યમકપકરણ-અનુટીકા

ગન્થારમ્ભવણ્ણના

સઙ્ખેપેનેવાતિ ઉદ્દેસેનેવ. યં ‘‘માતિકાઠપન’’ન્તિ વુત્તં. ધમ્મેસૂતિ ખન્ધાદિધમ્મેસુ કુસલાદિધમ્મેસુ ચ. અવિપરીતતો ગહિતેસુ ધમ્મેસુ મૂલયમકાદિવસેન પવત્તિયમાના દેસના વેનેય્યાનં નાનપ્પકારકોસલ્લાવહા પરિઞ્ઞાકિચ્ચસાધની ચ હોતિ, ન વિપરીતતોતિ આહ ‘‘વિપરીતગ્ગહણં…પે… આરદ્ધ’’ન્તિ. એતેન કથાવત્થુપકરણદેસનાનન્તરં યમકપકરણદેસનાય કારણમાહ. તત્થ વિપરીતગ્ગહણન્તિ પુગ્ગલપરિગ્ગહણાદિમિચ્છાગાહં. ધમ્મપુગ્ગલોકાસાદિનિસ્સયાનન્તિ ‘‘યે કેચિ કુસલા ધમ્મા, સબ્બે તે કુસલમૂલા’’તિઆદિના (યમ. ૧.મૂલયમક.૧) ધમ્મે, ‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના (યમ. ૧.ખન્ધયમક.૫૦) પુગ્ગલં ‘‘યત્થ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના (યમ. ૧.ખન્ધયમક.૫૧) ઓકાસં નિસ્સાય આરબ્ભ પવત્તાનં. આદિ-સદ્દેન પુગ્ગલોકાસઉપ્પાદનિરોધતદુભયપરિઞ્ઞાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સન્નિટ્ઠાનસંસયાનન્તિ પાળિગતિપટિવચનસરૂપદસ્સનપટિક્ખિપનપટિસેધનનયેહિ યથાપુચ્છિતસ્સ અત્થસ્સ નિચ્છયકરણં સન્નિટ્ઠાનં, તદભાવતો સંસયનં સંસયો. તેસં સન્નિટ્ઠાનસંસયાનં.

કામઞ્ચેત્થ ધમ્મપટિગ્ગાહકાનં સંસયપુબ્બકં સન્નિટ્ઠાનન્તિ પઠમં સંસયો વત્તબ્બો, દેસેન્તસ્સ પન ભગવતો સન્નિટ્ઠાનપુબ્બકો સંસયોતિ દસ્સનત્થં અયં પદાનુક્કમો કતો. સબ્બઞ્હિ પરિઞ્ઞેય્યં હત્થામલકં વિય પચ્ચક્ખં કત્વા ઠિતસ્સ ધમ્મસામિનો ન કત્થચિ સંસયો, વિસ્સજ્જેતુકામતાય પન વિનેય્યજ્ઝાસયગતં સંસયં દસ્સેન્તો સંસયિતવસેન પુચ્છં કરોતીતિ એવં વિસ્સજ્જનપુચ્છનવસેન ન સન્નિટ્ઠાનસંસયા લબ્ભન્તીતિ અયમત્થો દસ્સિતો, નિચ્છિતસંસયધમ્મવસેનેવ પનેત્થ સન્નિટ્ઠાનસંસયા વેદિતબ્બા. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘કુસલેસુ કુસલા નુ ખો, ન નુ ખો કુસલાતિ સન્દેહાભાવતો’’તિઆદિ. તેનેવ ચ ‘‘સન્નિટ્ઠાનસંસયાન’’ન્તિ, ‘‘સન્નિટ્ઠાનસંસયવસેના’’તિ ચ પઠમં સન્નિટ્ઠાનગ્ગહણં કતં.

તન્તિ યમકપકરણં. તસ્સ યે સમયાદયો વત્તબ્બા, તે કથાવત્થુપકરણદેસનાનન્તરો દેસનાસમયો, તાવતિંસભવનમેવ દેસનાદેસો, કુસલાકુસલમૂલાદિયમકાકારેન દેસનાતિ વિભાગતો ‘‘સઙ્ખેપેનેવા’’તિઆદિગાથાહિ વિભાવિતા નિમિત્તેન સદ્ધિં સંવણ્ણનપટિઞ્ઞા ચાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સમયદેસદેસનાવસેના’’તિઆદિમાહ. નિમિત્તઞ્હેતં ઇધ સંવણ્ણનાય, યદિદં કમાનુપ્પત્તિ આગતભારવાહિતા ચ પણ્ડિતાનં પણ્ડિતકિચ્ચભાવતો. તત્થ અનુપ્પત્તં દસ્સેત્વાતિ સમ્બન્ધો.

તત્થાતિ તસ્મિં સમયાદિદસ્સને. યમનં ઉપરમનન્તિ યમો મરણન્તિ આહ ‘‘જાતિયા સતિ મરણં હોતીતિ…પે… વિસયો’’તિ. તત્થ યથા ‘‘જાતિયા સતિ મરણં હોતી’’તિ જાતિ યમસ્સ વિસયો, એવં ‘‘ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ સન્તેસુ મરણં હોતી’’તિ ઉપાદાનક્ખન્ધા યમસ્સ વિસયોતિ યોજેતબ્બં. તે હિ મરણધમ્મિનોતિ. અનુપ્પત્તમરણંયેવ કિબ્બિસકારિનં પુગ્ગલં યમપુરિસા વિવિધા કમ્મકારણા કરોન્તિ, ન અપ્પત્તમરણન્તિ મરણં યમસ્સ વિસયો વુત્તો. આણાપવત્તિટ્ઠાનન્તિ ઇદં વિસય-સદ્દસ્સ અત્થવચનં. દેસં વાતિ કામાદિધાતુત્તયદેસં સન્ધાયાહ. ધાતુત્તયિસ્સરો હિ મચ્ચુરાજા. પઞ્ચાનન્તરિયાનિ અઞ્ઞસત્થારુદ્દેસો ચ, તેન વા સદ્ધિં પઞ્ચ વેરાનિ છ અભબ્બટ્ઠાનાનિ. આવત્તાતિ પદક્ખિણાવત્તા. તનુરુહાતિ લોમા.

ગન્થારમ્ભવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧. મૂલયમકં

ઉદ્દેસવારવણ્ણના

૧. યમકસમૂહસ્સાતિ મૂલયમકાદિકસ્સ યમકસમૂહસ્સ. મૂલયમકાદયો હિ પકરણાપેક્ખાય અવયવભૂતાપિ નિચ્ચાવયવાપેક્ખાય યમકસમૂહોતિ વુત્તો. તેનાહ ‘‘તંસમૂહસ્સ ચ સકલસ્સ પકરણસ્સા’’તિ.

કુસલાકુસલમૂલવિસેસાનન્તિ દુતિયપુચ્છાય વુત્તાનં સંસયપદસઙ્ગહિતાનં કુસલસઙ્ખાતાનં, તથા પઠમપુચ્છાય વુત્તાનં કુસલમૂલસઙ્ખાતાનં વિસેસાનં અત્થયમકભાવસ્સ વુત્તત્તાતિ યોજના. યથા હિ પઠમપુચ્છાય વિસેસવન્તભાવેન વુત્તાયેવ કુસલધમ્મા દુતિયપુચ્છાયં વિસેસભાવેન વુત્તા, એવં પઠમપુચ્છાયં વિસેસભાવેન વુત્તાયેવ કુસલમૂલધમ્મા દુતિયપુચ્છાયં વિસેસવન્તભાવેન વુત્તા. વત્તુવચનિચ્છાવસેન હિ ધમ્માનં વિસેસવિસેસવન્તતાવિભાગા હોન્તીતિ. કુસલમૂલકુસલવિસેસેહિ સંસયિતપદસઙ્ગહિતેહિ કુસલકુસલમૂલાનં વિસેસવન્તાનન્તિ અધિપ્પાયો. એત્થ ચ વિસેસવન્તાપેક્ખવિસેસવસેન પઠમો અત્થવિકપ્પો વુત્તો, દુતિયો પન વિસેસાપેક્ખવિસેસવન્તવસેનાતિ અયમેતેસં વિસેસો. તેનાહ ‘‘ઞાતું ઇચ્છિતાનં હી’’તિઆદિ.

તત્થ ઞાતું ઇચ્છિતાનન્તિ પુચ્છાય વિસયભૂતાનન્તિ અત્થો. વિસેસાનન્તિ કુસલકુસલમૂલવિસેસાનં. વિસેસવન્તાપેક્ખાનન્તિ કુસલમૂલકુસલસઙ્ખાતેહિ વિસેસવન્તેહિ સાપેક્ખાનં. વિસેસવતન્તિ કુસલમૂલકુસલાનં. વિસેસાપેક્ખાનન્તિ કુસલકુસલમૂલવિસેસેહિ સાપેક્ખાનં. એત્થાતિ એતસ્મિં મૂલયમકે. પધાનભાવોતિ પઠમવિકપ્પે તાવ સંસયિતપ્પધાનત્તા પુચ્છાય વિસેસાનં પધાનભાવો વેદિતબ્બો. તે હિ સંસયિતાનં વિસેસવન્તોતિ. દુતિયવિકપ્પે પન વિસેસા નામ વિસેસવન્તાધીનાતિ વિસેસવન્તાનં તત્થ પધાનભાવો દટ્ઠબ્બો. દ્વિન્નં પન એકજ્ઝં પધાનભાવો ન યુજ્જતિ. સતિ હિ અપ્પધાને પધાનં નામ સિયા. તેનાહ ‘‘એકેકાય પુચ્છાય એકેકો એવ અત્થો સઙ્ગહિતો હોતી’’તિ. એવઞ્ચેતં સમ્પટિચ્છિતબ્બં, અઞ્ઞથા વિનિચ્છિતવિસેસિતબ્બભાવેહિ ઇધ પધાનભાવો ન યુજ્જતેવાતિ. ન ધમ્મવાચકોતિ ન સભાવધમ્મવાચકો. સભાવધમ્મોપિ હિ અત્થોતિ વુચ્ચતિ ‘‘ગમ્ભીરપઞ્ઞં નિપુણત્થદસ્સિ’’ન્તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૧૭૮). ‘‘હેતુફલે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૨૦) અત્થ-સદ્દસ્સ હેતુફલવાચકતા દટ્ઠબ્બા. આદિ-સદ્દેનસ્સ ‘‘અત્થાભિસમયા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૨૯) આગતા હિતાદિવાચકતા સઙ્ગય્હતિ. તેનેવાતિ પાળિઅત્થવાચકત્તા એવ.

તીણિપિ પદાનીતિ એત્થ પિ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો, સમુચ્ચયો ચ તુલ્યયોગે સિયા. કિં નામ-પદેન અનવસેસતો કુસલાદીનં સઙ્ગહોતિ આસઙ્કાય તદાસઙ્કાનિવત્તનત્થમાહ ‘‘તીણિપિ…પે… સઙ્ગાહકત્ત’’ન્તિ. તત્થ સઙ્ગાહકત્તમત્તન્તિ મત્ત-સદ્દો વિસેસનિવત્તિઅત્થોતિ. તેન નિવત્તિતં વિસેસં દસ્સેતું ‘‘ન નિરવસેસસઙ્ગાહકત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ન હિ રૂપં નામ-પદેન સઙ્ગય્હતિ. કુસલાદિયેવ નામન્તિ નિયમો દટ્ઠબ્બો, ન નામંયેવ કુસલાદીતિ ઇમમેવ ચ નિયમં સન્ધાયાહ ‘‘કુસલાદીનં સઙ્ગાહકત્તમત્તમેવ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. યદિપિ નામ-પદં ન નિરવસેસકુસલાદિસઙ્ગાહકં, કુસલાદિસઙ્ગાહકં પન હોતિ, તદત્થમેવ ચ તં ગહિતન્તિ નામસ્સ કુસલત્તિકપરિયાપન્નતા વુત્તાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કુસલાદિ…પે… વુત્ત’’ન્તિ.

ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિદ્દેસવારવણ્ણના

૫૨. દુતિયયમકેતિ એકમૂલયમકે. એવમિધાપીતિ યથા એકમૂલયમકે ‘‘યે કેચિ કુસલા’’ઇચ્ચેવ પુચ્છા આરદ્ધા, એવં ઇધાપિ અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલયમકેપિ ‘‘યે કેચિ કુસલા’’ઇચ્ચેવ પુચ્છા આરભિતબ્બા સિયા. કસ્મા? પુરિમયમક…પે… અપ્પવત્તત્તાતિ. ઇદઞ્ચ દુતિયયમકસ્સ તથા અપ્પવત્તત્તા વુત્તં, તતિયયમકં પન તથેવ પવત્તં. કેચીતિ પદકારા. તે હિ યથા પઠમદુતિયયમકેસુ પુરિમપુચ્છા એવ પરિવત્તનવસેન પચ્છિમપુચ્છા કતાતિ પચ્છિમપુચ્છાય પુરિમપુચ્છા સમાના ઠપેત્વા પટિલોમભાવં, ન તથા અઞ્ઞમઞ્ઞયમકે. તત્થ હિ દ્વેપિ પુચ્છા અઞ્ઞમઞ્ઞવિસદિસા. યદિ તત્થાપિ દ્વીહિપિ પુચ્છાહિ સદિસાહિ ભવિતબ્બં, ‘‘યે કેચિ કુસલા’’તિ પઠમપુચ્છા આરભિતબ્બા, પચ્છિમપુચ્છા વા ‘‘સબ્બે તે ધમ્મા કુસલમૂલેન એકમૂલા’’તિ વત્તબ્બા સિયા. એવં પન અવત્વા પઠમદુતિયયમકેસુ વિય પુરિમપચ્છિમપુચ્છા સદિસા અકત્વા તતિયયમકે તાસં વિસદિસતા ‘‘યે કેચિ કુસલા’’તિ અનારદ્ધત્તા, તસ્મા પટિલોમપુચ્છાનુરૂપાય અનુલોમપુચ્છાય ભવિતબ્બન્તિ ઇમમત્થં સન્ધાય ‘‘યે કેચિ કુસલાતિ અપુચ્છિત્વા’’તિ વુત્તન્તિ વદન્તિ.

અત્થવસેનાતિ સમ્ભવન્તાનં નિચ્છિતસંસયિતાનં અત્થાનં વસેન. તદનુરૂપાયાતિ તસ્સા પુરિમપુચ્છાય અત્થતો બ્યઞ્જનતો ચ અનુચ્છવિકાય. પુરિમઞ્હિ અપેક્ખિત્વા પચ્છિમાય ભવિતબ્બં. તેનાતિ તસ્મા. યસ્મા અનુલોમે સંસયચ્છેદે જાતેપિ પટિલોમે સંસયો ઉપ્પજ્જતિ, યદિ ન ઉપ્પજ્જેય્ય, પટિલોમપુચ્છાય પયોજનમેવ ન સિયા, તસ્મા ન પચ્છિમપુચ્છાનુરૂપા પુરિમપુચ્છા, અથ ખો વુત્તનયેન પુરિમપુચ્છાનુરૂપા પચ્છિમપુચ્છા, તાય ચ અનુરૂપતાય અત્થાદિવસેન દ્વિન્નં પદાનં સમ્બન્ધત્તા અત્થાદિયમકતા વુત્તા. દેસનાક્કમતો ચેત્થ અનુલોમપટિલોમતા વેદિતબ્બા ‘‘કુસલા કુસલમૂલા’’તિ વત્વા ‘‘કુસલમૂલા કુસલા’’તિ ચ વુત્તત્તા. સેસયમકેસુપિ એસેવ નયો. વિસેસવન્તવિસેસ, વિસેસવિસેસવન્તગ્ગહણતો વા ઇધ અનુલોમપટિલોમતા વેદિતબ્બા. પઠમપુચ્છાયઞ્હિ યે ધમ્મા વિસેસવન્તો, તે નિચ્છયાધિટ્ઠાને કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘યે કેચિ કુસલા ધમ્મા’’તિ વત્વા તેસુ યસ્મિં વિસેસો સંસયાધિટ્ઠાનો, તંદસ્સનત્થં ‘‘સબ્બે તે કુસલમૂલા’’તિ પુચ્છા કતા. દુતિયપુચ્છાયં પન તપ્પટિલોમતો યેન વિસેસેન તે વિસેસવન્તો, તં વિસેસં સન્નિટ્ઠાનં કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘યે વા પન કુસલમૂલા’’તિ વત્વા તે વિસેસવન્તે સંસયાધિટ્ઠાનભૂતે દસ્સેતું ‘‘સબ્બે તે ધમ્મા કુસલા’’તિ પુચ્છા કતા. અનિયતવત્થુકા હિ સન્નિટ્ઠાનસંસયા અનેકજ્ઝાસયત્તા સત્તાનં.

ઇમિનાપિ બ્યઞ્જનેનાતિ ‘‘યે કેચિ કુસલમૂલેન એકમૂલા’’તિ ઇમિનાપિ વાક્યેન. એવં ન સક્કા વત્તુન્તિ યેનાધિપ્પાયેન વુત્તં, તમેવાધિપ્પાયં વિવરતિ ‘‘ન હી’’તિઆદિના. તત્થ તેનેવાતિ કુસલબ્યઞ્જનત્થસ્સ કુસલમૂલેન એકમૂલબ્યઞ્જનત્થસ્સ ભિન્નત્તા એવ. વિસ્સજ્જનન્તિ વિભજનં. ઇતરથાતિ કુસલમૂલેન એકમૂલબ્યઞ્જનેન પુચ્છાય કતાય. તાનિ વચનાનીતિ કુસલવચનં કુસલમૂલેન એકમૂલવચનઞ્ચ. કુસલચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપવસેન ચસ્સ અબ્યાકતદીપનતા દટ્ઠબ્બા. એત્થાતિ ‘‘ઇમિનાપિ બ્યઞ્જનેન તસ્સેવત્થસ્સ સમ્ભવતો’’તિ એતસ્મિં વચને. યે કેચિ કુસલા…પે… સમ્ભવતોતિ એતેન કુસલાનં કુસલમૂલેન એકમૂલતાય બ્યભિચારાભાવં દસ્સેતિ. તેનેવાહ ‘‘ન હિ…પે… સન્તી’’તિ. વુત્તબ્યઞ્જનત્થસ્સેવ સમ્ભવતોતિ હિ ઇમિના અવુત્તબ્યઞ્જનત્થસ્સ સમ્ભવાભાવવચનેન સ્વાયમધિપ્પાયમત્થો વિભાવિતો. યથા હિ કુસલમૂલેન એકમૂલબ્યઞ્જનત્થો કુસલબ્યઞ્જનત્થં બ્યભિચરતિ, ન એવં તં કુસલબ્યઞ્જનત્થો. કથં કત્વા ચોદના, કથઞ્ચ કત્વા પરિહારો? કુસલમૂલેન એકમૂલા કુસલા એવાતિ ચોદના કતા, કુસલમૂલેન એકમૂલા એવ કુસલાતિ પન પરિહારો પવત્તોતિ વેદિતબ્બં. દુતિયયમકે વિય અપુચ્છિત્વાતિ ‘‘યે કેચિ કુસલા’’તિ અપુચ્છિત્વા. કુસલમૂલેહીતિ કુસલેહિ મૂલેહિ. તેતિ કુસલમૂલેન એકમૂલા.

એકતો ઉપ્પજ્જન્તીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો પકારત્થો વા. તેન ‘‘કુસલમૂલાનિ એકમૂલાનિ ચેવ અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલાનિ ચા’’તિઆદિપાળિસેસં દસ્સેતિ. યં સન્ધાય ‘‘હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વિસ્સજ્જનં કાતબ્બં ભવેય્યા’’તિ વુત્તં. તત્થ હેટ્ઠાતિ અનુલોમપુચ્છાવિસ્સજ્જને. વુત્તનયેનાતિ ‘‘મૂલાનિ યાનિ એકતો ઉપ્પજ્જન્તી’’તિઆદિના વુત્તનયેન. તમ્પીતિ ‘‘કુસલમૂલેના’’તિઆદિ અટ્ઠકથાવચનમ્પિ. તથાતિ તેન પકારેન, અનુલોમપુચ્છાયં વિય વિસ્સજ્જનં કાતબ્બં ભવેય્યાતિ ઇમિના પકારેનાતિ અત્થો. યેન કારણેન ‘‘ન સક્કા વત્તુ’’ન્તિ વુત્તં, તં કારણં દસ્સેતું ‘‘યે વા પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘આમન્તા’’ઇચ્ચેવ વિસ્સજ્જનેન ભવિતબ્બન્તિ ‘‘સબ્બે તે ધમ્મા કુસલા’’તિ પુચ્છાયં વિય ‘‘સબ્બે તે ધમ્મા કુસલમૂલેન એકમૂલા’’તિ પુચ્છિતેપિ પટિવચનવિસ્સજ્જનમેવ લબ્ભતિ, ન અનુલોમપુચ્છાયં વિય સરૂપદસ્સનવિસ્સજ્જનં વિભજિત્વા દસ્સેતબ્બસ્સ અભાવતો. યે હિ ધમ્મા કુસલમૂલેન એકમૂલા, ન તે ધમ્મા કુસલમૂલેન અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલાવ. યે પન કુસલમૂલેન અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલા, તે કુસલમૂલેન એકમૂલાવ. તેનાહ ‘‘ન હિ…પે… વિભાગો કાતબ્બો ભવેય્યા’’તિ.

તત્થ યેનાતિ યેન અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલેસુ એકમૂલસ્સ અભાવેન. યત્થાતિ યસ્મિં ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદે. અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલકત્તા એકમૂલકત્તા ચાતિ અધિપ્પાયો. દ્વિન્નં દ્વિન્નઞ્હિ એકેકેન અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલકત્તે વુત્તે તેસં એકેકેન એકમૂલકત્તમ્પિ વુત્તમેવ હોતિ સમાનત્થો એકસદ્દોતિ કત્વા. તેનેવાહ ‘‘યત્થ પન…પે… ન એકમૂલાની’’તિ. તયિદં મિચ્છા, દ્વીસુપિ એકેકેન ઇતરસ્સ એકમૂલકત્તં સમ્ભવતિ એવાતિ. તેનાહ ‘‘એતસ્સ ગહણસ્સ નિવારણત્થ’’ન્તિઆદિ. ‘‘યે ધમ્મા કુસલમૂલેન અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલા, તે કુસલમૂલેન એકમૂલા’’તિ ઇમમત્થં વિભાવેન્તેન ઇધ ‘‘આમન્તા’’તિ પદેન યત્થ દ્વે મૂલાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ એકેકેન ઇતરસ્સ એકમૂલકત્તં પકાસિતમેવાતિ આહ ‘‘આમન્તાતિ ઇમિનાવ વિસ્સજ્જનેન તંગહણનિવારણતો’’તિ. નિચ્છિતત્તાતિ એત્થ એકતો ઉપ્પજ્જમાનાનં તિણ્ણન્નં તાવ મૂલાનં નિચ્છિતં હોતુ અઞ્ઞમઞ્ઞેકમૂલકત્તં, દ્વિન્નં પન કથન્તિ આહ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલાનં હી’’તિઆદિ. સમાનમૂલતા એવાતિ અવધારણેન નિવત્તિતત્થં દસ્સેતું ‘‘ન અઞ્ઞમઞ્ઞસમાનમૂલતા’’તિ વુત્તં. તેન અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલાનં સમાનમૂલતામત્તવચનિચ્છાય એકમૂલગ્ગહણં, ન તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતાવિસિટ્ઠસમાનમૂલતાદસ્સનત્થન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. દ્વિન્નં મૂલાનન્તિ દ્વિન્નં એકમૂલાનં એકતો ઉપ્પજ્જમાનાનં. યથા તેસં સમાનમૂલતા, તં દસ્સેતું ‘‘તેસુ હી’’તિઆદિ વુત્તં. તંમૂલેહિ અઞ્ઞેહીતિ ઇતરમૂલેહિ મૂલદ્વયતો અઞ્ઞેહિ સહજાતધમ્મેહિ.

ઇદાનિ યેન અધિપ્પાયેન પટિલોમે ‘‘કુસલા’’ઇચ્ચેવ પુચ્છા કતા, ન ‘‘કુસલમૂલેન એકમૂલા’’તિ, તં દસ્સેતું ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલત્તે પન…પે… કતાતિ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ આહ. ન હિ કુસલમૂલેન અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલેસુ કિઞ્ચિ એકમૂલં ન હોતીતિ વુત્તોવાયમત્થો. મૂલયુત્તતમેવ વદતિ, ન મૂલેહિ અયુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞથા પુબ્બેનાપરં વિરુજ્ઝેય્ય. તેનેવાતિ મૂલયુત્તતાય એવ વુચ્ચમાનત્તા. ઉભયત્થાપીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલા એકમૂલાતિ દ્વીસુપિ પદેસુ. ‘‘કુસલમૂલેના’’તિ વુત્તં, કુસલમૂલેન સમ્પયુત્તેનાતિ હિ અત્થો. યદિ ઉભયમ્પિ વચનં મૂલયુત્તતમેવ વદતિ, અથ કસ્મા અનુલોમપુચ્છાયમેવ એકમૂલગ્ગહણં કતં, ન પટિલોમપુચ્છાયન્તિ ઉભયત્થાપિ તં ગહેતબ્બં ન વા ગહેતબ્બં. એવઞ્હિ મૂલેકમૂલયમકદેસનાહિ અયં અઞ્ઞમઞ્ઞયમકદેસના સમાનરસા સિયાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ.

તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં અઞ્ઞમઞ્ઞયમકે. યદિપિ એકમૂલા અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલાતિ ઇદં પદદ્વયં વુત્તનયેન મૂલયુત્તતમેવ વદતિ, તથાપિ સામઞ્ઞવિસેસલક્ખણે અત્થેવ ભેદોતિ દસ્સેતું ‘‘મૂલયોગસામઞ્ઞે’’તિઆદિ વુત્તં. સમૂલકાનં સમાનમૂલતા એકમૂલત્તન્તિ એકમૂલવચનં તેસુ અવિસેસતો મૂલસબ્ભાવમત્તં વદતિ, ન અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલસદ્દો વિય મૂલેસુ લબ્ભમાનં વિસેસં, ન ચ સામઞ્ઞે નિચ્છયો વિસેસે સંસયં વિધમતીતિ ઇમમત્થમાહ ‘‘મૂલયોગસામઞ્ઞે…પે… પવત્તા’’તિ ઇમિના. વિસેસે પન નિચ્છયો સામઞ્ઞે સંસયં વિધમન્તો એવ પવત્તતીતિ આહ ‘‘મૂલયોગવિસેસે પન…પે… નિચ્છિતમેવ હોતી’’તિ. તસ્માતિ વુત્તસ્સેવ તસ્સ હેતુભાવેન પરામસનં, વિસેસનિચ્છયેનેવ અવિનાભાવતો, સામઞ્ઞસ્સ નિચ્છિતત્તા તત્થ વા સંસયાભાવતોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘એકમૂલાતિ પુચ્છં અકત્વા’’તિ. કુસલભાવદીપકં ન હોતીતિ કુસલભાવસ્સેવ દીપકં ન હોતિ તદઞ્ઞજાતિકસ્સપિ દીપનતો. તેનાહ ‘‘કુસલભાવે સંસયસબ્ભાવા’’તિ. અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલવચનન્તિ કેવલં અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલવચનન્તિ અધિપ્પાયો. કુસલાધિકારસ્સ અનુવત્તમાનત્તાતિ ઇમિના ‘‘સબ્બે તે ધમ્મા કુસલા’’તિ કુસલગ્ગહણે કારણમાહ. એકમૂલગ્ગહણે હિ પયોજનાભાવો દસ્સિતો, કુસલસ્સ વસેન ચાયં દેસનાતિ.

૫૩-૬૧. મૂલનયે વુત્તે એવ અત્થેતિ મૂલનયે વુત્તે એવ કુસલાદિધમ્મે. કુસલાદયો હિ સભાવધમ્મા ઇધ પાળિઅત્થતાય અત્થોતિ વુત્તો. કુસલમૂલભાવેન, મૂલસ્સ વિસેસનેન, મૂલયોગદીપનેન ચ પકાસેતું. કુસલમૂલભૂતા મૂલા કુસલમૂલમૂલાતિ સમાસયોજના. મૂલવચનઞ્હિ નિવત્તેતબ્બગહેતબ્બસાધારણં. અકુસલાબ્યાકતાપિ મૂલધમ્મા અત્થીતિ કુસલમૂલભાવેન મૂલધમ્મા વિસેસિતા. મૂલગ્ગહણેન ચ મૂલવન્તાનં મૂલયોગો દીપિતો હોતિ. સમાનેન મૂલેન, મૂલસ્સ વિસેસનેન, મૂલયોગદીપનેન ચ પકાસેતું ‘‘એકમૂલમૂલા’’તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ મૂલેન મૂલભાવેન, મૂલસ્સ વિસેસનેન, મૂલયોગદીપનેન ચ પકાસેતું ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલમૂલા’’તિ મૂલમૂલનયો વુત્તોતિ યોજના. તીસુપિ યમકેસુ યથાવુત્તવિસેસનમેવેત્થ પરિયાયન્તરં દટ્ઠબ્બં.

મૂલયોગં દીપેતુન્તિ મૂલયોગમેવ પધાનં સાતિસયઞ્ચ કત્વા દીપેતુન્તિ અધિપ્પાયો. યથા હિ કુસલાનિ મૂલાનિ એતેસન્તિ કુસલમૂલકાનીતિ બાહિરત્થસમાસે મૂલયોગો પધાનભાવેન વુત્તો હોતિ, ન એવં ‘‘કુસલસઙ્ખાતા મૂલા કુસલમૂલા’’તિ કેવલં, ‘‘કુસલમૂલમૂલા’’તિ સવિસેસનં વા વુત્તે ઉત્તરપદત્થપ્પધાનસમાસે. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞપદત્થ…પે… દીપેતુ’’ન્તિ. વુત્તપ્પકારોવાતિ ‘‘કુસલમૂલભાવેન મૂલસ્સ વિસેસનેના’’તિઆદિના મૂલમૂલનયે ચ, ‘‘અઞ્ઞપદત્થસમાસન્તેન ક-કારેના’’તિઆદિના મૂલકનયે ચ વુત્તપ્પકારો એવ. વચનપરિયાયો મૂલમૂલકનયે એકજ્ઝં કત્વા યોજેતબ્બો.

૭૪-૮૫. ન એકમૂલભાવં લભમાનેહીતિ અબ્યાકતમૂલેન ન એકમૂલકં તથાવત્તબ્બતં લભમાનેહિ અટ્ઠારસઅહેતુકચિત્તુપ્પાદાહેતુકસમુટ્ઠાનરૂપનિબ્બાનેહિ એકતો અલબ્ભમાનત્તા. યથા હિ યથાવુત્તચિત્તુપ્પાદાદયો હેતુપચ્ચયવિરહિતા અહેતુકવોહારં લભન્તિ, ન એવં સહેતુકસમુટ્ઠાનં રૂપં. તેનાહ ‘‘અહેતુકવોહારરહિતં કત્વા’’તિ. એત્થ ચ ‘‘સબ્બં રૂપં ન હેતુકમેવ, અહેતુકમેવા’’તિ વુત્તત્તા કિઞ્ચાપિ સહેતુકસમુટ્ઠાનમ્પિ રૂપં અહેતુકં, ‘‘અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો, વિપાકાબ્યાકતા કિરિયાબ્યાકતા હેતૂ સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૦૩) પન વચનતો હેતુપચ્ચયયોગેન સહેતુકસમુટ્ઠાનસ્સ રૂપસ્સ અહેતુકવોહારાભાવો વુત્તો. કેચિ પન ‘‘અબ્બોહારિકં કત્વાતિ સહેતુકવોહારેન અબ્બોહારિકં કત્વાતિ અત્થં વત્વા અઞ્ઞથા ‘અહેતુકં અબ્યાકતં અબ્યાકતમૂલેન એકમૂલ’ન્તિ ન સક્કા વત્તુ’’ન્તિ વદન્તિ. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં વુત્તમેવ અહેતુકવોહારાભાવેન સહેતુકતાપરિયાયસ્સ અત્થસિદ્ધત્તા. અપિચ હેતુપચ્ચયસબ્ભાવતો તસ્સ સહેતુકતાપરિયાયો લબ્ભતેવ. તેનાહ ‘‘ન વા સહેતુકદુકે વિય…પે… અબ્બોહારિકં કત’’ન્તિ. એત્થ એત્થાતિ એતસ્મિં એકમૂલકદુકે. હેતુપચ્ચયયોગાયોગવસેનાતિ હેતુપચ્ચયેન યોગાયોગવસેન, હેતુપચ્ચયસ્સ સબ્ભાવાસબ્ભાવવસેનાતિ અત્થો. સહેતુકવોહારમેવ લભતિ પચ્ચયભૂતહેતુસબ્ભાવતો.

અપરે પન ભણન્તિ ‘‘સહેતુકચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં અહેતુકં અબ્યાકતન્તિ ઇમિના વચનેન સઙ્ગહં ગચ્છન્તમ્પિ સમૂલકત્તા ‘અબ્યાકતમૂલેન ન એકમૂલ’ન્તિ ન સક્કા વત્તું, સતિપિ સમૂલકત્તે નિપ્પરિયાયેન સહેતુકં ન હોતીતિ ‘અબ્યાકતમૂલેન એકમૂલ’ન્તિ ચ ન સક્કા વત્તું, તસ્મા ‘અહેતુકં અબ્યાકતં અબ્યાકતમૂલેન ન એકમૂલં, સહેતુકં અબ્યાકતં અબ્યાકતમૂલેન એકમૂલ’ન્તિ દ્વીસુપિ પદેસુ અનવરોધતો અબ્બોહારિકં કત્વાતિ વુત્ત’’ન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં ‘‘સહેતુકઅબ્યાકતસમુટ્ઠાનં રૂપં અબ્યાકતમૂલેન એકમૂલં હોતી’’તિ અટ્ઠકથાયં તસ્સ એકમૂલભાવસ્સ નિચ્છિતત્તા, તસ્મા વુત્તનયેનેવ ચેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

૮૬-૯૭. કુસલાકુસલાબ્યાકતરાસિતો નમનનામનસઙ્ખાતેન વિસેસેન અરૂપધમ્માનં ગહણં નિદ્ધારણં નામ હોતીતિ આહ ‘‘નામાનં નિદ્ધારિતત્તા’’તિ. તેન તેસં અધિકભાવમાહ વિઞ્ઞાયમાનમેવ પકરણેન અપરિચ્છિન્નત્તા. યદિ એવં ‘‘અહેતુકં નામં સહેતુકં નામ’’ન્તિ પાઠન્તરે કસ્મા નામગ્ગહણં કતન્તિ આહ ‘‘સુપાકટભાવત્થ’’ન્તિ, પરિબ્યત્તં કત્વા વુત્તે કિં વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

નિદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મૂલયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ખન્ધયમકં

૧. પણ્ણત્તિવારો

ઉદ્દેસવારવણ્ણના

૨-૩. ખન્ધયમકે …પે… પરિઞ્ઞા ચ વત્તબ્બાતિ ઇદં પધાનભાવેન વત્તબ્બદસ્સનં. અભિઞ્ઞેય્યકથા હિ અભિધમ્મો, સા ચ યાવદેવ પરિઞ્ઞત્તાતિ પરિઞ્ઞાસુ ચ ન વિના તીરણપરિઞ્ઞાય પહાનપરિઞ્ઞા, તીરણઞ્ચ સમ્પુણ્ણપરાનુગ્ગહસ્સ અધિપ્પેતત્તા કાલપુગ્ગલોકાસવિભાગમુખેન ખન્ધાનં વિસું સહ ચ ઉપ્પાદનિરોધલક્ખણપરિગ્ગહવસેન સાતિસયં સમ્ભવતિ, નાઞ્ઞથાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘છસુ કાલભેદેસુ…પે… પરિઞ્ઞા ચ વત્તબ્બા’’તિ પધાનં વત્તબ્બં ઉદ્ધરતિ. તત્થ પન યથા ન તીરણપરિઞ્ઞાય વિના પહાનપરિઞ્ઞા, એવં તીરણપરિઞ્ઞા વિના ઞાતપરિઞ્ઞાય. સા ચ સુતમયઞાણમૂલિકાતિ દેસનાકુસલો સત્થા અન્વયતો બ્યતિરેકતો ચ સમુદાયાવયવપદત્થાદિવિભાગદસ્સનમુખેન ખન્ધેસુ પરિઞ્ઞાપ્પભેદં પકાસેતુકામો ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિઆદિના દેસનં આરભીતિ દસ્સેન્તો ‘‘તે પન ખન્ધા’’તિઆદિમાહ. પઞ્ચહિ પદેહીતિ પઞ્ચહિ સમુદાયપદેહિ.

તત્થાતિ તેસુ સમુદાયાવયવપદેસુ. ધમ્મોતિ રુપ્પનાદિકો ઞેય્યધમ્મો. સમુદાયપદસ્સાતિ રૂપક્ખન્ધાદિસમુદાયપદસ્સ. યદિપિ અવયવવિનિમુત્તો પરમત્થતો સમુદાયો નામ નત્થિ, યથા પન અવયવો સમુદાયો ન હોતિ, એવં ન સમુદાયોપિ અવયવોતિ સતિપિ સમુદાયાવયવાનં ભેદે દ્વિન્નં પદાનં સમાનાધિકરણભાવતો અત્થેવાભેદોતિ પદદ્વયસ્સ સમાનત્થતાય સિયા આસઙ્કાતિ આહ ‘‘એતસ્મિં સંસયટ્ઠાને’’તિ. ‘‘ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધગણનં ગચ્છતિ, વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિઆદીસુ એકદેસો સમુદાયપદત્થો વુત્તો, ‘‘યં કિઞ્ચિ રૂપં…પે… અયં વુચ્ચતિ રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ (વિભ. ૨) પન સકલોતિ આહ ‘‘રૂપાદિ…પે… અત્થો’’તિ. અવયવપદાનઞ્ચેત્થ વિસેસનવિસેસિતબ્બવિસયાનં સમાનાધિકરણતાય સમુદાયપદત્થતા વુત્તા, તતો એવ સમુદાયપદાનમ્પિ અવયવપદત્થતા. ન હિ વિસેસનવિસેસિતબ્બાનં અત્થાનં અચ્ચન્તં ભેદો અભેદો વા ઇચ્છિતો, અથ ખો ભેદાભેદો, તસ્મા અભેદદસ્સનવસેન પઠમનયો વુત્તો, ભેદદસ્સનવસેન દુતિયનયો. યો હિ રુપ્પનાદિસઙ્ખાતો રાસટ્ઠો અવયવપદેહિ રૂપાદિસદ્દેહિ ચ ખન્ધસદ્દેન ચ વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવેન ભિન્દિત્વા વુત્તો, સ્વાયં અત્થતો રાસિભાવેન અપેક્ખિતો રુપ્પનાદિઅત્થો એવાતિ.

યથા અવયવપદેહિ વુચ્ચમાનોપિ સમુદાયપદસ્સ અત્થો હોતિ, એવં સમુદાયપદેહિ વુચ્ચમાનોપિ અવયવપદસ્સ અત્થોતિ ‘‘રૂપક્ખન્ધો રૂપઞ્ચેવ રૂપક્ખન્ધો ચ, રૂપક્ખન્ધો રૂપન્તિ? આમન્તા’’તિઆદિના પદસોધના કતાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘રૂપાદિઅવયવપદેહિ…પે… પદસોધનવારો વુત્તો’’તિ. તત્થ એકચ્ચસ્સ અવયવપદસ્સ અઞ્ઞત્થ વુત્તિયા અવયવપદત્થસ્સ સમુદાયપદત્થતાય સિયા અનેકન્તિકતા, સમુદાયપદસ્સ પન તં નત્થીતિ સમુદાયપદત્થસ્સ અવયવપદત્થતાય બ્યભિચારાભાવો ‘‘રૂપક્ખન્ધો રૂપન્તિ? આમન્તા’’તિ પાળિયા પકાસિતોતિ વુત્તં ‘‘રૂપાદિ…પે… દસ્સેતુ’’ન્તિ.

‘‘રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ ખન્ધત્થસ્સ વિસેસિતબ્બત્તા વુત્તં ‘‘પધાનભૂતસ્સ ખન્ધપદસ્સા’’તિ. વેદનાદિઉપપદત્થસ્સ ચ સમ્ભવતો ‘‘વેદનાક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ. રૂપાવયવપદેન વુત્તસ્સાતિ રૂપસઙ્ખાતેન અવયવપદેન વિસેસનભાવેન વુત્તસ્સ ખન્ધત્થસ્સ રૂપક્ખન્ધભાવો હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘રૂપક્ખન્ધો રૂપન્તિ? આમન્તા’’તિ. તત્થાતિ તસ્મિં રૂપક્ખન્ધપદે. પધાનભૂતેન વિસેસિતબ્બત્તા ખન્ધાવયવપદેન વુત્તસ્સ રુપ્પનટ્ઠસ્સ કિં વેદનાક્ખન્ધાદિભાવો હોતીતિ યોજના. સમાને અવયવપદાભિધેય્યભાવે અપ્પધાનેન પદેન યો અત્થો વિઞ્ઞાયતિ, સો કસ્મા પધાનેન ન વિઞ્ઞાયતીતિ અધિપ્પાયો. ખન્ધાવયવપદેન વુત્તો ધમ્મોતિ રાસટ્ઠમાહ. તત્થ કોચીતિ રુપ્પનટ્ઠો. કેનચિ સમુદાયપદેનાતિ રૂપક્ખન્ધપદેન, ન વેદનાક્ખન્ધાદિપદેન. તેનાહ ‘‘ન સબ્બો સબ્બેના’’તિ. એસ નયો વેદનાક્ખન્ધાદીસુ. રૂપરૂપક્ખન્ધાદિઅવયવસમુદાયપદસોધનમુખેન તત્થ ચ ચતુક્ખન્ધવસેન પવત્તા પાળિગતિ પદસોધનમૂલચક્કવારો. એવઞ્ચ દસ્સેન્તેનાતિ ઇમિના ય્વાયં રૂપાદિઅવયવપદેહિ રૂપક્ખન્ધાદિસમુદાયપદેહિ ચ દસ્સિતાકારો અત્થવિસેસો, તં પચ્ચામસતિ. વિસેસનભાવો ભેદકતાય સામઞ્ઞતો અવચ્છેદકત્તા, વિસેસિતબ્બભાવો અભેદયોગેન ભેદન્તરતો અવિચ્છિન્દિતબ્બત્તા, સમાનાધિકરણભાવો તેસં ભેદાભેદાનં એકવત્થુસન્નિસ્સયત્તા.

તેનાતિ યથાવુત્તેન વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવેન. એત્થાતિ એતસ્મિં સમાનાધિકરણે. તેનાતિ વા સમાનાધિકરણભાવેન. એત્થાતિ રૂપક્ખન્ધપદે. યથા નીલુપ્પલપદે ઉપ્પલવિસેસનભૂતં નીલં વિસિટ્ઠમેવ હોતિ, ન યં કિઞ્ચિ, એવમિધાપિ ખન્ધવિસેસનભૂતં રૂપમ્પિ વિસિટ્ઠમેવ સિયાતિ દસ્સેન્તો ‘‘કિં ખન્ધતો…પે… હોતી’’તિ આહ. તથા ‘‘રૂપઞ્ચ તં ખન્ધો ચા’’તિ સમાનાધિકરણભાવેનેવ યં રૂપં, સો ખન્ધો. યો ખન્ધો, તં રૂપન્તિ અયમ્પિ આપન્નો એવાતિ આહ ‘‘સબ્બેવ…પે… વિસેસિતબ્બા’’તિ. વિસેસનેન ચ નામ નિદ્ધારિતરૂપેન ભવિતબ્બં અવચ્છેદકત્તા, ન અનિદ્ધારિતરૂપેનાતિ આહ ‘‘કિં પન ત’’ન્તિઆદિ, તસ્સેવ ગહિતત્તા ન પિયરૂપસાતરૂપસ્સાતિ અધિપ્પાયો. ન હિ તં ખન્ધવિસેસનભાવેન ગહિતં, વિસ્સજ્જનં કતં તસ્સેવાતિ યોજના. ન ખન્ધતો અઞ્ઞં રૂપં અત્થીતિ ઇદં રુપ્પનટ્ઠો રૂપન્તિ કત્વા વુત્તં, ન હિ સો ખન્ધવિનિમુત્તો અત્થિ. તેનેવાતિ યથાવુત્તરૂપસ્સ ખન્ધવિનિમુત્તસ્સ અભાવેનેવ. ‘‘પિયરૂપં સાતરૂપં, દસ્સેન્તેનપ્પક’’ન્તિ ચ આદીસુ અતદત્થસ્સ રૂપસદ્દસ્સ લબ્ભમાનત્તા ‘‘તેન રૂપસદ્દેના’’તિ વિસેસેત્વા વુત્તં. વુચ્ચમાનં ભૂતુપાદાયમ્પિ ભેદં ધમ્મજાતં. સુદ્ધેનાતિ કેવલેન, રૂપસદ્દેન વિનાપીતિ અત્થો. તયિદં પકરણાદિઅવચ્છિન્નતં સન્ધાય વુત્તં, સમાનાધિકરણતં વા. યો હિ રૂપસદ્દેન સમાનાધિકરણો ખન્ધસદ્દો, તેન યથાવુત્તરૂપસદ્દેન વિય તદત્થો વુચ્ચતેવ. તેનાહ ‘‘ખન્ધા રૂપક્ખન્ધો’’તિ. યદિપિ યથાવુત્તં રૂપં ખન્ધો એવ ચ, ખન્ધો પન ન રૂપમેવાતિ આહ ‘‘ન ચ સબ્બે…પે… વિસેસિતબ્બા’’તિ. તેનેવાતિ અરૂપસભાવસ્સ ખન્ધસ્સ અત્થિભાવેનેવ. તેતિ ખન્ધા. વિભજિતબ્બાતિ ‘‘ખન્ધા રૂપક્ખન્ધો’’તિ પદં ઉદ્ધરિત્વા ‘‘રૂપક્ખન્ધો ખન્ધો ચેવ રૂપક્ખન્ધો ચ, અવસેસા ખન્ધા ન રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિના વિભાગેન દસ્સેતબ્બા.

ખન્ધાનં રૂપવિસેસન…પે… સંસયો હોતીતિ એત્થ કિં ખન્ધતો અઞ્ઞાપિ વેદના અત્થિ, યતો વિનિવત્તા વેદના ખન્ધવિસેસનં હોતિ, સબ્બે ચ ખન્ધા કિં ખન્ધવિસેસનભૂતાય વેદનાય વિસેસિતબ્બાતિ એવં યોજના વેદિતબ્બા. કેચીતિ અનુભવનાદિપ્પકારા. કેનચિ વિસેસનેનાતિ વેદનાદિના વિસેસનેન.

એત્થ ચ રૂપાદિપણ્ણત્તિ ખન્ધપણ્ણત્તિ ચ ‘‘રૂપં ખન્ધો, ખન્ધા રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિના વિસું સહ ચ રુપ્પનાદિકે અત્થે પવત્તમાના કદાચિ અવયવભૂતે પવત્તતિ, કદાચિ સમુદાયભૂતે, તસ્સા પન તથા પવત્તનાકારે નિદ્ધારિતે યસ્મા રૂપાદિક્ખન્ધા પદતો અત્થતો ચ વિસોધિતા નામ હોન્તિ તબ્બિસયકઙ્ખાપનોદનતો, તસ્મા ‘‘રૂપક્ખન્ધો રૂપઞ્ચેવ રૂપક્ખન્ધો ચ, રૂપક્ખન્ધો રૂપન્તિ? આમન્તા’’તિઆદિનયપ્પવત્તેન પઠમવારેન રૂપાદિઅવયવપદેહિ અવયવત્થો વિય સમુદાયત્થોપિ વુચ્ચતિ, તથા સમુદાયપદેહિપીતિ અયમત્થો દસ્સિતો. ‘‘રૂપં રૂપક્ખન્ધો, ખન્ધા વેદનાક્ખન્ધો’’તિઆદિનયપ્પવત્તેન પન દુતિયવારેન વિસેસવાચી વિય રૂપાદિઅવયવપદેહિ સામઞ્ઞભૂતેનપિ તંતંવિસિટ્ઠેન ખન્ધાવયવપદેન સો સો એવ સમુદાયત્થો વુચ્ચતિ, ન સબ્બોતિ અયમત્થો દસ્સિતો. ખન્ધવિનિમુત્તસ્સ યથાધિપ્પેતસ્સ અભાવા યદિપિ ખન્ધોયેવ રૂપં, સો પન ન સબ્બો રૂપં, અથ ખો તદેકદેસો, તથા વેદનાદયોપીતિ અયમત્થો ‘‘રૂપં ખન્ધો, ખન્ધા રૂપ’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તેન તતિયવારેન દસ્સિતો. ‘‘રૂપં ખન્ધો, ખન્ધા વેદનાક્ખન્ધો’’તિઆદિનયપ્પવત્તેન પન ચતુત્થવારેન ‘‘રૂપં ખન્ધો’’તિ રૂપસ્સ ખન્ધભાવે નિચ્છિતે ખન્ધો નામાયં ન કેવલં રૂપમેવ, અથ ખો વેદનાદિ ચાતિ વેદનાદીનમ્પિ ખન્ધભાવપ્પકાસને ન સબ્બે ખન્ધા વેદનાદિવિસેસવન્તો, કેચિદેવ પન તેન તેન વિસેસેન તથા વુચ્ચન્તીતિ અયમત્થો દસ્સિતો. એવં દસ્સેન્તી ચેસા પાળિ ખન્ધાનં યથાવુત્તપણ્ણત્તિસોધનમુખેન સરૂપાવધારણાય સંવત્તતિ, તઞ્ચ તેસં યાવદેવ ઉપ્પાદાદિનિચ્છયત્થન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘એવં યેસં…પે… વેદિતબ્બો’’તિ આહ.

એકદેસેપિ સમુદાયવોહારો દિસ્સતિ યથા પટો દડ્ઢો, સમુદ્દો દિટ્ઠોતિ આહ ‘‘ચક્કાવયવભાવતો ચક્કાનીતિ યમકાનિ વુત્તાની’’તિ. બન્ધિત્વાતિ યમકભાવેન બન્ધિત્વા, યમકમૂલભાવેનેવ વા. મૂલભાવેન ગહણં સમ્બન્ધભાવો, તંસમ્બન્ધતા ચ મૂલપદાદીનં નાભિઆદિસદિસતા દટ્ઠબ્બા. અપુબ્બસ્સ વત્તબ્બસ્સ અભાવતો નયિધ દેસના મણ્ડલભાવેનેવ સમ્બજ્ઝતીતિ આહ ‘‘ન મણ્ડલભાવેન સમ્બજ્ઝનતો’’તિ. યદિપિ રૂપક્ખન્ધમૂલકે અપુબ્બં નત્થિ, વેદનાક્ખન્ધાદિમૂલકેસુ પન સઞ્ઞાદિમુખેન દેસનપ્પવત્તિયં અપુબ્બવસેનેવ ગતો સિયા મણ્ડલભાવેન સમ્બન્ધો, ન તથા પાઠો પવત્તોતિ આહ ‘‘વેદનાક્ખન્ધ…પે… સમ્બન્ધેના’’તિ. પચ્છિમસ્સ પુરિમેન અસમ્બજ્ઝનમેવ હિ હેટ્ઠિમસોધનં. સુદ્ધક્ખન્ધલાભમત્તમેવ ગહેત્વાતિ ‘‘ખન્ધા રૂપ’’ન્તિ એત્થ ખન્ધાતિ ખન્ધસદ્દેન લબ્ભમાનં રૂપાદીહિ અસમ્મિસ્સં ખન્ધટ્ઠમત્તમેવ ઉદ્દેસવસેન ગહેત્વા. યદિપિ ઉદ્દેસે ખન્ધવિસેસનં રૂપાદિ ‘‘ખન્ધા રૂપ’’ન્તિ સુદ્ધરૂપાદિમત્તમેવ ગહિતં, તથાપિ વિસેસરહિતસ્સ સામઞ્ઞસ્સ અભાવતો તત્થ સુદ્ધરૂપાદિમત્તતાય અટ્ઠત્વા. ખન્ધવિસેસનભાવસઙ્ખાતન્તિ યથાધિગતં ખન્ધાનં વિસેસનભાવેન કથિતં રુપ્પનાદિકં વિસેસનત્થં દસ્સેતું. કેવલમેવ તં અગ્ગણ્હન્તો ખન્ધસદ્દેન સહ યોજેત્વા…પે… વિભત્તત્તા સુદ્ધક્ખન્ધવારોતિ વુત્તોતિ યોજના.

ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧. પણ્ણત્તિવારો

નિદ્દેસવારવણ્ણના

૨૬. એવં વુત્તન્તિ એવં દ્વારાલમ્બનેહિ સદ્ધિં દ્વારપ્પવત્તધમ્મવિભાગવસેન વુત્તં. પિયસભાવં પિયજાતિકં ‘‘કથં રૂપેન ખો, આવુસો’’તિઆદીસુ વિય પિયસભાવટ્ઠેન રૂપં, ન રુપ્પનટ્ઠેનાતિ વુત્તં ‘‘પિયરૂપં…પે… રૂપં ન રૂપક્ખન્ધો’’તિ. રુપ્પનટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધપરિયાપન્નમ્પિ ચક્ખાદિ પિયસભાવમત્તવચનિચ્છાવસેન પિયરૂપમેવ અનુપ્પવિસતિ, ન રૂપક્ખન્ધન્તિ આહ ‘‘પિયસભાવ…પે… ન રૂપક્ખન્ધોતિ વુત્ત’’ન્તિ. ‘‘યો પન યત્થ વિસેસો’’તિ વુત્તો વિસેસસદ્દો નાનુવત્તતીતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘વચનસેસો’’તિ. ન હિ અધિકારતો લબ્ભમાનસ્સ અજ્ઝાહરણકિચ્ચં અત્થિ. દિટ્ઠિસઞ્ઞાતિ વા પદુદ્ધારોયં વેદિતબ્બો. વિસેસતા પનસ્સા ‘‘વિસેસં વણ્ણયિસ્સામા’’તિ પટિઞ્ઞાય એવ પાકટા. ‘‘અવસેસા સઙ્ખારા’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સંયોજનવસેન જાનાતિ અભિનિવિસતીતિ સઞ્ઞા દિટ્ઠીતિ આહ ‘‘દિટ્ઠિ એવ સઞ્ઞા’’તિ. દિટ્ઠિ ચાતિ ચ-સદ્દેન અવસિટ્ઠં પપઞ્ચં સઙ્ગણ્હાતિ. તથા હિ ‘‘પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખા’’તિ એત્થ પપઞ્ચસૂદનિયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૦૧) વુત્તં ‘‘સઞ્ઞાનામેન વા પપઞ્ચા એવ વુત્તા’’તિ.

૨૮. ‘‘ખન્ધા વેદનાક્ખન્ધો’’તિ એતસ્મિં અનુલોમે યથા સરૂપદસ્સનેન વિસ્સજ્જનં લબ્ભતિ, ન એવં ‘‘ન ખન્ધા ન વેદનાક્ખન્ધો’’તિ પટિલોમે, ઇધ પન પટિવચનેન વિસ્સજ્જનન્તિ તદત્થં વિવરન્તો ‘‘ખન્ધસદ્દપ્પવત્તિયા ચ અભાવે વેદનાક્ખન્ધસદ્દપ્પવત્તિયા ચ અભાવો’’તિ આહ. તેન સત્તાપટિસેધે અયં ન-કારોતિ દસ્સેતિ. સદ્દગ્ગહણઞ્ચેત્થ સદ્દનિબન્ધનત્તા પઞ્ઞત્તિયા સદ્દસભાગતં વા સન્ધાય કતં. પણ્ણત્તિસોધનઞ્હેતં. તેનાહ ‘‘પણ્ણત્તિસોધનમત્તમેવ કરોતી’’તિ. તેન નિદ્ધારેતબ્બસ્સ ધમ્મન્તરસ્સ અભાવં દસ્સેતિ. યતો વુત્તં ‘‘ન અઞ્ઞધમ્મસબ્ભાવો એવેત્થ પમાણ’’ન્તિ. એવઞ્ચ કત્વાતિઆદિના યથાવુત્તમત્થં પાઠન્તરેન સમત્થેતિ. કામં કત્થચિ સતિપિ ખન્ધે નત્થિ વેદનાક્ખન્ધો, અખન્ધત્તસભાવા પન નત્થિ વેદનાતિ ‘‘ન ખન્ધા ન વેદનાક્ખન્ધોતિ? આમન્તા’’તિ વુત્તન્તિ એવં વા એતં દટ્ઠબ્બં. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘પઞ્ઞત્તિનિબ્બાનસઙ્ખાતા’’તિઆદિ.

૩૯. ‘‘રૂપતો અઞ્ઞે’’તિ એત્થ ભૂતુપાદાય ધમ્મો વિય પિયસભાવોપિ રૂપસદ્દાભિધેય્યતાસામઞ્ઞેન ગહિતોતિ આહ ‘‘લોકુત્તરા વેદનાદયો દટ્ઠબ્બા’’તિ. અપ્પવત્તિમત્તમેવાતિ ખન્ધસદ્દપ્પવત્તિયા અભાવે રૂપસદ્દપ્પવત્તિયા ચ અભાવોતિ પણ્ણત્તિસોધનમત્તતંયેવ સન્ધાય વદતિ, તથા ચાહ ‘‘એવઞ્ચ કત્વા’’તિઆદિ. તેનેતં દસ્સેતિ – યથા ચક્ખુતો અઞ્ઞસ્સ સબ્બસ્સપિ સભાવધમ્મસ્સ આયતનગ્ગહણેન ગહિતત્તા તદુભયવિનિમુત્તં કિઞ્ચિ નત્થીતિ કેવલં પઞ્ઞત્તિસોધનત્થં તમેવ અભાવં દસ્સેતું ‘‘ચક્ખુઞ્ચ આયતને ચ ઠપેત્વા અવસેસા ન ચેવ ચક્ખુ ન ચ આયતન’’ન્તિ વુત્તં, એવમિધાપિ તદત્થમેવ ઉભયવિનિમુત્તસ્સ અભાવં દસ્સેતું ‘‘રૂપઞ્ચ ખન્ધે ચ ઠપેત્વા અવસેસા ન ચેવ રૂપં ન ચ ખન્ધા’’તિ વુત્તન્તિ. વિસમોપઞ્ઞાસો. ‘‘ચક્ખુઞ્ચ આયતને ચ ઠપેત્વા’’તિ એત્થ હિ અવસેસગ્ગહણેન ગય્હમાનં કિઞ્ચિ નત્થીતિ સક્કા વત્તું આયતનવિનિમુત્તસ્સ સભાવધમ્મસ્સ અભાવા. તેનાહ ‘‘યદિ સિયા’’તિ. ‘‘રૂપઞ્ચ ખન્ધે ચ ઠપેત્વા’’તિ એત્થ પન ન તથા સક્કા વત્તું ખન્ધવિનિમુત્તસ્સ સભાવધમ્મસ્સ અત્થિભાવતો. યદિ પન તાદિસં ખન્ધગતં ધમ્મજાતં નત્થીતિ એવમિદં વુત્તં સિયા, એવં સતિ યુત્તમેતં સિયા. તથા હિ ‘‘અટ્ઠકથાયં પના’’તિઆદિના પઞ્ઞત્તિગ્ગહણમેવ ઉદ્ધરીયતિ. તણ્હાવત્થુ ચ ન સિયા અવસેસગ્ગહણેન ગય્હમાનન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. ખન્ધો ચ સિયાતિ યોજના.

નિદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પવત્તિવારવણ્ણના

૫૦-૨૦૫. મિસ્સકકાલભેદેસુ યમકેસુ પદાનં ભિન્નકાલત્તા સિયા અત્થવિસેસોતિ આહ ‘‘અમિસ્સકકાલભેદેસુ વારેસુ અત્થવિસેસાભાવતો’’તિ. ઇદાનિ તમેવત્થં ‘‘પુરિમસ્સ હી’’તિઆદિના વિવરતિ. તેનાતિ અત્થવિસેસાભાવેન. એત્થાતિ એતસ્મિં પવત્તિવારપાઠે, એતિસ્સં વા પવત્તિવારવણ્ણનાયં. છ એવ વુત્તા, ન નવાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘અતીતેના’’તિઆદિ. એતે પન તયોતિ અત્તના વિસું અનન્તરં દસ્સિતે સન્ધાયાહ. યથાદસ્સિતાતિ અટ્ઠકથાયં નિદ્ધારેત્વા દસ્સિતબ્બાકારા પચ્ચુપ્પન્નેનાતીતાદયો યે પાળિયં ઉજુકમેવ આગતા. ‘‘ન વિસું વિજ્જન્તી’’તિ વુત્તમેવત્થં ‘‘તત્થ તત્થ હી’’તિઆદિના પાકટતરં કરોતિ. તત્થ પટિલોમપુચ્છાહીતિ ‘‘યસ્સ વા પન વેદનાક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતી’’તિ એવમાદિકાહિ પઠમપદે વુત્તસ્સ પટિલોમવસેન પવત્તાહિ. તેનેવાતિ નયતો યોજેતું સક્કુણેય્યત્તા એવ. મિસ્સકકાલભેદેસુ ચાતિ ન કેવલં અમિસ્સકકાલભેદેસુયેવ, અથ ખો મિસ્સકકાલભેદેસુ ચાતિ અત્થો. ન યોજનાસુકરતાય એવ પુરિમે અયોજના, અથ ખો સુખગ્ગહણત્થમ્પીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અમિસ્સક…પે… વુત્તાની’’તિ.

યેન કારણેનાતિ યેન એકપદદ્વયસઙ્ગહિતાનં ખન્ધાનં ઉપ્પાદસ્સ નિરોધસ્સ લાભસઙ્ખાતેન કારણેન. યથાક્કમં પુરેપઞ્હો પચ્છાપઞ્હોતિ ચ નામં વુત્તં. ચ-સદ્દેન પુરેપચ્છાપઞ્હોતિ ચ નામં વુત્તન્તિ નિદ્ધારેત્વા યોજેતબ્બં. તત્થ પન ‘‘એકપદદ્વયસઙ્ગહિતાન’’ન્તિ ઇદં એકજ્ઝં કત્વા ગહેતબ્બં. તમેવત્થમ્પિ વિવરતિ ‘‘યસ્સ હી’’તિઆદિના. તત્થ યસ્સાતિ યસ્સ પઞ્હસ્સ. ‘‘પઞ્હો’’તિ ચેત્થ પુચ્છનવસેન પવત્તં વચનં વેદિતબ્બં. તેનેવાહ ‘‘પરિપૂરેત્વા વિસ્સજ્જેતબ્બત્થસઙ્ગણ્હનતો’’તિ. તં સરૂપદસ્સનેન વિસ્સજ્જનં તંવિસ્સજ્જનં, તં વા યથાવુત્તં વિસ્સજ્જનં એતસ્સાતિ તંવિસ્સજ્જનો, તસ્સ તંવિસ્સજ્જનસ્સ. પુરિમકોટ્ઠાસેનાતિ પુરિમેન ઉદ્દેસપદેન. તેન હિ વિસ્સજ્જનપદસ્સ સમાનત્થતા ઇધ સદિસત્થતા. એકેન પદેનાતિ એકેન પધાનાપ્પધાનેન યમકપદેન, ન પઠમપદેનેવાતિ અત્થો. ઉપ્પાદનિરોધલાભસામઞ્ઞમત્તેનાતિ ઉપ્પાદસ્સ વા નિરોધસ્સ વા લબ્ભમાનતાય સમાનતામત્તેન. સન્નિટ્ઠાનપદ…પે… યુત્તન્તિ ઇદં અટ્ઠકથાયં ‘‘યત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જતી’’તિઆદિના પુરેપઞ્હસ્સ દસ્સિતત્તા વુત્તં. યદિપિ તત્થ ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વિસ્સજ્જિતત્તા વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉપ્પાદો લબ્ભતીતિ વુત્તં, યો પન સન્નિટ્ઠાનપદસઙ્ગહિતો રૂપક્ખન્ધસ્સ અનુપ્પાદો પાળિયં અનુઞ્ઞાતરૂપેન ઠિતો, તસ્સ વસેન પુરેપઞ્હો યુત્તોતિ અધિપ્પાયો. એવઞ્હિ પુરિમકોટ્ઠાસેન સદિસત્થતા હોતિ.

‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થા’’તિ એત્થ રૂપક્ખન્ધસ્સ અનુપ્પન્નપુબ્બતાપટિક્ખેપમુખેન ઇતરસ્સ પટિક્ખિપીયતીતિ રૂપક્ખન્ધસ્સેવ યથાવુત્તપટિક્ખેપો પધાનભાવેન વુત્તો. એસેવ નયો અઞ્ઞેસુપિ એદિસેસુ ઠાનેસૂતિ આહ ‘‘સન્નિટ્ઠાનત્થસ્સેવ પટિક્ખિપનં પટિક્ખેપો’’તિ. ‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો નિરુજ્ઝતી’’તિ એત્થ પન રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉપ્પાદલક્ખણં કત્વા વેદનાક્ખન્ધસ્સ નિરોધો પુચ્છીયતીતિ સો એવ ‘‘નો’’તિ પટિસેધીયતિ. એસ નયો અઞ્ઞેસુપિ એદિસેસુ ઠાનેસૂતિ વુત્તં ‘‘સંસયત્થનિવારણં પટિસેધો’’તિ. ‘‘ન-કારવિરહિત’’ન્તિ એતેન પટિસેધસ્સ પટિસેધિતમાહ. યદિ એવં પાળિગતિપટિસેધવિસ્સજ્જનાનં કો વિસેસોતિ આહ ‘‘તત્થ ઉપ્પત્તી’’તિઆદિ.

તદેકદેસપક્ખેપવસેનાતિ તેસં ચતુન્નં પઞ્હાનં પઞ્ચન્નઞ્ચ વિસ્સજ્જનાનં એકદેસસ્સ પક્ખિપનવસેન. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘પઠમે ઠાને પરિપુણ્ણપઞ્હસ્સ પુરિમકોટ્ઠાસે સરૂપદસ્સનેના’’તિઆદિ. યો પનેત્થ પઞ્હેસુ વિસ્સજ્જનેસુ ચ સત્તવીસતિયા ઠાનેસુ પક્ખેપં લભતિ, તં દસ્સેતું ‘‘પરિપુણ્ણપઞ્હો એવા’’તિઆદિ વુત્તં. પાળિવવત્થાનદસ્સનાદિતોતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન પુચ્છાવિભઙ્ગો વિસ્સજ્જનાઠાનાનિ એકસ્મિં પઞ્હે યોજનાનયોતિ ઇમેસં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

સુદ્ધાવાસાનન્તિઆદિ પાળિયા પદં ઉદ્ધરિત્વા અત્થદસ્સનત્થં આરદ્ધં. ‘‘યસ્સ યત્થ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ તત્થ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થા’’તિ ઇમસ્સ વિસ્સજ્જનં હોતિ ‘‘સુદ્ધાવાસાનં તેસં તત્થા’’તિ. તત્થ એકભૂમિયં દુતિયા ઉપપત્તિ નત્થીતિ એકિસ્સા ભૂમિયા એકસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ દુતિયવારં પટિસન્ધિગ્ગહણં નત્થીતિ અત્થો. તતિયવારાદીસુ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. સ્વાયમત્થો યથા ઞાપિતો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘પટિસન્ધિતો પભુતિ હિ…પે… પવત્તા’’તિ વુત્તં. તેન અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નવસેનાયં દેસના પવત્તાતિ દસ્સેતિ. આદાનનિક્ખેપપરિચ્છિન્નં કમ્મજસન્તાનં એકત્તેન ગહેત્વા તસ્સ વસેન ઉપ્પાદનિરોધેસુ વુચ્ચમાનેસુ અકમ્મજેસુ કુસલાદીસુ કથન્તિ ચોદનાયં તેપિ ઇધ તંનિસ્સિતા એવ કતાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તસ્મિઞ્હિ…પે… દસ્સિતા’’તિ. તેનેવાતિ કમ્મજસન્તાનેનેવ. તસ્માતિ એકકમ્મનિબ્બત્તસ્સ વિપાકસન્તાનસ્સ એકત્તેન ગહિતત્તા. તસ્સાતિ કમ્મજસન્તાનસ્સ. પઞ્ચસુ સુદ્ધાવાસેસુ યથા પચ્ચેકં ‘‘એકિસ્સા ભૂમિયા દુતિયા ઉપપત્તિ નત્થી’’તિ યથાવુત્તપાળિયા વિઞ્ઞાયતિ, એવં ‘‘સુદ્ધાવાસાન’’ન્તિ અવિસેસવચનતો સકલેપિ સુદ્ધાવાસે સા નત્થીતિ તાય કસ્મા ન વિઞ્ઞાયતીતિ ચોદનં સમુટ્ઠાપેત્વા સયમેવ પરિહરિતું ‘‘કસ્મા પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુદ્ધાવાસેસુ હેટ્ઠાભૂમિકસ્સ અસતિ ઇન્દ્રિયપરિપાકે ઉપરિભૂમિસમુપ્પત્તિ ન સક્કા પટિસેધેતું ઉદ્ધંસોતવચનતો. ઉદ્ધમસ્સ તણ્હાસોતં વટ્ટસોતઞ્ચાતિ હિ ઉદ્ધંસોતો. તેનાહ ‘‘ઉદ્ધંસોતપાળિસબ્ભાવા’’તિ. સંસન્દેતબ્બાતિ યથા ન વિરુજ્ઝન્તિ, એવં નેતબ્બા. તથા ચેવ સંવણ્ણિતં.

એતેન સન્નિટ્ઠાનેનાતિ અઙ્કિતોકાસભાવિરૂપુપ્પાદસન્નિસ્સયેન નિચ્છયેન. વિસેસિતા તથાભાવિરૂપભાવિનો. અસઞ્ઞસત્તાપીતિ ન કેવલં પઞ્ચવોકારા એવ, અથ ખો અસઞ્ઞસત્તાપિ. તે એવ અસઞ્ઞસત્તે એવ ગહેત્વા પુરિમકોટ્ઠાસેતિ અધિપ્પાયો. તેન યે સન્નિટ્ઠાનેન વજ્જિતાતિ તેન યથાવુત્તસન્નિટ્ઠાનેન યે વિરહિતા, તે તથા ન વત્તબ્બાતિ અત્થો. ઇદાનિ ‘‘તે તતો’’તિઆદિના દસ્સેતિ. તતોતિ અસઞ્ઞાભવતો. પચ્છિમભવિકાનન્તિ એત્થ પચ્છિમભવં સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘કિં પઞ્ચવોકારાદી’’તિઆદિ વુત્તં. અપચ્છિમભવિકાનમ્પિ અરૂપાનં અરૂપભવે યથા રૂપક્ખન્ધો નુપ્પાદિ, એવં તત્થ પચ્છિમભવિકાનં વેદનાક્ખન્ધોપીતિ આહ ‘‘એતેન સન્નિટ્ઠાનેન સઙ્ગહિતત્તા’’તિ. તેનાહ ‘‘તેસં…પે… આહા’’તિ. તત્થ તેસન્તિ પચ્છિમભવિકાનં. તત્થાતિ અરૂપભવે. ઇતરાનુપ્પત્તિભાવઞ્ચાતિ ઇતરસ્સ વેદનાક્ખન્ધસ્સ અનુપ્પજ્જનસબ્ભાવમ્પિ. સપ્પટિસન્ધિકાનમ્પિ સુદ્ધાવાસાનં ખન્ધભેદસ્સ પરિનિબ્બાનપરિયાયો ઓળારિકદોસપ્પહાનતો કિલેસૂપસમસામઞ્ઞેન વુત્તોતિ વેદિતબ્બં.

સબ્બેસઞ્હિ તેસન્તિ તંતંભૂમિયં ઠિતાનં સબ્બેસં સુદ્ધાવાસાનં. યથા પનાતિઆદિના વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કરોતિ. અનન્તા લોકધાતુયોતિ ઇદં ઓકાસસ્સ પરિચ્છેદાભાવંયેવ દસ્સેતું વુત્તં. પુગ્ગલવસેન સમાનાધારતાય સમાનકાલત્તેન અસમ્ભવન્તો ઓકાસવસેન પન સમ્ભવન્તો સંકિણ્ણા વિય હોન્તીતિ આહ ‘‘સંકિણ્ણતા હોતી’’તિ.

પવત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના

૨૦૬-૨૦૮. તસ્સાપીતિ પુગ્ગલોકાસવારસ્સપિ. ઓકાસે પુગ્ગલસ્સેવાતિ યથાગહિતે ઓકાસે યો પુગ્ગલો, તસ્સેવ ઓકાસવિસિટ્ઠપુગ્ગલસ્સેવાતિ અત્થો. યથા પન પુગ્ગલવારે લબ્ભમાને પુગ્ગલોકાસવારોપિ લબ્ભતિ, એવં ઓકાસવારોપિ લબ્ભેય્યાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ઓકાસવારોપિ ચા’’તિ. તસ્માતિ યસ્મા વુચ્ચમાનોપિ ઓકાસો પુગ્ગલસ્સ વિસેસભાવેનેવ વુચ્ચેય્ય, ન વિસું, તસ્મા.

અઞ્ઞથાતિ પવત્તિવારે વિય આદાનનિક્ખેપપરિચ્છિન્નં કમ્મજસન્તાનં એકત્તેન ગહેત્વા તસ્સ ઉપ્પાદનિરોધવસેન પરિઞ્ઞાવચને. ‘‘યો રૂપક્ખન્ધં પરિજાનાતી’’તિ સન્નિટ્ઠાનપદસઙ્ગહિતત્થાભાવદસ્સનમુખેન ઇતરસ્સપિ અભાવં દસ્સેતું ‘‘રુપક્ખન્ધપરિજાનનસ્સ અભાવા’’તિ વુત્તં. ‘‘આમન્તા’’તિ ચ કતં, તસ્મા પવત્તે ચિત્તક્ખણવસેનેવેત્થ તયો અદ્ધો લબ્ભન્તીતિ અત્થો. ‘‘અગ્ગમગ્ગસમઙ્ગિઞ્ચ અરહન્તઞ્ચા’’તિ દ્વિન્નં પદાનં ‘‘રૂપક્ખન્ધઞ્ચ ન પરિજાનન્તિ વેદનાક્ખન્ધઞ્ચ ન પરિજાનિત્થા’’તિ દ્વીહિ પદેહિ યથાક્કમં સમ્બન્ધો. ‘‘ઠપેત્વા અવસેસા પુગ્ગલા’’તિ પન પચ્ચેકં યોજેતબ્બં. અગ્ગમગ્ગ…પે… નત્થીતિ ઇમિના અરહત્તમગ્ગઞાણસ્સેવ પરિઞ્ઞામત્થકપ્પત્તિયા પરિઞ્ઞાકિચ્ચં સાતિસયં, તદભાવા ન ઇતરેસન્તિ દસ્સેતિ. યતો તસ્સેવ વજિરૂપમતા વુત્તા, સેસાનઞ્ચ વિજ્જૂપમતા. તેનાતિ તેન યથાવુત્તેન વચનેન. તદવસેસસબ્બપુગ્ગલેતિ તતો અગ્ગમગ્ગસમઙ્ગિતો અવસેસસબ્બપુગ્ગલે. ઇમં પન યથાવુત્તદોસં પરિહરન્તા ‘‘પુથુજ્જનાદયો સન્ધાયા’’તિ વદન્તિ.

પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ખન્ધયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. આયતનયમકં

૧. પણ્ણત્તિવારો

ઉદ્દેસવારવણ્ણના

૧-૯. વુત્તનયેનાતિ ‘‘અવયવપદેહિ વુત્તો એકદેસો સકલો વા સમુદાયપદાનં અત્થો, સમુદાયપદેહિ પન વુત્તો એકન્તેન અવયવપદાનં અત્થો’’તિઆદિના વુત્તેન નયેન. એતેન યથાવુત્તઅત્થવણ્ણનાનયદસ્સનતાય સબ્બપણ્ણત્તિવારાદીસુ યથારહં અત્થો નેતબ્બોતિ દસ્સેતિ.

ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિદ્દેસવારવણ્ણના

૧૦-૧૭. વાયનં સવિસયં બ્યાપેત્વા પવત્તનં, તયિદં યથા ગન્ધાયતને લબ્ભતિ, એવં સીલાદીસુપીતિ પાળિયં ‘‘સીલગન્ધો’’તિઆદિ વુત્તં ‘‘સીલાદિયેવ ગન્ધો’’તિ કત્વા. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સીલગન્ધો…પે… નામાની’’તિ. યસ્મા પન સવિસયબ્યાપનં તત્થ પસટભાવો પાકટભાવો વા હોતિ, તસ્મા ‘‘પસારણટ્ઠેન પાકટભાવટ્ઠેન વા’’તિ વુત્તં. અત્તનો વત્થુસ્સ સૂચનં વા વાયનં. ‘‘દેવકાયા સમાગતા (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં. નિ. ૧.૩૭), પણ્ણત્તિધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧૦૮) સમૂહપઞ્ઞત્તીસુપિ કાયધમ્મસદ્દા આગતાતિ ‘‘સસભાવ’’ન્તિ વિસેસેતિ. કાયવચનેન…પે… નત્થીતિ ઇદં ‘‘ન ધમ્મો નાયતન’’ન્તિ એત્થ ધમ્મસદ્દસ્સ વિનિવત્તવિસેસસબ્બસભાવધમ્મવાચકતં સન્ધાય વુત્તં, ન ધમ્માયતનસઙ્ખાતધમ્મવિસેસવાચકતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

નિદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પવત્તિવારવણ્ણના

૧૮-૨૧. એતસ્મિન્તિ પવત્તિવારે. પુચ્છામત્તલાભેનાતિ મોઘપુચ્છાભાવમાહ. એકેકન્તિ ‘‘યસ્સ ચક્ખાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ સદ્દાયતનં ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિકં એકેકં. પઞ્ચાતિ ‘‘યસ્સ સદ્દાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ગન્ધાયતનં ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદીનિ પઞ્ચ. પુચ્છામત્તલાભેન સઙ્ગહં અનુજાનન્તો ‘‘વિસ્સજ્જનવસેન હાપેતબ્બાની’’તિ આહ. ‘‘વક્ખતિ હી’’તિઆદિના યથાવુત્તમત્થં અટ્ઠકથાય સમત્થેતિ.

સદિસવિસ્સજ્જનન્તિ સામઞ્ઞવચનં વિસેસનિવિટ્ઠમેવ હોતીતિ તં વિસેસં દસ્સેન્તો ‘‘પુગ્ગલવારમેવ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ વત્વા તસ્સા પન સદિસવિસ્સજ્જનતાય અબ્યાપિતત્તા યત્થ સદિસં, તત્થાપિ વિસ્સજ્જિતન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ઓકાસવારે પન…પે… વિસ્સજ્જિત’’ન્તિ આહ. તત્થ તન્તિ દુતિયં. પુગ્ગલવારેપીતિ યત્થ સદિસં વિસ્સજ્જનં, તત્થ પુગ્ગલવારેપિ વિસ્સજ્જિતં, પગેવ ઓકાસવારેતિ અધિપ્પાયો. વિરત્તકામકમ્મનિબ્બત્તસ્સાતિ ભાવનાબલેન વિરત્તો કામો એતેનાતિ વિરત્તકામં, રૂપાવચરકમ્મં, તતો નિબ્બત્તસ્સ. પટિસન્ધિ એવ બીજં પટિસન્ધિબીજં, તસ્સ. ‘‘એવંસભાવત્તા’’તિ એતેન એકન્તતો કામતણ્હાનિદાનકમ્મહેતુકાનિ ઘાનાદીનીતિ દસ્સેતિ. ગન્ધાદયો ચ ન સન્તીતિ સબ્બેન સબ્બં તેસમ્પિ અભાવં સન્ધાય વદતિ. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

‘‘સચ્ચ’’ન્તિ યથાવુત્તવસેન ગહેતબ્બં ચોદકેન વુત્તમત્થં સમ્પટિચ્છિત્વા પુન યેનાધિપ્પાયેન તાનિ યમકાનિ સદિસવિસ્સજ્જનાનિ, તં દસ્સેતું ‘‘યથા પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – તત્થ ચક્ખાયતનમૂલકેસુ ઘાનાયતનયમકેન ‘‘સચક્ખુકાનં અઘાનકાનં ઉપપજ્જન્તાન’’ન્તિઆદિના નયેન જિવ્હાકાયાયતનયમકાનિ યથા સદિસવિસ્સજ્જનાનિ, તથા ઇધ ઘાનાયતનમૂલકેસુ ઘાનાયતનયમકેન તાનિ જિવ્હાકાયાયતનયમકાનિ ‘‘યસ્સ ઘાનાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ જિવ્હાયતનં ઉપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના નયેન સદિસવિસ્સજ્જનાનીતિ. એવમેત્થ ઉભયેસં વિસું અઞ્ઞમઞ્ઞં સદિસવિસ્સજ્જનતાય ઇદં વુત્તં, ન એકજ્ઝં અઞ્ઞમઞ્ઞં સદિસવિસ્સજ્જનતાય. તેનાહ ‘‘તસ્મા તત્થ તત્થેવ સદિસવિસ્સજ્જનતા પાળિઅનારુળ્હતાય કારણ’’ન્તિ. એવઞ્ચ સતિ ચક્ખાયતનમૂલગ્ગહણં કિમત્થિયન્તિ આહ ‘‘નિદસ્સનભાવેના’’તિઆદિ. તત્થ નિદસ્સનભાવેનાતિ નિદસ્સનભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસદિસવિસ્સજ્જનતાસઙ્ખાતેન નિદસ્સનભાવેનેવ, ન પન તેસં નિદસ્સિતબ્બેહિ સબ્બથા સદિસવિસ્સજ્જનતાયાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘યેભુય્યતાયા’’તિ વુત્તં યેભુય્યતં દસ્સેતું ‘‘તેસુ હી’’તિઆદિ વુત્તં.

એવન્તિ ઇમિના ‘‘આમન્તા’’તિ પટિવચનવિસ્સજ્જનેન યથાવુત્તવચનસ્સેવ વિસ્સજ્જનભાવાનુજાનનં કત્તબ્બન્તિ ઇમમત્થં આકડ્ઢતિ. સાતિ દુતિયપુચ્છા. ઘાનાયતનયમકેનાતિ ચક્ખાયતનમૂલકેસુ ઘાનાયતનયમકેનેવ. તંસેસાનીતિ તેન ઘાનાયતનમૂલકકાયાયતનયમકેન સદ્ધિં સેસાનિ. સદિસવિસ્સજ્જનત્તા અનારુળ્હાનીતિ એત્થ ‘‘અનારુળ્હાની’’તિ એત્તકમેવ તથા-સદ્દેન અનુકડ્ઢીયતિ, ન ‘‘સદિસવિસ્સજ્જનત્તા’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘તથાતિ…પે… સમઞ્ઞેના’’તિ વત્વા ઇદાનિ ‘‘કારણસામઞ્ઞેના’’તિ વુત્તસ્સ સદિસવિસ્સજ્જનત્તસ્સ તત્થ અભાવં દસ્સેતું ‘‘ઘાનજિવ્હાકાયાયતનાનં પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અગબ્ભસેય્યકેસુ પવત્તમાનાનન્તિ એત્થાપિ ‘‘સહચારિતાયા’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં, તથા ‘‘ગબ્ભસેય્યકેસુ ચ પવત્તમાનાન’’ન્તિ. ઇતરાનિ ઘાનાયતનમૂલકાનિ જિવ્હાકાયાયતનયમકાનિ દ્વે ન વિસ્સજ્જીયન્તિ, ઘાનાયતનમૂલકેસુ ચ યમકેસુ વિસ્સજ્જિતેસુ ઇતરદ્વયમૂલકાનિ જિવ્હાકાયાયતનમૂલકાનિ ન વિસ્સજ્જીયન્તિ અવિસેસત્તા અપ્પવિસેસત્તા ચાતિ યોજેતબ્બં. તત્થ કાયાયતનયમકે દુતિયપુચ્છાવસેન અપ્પવિસેસો, ઇતરવસેન અવિસેસો વેદિતબ્બો. રૂપાયતનમનાયતનેહિ સદ્ધિન્તિ ઇદં રૂપાયતનમૂલકમનાયતનવસેન વુત્તન્તિ આહ ‘‘રૂપાયતન…પે… અધિપ્પાયો’’તિ. તેનેવાહ ‘‘રૂપાયતનમૂલકેસુ હી’’તિઆદિ. યમકાનન્તિ રૂપાયતનમૂલકગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાયતનયમકાનં. દુતિયપુચ્છાનન્તિ યથાવુત્તયમકાનંયેવ દુતિયપુચ્છાનં. વુત્તનયેનાતિ ‘‘સરૂપકાનં અચિત્તકાન’’ન્તિઆદિના વુત્તેન નયેન. આદિપુચ્છાનન્તિ તેસંયેવ યમકાનં પઠમપુચ્છાનં.

હેટ્ઠિમેહીતિ ઇદં અવિસેસવચનમ્પિ યેસુ સદિસવિસ્સજ્જનતા સમ્ભવતિ, તદપેક્ખન્તિ આહ ‘‘ગન્ધરસ…પે… અત્થો’’તિ. ઉદ્દિટ્ઠધમ્મેસુ ઉદ્દેસાનુરૂપં લબ્ભમાનવિસેસકથનં વિસ્સજ્જનં, યો તત્થ ન સબ્બેન સબ્બં ઉદ્દેસાનુરૂપગુણેન ઉપલબ્ભતિ, તસ્સ અકથનમ્પિ અત્થતો વિસ્સજ્જનમેવ નામ હોતીતિ આહ ‘‘અવિસ્સજ્જનેનેવ અલબ્ભમાનતાદસ્સનેન વિસ્સજ્જિતાનિ નામ હોન્તી’’તિ.

ચક્ખુવિકલસોતવિકલા વિય ચક્ખુસોતવિકલોપિ લબ્ભતીતિ સો પન અટ્ઠકથાયં પિ-સદ્દેન સઙ્ગહિતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘જચ્ચન્ધમ્પિ…પે… વેદિતબ્બો’’તિ આહ. પરિપુણ્ણાયતનમેવ ઓપપાતિકં સન્ધાય વુત્તન્તિ એત્થ અટ્ઠાનપ્પયુત્તો એવ-સદ્દોતિ તસ્સ ઠાનં દસ્સેન્તો ‘‘વુત્તમેવાતિ અત્થો’’તિ વત્વા તેન પરિપુણ્ણાયતનસ્સ તત્થ અનિયતત્તા અપરિપુણ્ણાયતનસ્સપિ સઙ્ગહો સિદ્ધોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તેન જચ્ચન્ધબધિરમ્પિ સન્ધાય વુત્તતા ન નિવારિતા હોતી’’તિ આહ.

૨૨-૨૫૪. તસ્મિં પુગ્ગલસ્સ અનામટ્ઠત્તાતિ કસ્મા વુત્તં, યાવતા ‘‘રૂપીબ્રહ્મલોકં પુચ્છતી’’તિ ઇમિનાપિ ઓકાસોયેવ આમટ્ઠોતિ. ‘‘આમન્તા’’તિ પટિઞ્ઞાય કારણવિભાવનાધિપ્પાયેનેવ ‘‘કસ્મા પટિઞ્ઞાત’’ન્તિ ચોદનં સમુટ્ઠાપેત્વા તં કારણં દસ્સેતુકામો ‘‘નનૂ’’તિઆદિમાહ. ગબ્ભસેય્યકભાવં ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સતીતિ પચ્છિમભવિકં સન્ધાયાહ. તદવત્થસ્સાતિ પચ્છિમભવાવત્થસ્સ. ભવિસ્સન્તસ્સાતિ ભાવિનો. પટિઞ્ઞાતબ્બત્તાતિ ‘‘ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ પટિઞ્ઞાતબ્બત્તા.

અથ કસ્માતિ એત્થાયં સઙ્ખેપત્થો – યદિ ‘‘યસ્સ રૂપાયતનં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ચક્ખાયતનં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ પુચ્છાયં વુત્તેન વિધિના પટિઞ્ઞાતબ્બં, અથ કસ્મા અથ કેન કારણેન પટિલોમે ‘‘યસ્સ વા પન રૂપાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ચક્ખાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ પુચ્છાય ‘‘આમન્તા’’તિ પટિઞ્ઞાતં, નનુ ઇદં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિરુદ્ધન્તિ? નનૂતિઆદિનાપિ ચોદકો તમેવ વિરોધં વિભાવેતિ. નો ચ નુપ્પજ્જિસ્સતિ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ એવાતિ અત્થો. ‘‘તસ્મિં ભવે’’તિઆદિ તસ્સ પરિહારો. તત્થ તસ્મિં ભવેતિ યસ્મિં ભવે ‘‘રૂપાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ વુત્તં પવત્તમાનત્તા, તસ્મિં ભવે. અનાગતભાવેન અવચનતોતિ ભાવીભાવેન અવત્તબ્બતો આરદ્ધુપ્પાદભાવેન પવત્તમાનત્તાતિ અધિપ્પાયો. તેનેવાહ ‘‘ભવન્તરે હી’’તિઆદિ. ન પન વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. એવઞ્ચ કત્વાતિઆદિના પાઠન્તરેન યથાવુત્તમત્થં સમત્થેતિ.

યસ્મિં અત્તભાવે યેહિ આયતનેહિ ભવિતબ્બં, તંતંઆયતનનિબ્બત્તકકમ્મેન અવસ્સંભાવીઆયતનસ્સ સત્તસ્સ, સન્તાનસ્સ વા, ‘‘યસ્સ વા પન રૂપાયતનં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ચક્ખાયતનં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? આમન્તા, યસ્સ વા પન રૂપાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ચક્ખાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ? આમન્તા’’તિ ચ એવં પવત્તં પુચ્છાદ્વયવિસ્સજ્જનં આયતનપટિલાભસ્સ જાતિભાવતો સુટ્ઠુ ઉપપન્નં ભવતિ. પચ્છિમભવિકાદયોતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન અરૂપે ઉપ્પજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયનકા સઙ્ગય્હન્તિ. ઇદમ્પિ વિસ્સજ્જનં. અભિનન્દિતબ્બત્તાતિ ‘‘આમન્તા’’તિ સમ્પટિચ્છિતબ્બત્તા.

યં પન અઘાનકાનં કામાવચરં ઉપપજ્જન્તાનન્તિ વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. યસ્સ વિપાકો ઘાનાયતનુપ્પત્તિતો પુરેતરમેવ ઉપચ્છિજ્જિસ્સતિ, તં ઘાનાયતનાનિબ્બત્તકકમ્મન્તિ વુત્તં. કથં પનીદિસં કમ્મં અત્થીતિ વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘યસ્સ યત્થા’’તિઆદિ. એવમ્પિ ગબ્ભસેય્યકો એવ ઇધ અઘાનકોતિ અધિપ્પેતોતિ કથમિદં વિઞ્ઞાયતીતિ ચોદનાય ‘‘ન હી’’તિઆદિં વત્વા તમત્થં સાધેતું ‘‘ધમ્મહદયવિભઙ્ગે’’તિઆદિ વુત્તં. અવચનત્તમ્પિ હિ યથાધમ્મસાસને અભિધમ્મે પટિક્ખેપોયેવાતિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં આયતનયમકે. યથાદસ્સિતાસૂતિ ‘‘યસ્સ વા પન સોતાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ચક્ખાયતનં નુપ્પજ્જતિ, યસ્સ યત્થ ઘાનાયતનં ન નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ તત્થ રૂપાયતનં ન નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ ચ દસ્સિતપ્પકારાસુ પુચ્છાસુ. આમન્તાતિ વુત્તન્તિ અથ કસ્મા ન વિઞ્ઞાયતીતિ યોજના. એતાસુ પુચ્છાસુ કસ્મા પટિવચનેન વિસ્સજ્જનં ન કતન્તિ અધિપ્પાયો. સન્નિટ્ઠાનેન ગહિતત્થસ્સાતિ ‘‘યસ્સ વા પન સોતાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતિ, યસ્સ યત્થ ઘાનાયતનં ન નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ ચ એવમાદિકેન સન્નિટ્ઠાનપદેન ગહિતસ્સ અત્થસ્સ. એકદેસે સંસયત્થસ્સ સમ્ભવેનાતિ એકદેસે સંસયિતબ્બસ્સ અત્થસ્સ સમ્ભવેન સન્નિટ્ઠાનત્થપટિયોગભૂતસંસયત્થસ્સ પટિવચનસ્સ અકરણતો ‘‘આમન્તા’’તિ પટિવચનવિસ્સજ્જનસ્સ અકત્તબ્બતો અત્થસ્સ અભિન્દિત્વા એકજ્ઝં કત્વા અવત્તબ્બતો. તેનાહ ‘‘ભિન્દિતબ્બેહિ ન પટિવચનવિસ્સજ્જનં હોતી’’તિ.

યદિ સિયાતિ ભિન્દિત્વા વત્તબ્બેપિ અત્થે યદિ પટિવચનવિસ્સજ્જનં સિયા, પરિપુણ્ણવિસ્સજ્જનમેવ ન સિયા અનોકાસભાવતો ભિન્દિતબ્બતો ચાતિ અત્થો. તથા હિ ‘‘પઞ્ચવોકારે પરિનિબ્બન્તાનં, અરૂપે પચ્છિમભવિકાનં, યે ચ અરૂપં ઉપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તિ, તેસં ચવન્તાનં તેસં સોતાયતનઞ્ચ નુપ્પજ્જિસ્સતિ, ચક્ખાયતનઞ્ચ નુપ્પજ્જતી’’તિ ચ, તથા ‘‘રૂપાવચરે પરિનિબ્બન્તાનં, અરૂપાનં તેસં તત્થ ઘાનાયતનઞ્ચ ન નિરુજ્ઝતિ, રૂપાયતનઞ્ચ ન નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ ચ તત્થ વિભાગવસેન પવત્તો પાઠસેસો. અથ કસ્માતિ યદિ અભિન્દિતબ્બે પટિવચનવિસ્સજ્જનં, ન ભિન્દિતબ્બે, એવં સન્તે ‘‘યસ્સ વા પન સોમનસ્સિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા’’તિ ઇમિના પટિવચનવિસ્સજ્જનેન ગબ્ભસેય્યકાનં સોમનસ્સપટિસન્ધિ નત્થીતિ કસ્મા ન વિઞ્ઞાયતિ, ભિન્દિતબ્બે ન પટિવચનવિસ્સજ્જનં હોતીતિ સમ્પટિચ્છિતબ્બન્તિ? તં ન, અઞ્ઞાય પાળિયા તદત્થસ્સ વિઞ્ઞાયમાનત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘કામધાતુયા’’તિઆદિમાહ.

‘‘યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, ન નિરુજ્ઝતિ, તં ચિત્તં નિરુજ્ઝિસ્સતિ, નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ? આમન્તા’’તિ તસ્સેવ ચિત્તસ્સ નિરોધો અનાગતભાવેન તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે યથા વુત્તો, એવં તસ્સેવ કમ્મજસન્તાનસ્સ નિરોધો તસ્સ ઉપ્પાદે અનાગતભાવેન વત્તબ્બો. તેનેતં દસ્સેતિ ‘‘એકચિત્તસ્સ નામ ઉપ્પાદક્ખણે નિરોધો અનાગતભાવેન વુચ્ચતિ, કિમઙ્ગં પન એકસન્તાનસ્સા’’તિ. સબ્બત્થ સબ્બસ્મિં અનાગતવારે. ઉપપજ્જન્તાનં એવ વસેન સો નિરોધો તથા અનાગતભાવેન વુત્તો, કસ્મા પનેત્થ નિરોધો ઉપપન્નાનં વસેન ન વુત્તોતિ આહ ‘‘ઉપ્પન્નાનં પના’’તિઆદિ. તસ્સેવ યથાપવત્તસ્સ કમ્મજસન્તાનસ્સ એવ. તસ્માતિ યસ્મા ઉપ્પાદક્ખણતો ઉદ્ધં નિરોધો આરદ્ધો નામ હોતિ, તસ્મા. ભેદે સતિપિ કાલભેદામસનસ્સ કારણે સતિપિ. અનાગતકાલામસનવસેનેવ નિરોધસ્સેવ વસેન વિસ્સજ્જનદ્વયં ઉપપન્નમેવ યુત્તમેવ હોતીતિ. અઞ્ઞેસં વસેન નિરોધસ્સેવ વત્તું અસક્કુણેય્યત્તા ‘‘અરહત’’ન્તિ વુત્તં.

યદિ ઉપપત્તિઅનન્તરં નિરોધો આરદ્ધો નામ હોતિ, અથ કસ્મા ચુતિયા નિરોધવચનન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તન્નિટ્ઠાનભાવતો પન ચુતિયા નિરોધવચન’’ન્તિ. તન્નિટ્ઠાનભાવતોતિ તસ્સ સન્તાનસ્સ નિટ્ઠાનભાવતો. પવત્તેતિઆદિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ પાકટકરણં. તત્થ તસ્સાતિ સન્તાનસ્સ. વક્ખતીતિઆદિપિ પવત્તે નિરોધં અનાદિયિત્વા ચુતિનિરોધસ્સેવ ગહિતતાય કારણવચનં. તેનાતિ તેન યથાવુત્તેન પાઠન્તરવચનેન. એત્થાતિ એતસ્મિં ‘‘યસ્સ ચક્ખાયતનં નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિઆદિકે આયતનયમકે. યદિ પવત્તે નિરુદ્ધસ્સપિ ચુતિયા એવ નિરોધો ઇચ્છિતો, ‘‘સચક્ખુકાન’’ન્તિઆદિ કથન્તિ આહ ‘‘સચક્ખુકાનન્તિઆદીસુ ચ પટિલદ્ધચક્ખુકાનન્તિઆદિના અત્થો વિઞ્ઞાયતી’’તિ. તેતિ અરૂપે પચ્છિમભવિકા. અચક્ખુકવચનઞ્ચ સાવસેસન્તિ યોજના.

પવત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આયતનયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ધાતુયમકં

૧-૧૯. સદ્દધાતુસમ્બન્ધાનન્તિ ઇદં યાનિ ચક્ખુધાતાદિમૂલકેસુ સદ્દયમકાનિ, સબ્બાનિ ચ સદ્દધાતુમૂલકાનિ, તાનિ સન્ધાય વુત્તં. ન હિ તાનિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતાદિસમ્બન્ધાનિ વિય ચુતિપટિસન્ધિવસેન લબ્ભન્તિ, એતેનેવ આયતનયમકેપિ પવત્તિવારે સદ્દધાતુસમ્બન્ધાનં યમકાનં અલબ્ભમાનતા ચ વેદિતબ્બા.

ધાતુયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સચ્ચયમકં

૧. પણ્ણત્તિવારવણ્ણના

૧૦-૨૬. સોતિ દુક્ખસદ્દો. અઞ્ઞત્થાતિ સઙ્ખારદુક્ખવિપરિણામદુક્ખદુક્ખાધિટ્ઠાનેસુ. અઞ્ઞનિરપેક્ખોતિ સઙ્ખારાદિપદન્તરાનપેક્ખો. તેનાતિ અઞ્ઞનિરપેક્ખદુક્ખપદગ્ગહણતો. તસ્મિં દુક્ખદુક્ખે વિસયભૂતે. એસ દુક્ખસદ્દો ‘‘દુક્ખં દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિ એત્થ પઠમો દુક્ખસદ્દો. તઞ્ચ દુક્ખદુક્ખં. ‘‘દુક્ખં દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિ એત્થ દુક્ખમેવ દુક્ખસચ્ચન્તિ નયિદં અવધારણં ઇચ્છિતબ્બં, દુક્ખં દુક્ખસચ્ચમેવાતિ પન ઇચ્છિતબ્બન્તિ આહ ‘‘એકન્તેન દુક્ખસચ્ચમેવા’’તિ. સચ્ચવિભઙ્ગે વુત્તેસુ સમુદયેસુ કોચિ ફલધમ્મેસુ નત્થીતિ સચ્ચવિભઙ્ગે પઞ્ચધા વુત્તેસુ સમુદયેસુ એકોપિ ફલસભાવેસુ નત્થિ, ફલસભાવો નત્થીતિ અત્થો. ‘‘ફલધમ્મો નત્થી’’તિ ચ પાઠો. મગ્ગસદ્દો ચ ફલઙ્ગેસૂતિ સામઞ્ઞફલઙ્ગેસુ સમ્માદિટ્ઠિઆદીસુ ‘‘મગ્ગઙ્ગં મગ્ગપરિયાપન્ન’’ન્તિઆદિના (વિભ. ૪૯૨, ૪૯૫) આગતો મગ્ગસદ્દો મગ્ગફલત્તા પવત્તતિ કારણૂપચારેનાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘ન મગ્ગકિચ્ચસબ્ભાવા’’તિઆદિ. તસ્માતિ યસ્મા સચ્ચદેસનાય પભવાદિસભાવા એવ ધમ્મા સમુદયાદિપરિયાયેન વુત્તા, ન અપ્પભવાદિસભાવા, તસ્મા. એત્થ ચ તેભૂમકધમ્માનં યથારહં દુક્ખસમુદયસચ્ચન્તોગધત્તા અસચ્ચસભાવે સભાવધમ્મે ચ ઉદ્ધરન્તો ફલધમ્મે એવ ઉદ્ધરિ. નનુ ચ મગ્ગસમ્પયુત્તાપિ ધમ્મા અસચ્ચસભાવાતિ તેપિ ઉદ્ધરિતબ્બાતિ? ન, તેસં મગ્ગગતિકત્તા. ‘‘ફલધમ્મેસૂ’’તિ એત્થ ધમ્મગ્ગહણેન વા ફલસમ્પયુત્તધમ્માનં વિય તેસમ્પિ ગહણં દટ્ઠબ્બં.

પદસોધનેન…પે… ઇધ ગહિતાતિ એતેન અસચ્ચસભાવાનં ધમ્માનં પકરણેન નિવત્તિતતં આહ. તેસન્તિ દુક્ખાદીનં. તબ્બિસેસનયોગવિસેસન્તિ તેન દુક્ખાદિવિસેસનયોગેન વિસિટ્ઠતં. સચ્ચવિસેસનભાવેનેવ દુક્ખાદીનં પરિઞ્ઞેય્યતાદિભાવો સિદ્ધોતિ આહ ‘‘એકન્તસચ્ચત્તા’’તિ. યથા ચેત્થાતિ યથા એતસ્મિં સચ્ચયમકે સુદ્ધસચ્ચવારે સચ્ચવિસેસનભૂતા એવ દુક્ખાદયો ગહિતા. એવં ખન્ધયમકાદીસુપીતિ ન સુદ્ધસચ્ચવારે એવ અયં નયો દસ્સિતોતિ અત્થો. પદસોધનવારે તંમૂલચક્કવારે ચ ‘‘રૂપં રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિના સમુદાયપદાનંયેવ વુત્તત્તા વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ ‘‘સુદ્ધક્ખન્ધાદિવારેસૂ’’તિ વુત્તં. તથા ચેત્થાપિ સુદ્ધવારે એવ અયં નયો દસ્સિતો. યદિ સુદ્ધક્ખન્ધાદિવારેસુ ખન્ધાદિવિસેસનભૂતાનમેવ રૂપાદીનં ગહણેન ભવિતબ્બં, અથ કસ્મા ખન્ધાદિવિસેસનતો અઞ્ઞેસમ્પિ રૂપાદીનં વસેન અત્થો દસ્સિતોતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘અટ્ઠકથાયં પના’’તિઆદિ. પુરિમો એવ અત્થો યુત્તો, યુત્તિતો પાઠોવ બલવાતિ.

પણ્ણત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પવત્તિવારવણ્ણના

૨૭-૧૬૪. દુક્ખપરિઞ્ઞા યાવ દુક્ખસમતિક્કમનત્થાતિ સપ્પદેસં પવત્તાપિ સા તદત્થાવહા ભવેય્યાતિ કસ્સચિ આસઙ્કા સિયાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અરિયત્તા…પે… કત્વા વુત્ત’’ન્તિ. કેચિ પનેત્થ ‘‘અન્તિમભવે ઠિતત્તા’’તિ કારણં વદન્તિ, તં ન યુજ્જતિ ઉપપત્તિયા દુક્ખવિચારત્તા, ન ચ સબ્બે સુદ્ધાવાસા અન્તિમભવિકા ઉદ્ધંસોતવચનતો. ‘‘યસ્સ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતી’’તિ ઉપ્પાદાવત્થા. અવિસેસેન દુક્ખસચ્ચપરિયાપન્ના ધમ્મા સમ્બન્ધીભાવેનેવ તંસમઙ્ગી ચ પુગ્ગલો વુત્તોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બે ઉપપજ્જન્તા’’તિઆદિં વત્વા સ્વાયમત્થો યસ્મા નિચ્છયરૂપેન ગહિતો, નિચ્છિતસ્સેવ ચ અત્થસ્સ વિભાગદસ્સનેન ભવિતબ્બં, તસ્મા ‘‘તેસ્વેવ…પે… ઉપપન્નમેવા’’તિ આહ. તત્થ તેસ્વેવ કેચિ દસ્સીયન્તીતિ સમ્બન્ધો. એકકોટ્ઠાસુપ્પત્તિસમઙ્ગિનોતિ દુક્ખકોટ્ઠાસુપ્પત્તિસમઙ્ગિનો. તેસૂતિ સન્નિટ્ઠાનેન ગહિતેસુ. મગ્ગફલુપ્પાદસમઙ્ગીસૂતિ મગ્ગફલુપ્પાદસમઙ્ગીનં, અયમેવ વા પાઠો.

એત્થ ચાતિઆદિના ‘‘સબ્બેસ’’ન્તિઆદિપાળિયા પિણ્ડત્થં દસ્સેતિ. તત્થ સમુદયસચ્ચુપ્પાદવોમિસ્સસ્સ દુક્ખસચ્ચુપ્પાદસ્સાતિ ઇદં અનાદરે સામિવચનં. કત્થચિ સમુદયસચ્ચુપ્પાદવોમિસ્સેપિ દુક્ખસચ્ચે તંરહિતસ્સ સમુદયસચ્ચુપ્પાદરહિતસ્સ દુક્ખસચ્ચુપ્પાદસ્સ દસ્સનવસેન વુત્તન્તિ યોજના. કેચિ પન ‘‘સમુદયસચ્ચાવોમિસ્સસ્સા’’તિ પઠન્તિ, તેસં ‘‘તંરહિતસ્સા’’તિ ઇદં પુરિમપદસ્સ અત્થવિવરણં વેદિતબ્બં. તંસહિતસ્સાતિ સમુદયસચ્ચુપ્પાદસહિતસ્સ દુક્ખસચ્ચુપ્પાદસ્સ દસ્સનવસેન વુત્તન્તિ યોજના. તેસન્તિ અસઞ્ઞસત્તાનં, પવત્તિયં દુક્ખસચ્ચસ્સ ઉપ્પાદો ‘‘પવત્તે’’તિઆદિના વુત્તેસુ દ્વીસુપિ કોટ્ઠાસેસુ ન ગહિતોતિ અત્થો. પટિસન્ધિયં પન તેસં ઉપ્પાદસ્સ પઠમકોટ્ઠાસેન ગહિતતા દસ્સિતા એવ. તથા નિરોધો ચાતિ યથા અસઞ્ઞસત્તાનં પટિસન્ધિયં દુક્ખસચ્ચસ્સ ઉપ્પાદો પઠમકોટ્ઠાસેન ગહિતો, પવત્તિયં પન સો દ્વીહિ કોટ્ઠાસેહિ ન ગહિતો, તથા તેસં દુક્ખસચ્ચસ્સ નિરોધોપીતિ અત્થો. તથા હિ ‘‘સબ્બેસં ચવન્તાનં પવત્તે તણ્હાવિપ્પયુત્તચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે’’તિઆદિના (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૮૮) નિરોધવારે પાળિ પવત્તા. એસેવ નયોતિ ય્વાયં ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિના સમુદયસચ્ચયમકે પાળિયા અત્થનયો વુત્તો, મગ્ગસચ્ચયમકેપિ એસેવ નયો, એવમેવ તત્થાપિ અત્થો નેતબ્બોતિ અત્થો. તથા હિ ‘‘સબ્બેસં ઉપપજ્જન્તાન’’ન્તિઆદિના તત્થ પાળિ પવત્તા.

એવઞ્ચ સતીતિ એવં ખણવસેન ઓકાસગ્ગહણે સતીતિ યથાવુત્તમત્થં અનનુજાનનવસેન પચ્ચામસતિ. એતસ્સ વિસ્સજ્જનેતિ એતસ્સ યમકપદસ્સ વિસ્સજ્જને. ‘‘અગ્ગમગ્ગસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે, અરહન્તાનં ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે, યસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા અગ્ગમગ્ગં પટિલભિસ્સન્તિ, તસ્સ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે, અસઞ્ઞસત્તં ઉપપજ્જન્તાનં તેસં તત્થ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, નો ચ તેસં તત્થ સમુદયસચ્ચં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૭૧) પુરિમકોટ્ઠાસસ્સ આગતત્તા વિરોધો નત્થીતિ ‘‘પચ્છિમકોટ્ઠાસે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તસ્માતિ યસ્મા ન ઉપપત્તિચિત્તુપ્પાદક્ખણો ભાવિનો સમુદયપચ્ચુપ્પાદસ્સ આધારો, અથ ખો કામાવચરાદિઓકાસો, તસ્મા. પુગ્ગલોકાસવારો હેસાતિ યસ્મા પુગ્ગલોકાસવારો એસ, તસ્મા ‘‘તેસં તત્થા’’તિ એત્થ ઓકાસવસેન તત્થ-સદ્દસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો. યદિ પુગ્ગલોકાસવારે કામાવચરાદિઓકાસવસેનેવ અત્થો ગહેતબ્બો, ન ખણવસેન, અથ કસ્મા ‘‘સબ્બેસં ઉપપજ્જન્તાન’’ન્તિઆદિના ઓકાસં અનામસિત્વા તત્થ વિસ્સજ્જનં પવત્તન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તત્થ…પે… સો એવા’’તિ. તત્થ તત્થાતિ ઓકાસવારે. પુગ્ગલવિસેસદસ્સનત્થન્તિ પુગ્ગલસઙ્ખાતવિસેસદસ્સનત્થં. યત્થ તેતિ યસ્મિં કામાવચરાદિઓકાસે તે પુગ્ગલા.

કેચીતિ ધમ્મસિરિત્થેરં સન્ધાયાહ. સો હિ ‘‘પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે દુક્ખસચ્ચં નુપ્પજ્જતી’’તિ એત્થ ચિત્તજરૂપમેવ અધિપ્પેતં ચિત્તપટિબદ્ધવુત્તિત્તાતિ કારણં વદતિ. અપરે ‘‘અરૂપેતિ ઇમં પુરિમાપેક્ખમ્પિ હોતીતિ તેન પવત્તં વિસેસેત્વા અરૂપભવવસેન અયમત્થો વુત્તો, તસ્મા ‘યસ્સ વા પન સમુદયસચ્ચં નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતીતિ? નો’તિઆદીસુપિ એવમત્થો વેદિતબ્બો’’તિ વદન્તિ. પુગ્ગલો ન ચિત્તં અપેક્ખિત્વાવ ગહિતોતિ ઇદં ચિત્તસ્સ અનધિકતત્તા વુત્તં. યત્થ પન સમુદયસચ્ચસ્સ ઉપ્પાદનિચ્છયો, તત્થેવ તસ્સ અનુપ્પાદનિચ્છયેનપિ ભવિતબ્બં ચિત્તેન ચ વિના પુગ્ગલસ્સેવ અનુપલબ્ભનતોતિ ‘‘યસ્સ સમુદયસચ્ચં નુપ્પજ્જતી’’તિ એત્થ સમુદયસચ્ચાધારં ચિત્તં અત્થતો ગહિતમેવાતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. અપિચ ઇન્દ્રિયબદ્ધેપિ ન સબ્બો રૂપુપ્પાદો એકન્તેન ચિત્તુપ્પાદાધીનોતિ સક્કા વત્તું ચિત્તુપ્પત્તિયા વિનાપિ તત્થ રૂપુપ્પત્તિદસ્સનતો, તસ્મા ચિત્તજરૂપમેવ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પજ્જતિ, ન ઇતરં, ઇતરં પન તસ્સ તીસુપિ ખણેસુ ઉપ્પજ્જતીતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં. વિભજિતબ્બા અવિભત્તા નામ નત્થીતિ સિયાયં પસઙ્ગો પઠમવારે, દુતિયવારે પન વિભજના એવ સાતિ નાયં પસઙ્ગો લબ્ભતિ, પઠમવારેપિ વા નાયં પસઙ્ગો. કસ્મા? એસા હિ યમકસ્સ પકતિ, યદિદં યથાલાભવસેન યોજના.

દુતિયે ચિત્તે વત્તમાનેતિ એત્થ ‘‘પઠમં ભવઙ્ગં, દુતિયં ચિત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. ભવનિકન્તિયા આવજ્જનમ્પિ વિપાકપ્પવત્તિતો વિસદિસત્તા ‘‘દુતિય’’ન્તિ વત્તું સક્કા, તતો પટ્ઠાય પુબ્બે તસ્સ તત્થ સમુદયસચ્ચં નુપ્પજ્જિત્થાતિ વત્તબ્બાતિ અપરે. ભવનિકન્તિયા પન સહજાતં પઠમં ચિત્તં ઇધ દુતિયં ચિત્તન્તિ અધિપ્પેતં. તતો પુબ્બે પવત્તં સબ્બં અબ્યાકતભાવેન સમાનજાતિકત્તા એકન્તિ કત્વા તતો પટ્ઠાય હેટ્ઠા તસ્સ તત્થ સમુદયસચ્ચં નુપ્પજ્જિત્થેવાતિ. તેનાહ ‘‘સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેના’’તિઆદિ. તસ્મિન્તિ દુતિયે ચિત્તે. તેન સમાનગતિકત્તાતિ તેન યથાવુત્તદુતિયચિત્તેન ચ તંસમઙ્ગિનો વા દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જિત્થ, નો ચ સમુદયસચ્ચન્તિ વત્તબ્બભાવેન સમાનગતિકત્તા. એવઞ્ચ કત્વાતિ તેન સમાનગતિકતાય દસ્સિતત્તા એવ. યથાવુત્તાતિ દુતિયાકુસલચિત્તતો પુરિમસબ્બચિત્તસમઙ્ગિનો અગ્ગહિતા હોન્તિ ઇતરભાવાભાવતો. વુત્તમેવત્થં પાઠન્તરેન સમત્થેતું ‘‘યથા’’તિઆદિ વુત્તં. તેતિ ચતુવોકારા. વજ્જેતબ્બાતિ ‘‘ઇતરેસ’’ન્તિ વિસેસનેન નિવત્તેતબ્બા. પઞ્ચવોકારા વિય યથાવુત્તા સુદ્ધાવાસાતિ દુતિયચિત્તક્ખણસમઙ્ગિભાવેન વુત્તપ્પકારા યથા સુદ્ધાવાસસઙ્ખાતા પઞ્ચવોકારા પુબ્બે વુત્તા સન્તિ, એવં ચતુવોકારા પુબ્બે વુત્તા ન હિ સન્તીતિ યોજના.

‘‘યસ્સ યત્થા’’તિ પુગ્ગલોકાસા આધેય્યાધારભાવેન અપેક્ખિતાતિ આહ ‘‘પુગ્ગલોકાસા અઞ્ઞમઞ્ઞપરિચ્છિન્ના ગહિતા’’તિ. કામાવચરે…પે… ઉપપન્નાતિ એત્થ કામાવચરે અભિસમેતાવિનો રૂપાવચરં ઉપપન્ના, રૂપાવચરે અભિસમેતાવિનો અરૂપાવચરં ઉપપન્ના, વા-સદ્દેન કામાવચરે અભિસમેતાવિનો અરૂપાવચરં ઉપપન્નાતિ ચ યોજેતબ્બં. તત્થાતિ ઉપપન્નોકાસે. અભિસમયોતિ ઉપરિમગ્ગાભિસમયો યાવ ઉપપન્નો ન ભવિસ્સતિ, તાવ તે તત્થ ઉપપન્નપુગ્ગલા એત્થ એતસ્મિં ‘‘અભિસમેતાવીન’’ન્તિઆદિના વુત્તે દુતિયકોટ્ઠાસે ન ગય્હન્તિ પુગ્ગલોકાસાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં પરિચ્છિન્નત્તા. યદિ એવં કિં તે ઇમસ્મિં યમકે અસઙ્ગહિતાતિ આહ ‘‘તે પના’’તિઆદિ. તત્થ યં વુત્તં ‘‘સમાનગતિકાતિ વિસું ન દસ્સિતા’’તિ, તં પાકટતરં કાતું ‘‘અનભિસમેતાવીન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો – ‘‘અનભિસમેતાવીન’’ન્તિ ઇમિના પઠમપદેન ગહિતા સબ્બત્થ મગ્ગુપ્પત્તિરહે સમ્પત્તિભવે તત્થ સુદ્ધાવાસે યે અનભિસમેતાવિનો, તેસુ દ્વિપ્પકારેસુ સુદ્ધાવાસા યસ્મિં કાલે તત્થ અનભિસમેતાવિનોતિ ગહેતબ્બા, તત્થ નેસં તથા ગહેતબ્બકાલસ્સ વિસેસનત્થં ‘‘સુદ્ધાવાસાનં દુતિયે ચિત્તે વત્તમાને’’તિ વુત્તન્તિ.

એતેનાતિ એતેન વચનેન. વોદાનચિત્તં નામ મગ્ગચિત્તાનં અનન્તરપચ્ચયભૂતં ચિત્તં, ઇધ પન અગ્ગમગ્ગચિત્તસ્સ. તતોતિ યથાવુત્તવોદાનચિત્તતો પુરિમતરચિત્તસમઙ્ગિનો, અનુલોમઞાણસમ્પયુત્તચિત્તસમઙ્ગિનો, અવસિટ્ઠવુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાચિત્તાદિસમઙ્ગિનોપિ. તેનાહ ‘‘યાવ સબ્બન્તિમતણ્હાસમ્પયુત્તચિત્તસમઙ્ગી, તાવ દસ્સિતા’’તિ.

પટિસન્ધિચુતિચિત્તાનં ભઙ્ગુપ્પાદક્ખણા પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગુપ્પાદક્ખણેહિ દુક્ખસચ્ચાદીનં નુપ્પાદાદીસુ સમાનગતિકાતિ કત્વા વુત્તં ‘‘પવત્તે ચિત્તસ્સા’’તિઆદિ. તત્થ ચુતિચિત્તસ્સપિ ઉપ્પાદક્ખણસ્સ ગહણં દટ્ઠબ્બન્તિ યોજના. દ્વીસુપિ કોટ્ઠાસેસૂતિ સમુદયસચ્ચસ્સ ભાવિનો નિરોધસ્સ અપ્પટિક્ખેપપટિક્ખેપવસેન પવત્તેસુ પુરિમપચ્છિમકોટ્ઠાસેસુ. ન વિસેસિતન્તિ યથાવુત્તે અપ્પટિક્ખેપે ચ સતિપિ વિસેસેત્વા ન વુત્તન્તિ અત્થો. એકસ્સપિ પુગ્ગલસ્સ તાદિસસ્સ મગ્ગસ્સ ચ ફલસ્સ ચ ભઙ્ગક્ખણસમઙ્ગિનો પુરિમકોટ્ઠાસસ્સેવ અભજનતો કોટ્ઠાસદ્વયસમ્ભવાભાવતોતિ અત્થો. ઇદાનિ તમેવત્થં વિવરિતું ‘‘યસ્સ દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. કેસઞ્ચિ પુગ્ગલાનં. નિદ્ધારણે ચેતં સામિવચનં. ‘‘મગ્ગસ્સ ચ ફલસ્સ ચા’’તિ વુત્તમગ્ગફલાનિ દસ્સેન્તો ‘‘તિણ્ણં ફલાનં દ્વિન્નઞ્ચ મગ્ગાન’’ન્તિ આહ. તાનિ પન હેટ્ઠિમાનિ તીણિ ફલાનિ મજ્ઝે ચ દ્વે મગ્ગા વેદિતબ્બા. નિરન્તરં અનુપ્પાદેત્વાતિ પટિપક્ખધમ્મેહિ અવોકિણ્ણં કત્વા સહ વિપસ્સનાય મગ્ગં ઉપ્પાદેન્તેન યા સાતચ્ચકિરિયા કાતબ્બા, તં અકત્વાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અન્તરન્તરા…પે… ઉપ્પાદેત્વા’’તિ. ‘‘અરૂપે મગ્ગસ્સ ચ ફલસ્સ ચ ભઙ્ગક્ખણે’’તિ અવિસેસતો વુત્તે કથમયં વિસેસો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘સામઞ્ઞવચનેનપી’’તિઆદિ. તેન અપવાદવિસયપરિયાયેન ઉપસગ્ગા અભિનિવિસન્તીતિ લોકસિદ્ધોયં ઞાયોતિ દસ્સેતિ.

પવત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના

૧૬૫-૧૭૦. એત્થેવાતિ ઇમસ્મિં સચ્ચયમકે એવ. અપરિઞ્ઞેય્યતાદસ્સનત્થન્તિ એત્થ અ-કારો ન પરિઞ્ઞેય્યાભાવવચનો, નાપિ પરિઞ્ઞેય્યપટિપક્ખવચનો, અથ ખો તદઞ્ઞવચનોતિ યથારહં સચ્ચેસુ લબ્ભમાનાનં પહાતબ્બતાદીનમ્પિ દસ્સને આપન્નેયેવ સમયવારો દસ્સનપરો, યેસઞ્ચ ન દસ્સનપરો, તેસુ કેસુચિ સચ્ચેસુ લબ્ભમાનાનમ્પિ કેસઞ્ચિ વિસેસાનં અયં વારો ન દસ્સનપરોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સચ્છિકરણ…પે… દસ્સનત્થઞ્ચા’’તિ આહ. સમુદયે પહાનપરિઞ્ઞાવ વુત્તા, ન તીરણપરિઞ્ઞાતિ યુત્તં તાવેતં સમુદયસ્સપિ તીરેતબ્બસભાવત્તા, ‘‘દુક્ખે તીરણપરિઞ્ઞાવ વુત્તા, ન પહાનપરિઞ્ઞા’’તિ ઇદં પન કસ્મા વુત્તં, નનુ દુક્ખં અપ્પહાતબ્બમેવાતિ? સમુદયસચ્ચવિભઙ્ગે વુત્તાનં કેસઞ્ચિ સમુદયકોટ્ઠાસાનં દુક્ખસચ્ચે સઙ્ગહણતો દુક્ખસમુદયે વા અસઙ્કરતોવ ગહેત્વા ભૂતકથનમેતં દટ્ઠબ્બં. ઉભયત્થાતિ દુક્ખે સમુદયે ચ વુત્તા. કસ્મા? તેસં સાધારણાતિ. એવં સાધારણાસાધારણભેદભિન્નં યથાવુત્તં પરિઞ્ઞાકિચ્ચં પુબ્બભાગે નાનક્ખણે લબ્ભમાનમ્પિ મગ્ગકાલે એકક્ખણે એવ લબ્ભતિ એકઞાણકિચ્ચત્તાતિ દસ્સેતું ‘‘મગ્ગઞાણઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં.

પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સચ્ચયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સઙ્ખારયમકં

૧. પણ્ણત્તિવારવણ્ણના

૧. સતિપિ કુસલમૂલાદીનમ્પિ વિભત્તભાવે ખન્ધાદિવિભાગો તતો સાતિસયોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ખન્ધાદયો વિય પુબ્બે અવિભત્તા’’તિ આહ. પકારત્થો વા એત્થ આદિ-સદ્દો ‘‘ભૂવાદયો’’તિઆદીસુ વિયાતિ કુસલમૂલાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અવિઞ્ઞાતત્તા નિસામેન્તેહિ. હેતુઅત્થો વા એત્થ લુત્તનિદ્દિટ્ઠો અવિઞ્ઞાપિતત્તાતિ અત્થો. યદિપિ કાયસઙ્ખારાનં વિકપ્પદ્વયેપિ હેતુફલભાવોયેવ ઇચ્છિતો, સામિવચનરૂપાવિભૂતો પન અત્થેવ અત્થભેદોતિ દસ્સેન્તો ‘‘કાયસ્સ…પે… કત્તુઅત્થે’’તિ આહ. સો પનાતિ કત્તુઅત્થો.

૨-૭. સુદ્ધિકએકેકપદવસેનાતિ ‘‘કાયો સઙ્ખારો’’તિઆદીસુ દ્વીસુ દ્વીસુ પદેસુ અઞ્ઞમઞ્ઞં અસમ્મિસ્સએકેકપદવસેન. અત્થાભાવતોતિ યથાધિપ્પેતત્થાભાવતો. અઞ્ઞથા કરજકાયાદિકો અત્થો અત્થેવ. તેનેવાહ ‘‘પદસોધન…પે… અવચનીયત્તા’’તિ. ઇદાનિ તમેવ અત્થાભાવં બ્યતિરેકવસેન દસ્સેન્તો ‘‘યથા’’તિઆદિમાહ. કસ્મા પન ઉભયત્થ સમાને સમાસપદભાવે તત્થ અત્થો લબ્ભતિ, ઇધ ન લબ્ભતીતિ? ભિન્નલક્ખણત્તા. તત્થ હિ રૂપક્ખન્ધાદિપદાનિ સમાનાધિકરણાનીતિ પદદ્વયાધિટ્ઠાનો એકો અત્થો લબ્ભતિ, ઇધ પન કાયસઙ્ખારાદિપદાનિ ભિન્નાધિકરણાનીતિ તથારૂપો અત્થો ન લબ્ભતીતિ. તેનાહ ‘‘યથાધિપ્પેતત્થાભાવતો’’તિ.

વિસું અદીપેત્વાતિ ‘‘કાયસઙ્ખારો’’તિઆદિના સહ વુચ્ચમાનોપિ કાયસઙ્ખારસદ્દો વિસું વિસું અત્તનો અત્થં અજોતેત્વા એકં અત્થં યદિ દીપેતીતિ પરિકપ્પવસેન વદતિ. તેન કાયસઙ્ખારસદ્દાનં સમાનાધિકરણતં ઉલ્લિઙ્ગેતિ. ‘‘કાયસઙ્ખારસદ્દો કાયસઙ્ખારત્થે વત્તમાનો’’તિ કસ્મા વુત્તં, ‘‘સઙ્ખારસદ્દો સઙ્ખારત્થેવ વત્તમાનો’’તિ પન વત્તબ્બં સિયા. એવઞ્હિ સતિ ખન્ધત્થે વત્તમાનો ખન્ધસદ્દો વિય રૂપસદ્દેન કાયસદ્દેન વિસેસિતબ્બોતિ ઇદં વચનં યુજ્જેય્ય, કાયસઙ્ખારસદ્દાનં પન સમાનાધિકરણત્તે ન કેવલં સઙ્ખારસદ્દોયેવ સઙ્ખારત્થે વત્તતિ, અથ ખો કાયસદ્દોપીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘કાયસઙ્ખારસદ્દો કાયસઙ્ખારત્થે વત્તમાનો’’તિ વુત્તં સિયા, કાયસદ્દેન સમાનાધિકરણેનાતિ અધિપ્પાયો. બ્યધિકરણેન પન સઙ્ખારસ્સ વિસેસિતબ્બતા અત્થેવાતિ.

ઇમસ્સ વારસ્સાતિ સુદ્ધસઙ્ખારવારસ્સ. પદસોધનેન દસ્સિતાનન્તિ એત્તકેવ વુચ્ચમાને તત્થ દસ્સિતભાવસામઞ્ઞેન સુદ્ધકાયાદીનમ્પિ ગહણં આપજ્જેય્યાતિ તંનિવારણત્થં ‘‘યથાધિપ્પેતાનમેવા’’તિ આહ. કાયાદિપદેહિ અગ્ગહિતત્તાતિ સુદ્ધકાયાદિપદેહિ અગ્ગહિતત્તા. ઇધ પનાતિ અટ્ઠકથાયં. સુદ્ધસઙ્ખારવારં સન્ધાય વુત્તમ્પિ સુદ્ધસઙ્ખારવારમેવેત્થ અનનુજાનન્તો સકલસઙ્ખારયમકવિસયન્તિ આહ ‘‘ઇધ પન સઙ્ખારયમકે’’તિ. અધિપ્પેતત્થપરિચ્ચાગોતિ અસ્સાસપસ્સાસાદિકસ્સ અધિપ્પેતત્થસ્સ અગ્ગહણં ચેતનાકાયઅભિસઙ્ખરણસઙ્ખારાદિ અનધિપ્પેતત્થપરિગ્ગહો. યદિ ‘‘કાયો સઙ્ખારો’’તિઆદિના સુદ્ધસઙ્ખારતંમૂલચક્કવારા અત્થાભાવતો ઇધ ન ગહેતબ્બા, અથ કસ્મા પવત્તિવારમેવ અનારભિત્વા અઞ્ઞથા દેસના આરદ્ધાતિ આહ ‘‘પદસોધનવારતંમૂલચક્કવારેહી’’તિઆદિ. સંસયો હોતિ સઙ્ખારસદ્દવચનીયતાસામઞ્ઞતો કાયસઙ્ખારાદિપદાનં બ્યધિકરણભાવતો ચ. તેનેવાહ ‘‘અસમાનાધિકરણેહિ…પે… દસ્સિતાયા’’તિ.

પણ્ણત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પવત્તિવારવણ્ણના

૧૯. સઙ્ખારાનં પુગ્ગલાનઞ્ચ ઓકાસત્તાતિ સમ્પયુત્તાનં નિસ્સયપચ્ચયતાય, સઙ્ખારાનં સમાપજ્જિતબ્બતાય પુગ્ગલાનં ઝાનસ્સ ઓકાસતા વેદિતબ્બા, ભૂમિ પન યદગ્ગેન પુગ્ગલાનં ઓકાસો, તદગ્ગેન સઙ્ખારાનમ્પિ ઓકાસો. ‘‘દુતિયે ઝાને તતિયે ઝાને’’તિઆદિના ઝાનં, ‘‘કામાવચરે રૂપાવચરે’’તિઆદિના ભૂમિ ચ વિસું ઓકાસભાવેન ગહિતા. ઇતીતિ હેતુઅત્થો, યસ્મા ઝાનમ્પિ ઓકાસભાવેન ગહિતં, તસ્માતિ અત્થો. પુગ્ગલવારે ચ ઓકાસવસેન પુગ્ગલગ્ગહણેતિ પુગ્ગલવારે ચ યદા પુગ્ગલોકાસસઙ્ખારાદીનં ઓકાસભાવેન ગય્હતિ, તદા તેસં દ્વિન્નં ઓકાસાનં વસેન ગય્હનં હોતીતિ યત્થ સો પુગ્ગલો, યઞ્ચ તસ્મિં પુગ્ગલે ઝાનં ઉપલબ્ભતિ, તેસં દ્વિન્નં ભૂમિઝાનસઙ્ખાતાનં ઓકાસાનં વસેન યથારહં કાયસઙ્ખારાદીનં ગહણં કથનં હોતીતિ. તસ્માતિ યસ્મા એતદેવ, તસ્મા. દુતિયતતિયજ્ઝાનોકાસવસેનાતિ દુતિયતતિયજ્ઝાનસઙ્ખાતઓકાસવસેન ગહિતા. કથં? ‘‘વિના વિતક્કવિચારેહિ અસ્સાસપસ્સાસાનં ઉપ્પાદક્ખણે’’તિ એવં ગહિતા પુગ્ગલા વિસેસેત્વા દસ્સિતા. કેન? તેનેવ વિતક્કવિચારરહિતઅસ્સાસપસ્સાસુપ્પાદક્ખણેનાતિ યોજેતબ્બં.

પઠમકોટ્ઠાસે ઝાનોકાસવસેન પુગ્ગલદસ્સનં કતન્તિ વુત્તં ‘‘પુન…પે… દસ્સેતી’’તિ. ભૂમિઓકાસવસેન પુગ્ગલં દસ્સેતીતિ સમ્બન્ધો. દ્વિપ્પકારાનન્તિ ઝાનભૂમિઓકાસભેદેન દુવિધાનં. તેસન્તિ પુગ્ગલાનં. ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપન્નાનં કામાવચરાન’’ન્તિ ચ ઇદં નિવત્તેતબ્બગહેતબ્બસાધારણવચનં, તસ્સ ચ અવચ્છેદકં ‘‘અસ્સાસપસ્સાસાનં ઉપ્પાદક્ખણે’’તિ ઇદન્તિ વુત્તં ‘‘વિસેસ…પે… ખણે’’તિ. તેન વિસેસનેન. કામાવચરાનમ્પીતિ પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. તેન ન કેવલં રૂપારૂપાવચરેસુ પઠમજ્ઝાનં સમાપન્નાનં, અથ ખો કામાવચરાનમ્પીતિ વુત્તમેવત્થં સમ્પિણ્ડેતિ. કીદિસાનં કામાવચરાનન્તિ આહ ‘‘ગબ્ભગતાદીન’’ન્તિ. આદિ-સદ્દેન ઉદકનિમુગ્ગવિસઞ્ઞિભૂતા સઙ્ગહિતા, ન મતચતુત્થજ્ઝાનસમાપન્નનિરોધસમાપન્ના. તે હિ અકામાવચરતાય વિય રૂપારૂપભવસમઙ્ગિનો વિતક્કવિચારુપ્પત્તિયાવ નિવત્તિતા. એકન્તિકત્તાતિ અસ્સાસપસ્સાસાભાવસ્સ એકન્તિકત્તા. નિદસ્સિતાતિ રૂપારૂપાવચરા નિદસ્સનભાવેન વુત્તા, ન તબ્બિરહિતાનં અઞ્ઞેસં અભાવતોતિ અધિપ્પાયો. પઠમજ્ઝાનોકાસા અસ્સાસપસ્સાસવિરહવિસિટ્ઠાતિ યોજના. પઠમઞ્ચેત્થ પઠમજ્ઝાનસમઙ્ગીનં રૂપારૂપાવચરાનં ગહણં, દુતિયં યથાવુત્તગબ્ભગતાદીનં. ઇમિના નયેનાતિ ય્વાયં ‘‘સઙ્ખારાનં પુગ્ગલાનઞ્ચા’’તિઆદિના ઝાનોકાસભૂમિઓકાસવસેન પુગ્ગલવિભાગનયો વુત્તો, ઇમિના નયેન ઉપાયેન. સબ્બત્થ સબ્બપુચ્છાસુ.

૨૧. એતસ્મિં પન અત્થે સતીતિ ય્વાયં ઉપ્પત્તિભૂમિયા ઝાનં વિસેસેત્વા અત્થો વુત્તો, એતસ્મિં અત્થે ગય્હમાને અઞ્ઞત્થપિ ઉપ્પત્તિભૂમિયા ઝાનં વિસેસિતબ્બં ભવેય્ય, તથા ચ અનિટ્ઠં આપજ્જતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ચતુત્થજ્ઝાને’’તિઆદિમાહ. કિં પન તં અનિટ્ઠન્તિ આહ ‘‘ભૂમીનં ઓકાસભાવસ્સેવ અગ્ગહિતતાપત્તિતો’’તિ. યત્થ યત્થ હિ ઝાનં ગય્હતિ, તત્થ તત્થ તં ઉપ્પત્તિભૂમિયા વિસેસિતબ્બં હોતિ. તથા સતિ ઝાનોકાસોવ ગહિતો સિયા, ન ભૂમિઓકાસો ગુણભૂતત્તા. કિઞ્ચ ‘‘ચતુત્થજ્ઝાને રૂપાવચરે અરૂપાવચરે’’તિ એત્થ રૂપારૂપભૂમિયા ચતુત્થજ્ઝાને વિસેસિયમાને તદેકદેસોવ ઓકાસવસેન ગહિતો સિયા, ન સબ્બં ચતુત્થજ્ઝાનં. તેનાહ ‘‘સબ્બચતુત્થજ્ઝાનસ્સ ઓકાસવસેન અગ્ગહિતતાપત્તિતો ચા’’તિ. ઝાનભૂમોકાસાનન્તિ ઝાનોકાસભૂમિઓકાસાનં.

નનુ ચ ઝાનભૂમિઓકાસે અસઙ્કરતો યોજિયમાને ન સબ્બસ્મિં પઠમજ્ઝાનોકાસે કાયસઙ્ખારો વચીસઙ્ખારો ચ અત્થિ, તથા સબ્બસ્મિં કામાવચરોકાસેતિ ચોદનુપ્પત્તિં સન્ધાય તસ્સ પરિહારં વત્તું ‘‘યદિપી’’તિઆદિમાહ. તત્થાતિ પઠમજ્ઝાનોકાસે કામાવચરોકાસે ચ. તંદ્વયુપ્પત્તીતિ તસ્સ કાયવચીસઙ્ખારદ્વયસ્સ ઉપ્પત્તિ. ઓકાસદ્વયસ્સ અસઙ્કરતો ગહણે અયઞ્ચ ગુણો લદ્ધો હોતીતિ આહ ‘‘વિસું…પે… ન વત્તબ્બં હોતી’’તિ. તત્થ અઙ્ગમત્તવસેનાતિ વિતક્કાદિઝાનઙ્ગમત્તવસેન. તત્થ વત્તબ્બં અટ્ઠકથાયં વુત્તમેવ. વિતક્કરહિતોપિ વિચારો વચીસઙ્ખારોયેવાતિ આહ ‘‘અવિતક્ક…પે… ગચ્છતી’’તિ. મુદ્ધભૂતં દુતિયજ્ઝાનન્તિ ચતુક્કનયે દુતિયજ્ઝાનમાહ. તઞ્હિ સકલક્ખોભકરધમ્મવિગમેન વિતક્કેકઙ્ગપ્પહાયિકતો સાતિસયત્તા ‘‘મુદ્ધભૂત’’ન્તિ વત્તબ્બતં લભતિ. અસઞ્ઞસત્તા વિયાતિ ઇદં વિસદિસુદાહરણં દટ્ઠબ્બં.

૩૭. આવજ્જનતો પુબ્બે પવત્તં સબ્બં ચિત્તં પટિસન્ધિચિત્તેન સમાનગતિકત્તા એકં કત્વા વુત્તં ‘‘પઠમતો’’તિ. તેનાહ ‘‘અવિતક્કઅવિચારતો’’તિઆદિ. ચિત્તસઙ્ખારસ્સ આદિદસ્સનત્થન્તિ સુદ્ધાવાસે ચિત્તસઙ્ખારસ્સ આદિદસ્સનત્થં. તથા ‘‘વચીસઙ્ખારસ્સ આદિદસ્સનત્થ’’ન્તિ એત્થાપિ.

પવત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સઙ્ખારયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. અનુસયયમકં

પરિચ્છેદપરિચ્છિન્નુદ્દેસવારવણ્ણના

૧. ‘‘અવિજ્જાસમુદયા રૂપસમુદયો, તણ્હાસમુદયા રૂપસમુદયો, કમ્મસમુદયા રૂપસમુદયો. લોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાયા’’તિ ચ એવમાદિના કુસલમૂલકુસલાદીનં પચ્ચયભાવો વુત્તોતિ આહ ‘‘પચ્ચયદીપકેન મૂલયમકેના’’તિ. ‘‘સો ‘અનિચ્ચં રૂપં, અનિચ્ચં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ચક્ખુ અનિચ્ચં, રૂપા અનિચ્ચા’’તિ ચ આદિના બહુલખન્ધાદિમુખેન અનિચ્ચાનુપસ્સનાદયો વિહિતાતિ વુત્તં ‘‘ખન્ધાદીસુ તીરણબાહુલ્લતો’’તિ. કિલેસાનં સમુચ્છિન્દનતો પરં પહાનકિચ્ચં નત્થીતિ આહ ‘‘અનુસયપહાનન્તા પહાનપરિઞ્ઞા’’તિ. યદિપિ અનુસયેહિ સમ્પયોગતો આરમ્મણતો વા પહાનપરિઞ્ઞા નપ્પવત્તતિ, અનુસયાભાવે પન તદારમ્ભો એવ નત્થીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘અનુસયેહિ પહાનપરિઞ્ઞં વિભાવેતુ’’ન્તિ. અનુસયભાવેન લબ્ભમાનાનન્તિ અનુસયભાવેન વિજ્જમાનાનં, અનુસયસભાવાનન્તિ અત્થો. તીહાકારેહીતિ પરિચ્છેદાદીહિ તીહિ પકારેહિ. અનુસયેસુ ગણનસરૂપપ્પવત્તિટ્ઠાનતો અબોધિતેસુ પુગ્ગલોકાસાદિવસેન પવત્તિયમાના તબ્બિસયા દેસના ન સુવિઞ્ઞેય્યા હોતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તેસુ તથા…પે… દુરવબોધત્તા’’તિ.

એત્થ પુરિમેસૂતિ પદુદ્ધારો અનન્તરસ્સ વિધિ પટિસેધો વાતિ કત્વા સાનુસયવારાદિઅપેક્ખો, ન અનુસયવારાદિઅપેક્ખો અનુસયવારે પાળિવવત્થાનસ્સ પગેવ કતત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘એતેસુ સાનુસયવારાદીસુ પુરિમેસૂતિ અત્થો’’તિ આહ. સાનુસયવારાદીસુ હિ તીસુ પુરિમેસુ ઓકાસવારે યતો તતોતિ દેસના પવત્તા, ન અનુસયવારાદીસુ. અત્થવિસેસાભાવતોતિ ‘‘કામધાતુયા ચુતસ્સા’’તિઆદિના (યમ. ૨.અનુસયયમક.૩૦૨) પાળિઆગતપદસ્સ, ‘‘કામધાતું વા પન ઉપપજ્જન્તસ્સા’’તિઆદિના યમકભાવેન અટ્ઠકથાઆદિગતપદસ્સ ચ અત્થવિસેસાભાવતો. કથમયં યમકદેસના સિયા દુતિયસ્સ પદસ્સ અભાવતોતિ અત્થો. યદિ નાયં યમકદેસના, અથ કસ્મા ઇધાગતાતિ આહ ‘‘પુરિમવારે હી’’તિઆદિ. તત્થ અનુસયટ્ઠાનપરિચ્છેદદસ્સનન્તિ અનુસયટ્ઠાનતાય પરિચ્છેદદસ્સનં. એવમ્પિ કથમિદં અનુસયયમકં યમકદેસનાસબ્ભાવતોતિ આહ ‘‘યમકદેસના…પે… નામં દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ. અત્થવસેનાતિ પટિલોમત્થવસેન. પઠમપદેન હિ વુત્તસ્સ વિપરિવત્તનવસેનપિ યમકદેસના હોતિ ‘‘રૂપં રૂપક્ખન્ધો, રૂપક્ખન્ધો રૂપ’’ન્તિઆદીસુ (યમ. ૧.ખન્ધયમક.૨), તત્થ પન અત્થવિસેસો અત્થિ, ઇધ નત્થિ, તસ્મા ન તથા દેસના કતાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અત્થવિસેસાભાવતો પન ન વુત્તા’’તિ. લબ્ભમાનતાવસેનાતિ પુચ્છાય લબ્ભમાનતાવસેન.

ઉપ્પત્તિઅરહતં દસ્સેતીતિ ઇમિના નિપ્પરિયાયેન અનુસયા અનાગતાતિ દસ્સિતં હોતિ યતો તે મગ્ગવજ્ઝા, ન ચ અતીતપચ્ચુપ્પન્ના ઉપ્પત્તિરહાતિ વુચ્ચન્તિ ઉપ્પન્નત્તા. યંસભાવા પન ધમ્મા અનાગતા અનુસયાતિ વુચ્ચન્તિ, તંસભાવા એવ તે અતીતપચ્ચુપ્પન્ના વુત્તા. ન હિ ધમ્માનં અદ્ધાભેદેન સભાવભેદો અત્થિ, તસ્મા અનુસયાનં અતીતપચ્ચુપ્પન્નભાવા પરિયાયતો લબ્ભન્તીતિ અટ્ઠકથાયં (યમ. અટ્ઠ. અનુસયયમક ૧) ‘‘અતીતોપિ હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. એવંપકારાતિ અનુસયપ્પકારા, કારણલાભે સતિ ઉપ્પજ્જનારહાઇચ્ચેવ અત્થો. સો એવંપકારો ઉપ્પજ્જનવારે ઉપ્પજ્જતિ-સદ્દેન ગહિતો ઉપ્પજ્જનારહતાય અવિચ્છિન્નભાવદીપનત્થન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘ન ખન્ધયમકાદીસુ વિય ઉપ્પજ્જમાનતા’’તિ, પચ્ચુપ્પન્નતાતિ અત્થો. તેનેવાતિઆદિના યથાવુત્તમત્થં પાકટતરં કરોતિ. તત્થ નિન્નાનાકરણોતિ નિબ્બિસેસો. ઉપ્પજ્જનાનુસયાનં નિન્નાનાકરણત્તા એવ હિ ‘‘એત્થેસા તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ, એત્થ નિવિસમાના નિવિસતી’’તિ વિભઙ્ગે (વિભ. ૨૦૩) આગતં. અનુસયનઞ્હિ એત્થ નિવિસનન્તિ અધિપ્પેતં.

ઇદાનિ યેન પરિયાયેન અતીતપચ્ચુપ્પન્નેસુ અનુસયવોહારો, તં દસ્સેતુકામો અનાગતમ્પિ તેહિ સદ્ધિં એકજ્ઝં કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘અનુરૂપં કારણં પન…પે… વુચ્ચન્તી’’તિ આહ. એતેન ભૂતપુબ્બગતિયા અતીતપચ્ચુપ્પન્નેસુ ઉપ્પત્તિરહતા વેદિતબ્બાતિ દસ્સેતિ. ઉપ્પત્તિઅરહતા નામ કિલેસાનં મગ્ગેન અસમુચ્છિન્નતાય વેદિતબ્બા. સા ચ અતીતપચ્ચુપ્પન્નેસુપિ અત્થેવાતિ પકારન્તરેનપિ તેસં પરિયાયતોવ અનુસયભાવં પકાસેતિ. તેનેવાહ ‘‘મગ્ગસ્સ પના’’તિઆદિ. તાદિસાનન્તિ યે મગ્ગભાવનાય અસતિ ઉપ્પત્તિરહા, તાદિસાનં. ધમ્મો એવ ચ ઉપ્પજ્જતિ, ન ધમ્માકારોતિ અધિપ્પાયો. ન હિ ધમ્માકારા અનિચ્ચતાદયો ઉપ્પજ્જન્તીતિ વુચ્ચન્તિ. યદિ પન તે ઉપ્પાદાદિસમઙ્ગિનો સિયું, ધમ્મા એવ સિયું. તેન વુત્તં ‘‘અપ્પહીનાકારો ચ ઉપ્પજ્જતીતિ વત્તું ન યુજ્જતી’’તિ.

વુત્તમ્પિ થામગમનં અગ્ગહેત્વા અપ્પહીનટ્ઠમત્તમેવ ગહેત્વા ચોદકો ચોદેતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સત્તાનુસય…પે… આપજ્જતીતિ ચે’’તિ. ન હિ થામગમને ગહિતે ચોદનાય ઓકાસો અત્થિ. તેનાહ ‘‘નાપજ્જતી’’તિઆદિ. વુત્તં અટ્ઠકથાયં, ન કેવલમટ્ઠકથાયમેવ પાઠગતોવાયમત્થો, તસ્મા એવમેવ ગહેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘થામગતો…પે… યુત્ત’’ન્તિ વત્વા કિં પન તં થામગમનન્તિ પરાસઙ્કં નિવત્તેન્તો ‘‘થામગતન્તિ ચ…પે… વુત્તા’’તિ આહ. તત્થ અઞ્ઞેહિ અસાધારણોતિ કિલેસવત્થુઆદીનં કિલેસતાદિસભાવો વિય કામરાગાદિતો અઞ્ઞત્થ અલબ્ભમાનો તેસંયેવ આવેણિકો સભાવો, યતો તે ભવબીજં ભવમૂલન્તિ ચ વુચ્ચન્તિ. યસ્મા ચ થામગમનં તેસં અનઞ્ઞસાધારણો સભાવો, તસ્મા અનુસયનન્તિ વુત્તં હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘થામગતોતિ અનુસયસમઙ્ગીતિ અત્થો’’તિ આહ.

‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો અનુસેતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના (યમ. ૨.અનુસયયમક.૩) અનુસયવારે વુત્તો એવ અત્થો ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો ઉપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના (યમ. ૨.અનુસયયમક.૩૦૦) વુત્તોતિ અનુસયનાકારો એવ ઉપ્પજ્જનવારે ઉપ્પજ્જતિ-સદ્દેન ગહિતોતિ ‘‘ઉપ્પજ્જનવારો અનુસયવારેન નિન્નાનાકરણો વિભત્તો’’તિ યં વુત્તં, તત્થ વિચારં આરભતિ ‘‘અનુસયઉપ્પજ્જનવારાનં સમાનગતિકત્તા’’તિઆદિના. ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વચનં સિયાતિ ઉપ્પજ્જનવારે ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વચનં અપ્પહીનાકારદીપકં સિયા. તથા ચ સતિ યથા ‘‘ઇમસ્સ ઉપ્પાદા’’તિ એત્થ ઇમસ્સ અનિરોધાતિ અયમત્થોપિ ઞાયતિ, એવં ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તે અત્થતો ‘‘ન ઉપ્પજ્જતી’’તિ અયમત્થો વુત્તો હોતિ અપ્પહીનાકારસ્સ ઉપ્પત્તિરહભાવસ્સ અનુપ્પજ્જમાનસભાવત્તાતિ ચોદનં દસ્સેન્તો ‘‘ઉપ્પજ્જતીતિ વચનસ્સ અવુત્તતા ન સક્કા વત્તુન્તિ ચે’’તિ આહ. વચનત્થવિસેસેન તંદ્વયસ્સ વુત્તત્તાતિ એતેન ધમ્મનાનત્તાભાવેપિ પદત્થનાનત્થેન વારન્તરદેસના હોતિ યથા સહજાતસંસટ્ઠવારેસૂતિ દસ્સેતિ. અનુરૂપં કારણં લભિત્વાતિઆદિ તમેવ વચનત્થવિસેસં વિભાવેતું આરદ્ધં. ઉપ્પત્તિયોગ્ગન્તિ ઉપ્પત્તિયા યોગ્ગં, ઉપ્પજ્જનસભાગતન્તિ અત્થો. યતો અનુસયા ઉપ્પત્તિરહાતિ વુચ્ચન્તિ, એકન્તેન ચેતદેવ સમ્પટિચ્છિતબ્બં ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો ઉપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિવચનતો (યમ. ૨.અનુસયયમક.૩૦૦). ‘‘અનુસેન્તીતિ અનુસયા’’તિ એત્તકે વુત્તે સદા વિજ્જમાના નુ ખો તે અપરિનિપ્ફન્નાનુસયનટ્ઠેન ‘‘અનુસયા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ અયમત્થો આપજ્જતીતિ તંનિસેધનત્થં ‘‘અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ વુત્તં. ઉપ્પત્તિઅરહભાવેન થામગતતા અનુસયટ્ઠોતિ યં તેસં ઉપ્પત્તિયોગવચનં વુત્તં, તં સમ્મદેવ વુત્તન્તિ ઇમમત્થમાહ ‘‘અનુસયસદ્દસ્સા’’તિઆદિના. તેન વારદ્વયદેસનુપ્પાદિકા અનુસયસદ્દત્થનિદ્ધારણાતિ દસ્સેતિ. તમ્પિ સુવુત્તમેવ ઇમિના તન્તિપ્પમાણેનાતિ ઇદમ્પિ ‘‘અભિધમ્મે તાવા’’તિઆદિના આગતં તિવિધમેવ તન્તિં સન્ધાયાહાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તન્તિત્તયેનપિ હિ ચિત્તસમ્પયુત્તતા દીપિતા હોતી’’તિ.

પરિચ્છેદપરિચ્છિન્નુદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવારવણ્ણના

૨. એવં સતીતિ વેદનાનં વિસેસિતબ્બભાવે કામધાતુયા ચ વિસેસનભાવે સતિ. કામાધાતુયા અનુસયનટ્ઠાનતા ન વુત્તા હોતિ અપ્પધાનભાવતો, પધાનાપ્પધાનેસુ પધાને કિચ્ચદસ્સનતો, વિસેસનભાવેન ચરિતબ્બતાય ચાતિ અધિપ્પાયો. હોતુ કો દોસોતિ કદાચિ વદેય્યાતિ આસઙ્કમાનો આહ ‘‘દ્વીસુ પના’’તિઆદિ. દ્વીસૂતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં, તથા ‘‘તીસુ ધાતૂસૂ’’તિ એત્થાપિ. તસ્માતિ યસ્મા ધાતુઆદિભેદેન તિવિધં અનુસયટ્ઠાનં, તત્થ ચ રૂપારૂપધાતૂનં ભવરાગસ્સ અનુસયટ્ઠાનતા વુત્તાતિ કામધાતુયા કામરાગસ્સ અનુસયટ્ઠાનતા એકન્તેન વત્તબ્બા, તસ્મા. તીસુ ધાતૂસુ તીસુ વેદનાસૂતિ ચ નિદ્ધારણે ભુમ્મં, કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસૂતિ ચ આધારે.

દ્વીસ્વેવાતિ દ્વીસુ સુખોપેક્ખાસુ એવ. સબ્બાસુ દ્વીસૂતિ યાસુ કાસુચિ દ્વીસુ. તેનાતિ ‘‘કામરાગો દ્વીસુ વેદનાસુ અનુસેતી’’તિ વચનસામત્થિયલદ્ધેન વિસેસનિચ્છયેનેવ. ભવરાગાનુસયટ્ઠાનં રૂપારૂપધાતુયો તદનુરૂપા ચ વેદના. ન હિ દ્વીસુ વેદનાસુ કામરાગાનુસયોવ અનુસેતીતિ અવધારણં ઇચ્છિતં, દ્વીસુ એવ પન વેદનાસૂતિ ઇચ્છિતં. તેનેવાહ ‘‘દ્વીસ્વેવ અનુસેતિ, ન તીસૂ’’તિ. અટ્ઠાનઞ્ચ અનુસયાનં, કિં તં અપરિયાપન્નં સક્કાયે? સબ્બો લોકુત્તરો ધમ્મો. ચ-સદ્દેન પટિઘાનુસયટ્ઠાનં સઙ્ગણ્હાતિ. તેન વુત્તં ‘‘યથા ચા’’તિઆદિ. અઞ્ઞાતિ કામરાગાનુસયટ્ઠાનભૂતા દ્વે વેદના.

અઞ્ઞેસુ દ્વીહિ વેદનાહિ વિપ્પયુત્તેસુ. પિયરૂપસાતરૂપેસૂતિ પિયાયિતબ્બમધુરસભાવેસુ. વિસેસનઞ્ચેતં રૂપાદીનં સબ્બદ્વારસબ્બપુરિસેસુ ઇટ્ઠભાવસ્સ અનિયતતાય કતં. સાતસન્તસુખગિદ્ધિયાતિ સાતસુખે સન્તસુખે ચ ગિજ્ઝનાકારેન અભિકઙ્ખનાકારેન. તત્થ સાતસુખં કાયિકં, સન્તસુખં ચેતસિકં. સાતસુખં વા કાયિકસુખં, સન્તસુખં ઉપેક્ખાસુખં. તથા ચાહુ ‘‘ઉપેક્ખા પન સન્તત્તા, સુખમિચ્ચેવ ભાસિતા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૪૪; મહાનિ. અટ્ઠ. ૨૭). પરિત્તં વા ઓળારિકં સુખં સાતસુખં, અનોળારિકં સન્તસુખં. પરિત્તગ્ગહણઞ્ચેત્થ કામરાગાનુસયસ્સ અધિપ્પેતત્તા. અઞ્ઞત્થાતિ વેદનાહિ અઞ્ઞત્થ. સોતિ કામરાગાનુસયો. વેદનાસુ અનુગતો હુત્વા સેતીતિ વેદનાપેક્ખો એવ હુત્વા પવત્તતિ યથા પુત્તાપેક્ખાય ધાતિયા અનુગ્ગણ્હનપ્પવત્તિ, સયનસઙ્ખાતા પવત્તિ ચ કામરાગસ્સ નિકામનમેવ. તેનાહ ‘‘સુખમિચ્ચેવ અભિલપતી’’તિ. યથા તસ્સ, એવં પટિઘાનુસયાદીનમ્પિ વુત્તનિયામેન યથાસકં કિચ્ચકરણમેવ દુક્ખવેદનાદીસુ અનુસયનં દટ્ઠબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘એવં પટિઘાનુસયો ચા’’તિઆદિ. તીસુ વેદનાસુ અનુસયનવચનેનાતિ તીસુ વેદનાસુ યથારહં અનુસયનવચનેન. ઇટ્ઠાદિભાવેન ગહિતેસૂતિ ઇટ્ઠાદીસુ આરમ્મણપકતિયા વસેન ઇટ્ઠાદિભાવેન ગહિતેસુ વિપરીતસઞ્ઞાય વસેન અનિટ્ઠાદીસુ ઇટ્ઠાદિભાવેન ગહિતેસૂતિ યોજના. ન હિ ઇટ્ઠાદિભાવેન ગહણં વિપરીતસઞ્ઞા.

તત્થાતિ ઇટ્ઠારમ્મણાદીસુ. એત્થાતિ અનુસયને. કામસ્સાદાદિવત્થુભૂતાનં કામભવાદીનન્તિ કામસ્સાદભવસ્સાદવત્થુભૂતાનં કામરૂપારૂપભવાનં ગહણં વેદિતબ્બન્તિ યોજના. તત્થાતિ વેદનાત્તયધાતુત્તયેસુ. નિદ્ધારણે ચેતં ભુમ્મં. દુક્ખપટિઘાતો દુક્ખે અનભિરતિ. યત્થ તત્થાતિ દુક્ખવેદનાય તંસમ્પયુત્તેસુ અનિટ્ઠરૂપાદીસુ વાતિ યત્થ તત્થ. મહગ્ગતા ઉપાદિન્નક્ખન્ધા રૂપારૂપભવા, અનુપાદિન્નક્ખન્ધા રૂપારૂપાવચરધમ્મા. તત્થાતિ યથાવુત્તેસુ મહગ્ગતધમ્મેસુ ભવરાગોઇચ્ચેવ વેદિતબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા એત્થ કામરાગાનુસયો નાનુસેતી’’તિ. દિટ્ઠાનુસયાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન વિચિકિચ્છાનુસયઅવિજ્જાનુસયાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

ધાતુત્તયવેદનાત્તયવિનિમુત્તં દિટ્ઠાનુસયાદીનં અનુસયનટ્ઠાનં ન વુત્તન્તિ સુવુત્તમેતં દિટ્ઠાનુસયાદીનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનપુચ્છાયં ‘‘સબ્બસક્કાયપરિયાપન્નેસુ ધમ્મેસુ’’ઇચ્ચેવ વિસ્સજ્જિતત્તા. કામરાગો પન યત્થ નાનુસેતિ, તં દુક્ખવેદનારૂપારૂપધાતુવિનિમુત્તં દિટ્ઠાનુસયાદીનં અનુસયનટ્ઠાનં અત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘નનુ ચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તદનુસયનટ્ઠાનતોતિ તસ્સ કામરાગાનુસયસ્સ અનુસયનટ્ઠાનતો. અઞ્ઞા નેક્ખમ્મસ્સિતસોમનસ્સુપેક્ખાસઙ્ખાતા. અયમેત્થ સઙ્ખેપત્થો – નેક્ખમ્મસ્સિતદોમનસ્સે વિય પટિઘાનુસયો નેક્ખમ્મસ્સિતસોમનસ્સુપેક્ખાસુ કામરાગાનુસયો નાનુસેતીતિ ‘‘યત્થ કામરાગાનુસયો નાનુસેતિ, તત્થ દિટ્ઠાનુસયો નાનુસેતી’’તિ સક્કા વત્તુન્તિ તસ્મા તં ઉદ્ધરિત્વા ન વુત્તન્તિ. હોન્તૂતિ તાસં વેદનાનં અત્થિતં પટિજાનિત્વા ઉદ્ધરિત્વા અવચનસ્સ કારણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન પન…પે… તં ન વુત્ત’’ન્તિ. તદનુસયનટ્ઠાનન્તિ તેસં દિટ્ઠાનુસયાદીનં અનુસયનટ્ઠાનં. તસ્માતિ યસ્મા સતિપિ કામરાગાનુસયનટ્ઠાનતો અઞ્ઞસ્મિં દિટ્ઠાનુસયાદીનં અનુસયનટ્ઠાને તં પન ધાતુત્તયવેદનાત્તયવિનિમુત્તં નત્થિ વેદનાદ્વયભાવતો, તસ્મા. તં વેદનાદ્વયં ન વુત્તં વિસું ન ઉદ્ધટન્તિ અત્થો. તસ્માતિ યસ્મા ‘‘યત્થ કામરાગાદયો નાનુસેન્તિ, તત્થ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છા નાનુસેન્તી’’તિ અયમત્થો ‘‘આમન્તા’’તિ ઇમિના પટિવચનવિસ્સજ્જનેન અવિભાગતો વુત્તોતિ ‘‘યત્થ કામરાગાદયો અનુસેન્તિ, તત્થ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છા અનુસેન્તી’’તિ અયમ્પિ અત્થો અવિભાગતોવ લબ્ભતિ, તસ્મા. અવિભાગતો ચ દુક્ખં પટિઘસ્સ અનુસયનટ્ઠાનન્તિ દીપિતં હોતિ. તેનાહ ‘‘અવિસેસેન…પે… વેદિતબ્બ’’ન્તિ. તત્થ અવિસેસેનાતિ ગેહસ્સિતં નેક્ખમ્મસ્સિતન્તિ વિસેસં અકત્વા. સમુદાયવસેન ગહેત્વાતિ યથાવુત્તઅવયવાનં સમૂહવસેન દુક્ખન્ત્વેવ ગહેત્વા. ‘‘અવિસેસેન સમુદાયવસેન ગહેત્વા’’તિ ઇમમત્થં તથા-સદ્દેન અનુકડ્ઢતિ ‘‘દ્વીસુ વેદનાસૂ’’તિ એત્થાપિ ગેહસ્સિતાદિવિભાગસ્સ અનિચ્છિતત્તા.

યદિ એવં ‘‘પટિઘં તેન પજહતિ, ન તત્થ પટિઘાનુસયો અનુસેતી’’તિ ઇદં સુત્તપદં કથન્તિ ચોદનં સન્ધાય ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ તસ્મિં દોમનસ્સે, તંસમ્પયુત્તે વા પટિઘે. નેક્ખમ્મસ્સિતં દોમનસ્સન્તિઆદિના નેય્યત્થમિદં સુત્તં, ન નીતત્થન્તિ દસ્સેતિ. યથા પન સુત્તં ઉદાહટં, તથા ઇધ કસ્મા ન વુત્તન્તિ આહ ‘‘પટિઘુપ્પત્તિરહટ્ઠાનતાયા’’તિઆદિ. એવમ્પિ સુત્તાભિધમ્મપાઠાનં કથમવિરોધોતિ આહ નિપ્પરિયાયદેસના હેસા, સા પન પરિયાયદેસનાતિ. એવઞ્ચ કત્વાતિ પરિયાયદેસનત્તા એવ. રાગાનુસયોતિ કામરાગાનુસયો અધિપ્પેતો. યતો ‘‘અનાગામિમગ્ગેન સમુગ્ઘાતનં સન્ધાયા’’તિ વુત્તં, તસ્મા તસ્સ ન મહગ્ગતધમ્મા અનુસયનટ્ઠાનન્તિ તં પઠમજ્ઝાનઞ્ચ અનામસિત્વા ‘‘ન હિ લોકિયા…પે… નાનુસેતીતિ સક્કા વત્તુ’’ન્તિ વુત્તં. અવત્થુભાવતોતિ સભાવેનેવ અનુપ્પત્તિટ્ઠાનત્તા. ઇધાતિ ઇમસ્મિં અનુસયયમકે. વુત્તનયેનાતિ ‘‘નેક્ખમ્મસ્સિતં દોમનસ્સં ઉપ્પાદેત્વા’’તિઆદિના વુત્તેન નયેન. તંપટિપક્ખભાવતોતિ તેસં પટિઘાદીનં પટિપક્ખસ્સ મગ્ગસ્સ સબ્ભાવતો. ન કેવલં મગ્ગસબ્ભાવતો, અથ ખો બલવવિપસ્સનાસબ્ભાવતોપીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તંસમુગ્ઘા…પે… ભાવતો ચા’’તિ.

ઇદાનિ યદેતં તત્થ તત્થ ‘‘અનુસયનટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં, તં ગહેતબ્બધમ્મવસેન વા સિયા ગહણવિસેસેન વાતિ દ્વે વિકપ્પા, તેસુ પઠમં સન્ધાયાહ ‘‘આરમ્મણે અનુસયનટ્ઠાને સતી’’તિ. રૂપાદિઆરમ્મણે અનુસયાનં અનુસયનટ્ઠાનન્તિ ગય્હમાને યમત્થં સન્ધાય ‘‘ન સક્કા વત્તુ’’ન્તિ વુત્તં, તં દસ્સેતું ‘‘દુક્ખાય હી’’તિઆદિમાહ. યદિ સિયાતિ યદિ કામરાગાનુસયો સિયા. એતસ્સપીતિ દિટ્ઠાનુસયસમ્પયુત્તલોભસ્સપિ ‘‘સબ્બસક્કાયપરિયાપન્નેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ કામરાગસ્સ ઠાનં વત્તબ્બં સિયા, ન ચ વુત્તં. અથ પનાતિઆદિ દુતિયવિકપ્પં સન્ધાય વુત્તં. અજ્ઝાસયવસેન તંનિન્નતાયાતિ અસતિપિ આરમ્મણકરણે યત્થ કામરાગાદયો અજ્ઝાસયતો નિન્ના, તં તેસં અનુસયનટ્ઠાનં. તેન વુત્તં ‘‘અનુગતો હુત્વા સેતી’’તિ. અથ પન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. યથાતિઆદિ યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ ઉદાહરણવસેન નિરૂપનં. દુક્ખે પટિહઞ્ઞનવસેનેવ પવત્તતિ, નારમ્મણકરણવસેનાતિ અધિપ્પાયો. દુક્ખમેવ તસ્સ અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તન્તિ અજ્ઝાસયસ્સ તત્થ નિન્નત્તા દુક્ખમેવ તસ્સ પટિઘસ્સ અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તં, નાલમ્બિતં રૂપાદિ સુખવેદના ચાતિ અધિપ્પાયો. એવન્તિ યથા અઞ્ઞારમ્મણસ્સપિ પટિઘસ્સ અજ્ઝાસયતો દુક્ખનિન્નતાય દુક્ખમેવ અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તં, એવં. દુક્ખાદીસુ…પે… વુત્તન્તિ ‘‘દુક્ખેન સુખં અધિગન્તબ્બં. નત્થિ દિન્ન’’ન્તિ ચ આદિના કાયકિલમનદુક્ખે દાનાનુભાવાદિકે ચ મિચ્છાભિનિવેસનવસેન ઉપ્પજ્જમાનેન દિટ્ઠાનુસયેન સમ્પયુત્તો અઞ્ઞારમ્મણોપિ લોભો ‘‘એવં સુખં ભવિસ્સતી’’તિ અજ્ઝાસયતો સુખાભિસઙ્ગવસેનેવ પવત્તતીતિ સુખુપેક્ખાભેદં સાતસન્તસુખદ્વયમેવ અસ્સ લોભસ્સ અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તં પાળિયં, ન યથાવુત્તં દુક્ખાદિ, તસ્મા ભવરાગ…પે… ન વિરુજ્ઝતિ. એકસ્મિંયેવ ચાતિઆદિ દુતિયવિકપ્પંયેવ ઉપબ્રૂહનત્થં વુત્તં. તત્થ રાગસ્સ સુખજ્ઝાસયતા તંસમઙ્ગિનો પુગ્ગલસ્સ વસેન વેદિતબ્બા, તન્નિન્નભાવેન વા ચક્ખુસ્સ વિસમજ્ઝાસયતા વિય. એસ નયો સેસેસુપિ. તેસં રાગપટિઘાનં નાનાનુસયટ્ઠાનતા હોતિ એકસ્મિમ્પિ આરમ્મણેતિ અત્થો.

એવઞ્ચ કત્વાતિ અસતિપિ ગહેતબ્બભેદે ગહણવિસેસેન અનુસયનટ્ઠાનસ્સ ભિન્નત્તા એવ. ‘‘યત્થ…પે… નો’’તિ વુત્તં, અઞ્ઞથા વિરુજ્ઝેય્ય. ગહેતબ્બભેદેન હિ રાગપટિઘાનં અનુસયનટ્ઠાનભેદે ગય્હમાને વિપાકમત્તે ઠાતબ્બં સિયા, ન ચ તં યુત્તં, નપિ સબ્બેસં પુરિસદ્વારાનં ઇટ્ઠાનિટ્ઠં નિયતન્તિ. યદિપિ યથાવુત્તલોભસ્સ વુત્તનયેન કામરાગાનુસયતા સમ્ભવતિ, યથા પન સુખુપેક્ખાસુ ઇટ્ઠારમ્મણે ચ ઉપ્પજ્જન્તેન દોમનસ્સેન સહ પવત્તો દોસો દુબ્બલભાવેન પટિઘાનુસયો ન હોતિ, એવં યથાવુત્તલોભોપિ કામરાગાનુસયો ન હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘અટ્ઠકથાયં પના’’તિઆદિ વુત્તં. ન પટિઘાનુસયોતિ એત્થ ન-કારો પટિસેધનત્થો, ન અઞ્ઞત્થો, ઇતરત્થ પન સમ્ભવો એવ નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યં પનેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘ન હિ દોમનસ્સસ્સ પટિઘાનુસયભાવાસઙ્કા અત્થી’’તિ ઇમિના ન-કારસ્સ અઞ્ઞત્થતાભાવદસ્સનમુખેન અભાવત્થતં સમત્થેતિ.

દેસના સંકિણ્ણા વિય ભવેય્યાતિ એત્થ દેસનાસઙ્કરં દસ્સેતું ‘‘ભવરાગસ્સપિ…પે… ભવેય્યા’’તિ વુત્તં. તસ્સત્થો – યથા કામરાગસ્સ કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ આરમ્મણકરણવસેન ઉપ્પત્તિ વુત્તા ‘‘કામરાગો કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ અનુસેતી’’તિ, એવં યદિ ‘‘ભવરાગો કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ અનુસેતી’’તિ વુચ્ચેય્ય, ભવરાગસ્સપિ…પે… ભવેય્ય. તતો ચ કામરાગેન સદ્ધિં ભવરાગસ્સ દેસના સંકિણ્ણા ભવેય્ય, કામરાગતો ચ ભવરાગસ્સ વિસેસો દસ્સેતબ્બો. સો ચ સહજાતાનુસયવસેન ન સક્કા દસ્સેતુન્તિ આરમ્મણકરણવસેન દસ્સેતબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘તસ્મા આરમ્મણ…પે… અધિપ્પાયો’’તિ. તત્થ આરમ્મણવિસેસેનાતિ રૂપારૂપધાતુસઙ્ખાતઆરમ્મણવિસેસેન. વિસેસદસ્સનત્થન્તિ કામરાગતો ભવરાગસ્સ વિસેસદસ્સનત્થં. એવં દેસના કતાતિ ‘‘રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા એત્થ ભવરાગાનુસયો અનુસેતી’’તિ એવં વિસયે ભુમ્મં કત્વા દેસના કતા. તેનાહ ‘‘સહજાતવેદનાવિસેસાભાવતો’’તિ.

ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મહાવારો

૧. અનુસયવારવણ્ણના

૩. પવત્તાવિરામવસેનાતિ અનુસયપ્પવત્તિયા અવિરામવસેન, અવિચ્છેદવસેનાતિ અત્થો. કથં પન કુસલાબ્યાકતચિત્તક્ખણે અનુસયાનં પવત્તીતિ આહ ‘‘મગ્ગેનેવ…પે… પુબ્બે’’તિ.

૨૦. ચિત્તચેતસિકાનઞ્ચ ઠાનં નામ ચિત્તુપ્પાદોતિ આહ ‘‘એકસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે’’તિ. તેસં તેસં પુગ્ગલાનન્તિ પુથુજ્જનાદીનં પુગ્ગલાનં. પકતિયા સભાવેન. સભાવસિદ્ધા હિ દુક્ખાય વેદનાય કામરાગસ્સ અનનુસયનટ્ઠાનતા. એવં સેસેસુપિ યથારહં વત્તબ્બં. વક્ખતિ હિ ‘‘પકતિયા દુક્ખાદીનં કામરાગાદીનં અનનુસયનટ્ઠાનતં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. પહાનેનાતિ તસ્સ તસ્સ અનુસયસ્સ સમુચ્છિન્દનેન. તિણ્ણં પુગ્ગલાનન્તિ પુથુજ્જનસોતાપન્નસકદાગામીનં. દ્વિન્નં પુગ્ગલાનન્તિ અનાગામિઅરહન્તાનં. એત્થાતિ એતસ્મિં પુગ્ગલોકાસવારે. પુરિમનયેતિ ‘‘તિણ્ણં પુગ્ગલાન’’ન્તિઆદિકે પુરિમસ્મિં વિસ્સજ્જનનયે. ઓકાસન્તિ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં, ઇધ પન દુક્ખવેદના વેદિતબ્બા. પચ્છિમનયેતિ ‘‘દ્વિન્નં પુગ્ગલાન’’ન્તિઆદિકે વિસ્સજ્જનનયે. અનોકાસતા અનનુસયનટ્ઠાનતા.

અનુસયવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સાનુસયવારવણ્ણના

૬૬-૧૩૧. ‘‘સાનુસયો, પજહતિ, પરિજાનાતી’’તિ પુગ્ગલો વુત્તોતિ ‘‘કામરાગેન સાનુસયો, કામરાગં પજહતિ, કામરાગં પરિજાનાતી’’તિઆદીસુ અનુસયસમઙ્ગિભાવેન પહાનપરિઞ્ઞાકિરિયાય કત્તુભાવેન ચ પુગ્ગલો વુત્તો, ન ધમ્મો. ભવવિસેસેન વાતિ કેવલેન ભવવિસેસેન વા. ઇતરેસૂતિ પટિઘાનુસયાદીસુ. ભવાનુસયવિસેસેન વાતિ કામભવાદિભવવિસિટ્ઠાનુસયવિસેસેન વા. સાનુસયતાનિરનુસયતાદિકાતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન પહાનાપહાનપરિઞ્ઞાપરિઞ્ઞા સઙ્ગય્હન્તિ. નનુ ચ ભવવિસેસે કેસઞ્ચિ અનુસયાનં અપ્પહાનન્તિ? ન તં અનુસયકતં, અથ ખો પચ્ચયવેકલ્લતો અનોકાસતાય ચાતિ નાયં વિરોધો. દ્વીસુ વેદનાસૂતિ સુખઉપેક્ખાસુ વેદનાસુ દુક્ખાય વેદનાય કામરાગાનુસયેન નિરનુસયોતિ યોજેતબ્બં. ઇદમ્પિ નત્થિ પુગ્ગલવસેન વુચ્ચમાનત્તા. તેનાહ ‘‘ન હિ પુગ્ગલસ્સ…પે… અનુસયાન’’ન્તિ. યદિપિ પુગ્ગલસ્સ અનુસયનોકાસો અનોકાસો, તસ્સ પન સાનુસયતાદિહેતુ હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અનુસયસ્સ પના’’તિઆદિમાહ. નિરનુસયતાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન અપ્પહાનાપરિઞ્ઞા સઙ્ગણ્હાતિ. પરિજાનનં સમતિક્કમનન્તિ પરિઞ્ઞાવારેપિ ‘‘અપાદાને નિસ્સક્કવચન’’ન્તિ વુત્તં.

અનુસયનટ્ઠાનતોતિ અનુસયનટ્ઠાનહેતુ. ‘‘અનનુસયનટ્ઠાનતો’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. નિમિત્તાપાદાનભાવદસ્સનત્થન્તિ સાનુસયવારે નિમિત્તભાવદસ્સનત્થં, પજહનપરિઞ્ઞાવારેસુ અપાદાનભાવદસ્સનત્થઞ્ચાતિ યોજેતબ્બં. પજહતીતિ એત્થ ‘‘રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા તતો માનાનુસયં પજહતી’’તિ પાળિપદં આહરિત્વા યોજેતબ્બં, ન પજહતીતિ એત્થ પન ‘‘દુક્ખાય વેદનાય તતો કામરાગાનુસયં નપ્પજહતી’’તિ. એવમાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન પરિઞ્ઞાવારમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. ભુમ્મનિદ્દેસેનેવ હેતુઅત્થેનેવ નિદ્દિટ્ઠાતિ અત્થો.