំ ភិន្ទិត្វា បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរិត្វា មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធេត្វា បច្ឆិមយាមាវសានេ ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឧន្នាទេន្តោ សម្បកម្បេន្តោ សព្ពញ្ញុតំ បត្វា សត្ត សត្តាហានិ ពោធិមណ្ឌេ វីតិនាមេត្វា មហាព្រហ្មុនា អាយាចិតធម្មទេសនា ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេត្វា លោកានុគ្គហេន ពារាណសិំ គន្ត្វា បញ្ចវគ្គិយេ ភិក្ខូ សញ្ញាបេត្វា ធម្មចក្កំ បវត្តេតុកាមោ អាមន្តេសិ.

ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, អន្តាតិ ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, កោដ្ឋាសា. ឥមស្ស បន វចនស្ស សមុទាហារេន សមុទាហារនិគ្ឃោសោ ហេដ្ឋា អវីចិំ ឧបរិ ភវគ្គំ បត្វា ទសសហស្សិំ លោកធាតុំ បត្ថរិត្វា អដ្ឋាសិ, តស្មិំយេវ សមយេ អដ្ឋារសកោដិសង្ខា ព្រហ្មានោ សមាគច្ឆិំសុ. បច្ឆិមទិសាយ សូរិយោ អត្ថង្គមេតិ, បុរត្ថិមាយ ទិសាយ ឧត្តរាសាឡ្ហនក្ខត្តេន យុត្តោ បុណ្ណចន្ទោ ឧគ្គច្ឆតិ. តស្មិំ សមយេ ភគវា ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តន្តំ អារភន្តោ ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, អន្តា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ បព្ពជិតេនាតិ គិហិសំយោជនំ វត្ថុកាមំ ឆេត្វា បព្ពជិតេន. ន សេវិតព្ពាតិ ន វលញ្ជេតព្ពា. បព្ពជិតានំយេវ វិសេសតោ បដិបត្តិយា ភាជនភូតត្តា ‘‘បព្ពជិតេន ន សេវិតព្ពា’’តិ វុត្តំ. យោ ចាយំ កាមេសុ កាមសុខល្លិកានុយោគោតិ យោ ច អយំ វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមសុខស្ស, កិលេសកាមសុខនិស្សយស្ស វា អនុយោគោ. ហីនោតិ លាមកោ. គម្មោតិ គាមវាសីនំ សន្តកោ. បោថុជ្ជនិកោតិ បុថុជ្ជនេន អន្ធពាលជនេន អាចិណ្ណោ. អនរិយោតិ ន អរិយោ. អថ វា ន វិសុទ្ធានំ ឧត្តមានំ អរិយានំ សន្តកោ. អនត្ថសំហិតោតិ ន អត្ថសំហិតោ, សុខាវហការណំ អនិស្សិតោតិ អត្ថោ. អត្តកិលមថានុយោគោតិ អត្តនោ កិលមថស្ស អនុយោគោ, អត្តនោ ទុក្ខករណន្តិ អត្ថោ. ទុក្ខោតិ កណ្ដកាបស្សយសេយ្យាទីហិ អត្តមារណេហិ ទុក្ខាវហោ. តបស្សីហិ ‘‘ឧត្តមំ តបោ’’តិ គហិតត្តា តេសំ ចិត្តានុរក្ខនត្ថំ ឥធ ‘‘ហីនោ’’តិ ន វុត្តំ, បព្ពជិតានំ ធម្មត្តា ‘‘គម្មោ’’តិ ច, គិហីហិ អសាធារណត្តា ‘‘បោថុជ្ជនិកោ’’តិ ច ន វុត្តំ. តត្ថ បន កេហិចិ បព្ពជិតបដិញ្ញេហិ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទេហិ ‘‘យតោ ខោ, ភោ, អយំ អត្តា បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គិភូតោ បរិចារេតិ, ឯត្តាវតា ខោ, ភោ, អយំ អត្តា ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានប្បត្តោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.៩៤) គហិតត្តា តេសំ ចិត្តានុរក្ខនត្ថញ្ច បច្ចុប្បន្នេ សុខត្តា ច តស្ស ធម្មសមាទានស្ស ‘‘ទុក្ខោ’’តិ ន វុត្តំ. កាមសុខល្លិកានុយោគោ បច្ចុប្បន្នេ តណ្ហាទិដ្ឋិសំកិលិដ្ឋសុខត្តា អាយតិញ្ច ទុក្ខវិបាកត្តា តទនុយុត្តានំ តណ្ហាទិដ្ឋិពន្ធនពទ្ធត្តា ច ន សេវិតព្ពោ, អត្តកិលមថានុយោគោ បច្ចុប្បន្នេ ទិដ្ឋិសំកិលិដ្ឋទុក្ខត្តា អាយតិញ្ច ទុក្ខវិបាកត្តា តទនុយុត្តានំ ទិដ្ឋិពន្ធនពទ្ធត្តា ច ន សេវិតព្ពោ, ឯតេ ខោតិ តេ ឯតេ. អនុបគម្មាតិ ន ឧបគន្ត្វា. មជ្ឈិមាតិ សំកិលិដ្ឋសុខទុក្ខានំ អភាវា មជ្ឈេ ភវាតិ មជ្ឈិមា. សា ឯវ និព្ពានំ បដិបជ្ជន្តិ ឯតាយាតិ បដិបទា. អភិសម្ពុទ្ធាតិ បដិវិទ្ធា. ចក្ខុករណីតិអាទីសុ បញ្ញាចក្ខុំ ករោតីតិ ចក្ខុករណី. ញាណករណីតិ តស្សេវ វេវចនំ. ឧបសមាយាតិ កិលេសូបសមាយ. អភិញ្ញាយាតិ ចតុន្នំ សច្ចានំ អភិជាននត្ថាយ. សម្ពោធាយាតិ តេសំយេវ សម្ពុជ្ឈនត្ថាយ. និព្ពានាយាតិ និព្ពានសច្ឆិកិរិយត្ថាយ. អថ វា ទស្សនមគ្គញាណំ ករោតីតិ ចក្ខុករណី. ភាវនាមគ្គញាណំ ករោតីតិ ញាណករណី. សព្ពកិលេសានំ ឧបសមាយ. សព្ពធម្មានំ អភិញ្ញាយ. អរហត្តផលសម្ពោធាយ. កិលេសានញ្ច ខន្ធានញ្ច និព្ពានាយ. សច្ចកថា អភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេសេ វុត្តា.

ឯវំ ភគវា សច្ចានិ បកាសេត្វា អត្តនិ កតពហុមានានំ តេសំ អត្តនោ បដិវេធក្កមំ សុត្វា បដិបត្តិយា ពហុមានារោបនេន បដិបត្តិយំ ឋត្វា សច្ចប្បដិវេធំ បស្សន្តោ ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចន្តិ មេ, ភិក្ខវេតិអាទិនា អត្តនោ បដិវេធក្កមំ ទស្សេសិ. តត្ថ អននុស្សុតេសូតិ ន អនុស្សុតេសុ, បរំ អនុគន្ត្វា អស្សុតេសូតិ អត្ថោ. ចក្ខូតិអាទីនំ អត្ថោ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ, ឥទំ ទុក្ខសមុទយំ, ឥទំ ទុក្ខនិរោធំ, ឥទំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ចន្តិ ចតុន្នំ សច្ចានំ ទស្សនបដិវេធោ សេខភូមិយំ. បរិញ្ញេយ្យំ បហាតព្ពំ សច្ឆិកាតព្ពំ ភាវេតព្ពន្តិ ចតុន្នំ សច្ចានំ ភាវនាបដិវេធោ សេខភូមិយំយេវ. បរិញ្ញាតំ បហីនំ សច្ឆិកតំ ភាវិតន្តិ ចតុន្នំ សច្ចានំ បច្ចវេក្ខណា អសេខភូមិយំ.

តិបរិវដ្ដន្តិ សច្ចញាណកិច្ចញាណកតញាណសង្ខាតានំ តិណ្ណំ បរិវដ្ដានំ វសេន តយោ បរិវដ្ដា អស្សាតិ តិបរិវដ្ដំ. ឯត្ថ ហិ ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ, ឥទំ ទុក្ខសមុទយំ, ឥទំ ទុក្ខនិរោធំ, ឥទំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ច’’ន្តិ ឯវំ ចតូសុ សច្ចេសុ យថាភូតញាណំ សច្ចញាណំ នាម. តេសុយេវ ‘‘បរិញ្ញេយ្យំ បហាតព្ពំ សច្ឆិកាតព្ពំ ភាវេតព្ព’’ន្តិ ឯវំ កត្តព្ពកិច្ចជាននញាណំ កិច្ចញាណំ នាម. ‘‘បរិញ្ញាតំ បហីនំ សច្ឆិកតំ ភាវិត’’ន្តិ ឯវំ តស្ស កិច្ចស្ស កតភាវជាននញាណំ កតញាណំ នាម. ទ្វាទសាការន្តិ តេសំយេវ ឯកេកស្មិំ សច្ចេ តិណ្ណំ តិណ្ណំ អាការានំ វសេន ទ្វាទស អាការា អស្សាតិ ទ្វាទសាការំ. ញាណទស្សនន្តិ ឯតេសំ តិបរិវដ្ដានំ ទ្វាទសន្នំ អាការានំ វសេន ឧប្បន្នំ ញាណសង្ខាតំ ទស្សនំ. អត្តមនាតិ សកមនា. សត្តានញ្ហិ សុខកាមត្តា ទុក្ខបដិកូលត្តា បីតិសោមនស្សយុត្តមនោ សកមនោ នាម, បីតិសោមនស្សេហិ អត្តមនា គហិតមនា ព្យាបិតមនាតិ វា អត្ថោ. អភិនន្ទុន្តិ អភិមុខា ហុត្វា នន្ទិំសុ. វេយ្យាករណេតិ សុត្តន្តេ. និគ្គាថកោ ហិ សុត្តន្តោ កេវលំ អត្ថស្ស ព្យាករណតោ វេយ្យាករណំ នាម. ភញ្ញមានេតិ កថិយមានេ. វត្តមានសមីបេ វត្តមានវចនំ កតំ, ភណិតេតិ អត្ថោ. វិរជន្តិ វិគតរាគាទិរជំ. វីតមលន្តិ វិគតរាគាទិមលំ. រាគាទយោ ហិ អជ្ឈោត្ថរណដ្ឋេន រជោ នាម, ទូសនដ្ឋេន មលំ នាម. ធម្មចក្ខុន្តិ កត្ថចិ បឋមមគ្គញាណំ, កត្ថចិ អាទីនិ តីណិ មគ្គញាណានិ, កត្ថចិ ចតុត្ថមគ្គញាណម្បិ. ឥធ បន បឋមមគ្គញាណមេវ. យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្មន្តិ វិបស្សនាវសេន ឯវំ បវត្តស្ស ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទីតិ អត្ថោ.

ធម្មចក្កេតិ បដិវេធញាណេ ច ទេសនាញាណេ ច. ពោធិបល្លង្កេ និសិន្នស្ស ហិ ភគវតោ ចតូសុ សច្ចេសុ ទ្វាទសាការំ បដិវេធញាណម្បិ ឥសិបតនេ និសិន្នស្ស ទ្វាទសាការមេវ សច្ចទេសនាយ បវត្តកទេសនាញាណម្បិ ធម្មចក្កំ នាម. ឧភយម្បិ ហេតំ ទសពលស្ស បវត្តញាណមេវ. តំ ឥមាយ ទេសនាយ បកាសេន្តេន ភគវតា ធម្មចក្កំ បវត្តិតំ នាម. តំ បនេតំ ធម្មចក្កំ យាវ អញ្ញាតកោណ្ឌញ្ញត្ថេរោ អដ្ឋារសហិ ព្រហ្មកោដីហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ ន បតិដ្ឋាតិ, តាវ ភគវា បវត្តេតិ នាម, បតិដ្ឋិតេ បន បវត្តិតំ នាម. តំ សន្ធាយ ‘‘បវត្តិតេ ច ភគវតា ធម្មចក្កេ’’តិ វុត្តំ.

ភុម្មា ទេវាតិ ភូមដ្ឋកា ទេវា. សទ្ទមនុស្សាវេសុន្តិ ឯកប្បហារេនេវ សាធុការំ ទត្វា ឯតំ ភគវតាតិអាទីនិ វទន្តា សទ្ទំ អនុស្សាវយិំសុ. អប្បដិវត្តិយន្តិ ‘‘នយិទំ តថា’’តិ បដិលោមំ វត្តេតុំ អសក្កុណេយ្យំ. សន្និបតិតា ចេត្ថ ទេវព្រហ្មានោ ទេសនាបរិយោសានេ ឯកប្បហារេនេវ សាធុការំ អទំសុ, សន្និបាតំ អនាគតា បន ភុម្មទេវាទយោ តេសំ តេសំ សទ្ទំ សុត្វា សាធុការមទំសូតិ វេទិតព្ពំ. តេសុ បន បព្ពតរុក្ខាទីសុ និព្ពត្តា ភុម្មទេវា. តេ ចាតុមហារាជិកបរិយាបន្នា ហោន្តាបិ ឥធ វិសុំ កត្វា វុត្តា. ចាតុមហារាជិកាតិ ច ធតរដ្ឋវិរូឡ្ហកវិរូបក្ខកុវេរសង្ខាតា ចតុមហារាជា ទេវតា ឯតេសន្តិ ចាតុមហារាជិកា. តេ សិនេរុវេមជ្ឈេ ហោន្តិ. តេសុ បព្ពតដ្ឋកាបិ អត្ថិ អាកាសដ្ឋកាបិ. តេសំ បរម្បរា ចក្កវាឡបព្ពតំ បត្តា. ខិឌ្ឌាបទោសិកា មនោបទោសិកា សីតវលាហកា ឧណ្ហវលាហកា ចន្ទិមា ទេវបុត្តោ សូរិយោ ទេវបុត្តោតិ ឯតេ សព្ពេបិ ចាតុមហារាជិកទេវលោកដ្ឋា ឯវ. តេត្តិំស ជនា តត្ថ ឧប្បន្នាតិ តាវតិំសា. អបិច ‘‘តាវតិំសា’’តិ តេសំ ទេវានំ នាមមេវាតិបិ វុត្តំ. តេបិ អត្ថិ បព្ពតដ្ឋកា អត្ថិ អាកាសដ្ឋកា. តេសំ បរម្បរា ចក្កវាឡបព្ពតំ បត្តា, តថា យាមាទីនំ. ឯកទេវលោកេបិ ហិ ទេវានំ បរម្បរា ចក្កវាឡបព្ពតំ អប្បត្តា នាម នត្ថិ. ទិព្ពំ សុខំ យាតា បយាតា សម្បត្តាតិ យាមា. តុដ្ឋា បហដ្ឋាតិ តុសិតា. បកតិបដិយត្តារម្មណតោ អតិរេកេន រមិតុកាមកាលេ យថារុចិតេ ភោគេ និម្មិនិត្វា និម្មិនិត្វា រមន្តីតិ និម្មានរតី. ចិត្តាចារំ ញត្វា បរនិម្មិតេសុ ភោគេសុ វសំ វត្តេន្តីតិ បរនិម្មិតវសវត្តី. ព្រហ្មកាយេ ព្រហ្មឃដាយ និយុត្តាតិ ព្រហ្មកាយិកា. សព្ពេបិ បញ្ចវោការព្រហ្មានោ គហិតា.

តេន ខណេនាតិ វចនំ វិសេសេត្វា តេន មុហុត្តេនាតិ វុត្តំ. មុហុត្តសង្ខាតេន ខណេន, ន បរមត្ថខណេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. យាវ ព្រហ្មលោកាតិ ព្រហ្មលោកំ អន្តោកត្វា. សទ្ទោតិ សាធុការសទ្ទោ. ទសសហស្សីតិ ទសសហស្សចក្កវាឡវតី. សង្កម្បីតិ ឧទ្ធំ ឧគ្គច្ឆន្តី សុដ្ឋុ កម្បិ. សម្បកម្បីតិ ឧទ្ធំ ឧគ្គច្ឆន្តី អធោ ឱក្កមន្តី សុដ្ឋុ បកម្បិ. សម្បវេធីតិ ចតុទិសា គច្ឆន្តី សុដ្ឋុ បវេធិ. សម្ពុទ្ធភាវាយ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមន្តេ ច ពោធិសត្តេ តតោ និក្ខមន្តេ ច មហាបថវី បុញ្ញតេជេន អកម្បិត្ថ, អភិសម្ពោធិយំ បដិវេធញាណតេជេន. ធម្មចក្កប្បវត្តនេ ទេសនាញាណតេជេន សាធុការំ ទាតុកាមា វិយ បថវី ទេវតានុភាវេន អកម្បិត្ថ, អាយុសង្ខារោស្សជ្ជនេ មហាបរិនិព្ពានេ ច ការុញ្ញេន ចិត្តសង្ខោភំ អសហមានា វិយ បថវី ទេវតានុភាវេន អកម្បិត្ថ. អប្បមាណោតិ វុទ្ធប្បមាណោ. ឧឡារោតិ ឯត្ថ ‘‘ឧឡារានិ ឧឡារានិ ខាទនីយានិ ខាទន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៦៦) មធុរំ ឧឡារន្តិ វុត្តំ. ‘‘ឧឡារាយ វត្ថភោគាយ ចិត្តំ ន នមតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៩.២០) បណីតំ ឧឡារន្តិ វុត្តំ. ‘‘ឧឡារាយ ខលុ ភវំ វច្ឆាយនោ សមណំ គោតមំ បសំសាយ បសំសតី’’តិអាទីសុ សេដ្ឋំ ឧឡារន្តិ វុត្តំ. ឥធ បន ‘‘វិបុលោ ឧឡារោ’’តិ វុត្តោ. ឱភាសោតិ ទេសនាញាណានុភាវេន ច ទេវតានុភាវេន ច ជាតឱភាសោ. លោកេតិ ចក្កវាឡស្ស ទសសហស្សិយំយេវ. អតិក្កម្មេវ ទេវានំ ទេវានុភាវន្តិ ទេវានំ អយមានុភាវោ – និវត្ថវត្ថប្បភា ទ្វាទស យោជនានិ ផរតិ, តថា សរីរស្ស អលង្ការស្ស វិមានស្ស ច. តំ ទេវានំ ទេវានុភាវំ អតិក្កមិត្វាយេវាតិ អត្ថោ. ឧទានន្តិ សោមនស្សញាណមយិកំ ឧទាហារំ. ឧទានេសីតិ ឧទាហរិ. អញ្ញាសិ វត, ភោ កោណ្ឌញ្ញោតិ ឥមស្សបិ ឧទានស្ស ឧទាហរណឃោសោ ទសសហស្សិលោកធាតុំ ផរិត្វា អដ្ឋាសិ. អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោតិ ភុសំ ញាតកោណ្ឌញ្ញោតិ អត្ថោ.

ចក្ខុអាទីនំ និទ្ទេសេ ទស្សនដ្ឋេនាតិអាទីសុ ឯកមេវ ញាណំ យថាវុត្តស្ស នេយ្យស្ស ចក្ខុ វិយ ទស្សនកិច្ចករណេន ចក្ខុ. ញាណកិច្ចករណេន ញាណំ. នានប្បការតោ ជាននកិច្ចករណេន បញ្ញា. អនវសេសបដិវេធករណេន វិជ្ជា. សព្ពថា ឱភាសកិច្ចករណេន អាលោកោ នាមាតិ អត្ថោ. ចក្ខុំ ធម្មោតិអាទីសុបិ ឯកំយេវ ញាណំ កិច្ចនានត្តេន បញ្ចធា វណ្ណិតំ. អារម្មណាតិ ឧបត្ថម្ភនដ្ឋេន. គោចរាតិ វិសយដ្ឋេន. ទស្សនដ្ឋេនាតិអាទីសុ ញាណកិច្ចំ បញ្ចធា វុត្តំ. ឥមិនា នយេន តីសុ វារេសុ ឯកេកស្មិំ បញ្ច បញ្ច កត្វា បន្នរស ធម្មា, បន្នរស អត្ថា, ទ្វីសុ បន្នរសកេសុ តិំស និរុត្តិយោ, បន្នរសសុ ធម្មេសុ បន្នរសសុ អត្ថេសុ តិំសាយ និរុត្តីសូតិ សដ្ឋិ ញាណានិ វេទិតព្ពានិ. សេសអរិយសច្ចេសុបិ ឯសេវ នយោ. ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ ឯកេកស្មិំ អរិយសច្ចេ បន្នរសន្នំ បន្នរសន្នំ ធម្មានំ អត្ថានញ្ច វសេន សដ្ឋិ ធម្មា, សដ្ឋិ អត្ថា, សដ្ឋិយា ធម្មេសុ សដ្ឋិយា អត្ថេសុ ច វីសសតំ និរុត្តិយោ, វីសាធិកំ សតន្តិ អត្ថោ. សដ្ឋិយា ធម្មេសុ សដ្ឋិយា អត្ថេសុ វីសុត្តរសតេ និរុត្តីសូតិ ឯវំ ចត្តារីសញ្ច ទ្វេ ច ញាណសតានិ.

២-៣. សតិបដ្ឋានវារាទិវណ្ណនា

៣១-៣២. សតិបដ្ឋានសុត្តន្តបុព្ពង្គមេ ឥទ្ធិបាទសុត្តន្តបុព្ពង្គមេ ច បដិសម្ភិទានិទ្ទេសេ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ ច គណនា ច វេទិតព្ពា.

៤-៨. សត្តពោធិសត្តវារាទិវណ្ណនា

៣៣-៣៧. សត្តន្នំ ពោធិសត្តានំ សុត្តន្តេសុ ឯកេកស្មិំយេវ សមុទយេ ចក្ខាទយោ បញ្ច, និរោធេ បញ្ចាតិ ទស ធម្មា, សមុទយេ ទស្សនដ្ឋាទយោ បញ្ច, និរោធេ បញ្ចាតិ ទស អត្ថា, តេសំ វសេន វីសតិ និរុត្តិយោ ចត្តារីសំ ញាណានិ. សត្ត ឯកតោ កត្វា វុត្តគណនា សុវិញ្ញេយ្យា ឯវ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណវសេន វុត្តបដិសម្ភិទានិទ្ទេសេ ឯកេកមូលកេសុ ‘‘ញាតោ ទិដ្ឋោ វិទិតោ សច្ឆិកតោ ផស្សិតោ បញ្ញាយា’’តិ (បដិ. ម. ១.១២១) ឥមេសុ បញ្ចសុ វចនេសុ ឯកេកស្មិំយេវ ចក្ខាទយោ បញ្ច, ទស្សនដ្ឋាទយោ បញ្ចាតិ បញ្ចបញ្ចកានំ វសេន បញ្ចវីសតិ ធម្មា, បញ្ចវីសតិ អត្ថា, តទ្ទិគុណា និរុត្តិយោ, តទ្ទិគុណានិ ញាណានិ ញេយ្យានិ. បញ្ច ឯកតោ កត្វា វុត្តវារេបិ បញ្ចក្ខត្តុំ បញ្ច បញ្ចវីសតិ កត្វា បញ្ចវីសសតំ ធម្មា, បញ្ចវីសសតំ អត្ថា, តទ្ទិគុណា និរុត្តិយោ, តទ្ទិគុណានិ ញាណានិ ញេយ្យានិ. អឌ្ឍតេយ្យានីតិ ចេត្ថ ទ្វេ សតានិ ច បញ្ញាសញ្ច. ខន្ធាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមិនាវ នយេន សច្ចវារបដិសម្ភិទាវារេ ច ធម្មាទិគណនា វេទិតព្ពា.

៩. ឆពុទ្ធធម្មវារវណ្ណនា

៣៨. ពុទ្ធធម្មវារេ ទិយឌ្ឍសតន្តិ ឆក្ខត្តុំ បញ្ចវីសតិ សតញ្ច បញ្ញាសញ្ច ហោន្តិ, តទ្ទិគុណា និរុត្តិយោ តទ្ទិគុណានិ ញាណានិ. បដិសម្ភិទាធិករណេតិ បដិសម្ភិទាធិការេ. អឌ្ឍនវធម្មសតានីតិ បឋមំ វុត្តេសុ ចតូសុ សច្ចេសុ សដ្ឋិ, ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សដ្ឋិ, ចតូសុ សម្មប្បធានេសុ សដ្ឋិ, សត្តពោធិសត្តវេយ្យាករណេសុ សត្តតិ, អភិញ្ញដ្ឋាទីសុ បញ្ចសុ បញ្ចវីសសតំ, ខន្ធដ្ឋាទីសុ បញ្ចសុ បញ្ចវីសសតំ, បុន ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ សតំ, ចតូសុ បដិសម្ភិទាសុ សតំ, ឆសុ ពុទ្ធធម្មេសុ ទិយឌ្ឍសតន្តិ ឯវំ អដ្ឋសតានិ ច បញ្ញាសញ្ច ធម្មា ហោន្តិ. ឯវំ អត្ថាបិ តត្តកា ឯវ ហោន្តិ. ឯវមេវ សច្ចាទីសុ តីសុ ឋានេសុ វីសសតំ និរុត្តិយោ, សត្តសុ វេយ្យាករណេសុ ចត្តារីសសតំ និរុត្តិយោ, អភិញ្ញដ្ឋាទីសុ ខន្ធដ្ឋាទីសុ ច អឌ្ឍតេយ្យានិ អឌ្ឍតេយ្យានិ និរុត្តិសតានិ, អរិយសច្ចេសុ បដិសម្ភិទាសុ ច ទ្វេ ទ្វេ និរុត្តិសតានិ, ពុទ្ធធម្មេសុ តីណិ និរុត្តិសតានីតិ ឯវំ និរុត្តិសហស្សញ្ច សត្តនិរុត្តិសតានិ ច ហោន្តិ. ឯវមេវ សច្ចាទីសុ តីសុ ឋានេសុ ចត្តារីសាធិកានិ ទ្វេ ទ្វេ ញាណសតានិ, សត្តសុ វេយ្យាករណេសុ អសីតិអធិកានិ ទ្វេ ញាណសតានិ, អភិញ្ញដ្ឋាទីសុ ខន្ធដ្ឋាទីសុ ច បញ្ចបញ្ចញាណសតានិ, សច្ចេសុ បដិសម្ភិទាសុ ច ចត្តារិ ចត្តារិ ញាណសតានិ, ពុទ្ធធម្មេសុ ឆ ញាណសតានីតិ ឯវំ តីណិ ច ញាណសហស្សានិ ចត្តារិ ច ញាណសតានិ ហោន្តីតិ.

បដិសម្ភិទាកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ធម្មចក្កកថា

១. សច្ចវារវណ្ណនា

៣៩. បុន ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តន្តមេវ បុព្ពង្គមំ កត្វា កថិតាយ ធម្មចក្កកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា. តត្ថ ទុក្ខវត្ថុកាតិ ឯកាភិសមយវសេន ទុក្ខំ វត្ថុ ឯតេសន្តិ ទុក្ខវត្ថុកា. តទេវ ទុក្ខំ វិសេសេត្វា សច្ចវត្ថុកាតិអាទិមាហ. តត្ថ សច្ចំ អារម្មណំ ឧបត្ថម្ភោ ឯតេសន្តិ សច្ចារម្មណា. សច្ចំ គោចរោ វិសយោ ឯតេសន្តិ សច្ចគោចរា. សច្ចសង្គហិតាតិ មគ្គសច្ចេន សង្គហិតា. សច្ចបរិយាបន្នាតិ មគ្គសច្ចាយត្តា. សច្ចេ សមុទាគតាតិ ទុក្ខបរិជាននេន ទុក្ខសច្ចេ សមុប្បន្នា. តថា តត្ថេវ ឋិតា បតិដ្ឋិតា ច.

៤០. ឥទានិ ‘‘បវត្តិតេ ច ភគវតា ធម្មចក្កេ’’តិ វុត្តំ ធម្មចក្កំ និទ្ទិសិតុកាមោ ធម្មចក្កន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ទុវិធំ ធម្មចក្កំ បដិវេធធម្មចក្កំ ទេសនាធម្មចក្កញ្ច. បដិវេធធម្មចក្កំ ពោធិបល្លង្កេ, ទេសនាធម្មចក្កំ ឥសិបតនេ. ធម្មញ្ច បវត្តេតិ ចក្កញ្ចាតិ បដិវេធធម្មចក្កំ វុត្តំ, ចក្កញ្ច បវត្តេតិ ធម្មញ្ចាតិ ទេសនាធម្មចក្កំ. កថំ? ភគវា ហិ ពោធិបល្លង្កេ និសិន្នោ មគ្គក្ខណេ ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គង្គាទិភេទំ ធម្មញ្ច បវត្តេតិ, សោយេវ ច ធម្មោ កិលេសសត្តុឃាតាយ បវត្តនតោ បហរណចក្កំ វិយាតិ ចក្កញ្ច. ធម្មំ បវត្តេន្តោយេវ ភគវា តំ ចក្កំ បវត្តេតិ នាម. ឯតេន ធម្មោយេវ ចក្កន្តិ កម្មធារយសមាសតា វុត្តា ហោតិ. ឥសិបតនេ និសិន្នោ ភគវា ធម្មទេសនក្ខណេ វេនេយ្យសន្តានេ កិលេសសត្តុឃាតាយ បវត្តនតោ បហរណចក្កសទិសំ ទេសនាចក្កញ្ច បវត្តេតិ, វេនេយ្យសន្តានេ ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គង្គាទិភេទំ ធម្មចក្កញ្ច បវត្តេតិ. ឯតេន ធម្មោ ច ចក្កញ្ច ធម្មចក្កន្តិ ទ្វន្ទសមាសតា វុត្តា ហោតិ. យស្មា បន បវត្តកេ សតិ បវត្តនា នាម ហោតិ, តស្មា សព្ពត្ថាបិ ‘‘បវត្តេតី’’តិ វុត្តំ, បវត្តនដ្ឋេន បន ‘‘ចក្ក’’ន្តិ វុត្តំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ធម្មេន បវត្តេតីតិ ធម្មចក្កន្តិអាទីនិ ទេសនាធម្មចក្កមេវ សន្ធាយ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ.

តត្ថ ធម្មេន បវត្តេតីតិ យថាសភាវត្តា ធម្មេន បវត្តំ ចក្កន្តិ ធម្មចក្កន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ធម្មចរិយាយ បវត្តេតីតិ វេនេយ្យសន្តានេ ធម្មត្ថាយ បវត្តំ ចក្កន្តិ ធម្មចក្កន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ធម្មេ ឋិតោតិអាទីហិ ភគវតោ ធម្មភូតតា ធម្មស្សាមិតា ច វុត្តា ហោតិ. យថាហ – ‘‘សោ ហាវុសោ, ភគវា ជានំ ជានាតិ បស្សំ បស្សតិ ចក្ខុភូតោ ញាណភូតោ ធម្មភូតោ ព្រហ្មភូតោ វត្តា បវត្តា អត្ថស្ស និន្នេតា អមតស្ស ទាតា ធម្មស្សាមី តថាគតោ’’តិ (ម. និ. ១.២០៣). តស្មា តេហិ ធម្មស្ស ចក្កន្តិ ធម្មចក្កន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឋិតោតិ វិសយីភាវេន ឋិតោ. បតិដ្ឋិតោតិ អចលភាវេន បតិដ្ឋិតោ. វសិប្បត្តោតិ ឥស្សរភាវំ បត្តោ. បារមិប្បត្តោតិ កោដិប្បត្តោ. វេសារជ្ជប្បត្តោតិ វិសារទភាវំ បត្តោ. ធម្មេ បតិដ្ឋាបេន្តោតិអាទីហិ វេនេយ្យសន្តានមបេក្ខិត្វា វុត្តេហិ បន វចនេហិ ធម្មស្សាមិតាយ ច ធម្មត្ថាយ ចក្កន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ធម្មំ សក្ករោន្តោតិហអាទីហិ ធម្មត្ថាយ ចក្កន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យោ ហិ ធម្មំ សក្ការាទិវសេន បវត្តេតិ, សោ ធម្មត្ថំ បវត្តេតិ. ធម្មំ សក្ករោន្តោតិ យថា កតោ សោ ធម្មោ សុកតោ ហោតិ, ឯវមេវ នំ ករោន្តោ. ធម្មំ គរុំ ករោន្តោតិ តស្មិំ គារវុប្បត្តិយា តំ គរុំ ករោន្តោ. ធម្មំ មានេន្តោតិ ធម្មំ បិយញ្ច ភាវនីយញ្ច កត្វា វិហរន្តោ. ធម្មំ បូជេន្តោតិ តំ អបទិសិត្វា ទេសនាបដិបត្តិបូជាយ បូជំ ករោន្តោ. ធម្មំ អបចាយមានោតិ តស្សេវ ធម្មស្ស សក្ការគរុការេហិ នីចវុត្តិតំ ករោន្តោ. ធម្មទ្ធជោ ធម្មកេតូតិ តំ ធម្មំ ធជមិវ បុរក្ខត្វា កេតុមិវ ច ឧក្ខិបិត្វា បវត្តិយា ធម្មទ្ធជោ ធម្មកេតុ ច ហុត្វាតិ អត្ថោ. ធម្មាធិបតេយ្យោតិ ធម្មាធិបតិតោ អាគតោ ភាវនាធម្មវសេនេវ ច សព្ពកិរិយានំ ករណេន ធម្មាធិបតេយ្យោ ហុត្វា. តំ ខោ បន ធម្មចក្កំ អប្បដិវត្តិយន្តិ កេនចិ និវត្តេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អប្បដិហតបវត្តិតា វុត្តា. តស្មា សោ ធម្មោ បវត្តនដ្ឋេន ចក្កន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

សទ្ធិន្ទ្រិយំ ធម្មោ, តំ ធម្មំ បវត្តេតីតិ វេនេយ្យសន្តានេ មគ្គសម្បយុត្តសទ្ធិន្ទ្រិយុប្បាទនេន តំ សទ្ធិន្ទ្រិយំ ធម្មំ បវត្តេតីតិ អត្ថោ. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ. សច្ចាតិ សច្ចញាណានិ. វិបស្សនា ច វិជ្ជា ច មគ្គញាណមេវ. អនុប្បាទេ ញាណន្តិ អរហត្តផលេ ញាណំ. តម្បិ វេនេយ្យសន្តានេ បវត្តេតិយេវ, និព្ពានញ្ច បដិវេធំ ករោន្តោ បវត្តេតិយេវ នាម.

សមុទយវារាទីសុ សមុទយវត្ថុកា និរោធវត្ថុកា មគ្គវត្ថុកាតិ វិសេសបទំ ទស្សេត្វា សង្ខិត្តា. ឯត្ថាបិ វុត្តសទិសំ បឋមំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

២-៣. សតិបដ្ឋានវារាទិវណ្ណនា

៤១-៤២. សតិបដ្ឋានឥទ្ធិបាទបុព្ពង្គមវារាបិ មគ្គក្ខណវសេន វុត្តា. តេបិ តត្ថ តត្ថ វិសេសបទំ ទស្សេត្វា សង្ខិត្តាតិ.

ធម្មចក្កកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. លោកុត្តរកថា

លោកុត្តរកថាវណ្ណនា

៤៣. ឥទានិ លោកុត្តរធម្មវតិយា ធម្មចក្កកថាយ អនន្តរំ កថិតាយ លោកុត្តរកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា. តត្ថ លោកុត្តរបទស្ស អត្ថោ និទ្ទេសវារេ អាវិ ភវិស្សតិ. ចត្តារោ សតិបដ្ឋានាតិអាទយោ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា យថាយោគំ មគ្គផលសម្បយុត្តា. តេ ពុជ្ឈនដ្ឋេន ពោធីតិ ឯវំលទ្ធនាមស្ស អរិយស្ស បក្ខេ ភវត្តា ពោធិបក្ខិយា នាម. បក្ខេ ភវត្តាតិ ឧបការភាវេ ឋិតត្តា. តេសុ អារម្មណេសុ ឱក្កន្តិត្វា បក្ខន្ទិត្វា ឧបដ្ឋានតោ ឧបដ្ឋានំ, សតិយេវ ឧបដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ. កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ បនស្ស អសុភទុក្ខានិច្ចានត្តាការគហណវសេន សុភសុខនិច្ចអត្តសញ្ញាបហានកិច្ចសាធនវសេន ច បវត្តិតោ ចតុធា ភេទោ ហោតិ. តស្មា ចត្តារោ សតិបដ្ឋានាតិ វុច្ចតិ. បទហន្តិ ឯតេនាតិ បធានំ, សោភនំ បធានំ សម្មប្បធានំ, សម្មា វា បទហន្តិ ឯតេនាតិ សម្មប្បធានំ, សោភនំ វា តំ កិលេសវិរូបបវត្តវិរហិតតោ បធានញ្ច ហិតសុខនិប្ផាទកដ្ឋេន សេដ្ឋភាវាវហនតោ បធានភាវករណតោ វាតិ សម្មប្បធានំ. វីរិយស្សេតំ អធិវចនំ. តយិទំ ឧប្បន្នានុប្បន្នានំ អកុសលានំ បហានានុប្បត្តិកិច្ចំ, អនុប្បន្នុប្បន្នានញ្ច កុសលានំ ឧប្បត្តិដ្ឋិតិកិច្ចំ សាធយតីតិ ចតុព្ពិធំ ហោតិ. តស្មា ចត្តារោ សម្មប្បធានាតិ វុច្ចតិ. និប្ផត្តិបរិយាយេន ឥជ្ឈនដ្ឋេន, ឥជ្ឈន្តិ ឯតាយ សត្តា ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តីតិ ឥមិនា វា បរិយាយេន ឥទ្ធិ, តស្សា សម្បយុត្តាយ បុព្ពង្គមដ្ឋេន ផលភូតាយ បុព្ពភាគការណដ្ឋេន ច ឥទ្ធិយា បាទោតិ ឥទ្ធិបាទោ. សោ ឆន្ទវីរិយចិត្តវីមំសាវសេន ចតុព្ពិធោវ ហោតិ. តស្មា ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទាតិ វុច្ចតិ. អស្សទ្ធិយកោសជ្ជបមាទវិក្ខេបសម្មោហានំ អភិភវនតោ អភិភវនសង្ខាតេន អធិបតិយដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយំ. អស្សទ្ធិយាទីហិ អនភិភវនីយតោ អកម្បិយដ្ឋេន ពលំ. តទុភយម្បិ សទ្ធាវីរិយសតិសមាធិបញ្ញាវសេន បញ្ចវិធំ ហោតិ. តស្មា បញ្ចិន្ទ្រិយានិ បញ្ច ពលានីតិ វុច្ចន្តិ. ពុជ្ឈនកសត្តស្ស បន អង្គភាវេន សតិអាទយោ សត្ត ធម្មា ពោជ្ឈង្គា, និយ្យានដ្ឋេន ច សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ អដ្ឋ មគ្គង្គា ហោន្តិ. តេន វុច្ចតិ សត្ត ពោជ្ឈង្គា អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិ.

ឥតិ ឥមេ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយា ធម្មា បុព្ពភាគេ លោកិយវិបស្សនាយ វត្តមានាយ ចុទ្ទសវិធេន កាយំ បរិគ្គណ្ហតោ ច កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ, នវវិធេន វេទនំ បរិគ្គណ្ហតោ ច វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ, សោឡសវិធេន ចិត្តំ បរិគ្គណ្ហតោ ច ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ, បញ្ចវិធេន ធម្មេ បរិគ្គណ្ហតោ ច ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ. ឥតិ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ អនុប្បន្នបុព្ពំ បរស្ស ឧប្បន្នំ អកុសលំ ទិស្វា ‘‘យថា បដិបន្នស្ស តស្ស តំ ឧប្បន្នំ, ន តថា បដិបជ្ជិស្សាមិ, ឯវំ មេ ឯតំ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ តស្ស អនុប្បាទាយ វាយមនកាលេ បឋមំ សម្មប្បធានំ, អត្តនោ សមុទាចារប្បត្តមកុសលំ ទិស្វា តស្ស បហានាយ វាយមនកាលេ ទុតិយំ, ឥមស្មិំ អត្តភាវេ អនុប្បន្នបុព្ពំ ឈានំ វា វិបស្សនំ វា ឧប្បាទេតុំ វាយមន្តស្ស តតិយំ, ឧប្បន្នំ យថា ន បរិហាយតិ, ឯវំ បុនប្បុនំ ឧប្បាទេន្តស្ស ចតុត្ថំ សម្មប្បធានំ. ឆន្ទំ ធុរំ កត្វា កុសលុប្បាទនកាលេ ឆន្ទិទ្ធិបាទោ, វីរិយំ, ចិត្តំ, វីមំសំ ធុរំ កត្វា កុសលុប្បាទនកាលេ វីមំសិទ្ធិបាទោ. មិច្ឆាវាចាយ វិរមណកាលេ សម្មាវាចា, មិច្ឆាកម្មន្តា, មិច្ឆាជីវា វិរមណកាលេ សម្មាជីវោតិ ឯវំ នានាចិត្តេសុ លព្ភន្តិ. ចតុមគ្គក្ខណេ បន ឯកចិត្តេ លព្ភន្តិ, ផលក្ខណេ ឋបេត្វា ចត្តារោ សម្មប្បធានេ អវសេសា តេត្តិំស លព្ភន្តិ. ឯវំ ឯកចិត្តេ លព្ភមានេសុ ចេតេសុ ឯកាវ និព្ពានារម្មណា សតិ កាយាទីសុ សុភសញ្ញាទិបហានកិច្ចសាធនវសេន ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ វុច្ចតិ. ឯកមេវ ច វីរិយំ អនុប្បន្នុប្បន្នានំ អនុប្បាទាទិកិច្ចសាធនវសេន ‘‘ចត្តារោ សម្មប្បធានា’’តិ វុច្ចតិ. សេសេសុ ហាបនវឌ្ឍនំ នត្ថិ.

អបិច តេសុ –

នវ ឯកវិធា ឯកោ, ទ្វេធាថ ចតុបញ្ចធា;

អដ្ឋធា នវធា ចេវ, ឥតិ ឆទ្ធា ភវន្តិ តេ.

នវ ឯកវិធាតិ ឆន្ទោ ចិត្តំ បីតិ បស្សទ្ធិ ឧបេក្ខា សង្កប្បោ វាចា កម្មន្តោ អាជីវោតិ ឥមេ នវ ឆន្ទិទ្ធិបាទាទិវសេន ឯកវិធាវ ហោន្តិ, អញ្ញកោដ្ឋាសំ ន ភជន្តិ. ឯកោ ទ្វេធាតិ សទ្ធា ឥន្ទ្រិយពលវសេន ទ្វេធា ឋិតា. អថ ចតុបញ្ចធាតិ អថញ្ញោ ឯកោ ចតុធា, អញ្ញោ បញ្ចធា ឋិតោតិ អត្ថោ. តត្ថ សមាធិ ឯកោ ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គង្គវសេន ចតុធា ឋិតោ, បញ្ញា តេសំ ចតុន្នំ ឥទ្ធិបាទកោដ្ឋាសស្ស ច វសេន បញ្ចធា. អដ្ឋធា នវធា ចេវាតិ អបរោ ឯកោ អដ្ឋធា, ឯកោ នវធា ឋិតោតិ អត្ថោ. ចតុសតិបដ្ឋានឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គង្គវសេន សតិ អដ្ឋធា ឋិតា, ចតុសម្មប្បធានឥទ្ធិបាទឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គង្គវសេន វីរិយំ នវធាតិ. ឯវំ –

ចុទ្ទសេវ អសម្ភិន្នា, ហោន្តេតេ ពោធិបក្ខិយា;

កោដ្ឋាសតោ សត្តវិធា, សត្តតិំស បភេទតោ.

សកិច្ចនិប្ផាទនតោ, សរូបេន ច វុត្តិតោ;

សព្ពេវ អរិយមគ្គស្ស, សម្ភវេ សម្ភវន្តិ តេ.

ឯវំ មគ្គផលសម្បយុត្តេ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មេ ទស្សេត្វា បុន តេ មគ្គផលេសុ សង្ខិបិត្វា ចត្តារោ អរិយមគ្គា ចត្តារិ ច សាមញ្ញផលានីតិ អាហ. សមណភាវោ សាមញ្ញំ, ចតុន្នំ អរិយមគ្គានមេតំ នាមំ. សាមញ្ញានំ ផលានិ សាមញ្ញផលានិ. និព្ពានំ បន សព្ពេហិ អសម្មិស្សមេវ. ឥតិ វិត្ថារតោ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយចតុមគ្គចតុផលនិព្ពានានំ វសេន ឆចត្តាលីស លោកុត្តរធម្មា, តតោ សង្ខេបេន ចតុមគ្គចតុផលនិព្ពានានំ វសេន នវ លោកុត្តរធម្មា, តតោបិ សង្ខេបេន មគ្គផលនិព្ពានានំ វសេន តយោ លោកុត្តរធម្មាតិ វេទិតព្ពំ. សតិបដ្ឋានាទីនំ មគ្គផលានញ្ច លោកុត្តរត្តេ វុត្តេ តំសម្បយុត្តានំ ផស្សាទីនម្បិ លោកុត្តរត្តំ វុត្តមេវ ហោតិ. បធានធម្មវសេន បន សតិបដ្ឋានាទយោវ វុត្តា. អភិធម្មេ (ធ. ស. ២៧៧ អាទយោ, ៥០៥ អាទយោ) ច លោកុត្តរធម្មនិទ្ទេសេ មគ្គផលសម្បយុត្តានំ ផស្សាទីនំ លោកុត្តរត្តំ វុត្តមេវាតិ.

លោកំ តរន្តីតិ លោកំ អតិក្កមន្តិ. សព្ពមិធ ឦទិសំ វត្តមានកាលវចនំ ចត្តារោ អរិយមគ្គេ សន្ធាយ វុត្តំ. សោតាបត្តិមគ្គោ ហិ អបាយលោកំ តរតិ, សកទាគាមិមគ្គោ កាមាវចរលោកេកទេសំ តរតិ, អនាគាមិមគ្គោ កាមាវចរលោកំ តរតិ, អរហត្តមគ្គោ រូបារូបាវចរលោកំ តរតិ. លោកា ឧត្តរន្តីតិ លោកា ឧគ្គច្ឆន្តិ. លោកតោតិ ច លោកម្ហាតិ ច តទេវ និស្សក្កវចនំ វិសេសេត្វា ទស្សិតំ. លោកំ សមតិក្កមន្តីតិ បឋមំ វុត្តត្ថមេវ. តត្ថ ឧបសគ្គត្ថំ អនបេក្ខិត្វា វុត្តំ, ឥធ សហ ឧបសគ្គត្ថេន វុត្តំ. លោកំ សមតិក្កន្តាតិ យថាវុត្តំ លោកំ សម្មា អតិក្កន្តា. សព្ពមិធ ឦទិសំ អតីតកាលវចនំ ផលនិព្ពានានិ សន្ធាយ វុត្តំ, សោតាបត្តិផលាទីនិ ហិ យថាវុត្តំ លោកំ អតិក្កមិត្វា ឋិតានិ, សទា និព្ពានំ សព្ពលោកំ អតិក្កមិត្វា ឋិតំ. លោកេន អតិរេកាតិ លោកតោ អធិកភូតា. ឥទំ សព្ពេបិ លោកុត្តរធម្មេ សន្ធាយ វុត្តំ. និស្សរន្តីតិ និគ្គច្ឆន្តិ. និស្សដាតិ និគ្គតា. លោកេ ន តិដ្ឋន្តីតិអាទីនិ អដ្ឋារស វចនានិ សព្ពលោកុត្តរេសុបិ យុជ្ជន្តិ. ន តិដ្ឋន្តីតិ លោកេ អបរិយាបន្នត្តា វុត្តំ. លោកេ ន លិម្បន្តីតិ ខន្ធសន្តានេ វត្តមានាបិ តស្មិំ ន លិម្បន្តីតិ អត្ថោ. លោកេន ន លិម្បន្តីតិ អកតបដិវេធានំ កេនចិ ចិត្តេន, កតបដិវេធានំ អកុសលេន អប្បមត្តេនបិ ចិត្តេន ន លិម្បន្តីតិ អត្ថោ. អសំលិត្តា អនុបលិត្តាតិ ឧបសគ្គេន វិសេសិតំ.

វិប្បមុត្តាតិ អលិត្តត្តមេវ នានាព្យញ្ជនេន វិសេសិតំ. យេ កេចិ ហិ យត្ថ យេន វា អលិត្តា, តេ តត្ថ តេន វា វិប្បមុត្តា ហោន្តិ. លោកា វិប្បមុត្តាតិអាទីនិ តីណិ និស្សក្កវសេន វុត្តានិ. វិសញ្ញុត្តាតិ វិប្បមុត្តត្តវិសេសនំ. យេ កេចិ ហិ យត្ថ យេន យតោ វិប្បមុត្តា, តេ តត្ថ តេន តតោ វិសញ្ញុត្តា នាម ហោន្តិ. លោកា សុជ្ឈន្តីតិ លោកមលំ ធោវិត្វា លោកា សុជ្ឈន្តិ. វិសុជ្ឈន្តីតិ តទេវ ឧបសគ្គេន វិសេសិតំ. វុដ្ឋហន្តីតិ ឧដ្ឋិតា ហោន្តិ. វិវដ្ដន្តីតិ និវដ្ដន្តិ. ន សជ្ជន្តីតិ ន លគ្គន្តិ. ន គយ្ហន្តីតិ ន គណ្ហីយន្តិ. ន ពជ្ឈន្តីតិ ន ពាធីយន្តិ. សមុច្ឆិន្ទន្តីតិ អប្បវត្តិំ ករោន្តិ. យថា ច លោកំ សមុច្ឆិន្នត្តាតិ, តថេវ ‘‘លោកា វិសុទ្ធត្តា’’តិអាទិ វុត្តមេវ ហោតិ. បដិប្បស្សម្ភេន្តីតិ និរោធេន្តិ. អបថាតិអាទីនិ ចត្តារិ សព្ពេសុបិ លោកុត្តរេសុ យុជ្ជន្តិ. អបថាតិ អមគ្គា. អគតីតិ អប្បតិដ្ឋា. អវិសយាតិ អនាយត្តា. អសាធារណាតិ អសមានា. វមន្តីតិ ឧគ្គិលន្តិ. ន បច្ចាវមន្តីតិ វុត្តបដិបក្ខនយេន វុត្តំ, វន្តំ បុន ន អទន្តីតិ អត្ថោ. ឯតេន វន្តស្ស សុវន្តភាវោ វុត្តោ ហោតិ. អនន្តរទុកត្តយេបិ ឯសេវ នយោ. វិសីនេន្តីតិ វិកិរន្តិ វិមុច្ចន្តិ, ន ពន្ធន្តីតិ អត្ថោ. ន ឧស្សីនេន្តីតិ ន វិកិរន្តិ ន វិមុច្ចន្តិ. ‘‘វិសិនេន្តី’’តិ ‘‘ន ឧស្សិនេន្តី’’តិ រស្សំ កត្វា បាឋោ សុន្ទរោ. វិធូបេន្តីតិ និព្ពាបេន្តិ. ន សំធូបេន្តីតិ ន ឧជ្ជលន្តិ. លោកំ សមតិក្កម្ម អភិភុយ្យ តិដ្ឋន្តីតិ សព្ពេបិ លោកុត្តរា ធម្មា លោកំ សម្មា អតិក្កមិត្វា អភិភវិត្វា ច តិដ្ឋន្តីតិ លោកុត្តរា. សព្ពេហិបិ ឥមេហិ យថាវុត្តេហិ បការេហិ លោកុត្តរានំ លោកតោ ឧត្តរភាវោ អធិកភាវោ ច វុត្តោ ហោតីតិ.

លោកុត្តរកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ពលកថា

ពលកថាវណ្ណនា

៤៤. ឥទានិ លោកុត្តរកថាយ អនន្តរំ កថិតាយ លោកុត្តរកថាវតិយា សុត្តន្តបុព្ពង្គមាយ ពលកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា. តត្ថ អាទិតោ សុត្តន្តវសេន បញ្ច ពលានិ ទស្សេត្វា តទញ្ញានិបិ ពលានិ ទស្សេតុកាមោ អបិច អដ្ឋសដ្ឋិ ពលានីតិអាទិមាហ. សព្ពានិបិ តំតំបដិបក្ខេហិ អកម្បិយដ្ឋេន ពលានិ នាម ហោន្តិ. ហិរិពលន្តិអាទីសុ បាបតោ ហិរីយន្តិ ឯតាយាតិ ហិរី, លជ្ជាយេតំ នាមំ. បាបតោ ឱត្តប្បន្តិ ឯតេនាតិ ឱត្តប្បំ, បាបតោ ឧព្ពេគស្សេតំ នាមំ. អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា ហិរី, ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ. អត្តាធិបតិ ហិរី, លោកាធិបតិ ឱត្តប្បំ. លជ្ជាសភាវសណ្ឋិតា ហិរី, ភយសភាវសណ្ឋិតំ ឱត្តប្បំ. សប្បតិស្សវលក្ខណា ហិរី, វជ្ជភីរុកភយទស្សាវិលក្ខណំ ឱត្តប្បំ. សា ឯវ ហិរី អហិរិកេន ន កម្បតីតិ ហិរិពលំ. តទេវ ឱត្តប្បំ អនោត្តប្បេន ន កម្បតីតិ ឱត្តប្បពលំ. អប្បដិសង្ខានេន ន កម្បតីតិ បដិសង្ខានពលំ. ឧបបរិក្ខណបញ្ញាយេតំ នាមំ. វីរិយសីសេន សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេន្តស្ស ឧប្បន្នពលំ ភាវនាពលំ. តថាបវត្តានំ ចតុន្នំ ខន្ធានមេតំ នាមំ. បរិសុទ្ធានិ សីលាទីនិ អនវជ្ជពលំ. ចត្តារិ សង្គហវត្ថូនិ សង្គហពលំ. សង្គហេ ពលន្តិបិ បាឋោ. ទុក្ខមានំ អធិវាសនំ ខន្តិពលំ. ធម្មកថាយ បរេសំ តោសនំ បញ្ញត្តិពលំ. អធិតស្ស អត្ថស្ស អធិគមាបនំ និជ្ឈត្តិពលំ. កុសលេសុ ពហុភាវោ ឥស្សរិយពលំ. កុសលេសុ យថារុចិ បតិដ្ឋានំ អធិដ្ឋានពលំ. ហិរិពលាទីនំ អត្ថោ មាតិកាបទេសុ ព្យញ្ជនវសេន វិសេសតោ យុជ្ជមានំ គហេត្វា វុត្តោ. សមថពលំ វិបស្សនាពលន្តិ ពលប្បត្តា សមថវិបស្សនា ឯវ.