១. យុគនទ្ធកថា

យុគនទ្ធកថាវណ្ណនា

១. ឥទានិ មណ្ឌបេយ្យគុណស្ស អរិយមគ្គស្ស យុគនទ្ធគុណំ ទស្សេន្តេន កថិតាយ សុត្តន្តបុព្ពង្គមាយ យុគនទ្ធកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា. យស្មា បន ធម្មសេនាបតិ ធម្មរាជេ ធរមានេយេវ ធម្មរាជស្ស បរិនិព្ពានសំវច្ឆរេ បរិនិព្ពុតោ, តស្មា ធម្មរាជេ ធរមានេយេវ ធម្មភណ្ឌាគារិកេន ទេសិតំ ឥទំ សុត្តន្តំ តស្សេវ សម្មុខា សុត្វា ឯវំ មេ សុតន្តិអាទិមាហាតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ អាយស្មាតិ បិយវចនំ គរុវចនំ សគារវសប្បតិស្សវចនំ, អាយុមាតិ អត្ថោ. អានន្ទោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ. សោ ហិ ជាយមានោយេវ កុលេ អានន្ទំ ភុសំ តុដ្ឋិំ អកាសិ. តស្មាស្ស ‘‘អានន្ទោ’’តិ នាមំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. កោសម្ពិយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ. តស្ស ហិ នគរស្ស អារាមបោក្ខរណីអាទីសុ តេសុ តេសុ ឋានេសុ កោសម្ពរុក្ខា ឧស្សន្នា អហេសុំ, តស្មា តំ កោសម្ពីតិ សង្ខំ អគមាសិ. ‘‘កុសម្ពស្ស ឥសិនោ អស្សមតោ អវិទូរេ មាបិតត្តា’’តិ ឯកេ.

ឃោសិតារាមេតិ ឃោសិតសេដ្ឋិនា ការិតេ អារាមេ. កោសម្ពិយញ្ហិ តយោ សេដ្ឋិនោ អហេសុំ ឃោសិតសេដ្ឋិ កុក្កុដសេដ្ឋិ បាវារិកសេដ្ឋីតិ. តេ តយោបិ ‘‘លោកេ ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ’’តិ សុត្វា បញ្ចហិ បញ្ចហិ សកដសតេហិ ទានូបករណានិ គាហាបេត្វា សាវត្ថិំ គន្ត្វា ជេតវនសមីបេ ខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា និសិន្នា សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិត្វា សត្ថារំ និមន្តេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស អឌ្ឍមាសមត្តំ មហាទានំ ទត្វា ភគវតោ បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា សកជនបទគមនត្ថំ ភគវន្តំ យាចិត្វា ‘‘សុញ្ញាគារេ ខោ គហបតយោ តថាគតា អភិរមន្តី’’តិ ភគវតា វុត្តេ ‘‘ទិន្នា នោ ភគវតា បដិញ្ញា’’តិ ញត្វា អតិវិយ តុដ្ឋា ទសពលំ វន្ទិត្វា និក្ខន្តា អន្តរាមគ្គេ យោជនេ យោជនេ ភគវតោ និវាសត្ថំ វិហារំ ការេន្តា អនុបុព្ពេន កោសម្ពិំ បត្វា អត្តនោ អត្តនោ អារាមេ មហន្តំ ធនបរិច្ចាគំ កត្វា ភគវតោ វិហារេ ការាបយិំសុ. តត្ថ ឃោសិតសេដ្ឋិនា ការិតោ ឃោសិតារាមោ នាម អហោសិ, កុក្កុដសេដ្ឋិនា ការិតោ កុក្កុដារាមោ នាម, បាវារិកសេដ្ឋិនា អម្ពវនេ ការិតោ បាវារិកម្ពវនំ នាម. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឃោសិតសេដ្ឋិនា ការិតេ អារាមេ’’តិ.

អាវុសោ ភិក្ខវោតិ ឯត្ថ ពុទ្ធា ភគវន្តោ សាវកេ អាលបន្តា ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ អាលបន្តិ. សាវកា បន ‘‘ពុទ្ធេហិ សទិសា មា ហោមា’’តិ ‘‘អាវុសោ’’តិ បឋមំ វត្វា បច្ឆា ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ វទន្តិ. ពុទ្ធេហិ ច អាលបិតេ ភិក្ខុសង្ឃោ ‘‘ភទន្តេ’’តិ បដិវចនំ ទេតិ, សាវកេហិ អាលបិតេ ‘‘អាវុសោ’’តិ.

យោ ហិ កោចីតិ អនិយមវចនំ. ឯតេន តាទិសានំ សព្ពភិក្ខូនំ បរិយាទានំ. មម សន្តិកេតិ មម សមីបេ. អរហត្តប្បត្តន្តិ អត្តនា អរហត្តស្ស បត្តំ. នបុំសកេ ភាវេ សិទ្ធវចនំ. អរហត្តំ បត្តន្តិ វា បទច្ឆេទោ, អត្តនា បត្តំ អរហត្តន្តិ អត្ថោ. អរហត្តប្បត្តំ អត្តានន្តិ វា បាឋសេសោ. ចតូហិ មគ្គេហីតិ ឧបរិ វុច្ចមានេហិ ចតូហិ បដិបទាមគ្គេហិ, ន អរិយមគ្គេហិ. ‘‘ចតូហិ មគ្គេហី’’តិ វិសុញ្ច វុត្តត្តា កស្សចិ អរហតោ បឋមស្ស អរិយមគ្គស្ស ធម្មុទ្ធច្ចបុព្ពង្គមោ មគ្គោ, ឯកស្ស អរិយមគ្គស្ស សមថបុព្ពង្គមោ, ឯកស្ស វិបស្សនាបុព្ពង្គមោ, ឯកស្ស យុគនទ្ធបុព្ពង្គមោតិ ឯវំ ចត្តារោបិ បដិបទា មគ្គា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពំ. ឯតេសំ វា អញ្ញតរេនាតិ ឯតេសំ ចតុន្នំ បដិបទានំ មគ្គានំ ឯកេន វា, បដិបទាមគ្គេន អរហត្តប្បត្តំ ព្យាករោតីតិ អត្ថោ. សុក្ខវិបស្សកស្ស ហិ អរហតោ ធម្មុទ្ធច្ចបុព្ពង្គមំ សោតាបត្តិមគ្គំ បត្វា សេសមគ្គត្តយម្បិ សុទ្ធវិបស្សនាហិយេវ បត្តស្ស អរហត្តប្បត្តិ ធម្មុទ្ធច្ចបុព្ពង្គមមគ្គា ហោតិ. ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហំ បត្វា វា អប្បត្វា វា សមថបុព្ពង្គមាទីនំ តិណ្ណំ បដិបទានំ មគ្គានំ ឯកេកស្ស វសេន បត្តចតុមគ្គស្ស អរហតោ អរហត្តប្បត្តិ ឥតរឯកេកមគ្គបុព្ពង្គមា ហោតិ. តស្មា អាហ – ‘‘ឯតេសំ វា អញ្ញតរេនា’’តិ.

សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវេតីតិ សមថំ បុព្ពង្គមំ បុរេចារិកំ កត្វា វិបស្សនំ ភាវេតិ, បឋមំ សមាធិំ ឧប្បាទេត្វា បច្ឆា វិបស្សនំ ភាវេតីតិ អត្ថោ. មគ្គោ សញ្ជាយតីតិ បឋមោ លោកុត្តរមគ្គោ និព្ពត្តតិ. សោ តំ មគ្គន្តិអាទីសុ ឯកចិត្តក្ខណិកស្ស មគ្គស្ស អាសេវនាទីនិ នាម នត្ថិ, ទុតិយមគ្គាទយោ បន ឧប្បាទេន្តោ តមេវ មគ្គំ ‘‘អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតី’’តិ វុច្ចតិ. សញ្ញោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តីតិ យាវ អរហត្តមគ្គា កមេន សព្ពេ សញ្ញោជនា បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ. អនុសយា ព្យន្តីហោន្តីតិ ច បុន អនុប្បត្តិយា វិគតន្តា ហោន្តីតិ អត្ថោ.

បុន ចបរន្តិ បុន ច អបរំ ការណំ. វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវេតីតិ វិបស្សនំ បុព្ពង្គមំ បុរេចារិកំ កត្វា សមថំ ភាវេតិ, បឋមំ វិបស្សនំ ឧប្បាទេត្វា បច្ឆា សមាធិំ ភាវេតីតិ អត្ថោ. យុគនទ្ធំ ភាវេតីតិ យុគនទ្ធំ កត្វា ភាវេតិ. ឯត្ថ តេនេវ ចិត្តេន សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា តេនេវ សង្ខារេ សម្មសិតុំ ន សក្កា. អយំ បន យាវតា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជតិ, តាវតា សង្ខារេ សម្មសតិ. យាវតា សង្ខារេ សម្មសតិ, តាវតា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជតិ. កថំ? បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជតិ, តតោ វុដ្ឋាយ សង្ខារេ សម្មសតិ. សង្ខារេ សម្មសិត្វា ទុតិយជ្ឈានំ សមាបជ្ជតិ, តតោ វុដ្ឋាយ សង្ខារេ សម្មសតិ. សង្ខារេ សម្មសិត្វា តតិយជ្ឈានំ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, តតោ វុដ្ឋាយ សង្ខារេ សម្មសតិ. ឯវំ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ នាម.

ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតំ មានសំ ហោតីតិ ឯត្ថ មន្ទបញ្ញានំ វិបស្សកានំ ឧបក្កិលេសវត្ថុត្តា វិបស្សនុបក្កិលេសសញ្ញិតេសុ ឱភាសាទីសុ ទសសុ ធម្មេសុ ភន្តតាវសេន ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តុប្បត្តិយា វិក្ខេបសង្ខាតំ ឧទ្ធច្ចំ ធម្មុទ្ធច្ចំ, តេន ធម្មុទ្ធច្ចេន វិគ្គហិតំ វិរូបគ្គហិតំ វិរោធមាបាទិតំ មានសំ ចិត្តំ ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតំ មានសំ ហោតិ, តេន វា ធម្មុទ្ធច្ចេន ការណភូតេន តម្មូលកតណ្ហាមានទិដ្ឋុប្បត្តិយា វិគ្គហិតំ មានសំ ហោតិ. ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតមានសន្តិ វា បាឋោ. ហោតិ សោ អាវុសោ សមយោតិ ឥមិនា មគ្គាមគ្គវវត្ថានេន តំ ធម្មុទ្ធច្ចំ បដិពាហិត្វា បុន វិបស្សនាវីថិំ បដិបន្នកាលំ ទស្សេតិ. យំ តំ ចិត្តន្តិ យស្មិំ សមយេ តំ វិបស្សនាវីថិំ ឱក្កមិត្វា បវត្តំ ចិត្តំ. អជ្ឈត្តមេវ សន្តិដ្ឋតីតិ វិបស្សនាវីថិំ បច្ចោតរិត្វា តស្មិំ សមយេ គោចរជ្ឈត្តសង្ខាតេ អារម្មណេ សន្តិដ្ឋតិ បតិដ្ឋាតិ. សន្និសីទតីតិ តត្ថេវ បវត្តិវសេន សម្មា និសីទតិ. ឯកោទិ ហោតីតិ ឯកគ្គំ ហោតិ. សមាធិយតីតិ សម្មា អាធិយតិ សុដ្ឋុ ឋិតំ ហោតីតិ.

អយំ សុត្តន្តវណ្ណនា.

១. សុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

២. តស្ស សុត្តន្តស្ស និទ្ទេសកថាយ តត្ថ ជាតេ ធម្មេតិ តស្មិំ សមាធិស្មិំ ជាតេ ចិត្តចេតសិកេ ធម្មេ. អនិច្ចតោ អនុបស្សនដ្ឋេនាតិអាទិនា វិបស្សនាយ ភេទំ ទស្សេតិ. សម្មាទិដ្ឋិ មគ្គោតិ សម្មាទិដ្ឋិសង្ខាតោ មគ្គោ. អដ្ឋសុ មគ្គង្គេសុ ឯកេកោបិ ហិ មគ្គោតិ វុច្ចតិ.អាសេវតីតិ សោតាបត្តិមគ្គវសេន. ភាវេតីតិ សកទាគាមិមគ្គុប្បាទនេន. ពហុលីករោតីតិ អនាគាមិអរហត្តមគ្គុប្បាទនេន. ឥមេសំ តិណ្ណំ អវត្ថាភេទេបិ សតិ អាវជ្ជនាទីនំ សាធារណត្តា សទិសមេវ វិស្សជ្ជនំ កតំ.

៣. អាលោកសញ្ញាបដិនិស្សគ្គានុបស្សនានំ អន្តរាបេយ្យាលេ អវិក្ខេបាទីនិ ច ឈាន សមាបត្តិកសិណានុស្សតិអសុភា ច ទីឃំ អស្សាសាទីនិ ច អានន្តរិកសមាធិញាណនិទ្ទេសេ (បដិ. ម. ១.៨០-៨១) និទ្ទិដ្ឋត្តា សង្ខិត្តានិ. តត្ថ ច អវិក្ខេបវសេនាតិ បុព្ពភាគាវិក្ខេបវសេន គហេតព្ពំ. អនិច្ចានុបស្សី អស្សាសវសេនាតិអាទិកេ សុទ្ធវិបស្សនាវសេន វុត្តចតុក្កេ បន តរុណវិបស្សនាកាលេ វិបស្សនាសម្បយុត្តសមាធិបុព្ពង្គមា ពលវវិបស្សនា វេទិតព្ពា.

៤. វិបស្សនាបុព្ពង្គមវារេ បឋមំ អនិច្ចតោតិអាទិនា អារម្មណំ អនិយមេត្វា វិបស្សនា វុត្តា, បច្ឆា រូបំ អនិច្ចតោតិអាទិនា អារម្មណំ និយមេត្វា វុត្តា. តត្ថ ជាតានន្តិ តស្សា វិបស្សនាយ ជាតានំ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ. វោសគ្គារម្មណតាតិ ឯត្ថ វោសគ្គោ និព្ពានំ. និព្ពានញ្ហិ សង្ខតវោសគ្គតោ បរិច្ចាគតោ ‘‘វោសគ្គោ’’តិ វុត្តោ. វិបស្សនា ច តំសម្បយុត្តធម្មា ច និព្ពាននិន្នតាយ អជ្ឈាសយវសេន និព្ពានេ បតិដ្ឋិតត្តា និព្ពានបតិដ្ឋា និព្ពានារម្មណា. បតិដ្ឋាបិ ហិ អាលម្ពីយតីតិ អារម្មណំ នាម ហោតិ, និព្ពានេ បតិដ្ឋដ្ឋេនេវ និព្ពានារម្មណា. អញ្ញត្ថ បាឡិយម្បិ ហិ បតិដ្ឋា ‘‘អារម្មណ’’ន្តិ វុច្ចន្តិ. យថាហ – ‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, នឡាគារំ វា តិណាគារំ វា សុក្ខំ កោឡាបំ តេរោវស្សិកំ បុរត្ថិមាយ ចេបិ ទិសាយ បុរិសោ អាទិត្តាយ តិណុក្កាយ ឧបសង្កមេយ្យ, លភេថ អគ្គិ ឱតារំ, លភេថ អគ្គិ អារម្មណ’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ៤.២៤៣). តស្មា តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ វោសគ្គារម្មណតាយ និព្ពានបតិដ្ឋាភាវេន ហេតុភូតេន ឧប្បាទិតោ យោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតាសង្ខាតោ ឧបចារប្បនាភេទោ អវិក្ខេបោ, សោ សមាធីតិ វិបស្សនាតោ បច្ឆា ឧប្បាទិតោ និព្ពេធភាគិយោ សមាធិ និទ្ទិដ្ឋោ ហោតិ. តស្មាយេវ ហិ ឥតិ បឋមំ វិបស្សនា, បច្ឆា សមថោតិ វុត្តំ.

៥. យុគនទ្ធនិទ្ទេសេ យស្មា ហេដ្ឋា សុត្តន្តវណ្ណនាយំ វុត្តោ យុគនទ្ធក្កមោ បុរិមទ្វយនិទ្ទេសនយេនេវ បាកដោ, មគ្គក្ខណេ យុគនទ្ធក្កមោ បន ន បាកដោ, តស្មា បុព្ពភាគេ អនេកន្តិកំ យុគនទ្ធភាវនំ អវត្វា មគ្គក្ខណេ ឯកន្តេន លព្ភមានយុគនទ្ធភាវនមេវ ទស្សេន្តោ សោឡសហិ អាការេហីតិអាទិមាហ. តត្ថ អារម្មណដ្ឋេនាតិអាទីសុ សត្តរសសុ អាការេសុ អន្តេ ឧទ្ទិដ្ឋំ យុគនទ្ធំ មូលបទេន ឯកដ្ឋត្តា តំ វិប្បហាយ សេសានំ វសេន ‘‘សោឡសហី’’តិ វុត្តំ. អារម្មណដ្ឋេនាតិ អាលម្ពនដ្ឋេន, អារម្មណវសេនាតិ អត្ថោ. ឯវំ សេសេសុបិ. គោចរដ្ឋេនាតិ អារម្មណដ្ឋេបិ សតិ និស្សយិតព្ពដ្ឋានដ្ឋេន. បហានដ្ឋេនាតិ បជហនដ្ឋេន. បរិច្ចាគដ្ឋេនាតិ បហានេបិ សតិ បុន អនាទិយនេន បរិច្ចាគដ្ឋេន. វុដ្ឋានដ្ឋេនាតិ ឧគ្គមនដ្ឋេន. វិវដ្ដនដ្ឋេនាតិ ឧគ្គមនេបិ សតិ អបុនរាវដ្ដនេន និវត្តនដ្ឋេន. សន្តដ្ឋេនាតិ និព្ពុតដ្ឋេន. បណីតដ្ឋេនាតិ និព្ពុតដ្ឋេបិ សតិ ឧត្តមដ្ឋេន, អតប្បកដ្ឋេន វា. វិមុត្តដ្ឋេនាតិ ពន្ធនាបគតដ្ឋេន. អនាសវដ្ឋេនាតិ ពន្ធនមោក្ខេបិ សតិ អារម្មណំ កត្វា បវត្តមានាសវវិរហិតដ្ឋេន. តរណដ្ឋេនាតិ អនោសីទិត្វា បិលវនដ្ឋេន, អតិក្កមនដ្ឋេន វា. អនិមិត្តដ្ឋេនាតិ សង្ខារនិមិត្តវិរហិតដ្ឋេន. អប្បណិហិតដ្ឋេនាតិ បណិធិវិរហិតដ្ឋេន. សុញ្ញតដ្ឋេនាតិ អភិនិវេសវិរហិតដ្ឋេន. ឯករសដ្ឋេនាតិ ឯកកិច្ចដ្ឋេន. អនតិវត្តនដ្ឋេនាតិ អញ្ញមញ្ញំ អនតិក្កមនដ្ឋេន. យុគនទ្ធដ្ឋេនាតិ យុគលកដ្ឋេន.

ឧទ្ធច្ចំ បជហតោ, អវិជ្ជំ បជហតោតិ យោគិនោ តស្ស តស្ស បដិបក្ខប្បហានវសេន វុត្តំ. និរោធោ ចេត្ថ និព្ពានមេវ. អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ សមថោ ចេ វិបស្សនំ អតិវត្តេយ្យ, លីនបក្ខិកត្តា សមថស្ស ចិត្តំ កោសជ្ជាយ សំវត្តេយ្យ. វិបស្សនា ចេ សមថំ អតិវត្តេយ្យ, ឧទ្ធច្ចបក្ខិកត្តា វិបស្សនាយ ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចាយ សំវត្តេយ្យ. តស្មា សមថោ ច វិបស្សនំ អនតិវត្តមានោ កោសជ្ជបាតំ ន ករោតិ, វិបស្សនា សមថំ អនតិវត្តមានា ឧទ្ធច្ចបាតំ ន ករោតិ. សមថោ សមំ បវត្តមានោ វិបស្សនំ ឧទ្ធច្ចបាតតោ រក្ខតិ, វិបស្សនា សមំ បវត្តមានា សមថំ កោសជ្ជបាតតោ រក្ខតិ. ឯវមិមេ ឧភោ អញ្ញមញ្ញំ អនតិវត្តនកិច្ចេន ឯកកិច្ចា, សមា ហុត្វា បវត្តមានេន អញ្ញមញ្ញំ អនតិវត្តមានា អត្ថសិទ្ធិករា ហោន្តិ. តេសំ មគ្គក្ខណេ យុគនទ្ធត្តំ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាក្ខណេ យុគនទ្ធត្តាយេវ ហោតិ. បហានបរិច្ចាគវុដ្ឋានវិវដ្ដនករណានំ មគ្គកិច្ចវសេន វុត្តត្តា សកលស្ស មគ្គកិច្ចស្ស ទស្សនត្ថំ ឧទ្ធច្ចសហគតកិលេសា ច ខន្ធា ច អវិជ្ជាសហគតកិលេសា ច ខន្ធា ច និទ្ទិដ្ឋា. សេសានំ ន តថា វុត្តត្តា បដិបក្ខធម្មមត្តទស្សនវសេន ឧទ្ធច្ចាវិជ្ជា ឯវ និទ្ទិដ្ឋា. វិវដ្ដតោតិ និវត្តន្តស្ស.

សមាធិ កាមាសវា វិមុត្តោ ហោតីតិ សមាធិស្ស កាមច្ឆន្ទបដិបក្ខត្តា វុត្តំ. រាគវិរាគាតិ រាគស្ស វិរាគោ សមតិក្កមោ ឯតិស្សា អត្ថីតិ រាគវិរាគា, ‘‘រាគវិរាគតោ’’តិ និស្សក្កវចនំ វា. តថា អវិជ្ជាវិរាគា. ចេតោវិមុត្តីតិ មគ្គសម្បយុត្តោ សមាធិ. បញ្ញាវិមុត្តីតិ មគ្គសម្បយុត្តា បញ្ញា. តរតោតិ តរន្តស្ស. សព្ពបណិធីហីតិ រាគទោសមោហបណិធីហិ, សព្ពបត្ថនាហិ វា. ឯវំ ចុទ្ទស អាការេ វិស្សជ្ជិត្វា ឯករសដ្ឋញ្ច អនតិវត្តនដ្ឋញ្ច អវិភជិត្វាវ ឥមេហិ សោឡសហិ អាការេហីតិ អាហ. កស្មា? តេសំ ចុទ្ទសន្នំ អាការានំ ឯកេកស្ស អវសានេ ‘‘ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តី’’តិ និទ្ទិដ្ឋត្តា តេ ទ្វេបិ អាការា និទ្ទិដ្ឋាវ ហោន្តិ. តស្មា ‘‘សោឡសហី’’តិ អាហ. យុគនទ្ធដ្ឋោ បន ឧទ្ទេសេបិ ន ភណិតោយេវាតិ.

២. ធម្មុទ្ធច្ចវារនិទ្ទេសវណ្ណនា

៦. ធម្មុទ្ធច្ចវារេ អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ឱភាសោ ឧប្បជ្ជតីតិ ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ ឋិតស្ស តីហិ អនុបស្សនាហិ បុនប្បុនំ សង្ខារេ វិបស្សន្តស្ស វិបស្សន្តស្ស វិបស្សនាញាណេសុ បរិបាកគតេសុ តទង្គវសេន កិលេសប្បហានេន បរិសុទ្ធចិត្តស្ស អនិច្ចតោ វា ទុក្ខតោ វា អនត្តតោ វា មនសិការក្ខណេ វិបស្សនាញាណានុភាវេន បកតិយាវ ឱភាសោ ឧប្បជ្ជតីតិ បឋមំ តាវ អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ឱភាសោ កថិតោ. អកុសលោ វិបស្សកោ តស្មិំ ឱភាសេ ឧប្បន្នេ ‘‘ន ច វត មេ ឥតោ បុព្ពេ ឯវរូបោ ឱភាសោ ឧប្បន្នបុព្ពោ, អទ្ធា មគ្គំ បត្តោម្ហិ, ផលំ បត្តោម្ហី’’តិ អមគ្គំយេវ ‘‘មគ្គោ’’តិ, អផលមេវ ‘‘ផល’’ន្តិ គណ្ហាតិ. តស្ស អមគ្គំ ‘‘មគ្គោ’’តិ, អផលំ ‘‘ផល’’ន្តិ គណ្ហតោ វិបស្សនាវីថិ ឧក្កន្តា ហោតិ. សោ អត្តនោ វិបស្សនាវីថិំ វិស្សជ្ជេត្វា វិក្ខេបមាបន្នោ វា ឱភាសមេវ តណ្ហាទិដ្ឋិមញ្ញនាហិ មញ្ញមានោ វា និសីទតិ. សោ ខោ បនាយំ ឱភាសោ កស្សចិ ភិក្ខុនោ បល្លង្កដ្ឋានមត្តមេវ ឱភាសេន្តោ ឧប្បជ្ជតិ, កស្សចិ អន្តោគព្ភំ, កស្សចិ ពហិគព្ភម្បិ, កស្សចិ សកលវិហារំ, គាវុតំ អឌ្ឍយោជនំ យោជនំ ទ្វិយោជនំ…បេ… កស្សចិ បថវិតលតោ យាវ អកនិដ្ឋព្រហ្មលោកា ឯកាលោកំ កុរុមានោ. ភគវតោ បន ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឱភាសេន្តោ ឧទបាទិ. អយញ្ហិ ឱភាសោ ចតុរង្គសមន្នាគតេបិ អន្ធការេ តំ តំ ឋានំ ឱភាសេន្តោ ឧប្បជ្ជតិ.

ឱភាសោ ធម្មោតិ ឱភាសំ អាវជ្ជតីតិ អយំ ឱភាសោ មគ្គធម្មោ ផលធម្មោតិ វា តំ តំ ឱភាសំ មនសិ ករោតិ. តតោ វិក្ខេបោ ឧទ្ធច្ចន្តិ តតោ ឱភាសតោ ធម្មោតិ អាវជ្ជនករណតោ វា យោ ឧប្បជ្ជតិ វិក្ខេបោ, សោ ឧទ្ធច្ចំ នាមាតិ អត្ថោ. តេន ឧទ្ធច្ចេន វិគ្គហិតមានសោតិ តេន ឯវំ ឧប្បជ្ជមានេន ឧទ្ធច្ចេន វិរោធិតចិត្តោ, តេន វា ឧទ្ធច្ចេន ការណភូតេន តម្មូលកកិលេសុប្បត្តិយា វិរោធិតចិត្តោ វិបស្សកោ វិបស្សនាវីថិំ ឱក្កមិត្វា វិក្ខេបំ វា តម្មូលកកិលេសេសុ វា ឋិតត្តា អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ ឧបដ្ឋានានិ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ‘‘តេន វុច្ចតិ ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតមានសោ’’តិ ឯវំ ឥតិ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. ហោតិ សោ សមយោតិ ឯវំ អស្សាទវសេន ឧបក្កិលិដ្ឋចិត្តស្សាបិ យោគិនោ សចេ ឧបបរិក្ខា ឧប្បជ្ជតិ, សោ ឯវំ បជានាតិ – ‘‘វិបស្សនា នាម សង្ខារារម្មណា, មគ្គផលានិ និព្ពានារម្មណានិ, ឥមានិ ច ចិត្តានិ សង្ខារារម្មណានិ, តស្មា នាយមោភាសោ មគ្គោ, ឧទយព្ពយានុបស្សនាយេវ និព្ពានស្ស លោកិកោ មគ្គោ’’តិ មគ្គាមគ្គំ វវត្ថបេត្វា តំ វិក្ខេបំ បរិវជ្ជយិត្វា ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ ឋត្វា សាធុកំ សង្ខារេ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សតិ. ឯវំ ឧបបរិក្ខន្តស្ស សោ សមយោ ហោតិ. ឯវំ អបស្សន្តោ បន ‘‘មគ្គផលប្បត្តោម្ហី’’តិ អធិមានិកោ ហោតិ.

យំ តំ ចិត្តន្តិ យំ តំ វិបស្សនាចិត្តំ. អជ្ឈត្តមេវាតិ អនិច្ចានុបស្សនាយ អារម្មណេ គោចរជ្ឈត្តេយេវ. ញាណំ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ យោគាវចរស្ស រូបារូបធម្មេ តុលយន្តស្ស តីរយន្តស្ស វិស្សដ្ឋឥន្ទវជិរមិវ អវិហតវេគំ តិខិណំ សូរមតិវិសទំ វិបស្សនាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. បីតិ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ តស្មិំ សមយេ ខុទ្ទិកា បីតិ, ខណិកា បីតិ, ឱក្កន្តិកា បីតិ, ឧព្ពេគា បីតិ, ផរណា បីតីតិ អយំ បញ្ចវិធា វិបស្សនាសម្បយុត្តា បីតិ សកលសរីរំ បូរយមានា ឧប្បជ្ជតិ. បស្សទ្ធិ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ តស្មិំ សមយេ កាយចិត្តានំ នេវ ទរថោ, ន គារវតា, ន កក្ខឡតា, ន អកម្មញ្ញតា, ន គេលញ្ញតា, ន វង្កតា ហោតិ. អថ ខោ បនស្ស កាយចិត្តានិ បស្សទ្ធានិ លហូនិ មុទូនិ កម្មញ្ញានិ បគុណានិ សុវិសទានិ ឧជុកានិយេវ ហោន្តិ. សោ ឥមេហិ បស្សទ្ធាទីហិ អនុគ្គហិតកាយចិត្តោ តស្មិំ សមយេ អមានុសិំ នាម រតិំ អនុភវតិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘សុញ្ញាគារំ បវិដ្ឋស្ស, សន្តចិត្តស្ស ភិក្ខុនោ;

អមានុសី រតី ហោតិ, សម្មា ធម្មំ វិបស្សតោ.

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៧៣-៤) –

ឯវមស្ស ឥមំ អមានុសិំ រតិំ សាធយមានា លហុតាទីហិ សហិតា វិបស្សនាសម្បយុត្តា កាយចិត្តបស្សទ្ធិ ឧប្បជ្ជតិ. សុខំ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ តស្មិំ សមយេ សកលសរីរំ អភិសន្ទយមានំ វិបស្សនាសម្បយុត្តំ សុខំ ឧប្បជ្ជតិ. អធិមោក្ខោ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ តស្មិំ សមយេ ចិត្តចេតសិកានំ អតិសយបសាទភូតា វិបស្សនាសម្បយុត្តា សទ្ធា ឧប្បជ្ជតិ. បគ្គហោ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ តស្មិំ សមយេ អសិថិលមនច្ចារទ្ធំ សុបគ្គហិតំ វិបស្សនាសម្បយុត្តំ វីរិយំ ឧប្បជ្ជតិ. ឧបដ្ឋានំ ឧប្បជ្ជតីតិ តស្សេវ តស្មិំ សមយេ សូបដ្ឋិតា សុប្បតិដ្ឋិតា និខាតា អចលា បព្ពតរាជសទិសា វិបស្សនាសម្បយុត្តា សតិ ឧប្បជ្ជតិ. សោ យំ យំ ឋានំ អាវជ្ជតិ សមន្នាហរតិ មនសិ ករោតិ បច្ចវេក្ខតិ, តំ តំ ឋានមស្ស ឱក្កន្តិត្វា បក្ខន្ទិត្វា ទិព្ពចក្ខុនោ បរលោកោ វិយ សតិយា ឧបដ្ឋាតិ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៣៤).

ឧបេក្ខាតិ វិបស្សនុបេក្ខា ចេវ អាវជ្ជនុបេក្ខា ច. តស្មិញ្ហិ សមយេ សព្ពសង្ខារេសុ មជ្ឈត្តភូតា វិបស្សនុបេក្ខាបិ ពលវតី ឧប្បជ្ជតិ, មនោទ្វារេ អាវជ្ជនុបេក្ខាបិ. សា ហិស្ស តំ តំ ឋានំ អាវជ្ជន្តស្ស វិស្សដ្ឋឥន្ទវជិរមិវ បត្តបុដេ បក្ខន្ទតត្តនារាចោ វិយ ច សូរា តិខិណា ហុត្វា វហតិ. ឯវញ្ហិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៣៤) វុត្តំ. វិបស្សនុបេក្ខាតិ ចេត្ថ ‘‘វិបស្សនាសម្បយុត្តា តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា’’តិ អាចរិយា វទន្តិ. វិបស្សនាញាណេ ហិ គយ្ហមានេ ‘‘ញាណំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វិបស្សនាញាណស្ស អាគតត្តា បុនរុត្តិទោសោ ហោតិ. តតិយជ្ឈានវណ្ណនាយញ្ច ‘‘សង្ខារុបេក្ខាវិបស្សនុបេក្ខានម្បិ អត្ថតោ ឯកីភាវោ. បញ្ញា ឯវ ហិ សា, កិច្ចវសេន ទ្វិធា ភិន្នា’’តិ វុត្តំ. តស្មា វិបស្សនាសម្បយុត្តាយ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ វុច្ចមានាយ បុនរុត្តិទោសោ ច ន ហោតិ, តតិយជ្ឈានវណ្ណនាយ ច សមេតិ. យស្មា ច បញ្ចសុ ឥន្ទ្រិយេសុ ‘‘ញាណំ អធិមោក្ខោ បគ្គហោ ឧបដ្ឋាន’’ន្តិ បញ្ញិន្ទ្រិយសទ្ធិន្ទ្រិយវីរិយិន្ទ្រិយសតិន្ទ្រិយានិ និទ្ទិដ្ឋានិ, សមាធិន្ទ្រិយំ បន អនិទ្ទិដ្ឋំ ហោតិ, យុគនទ្ធវសេនាបិ ច សមាធិន្ទ្រិយំ និទ្ទិសិតព្ពមេវ ហោតិ, តស្មា សមប្បវត្តោ សមាធិ បុន សមាធានេ ព្យាបារប្បហានករណេន ‘‘ឧបេក្ខា’’តិ វុត្តោតិ វេទិតព្ពំ.

និកន្តិ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯវំ ឱភាសាទិបដិមណ្ឌិតាយ វិបស្សនាយ អាលយំ កុរុមានា សុខុមា សន្តាការា និកន្តិ ឧប្បជ្ជតិ, យា កិលេសោតិ បរិគ្គហេតុម្បិ ន សក្កា ហោតិ. យថា ច ឱភាសេ, ឯវំ ឯតេសុបិ អញ្ញតរស្មិំ ឧប្បន្នេ យោគាវចរោ ‘‘ន ច វត មេ ឥតោ បុព្ពេ ឯវរូបំ ញាណំ ឧប្បន្នបុព្ពំ, ឯវរូបា បីតិ បស្សទ្ធិ សុខំ អធិមោក្ខោ បគ្គហោ ឧបដ្ឋានំ ឧបេក្ខា និកន្តិ ឧប្បន្នបុព្ពា, អទ្ធា មគ្គំ បត្តោម្ហិ, ផលំ បត្តោម្ហី’’តិ អមគ្គមេវ ‘‘មគ្គោ’’តិ, អផលមេវ ‘‘ផល’’ន្តិ គណ្ហាតិ. តស្ស អមគ្គំ ‘‘មគ្គោ’’តិ, អផលញ្ច ‘‘ផល’’ន្តិ គណ្ហតោ វិបស្សនាវីថិ ឧក្កន្តា ហោតិ. សោ អត្តនោ មូលកម្មដ្ឋានំ វិស្សជ្ជេត្វា និកន្តិមេវ អស្សាទេន្តោ និសីទតិ. ឯត្ថ ច ឱភាសាទយោ ឧបក្កិលេសវត្ថុតាយ ឧបក្កិលេសាតិ វុត្តា, ន អកុសលត្តា. និកន្តិ បន ឧបក្កិលេសោ ចេវ ឧបក្កិលេសវត្ថុ ច. វត្ថុវសេនេវ ចេតេ ទស, គាហវសេន បន សមតិំស ហោន្តិ. កថំ? ‘‘មម ឱភាសោ ឧប្បន្នោ’’តិ គណ្ហតោ ហិ ទិដ្ឋិគ្គាហោ ហោតិ, ‘‘មនាបោ វត ឱភាសោ ឧប្បន្នោ’’តិ គណ្ហតោ មានគ្គាហោ, ឱភាសំ អស្សាទយតោ តណ្ហាគ្គាហោ. ឥតិ ឱភាសេ ទិដ្ឋិមានតណ្ហាវសេន តយោ គាហា. តថា សេសេសុបីតិ ឯវំ គាហវសេន សមតិំស ឧបក្កិលេសា ហោន្តិ. ទុក្ខតោ មនសិករោតោ, អនត្តតោ មនសិករោតោតិ វារេសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯកេកអនុបស្សនាវសេន ហេត្ថ ឯកេកស្ស វិបស្សនុបក្កិលេសុប្បត្តិ វេទិតព្ពា, ន ឯកស្សេវ.

តីសុ អនុបស្សនាសុ. ឯវំ អភេទតោ វិបស្សនាវសេន ឧបក្កិលេសេ ទស្សេត្វា បុន ភេទវសេន ទស្សេន្តោ រូបំ អនិច្ចតោ មនសិករោតោតិអាទិមាហ. តត្ថ ជរាមរណំ អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានន្តិ ជរាមរណស្ស អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានំ.

៧. យស្មា បុព្ពេ វុត្តានំ សមតិំសាយ ឧបក្កិលេសានំ វសេន អកុសលោ អព្យត្តោ យោគាវចរោ ឱភាសាទីសុ វិកម្បតិ, ឱភាសាទីសុ ឯកេកំ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ សមនុបស្សតិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ឱភាសេ ចេវ ញាណេ ចាតិអាទិគាថាទ្វយមាហ. តត្ថ វិកម្បតីតិ ឱភាសាទិកេ អារម្មណេ នានាកិលេសវសេន វិវិធា កម្បតិ វេធតិ. យេហិ ចិត្តំ បវេធតីតិ យេហិ បស្សទ្ធិសុខេហិ ចិត្តំ នានាកិលេសវសេន នានប្បការេន វេធតិ កម្បតិ. តស្មា បស្សទ្ធិយា សុខេ ចេវ យោគាវចរោ វិកម្បតីតិ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឧបេក្ខាវជ្ជនាយ ចេវាតិ ឧបេក្ខាសង្ខាតាយ អាវជ្ជនាយ ចេវ វិកម្បតិ, អាវជ្ជនុបេក្ខាយ ចេវ វិកម្បតីតិ អត្ថោ. វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៣៦) បន ‘‘ឧបេក្ខាវជ្ជនាយញ្ចា’’តិ វុត្តំ. ឧបេក្ខាយ ចាតិ ហេដ្ឋា វុត្តប្បការាយ ឧបេក្ខាយ ច វិកម្បតិ, និកន្តិយា ច វិកម្បតីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ទ្វិន្នំ ឧបេក្ខានំ និទ្ទិដ្ឋត្តា ហេដ្ឋា ‘‘ឧបេក្ខា ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តដ្ឋានេ ច ឧភយថា អត្ថោ វុត្តោ. អនិច្ចានុបស្សនាទីសុ ច ឯកេកិស្សាយេវ អាវជ្ជនុបេក្ខាយ សព្ភាវតោ ឯកេកាយេវ អនុបស្សនា អនិច្ចំ អនិច្ចំ, ទុក្ខំ ទុក្ខំ, អនត្តា អនត្តាតិ បុនប្បុនំ ភាវីយតីតិ វុត្តំ ហោតិ. យស្មា បន កុសលោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ ពុទ្ធិសម្បន្នោ យោគាវចរោ ឱភាសាទីសុ ឧប្បន្នេសុ ‘‘អយំ ខោ មេ ឱភាសោ ឧប្បន្នោ, សោ ខោ បនាយំ អនិច្ចោ សង្ខតោ បដិច្ចសមុប្បន្នោ ខយធម្មោ វយធម្មោ វិរាគធម្មោ និរោធធម្មោ’’តិ ឥតិ វា នំ បញ្ញាយ បរិច្ឆិន្ទតិ ឧបបរិក្ខតិ. អថ វា បនស្ស ឯវំ ហោតិ – សចេ ឱភាសោ អត្តា ភវេយ្យ, ‘‘អត្តា’’តិ គហេតុំ វដ្ដេយ្យ. អនត្តាវ បនាយំ ‘‘អត្តា’’តិ គហិតោ. តស្មាយំ អវសវត្តនដ្ឋេន អនត្តាតិ បស្សន្តោ ទិដ្ឋិំ ឧគ្ឃាដេតិ. សចេ ឱភាសោ និច្ចោ ភវេយ្យ, ‘‘និច្ចោ’’តិ គហេតុំ វដ្ដេយ្យ. អនិច្ចោវ បនាយំ ‘‘និច្ចោ’’តិ គហិតោ. តស្មាយំ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចោតិ បស្សន្តោ មានំ សមុគ្ឃាដេតិ. សចេ ឱភាសោ សុខោ ភវេយ្យ, ‘‘សុខោ’’តិ គហេតុំ វដ្ដេយ្យ. ទុក្ខោវ បនាយំ ‘‘សុខោ’’តិ គហិតោ. តស្មាយំ ឧប្បាទវយបដិបីឡនដ្ឋេន ទុក្ខោតិ បស្សន្តោ និកន្តិំ បរិយាទិយតិ. យថា ច ឱភាសេ, ឯវំ សេសេសុបិ.

ឯវំ ឧបបរិក្ខិត្វា ឱភាសំ ‘‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’’តិ សមនុបស្សតិ. ញាណំ…បេ… និកន្តិំ ‘‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’’តិ សមនុបស្សតិ. ឯវំ សមនុបស្សន្តោ ឱភាសាទីសុ ន កម្បតិ ន វេធតិ. តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ឥមានិ ទស ឋានានីតិ គាថមាហ. តត្ថ ទស ឋានានីតិ ឱភាសាទីនិ. បញ្ញា យស្ស បរិច្ចិតាតិ យស្ស ឧបក្កិលេសវិមុត្តាយ បញ្ញាយ បរិចិតានិ បុនប្បុនំ ផុដ្ឋានិ បរិភាវិតានិ. ធម្មុទ្ធច្ចកុសលោ ហោតីតិ សោ បញ្ញាយ បរិចិតទសដ្ឋានោ យោគាវចរោ បុព្ពេ វុត្តប្បការស្ស ធម្មុទ្ធច្ចស្ស យថាសភាវបដិវេធេន ឆេកោ ហោតិ. ន ច សម្មោហ គច្ឆតីតិ ធម្មុទ្ធច្ចកុសលត្តាយេវ តណ្ហាមានទិដ្ឋុគ្ឃាដវសេន សម្មោហញ្ច ន គច្ឆតិ.

ឥទានិ បុព្ពេ វុត្តមេវ វិធិំ អបរេន បរិយាយេន វិភាវេត្វា ទស្សេន្តោ វិក្ខិបតិ ចេវ កិលិស្សតិ ចាតិអាទិគាថមាហ. តត្ថ មន្ទបញ្ញោ យោគាវចរោ ឱភាសាទីសុ វិក្ខេបញ្ច អវសេសកិលេសុប្បត្តិញ្ច បាបុណាតិ. មជ្ឈិមបញ្ញោ វិក្ខេបមេវ បាបុណាតិ, នាវសេសកិលេសុប្បត្តិំ, សោ អធិមានិកោ ហោតិ. តិក្ខបញ្ញោ វិក្ខេបំ បាបុណិត្វាបិ តំ អធិមានំ បហាយ វិបស្សនំ អារភតិ. អតិតិក្ខបញ្ញោ ន វិក្ខេបំ បាបុណាតិ, ន ចាវសេសកិលេសុប្បត្តិំ. វិក្ខិប្បតិ ចេវាតិ តេសុ មន្ទបញ្ញោ ធម្មុទ្ធច្ចសង្ខាតំ វិក្ខេបញ្ចេវ បាបុណីយតិ. កិលិស្សតិ ចាតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិកិលេសេហិ កិលេសីយតិ ច, ឧបតាបីយតិ វិពាធីយតីតិ អត្ថោ. ចវតិ ចិត្តភាវនាតិ តស្ស មន្ទបញ្ញស្ស វិបស្សនាចិត្តភាវនា កិលេសេសុយេវ ឋានតោ បដិបក្ខាវិហតត្តា ចវតិ, បរិបតតីតិ អត្ថោ. វិក្ខិបតិ ន កិលិស្សតីតិ មជ្ឈិមបញ្ញោ វិក្ខេបេន វិក្ខិបតិ, កិលេសេហិ ន កិលិស្សតិ. ភាវនា បរិហាយតីតិ តស្ស មជ្ឈិមបញ្ញស្ស អធិមានិកត្តា វិបស្សនារម្ភាភាវេន វិបស្សនា បរិហាយតិ, នប្បវត្តតីតិ អត្ថោ. វិក្ខិបតិ ន កិលិស្សតីតិ តិក្ខបញ្ញោបិ វិក្ខេបេន វិក្ខិបតិ, កិលេសេហិ ន កិលិស្សតិ. ភាវនា ន បរិហាយតីតិ តស្ស តិក្ខបញ្ញស្ស សន្តេបិ វិក្ខេបេ តំ អធិមានវិក្ខេបំ បហាយ វិបស្សនារម្ភសព្ភាវេន វិបស្សនាភាវនា ន បរិហាយតិ, បវត្តតីតិ អត្ថោ. ន ច វិក្ខិបតេ ចិត្តំ ន កិលិស្សតីតិ អតិតិក្ខបញ្ញស្ស ចិត្តំ ន វិក្ខេបេន វិក្ខិបតិ, ន ច កិលេសេហិ កិលិស្សតិ. ន ចវតិ ចិត្តភាវនាតិ តស្ស វិបស្សនាចិត្តភាវនា ន ចវតិ, វិក្ខេបកិលេសាភាវេន យថាឋានេ តិដ្ឋតីតិ អត្ថោ.

ឥមេហិ ចតូហិ ឋានេហីតិអាទីសុ ឥទានិ វុត្តេហិ ឥមេហិ ចតូហិ ឋានេហិ ហេតុភូតេហិ, ករណភូតេហិ វា ឱភាសាទិកេ ទស ឋានេ ចិត្តស្ស សង្ខេបេន ច វិក្ខេបេន ច វិគ្គហិតំ មានសំ វិក្ខេបកិលេសុប្បត្តិវិរហិតោ ចតុត្ថោ កុសលោ មហាបញ្ញោ យោគាវចរោ មន្ទបញ្ញាទីនំ តិណ្ណំ យោគាវចរានំ មានសំ ឯវញ្ច ឯវញ្ច ហោតីតិ នានប្បការតោ ជានាតីតិ សម្ពន្ធតោ អត្ថវណ្ណនា វេទិតព្ពា. សង្ខេបោតិ ចេត្ថ វិក្ខេបស្ស ចេវ កិលេសានញ្ច ឧប្បត្តិវសេន ចិត្តស្ស លីនភាវោ វេទិតព្ពោ. វិក្ខេបោតិ ‘‘វិក្ខិបតិ ន កិលិស្សតី’’តិ ទ្វីសុ ឋានេសុ វុត្តវិក្ខេបវសេន ចិត្តស្ស ឧទ្ធតភាវោ វេទិតព្ពោតិ.

យុគនទ្ធកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.