૨. સાનુસયવારવણ્ણના

૬૬-૧૩૧. ‘‘સાનુસયો, પજહતિ, પરિજાનાતી’’તિ પુગ્ગલો વુત્તોતિ ‘‘કામરાગેન સાનુસયો, કામરાગં પજહતિ, કામરાગં પરિજાનાતી’’તિઆદીસુ અનુસયસમઙ્ગિભાવેન પહાનપરિઞ્ઞાકિરિયાય કત્તુભાવેન ચ પુગ્ગલો વુત્તો, ન ધમ્મો. ભવવિસેસેન વાતિ કેવલેન ભવવિસેસેન વા. ઇતરેસૂતિ પટિઘાનુસયાદીસુ. ભવાનુસયવિસેસેન વાતિ કામભવાદિભવવિસિટ્ઠાનુસયવિસેસેન વા. સાનુસયતાનિરનુસયતાદિકાતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન પહાનાપહાનપરિઞ્ઞાપરિઞ્ઞા સઙ્ગય્હન્તિ. નનુ ચ ભવવિસેસે કેસઞ્ચિ અનુસયાનં અપ્પહાનન્તિ? ન તં અનુસયકતં, અથ ખો પચ્ચયવેકલ્લતો અનોકાસતાય ચાતિ નાયં વિરોધો. દ્વીસુ વેદનાસૂતિ સુખઉપેક્ખાસુ વેદનાસુ દુક્ખાય વેદનાય કામરાગાનુસયેન નિરનુસયોતિ યોજેતબ્બં. ઇદમ્પિ નત્થિ પુગ્ગલવસેન વુચ્ચમાનત્તા. તેનાહ ‘‘ન હિ પુગ્ગલસ્સ…પે… અનુસયાન’’ન્તિ. યદિપિ પુગ્ગલસ્સ અનુસયનોકાસો અનોકાસો, તસ્સ પન સાનુસયતાદિહેતુ હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અનુસયસ્સ પના’’તિઆદિમાહ. નિરનુસયતાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન અપ્પહાનાપરિઞ્ઞા સઙ્ગણ્હાતિ. પરિજાનનં સમતિક્કમનન્તિ પરિઞ્ઞાવારેપિ ‘‘અપાદાને નિસ્સક્કવચન’’ન્તિ વુત્તં.

અનુસયનટ્ઠાનતોતિ અનુસયનટ્ઠાનહેતુ. ‘‘અનનુસયનટ્ઠાનતો’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. નિમિત્તાપાદાનભાવદસ્સનત્થન્તિ સાનુસયવારે નિમિત્તભાવદસ્સનત્થં, પજહનપરિઞ્ઞાવારેસુ અપાદાનભાવદસ્સનત્થઞ્ચાતિ યોજેતબ્બં. પજહતીતિ એત્થ ‘‘રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા તતો માનાનુસયં પજહતી’’તિ પાળિપદં આહરિત્વા યોજેતબ્બં, ન પજહતીતિ એત્થ પન ‘‘દુક્ખાય વેદનાય તતો કામરાગાનુસયં નપ્પજહતી’’તિ. એવમાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન પરિઞ્ઞાવારમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. ભુમ્મનિદ્દેસેનેવ હેતુઅત્થેનેવ નિદ્દિટ્ઠાતિ અત્થો.

ચતુત્થપઞ્હવિસ્સજ્જનેનાતિ ‘‘યતો વા પન માનાનુસયેન સાનુસયો, તતો કામરાગાનુસયેન સાનુસયો’’તિ એતસ્સ પઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જનેન. તત્થ હિ ‘‘રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા’’તિઆદિના સરૂપતો અનુસયનટ્ઠાનાનિ દસ્સિતાનિ. તદત્થેતિ તં અનુસયનટ્ઠાનદસ્સનં અત્થો એતસ્સાતિ તદત્થો, તસ્મિં તદત્થે. ‘‘અનુસયસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનદસ્સનત્થં અયં વારો આરદ્ધો’’તિઆદિના ‘‘યતો’’તિ એતેન અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તન્તિ ઇમમત્થં વિભાવેત્વા. પમાદલિખિતં વિય દિસ્સતિ ઉપ્પન્ન-સદ્દેન વત્તમાનુપ્પન્ને વુચ્ચમાને. યથા પન ઉપ્પજ્જનવારે ઉપ્પજ્જતિ-સદ્દેન ઉપ્પત્તિયોગદીપકત્તા ઉપ્પત્તિરહા વુચ્ચન્તિ, એવમિધાપિ ઉપ્પત્તિઅરહે વુચ્ચમાને ન કોચિ વિરોધો. યં પન વક્ખતિ ‘‘ન હિ અપરિયાપન્નાનં અનુસયુપ્પત્તિરહટ્ઠાનતા’’તિ, સોપિ ન દોસો. યત્થ યત્થ હિ અનુસયા ઉપ્પત્તિરહા, તદેવ એકજ્ઝં ગહેત્વા ‘‘સબ્બત્થા’’તિ વુત્તન્તિ. તથેવ દિસ્સતીતિ તં પમાદલિખિતં વિય દિસ્સતીતિ અત્થો.

યતો ઉપ્પન્નેન ભવિતબ્બન્તિ યતો અનુસયનટ્ઠાનતો કામગારાનુસયેન ઉપ્પન્નેન ભવિતબ્બં, તેન કામરાગાનુસયેન ઉપ્પત્તિરહટ્ઠાને નિસ્સક્કવચનં કતં ‘‘યતો’’તિ. તથાતિ એત્થ તથા-સદ્દો યથા ‘‘યતો ઉપ્પન્નેના’’તિ એત્થ ઉપ્પત્તિરહટ્ઠાનતો અનુસયસ્સ ઉપ્પત્તિરહતા વુત્તા, તથા ‘‘ઉપ્પજ્જનકેના’’તિ એત્થાપિ સા એવ વુચ્ચતીતિ દીપેતીતિ આહ ‘‘સબ્બધમ્મેસુ…પે… આપન્નેના’’તિ. તત્થ ‘‘ઉપ્પજ્જનકો’’તિ વુત્તે અનુપ્પજ્જનકો ન હોતીતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ, તથા ચ સતિ તેન અનુપ્પત્તિ નિચ્છિતાતિ ઉપ્પન્નસભાવતા ચ પકાસિતા હોતીતિ. તેનાહ ‘‘સબ્બધમ્મેસુ…પે… અપનેતી’’તિ. ‘‘યો યતો કામરાગાનુસયેન નિરનુસયો, સો તતો માનાનુસયેન નિરનુસયો’’તિ પુચ્છાય ‘‘યતો તતો’’તિ આગતત્તા વિસ્સજ્જને ‘‘સબ્બત્થા’’તિ પદસ્સ નિસ્સક્કવસેનેવ સક્કા યોજેતુન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બત્થાતિ…પે… ન ન સમ્ભવતી’’તિ આહ. ભુમ્મતો અઞ્ઞત્થાપિ સદ્દવિદૂ ઇચ્છન્તિ, યતો સબ્બેસં પાદકં ‘‘સબ્બત્થપાદક’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ઇધ પન નિસ્સક્કવસેન વેદિતબ્બં.

સાનુસયવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.