પટ્ઠાનપકરણ-અનુટીકા

ગન્થારમ્ભવણ્ણના

કામગુણાદીહીતિ કામગુણઝાનાભિઞ્ઞાચિત્તિસ્સરિયાદીહિ. લળન્તીતિ લળિતાનુભવનવસેન રમન્તિ. તેસૂતિ કામગુણાદીસુ. વિહરન્તીતિ ઇરિયાપથપરિવત્તનાદિના વત્તન્તિ. પચ્ચત્થિકેતિ બાહિરબ્ભન્તરભેદે અમિત્તે. ઇસ્સરિયં તત્થ તત્થ આધિપતેય્યં. ઠાનં સેટ્ઠિસેનાપતિયુવરાજાદિટ્ઠાનન્તરં. આદિ-સદ્દેન પરિવારપરિચ્છેદાદિ સઙ્ગય્હતિ. પુઞ્ઞયોગાનુભાવપ્પત્તાયાતિ દાનમયાદિપુઞ્ઞાનુભાવાધિગતાય સમથવિપસ્સનાભાવનાસઙ્ખાતયોગાનુભાવાધિગતાય ચ. જુતિયાતિ સરીરપ્પભાય ચેવ ઞાણપ્પભાય ચ. એત્થ ચ દેવ-સદ્દો યથા કીળાવિજિગિસાવોહારજુતિગતિઅત્થો, એવં સત્તિઅભિત્થવકમનત્થોપિ હોતિ ધાતુસદ્દાનં અનેકત્થભાવતોતિ ‘‘યદિચ્છિતનિપ્ફાદને સક્કોન્તીતિ વા’’તિઆદિ વુત્તં.

ઇદ્ધિવિધાદિતામત્તેન ભગવતો અભિઞ્ઞાદીનં સાવકેહિ સાધારણતાવચનં, સભાવતો પન સબ્બેપિ બુદ્ધગુણા અનઞ્ઞસાધારણાયેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘નિરતિસયાય અભિઞ્ઞાકીળાય, ઉત્તમેહિ દિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારેહી’’તિ આહ. ચિત્તિસ્સરિયસત્તધનાદીનં દાનસઙ્ખાતેન સમ્માપટિપત્તિઅવેચ્ચપ્પસાદસક્કારાનં ગહણસઙ્ખાતેનાતિ યોજના. ગહણઞ્ચેત્થ તેસુ ઉપલબ્ભમાનસમ્માપટિપત્તિઅવેચ્ચપ્પસાદાનં તેહિ ઉપનીયમાનસક્કારસ્સ ચ અભિનન્દનં અનુમોદનં સમ્પટિચ્છનઞ્ચ વેદિતબ્બં. ધમ્મસભાવાનુરૂપાનુસાસનીવચનેનેવ ચ પન સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિપિ સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા વીતિક્કમધમ્માનુરૂપા અનુસાસનીતિ કત્વા. ઞાણગતિ ઞાણેન ગન્તબ્બસ્સ ઞેય્યસ્સ અવબોધો. સમન્નાગતત્તાતિ ઇદં ‘‘અભિઞ્ઞાકીળાયા’’તિઆદીસુ પચ્ચેકં યોજેતબ્બં, તથા સદેવકેન લોકેનાતિ ઇદં ‘‘ગમનીયતો’’તિઆદીસુ. તે દેવેતિ સમ્મુતિદેવાદિકે દેવે. તેહિ ગુણેહીતિ અભિઞ્ઞાદિગુણેહિ. પૂજનીયતરો દેવોતિ ઇદં પૂજનીયપરિયાયો અયં અતિ-સદ્દોતિ કત્વા વુત્તં. અતિરેકતરોતિ અધિકતરો. ઉપપત્તિદેવાનન્તિ ઇદં તબ્બહુલતાય વુત્તં. વિસુદ્ધિદેવાપિ હિ તત્થ વિજ્જન્તેવ, તેસુપિ વા લબ્ભમાનં ઉપપત્તિદેવભાવમત્તમેવ ગહેત્વા તથા વુત્તં. પટિપક્ખાનં દુસ્સીલ્યમુટ્ઠસ્સચ્ચવિક્ખેપાનં, સીલવિપત્તિઅભિજ્ઝાદોમનસ્સઅવસિટ્ઠનીવરણાનં વા.

ઇસીનં સત્તમો, ઇસીસુ સત્તમોતિ દુવિધમ્પિ અત્થં યોજેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘ચતુસચ્ચાવબોધગતિયા…પે… વુત્તો’’તિ આહ. સપરસન્તાનેસુ સીલાદિગુણાનં એસનટ્ઠેન વા ઇસયો, બુદ્ધાદયો અરિયા. ઇસિ ચ સો સત્તમો ચાતિ ઇસિસત્તમોતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ‘‘નામરૂપનિરોધ’’ન્તિ એત્થ યં નામરૂપં નિરોધેતબ્બં, તં દસ્સેન્તો ‘‘યતો વિઞ્ઞાણં પચ્ચુદાવત્તતી’’તિ આહ. વટ્ટપરિયાપન્નઞ્હિ નામરૂપં નિરોધેતબ્બં. તસ્મિઞ્હિ નિરોધિતે સબ્બસો નામરૂપં નિરોધિતમેવ હોતિ. યથાહ ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન સત્ત ભવે ઠપેત્વા અનમતગ્ગે સંસારે યે ઉપ્પજ્જેય્યું નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તિ…પે… અરહતો અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયન્તસ્સ ચરિમવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન પઞ્ઞા ચ સતિ ચ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તિ વૂપસમન્તિ અત્થં ગચ્છન્તિ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તી’’તિ (ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૬). અતિગમ્ભીરનયમણ્ડિતદેસનં સાતિસયં પચ્ચયાકારસ્સ વિભાવનતો. સભાવતો ચ પચ્ચયાકારો ગમ્ભીરો. યથાહ ‘‘અધિગતો ખો મ્યાયં ધમ્મો ગમ્ભીરો’’તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૬૭; મ. નિ. ૧.૨૮૧; ૨.૩૩૭; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૭, ૮), ‘‘ગમ્ભીરો ચાયં, આનન્દ, પટિચ્ચસમુપ્પાદો ગમ્ભીરાવભાસો’’તિ (દી. નિ. ૨.૯૫; સં. નિ. ૨.૬૦) ચ આદિ. તસ્સ ચાયં અનન્તનયપટ્ઠાનદેસના અતિગમ્ભીરાવ.

ગન્થારમ્ભવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચયુદ્દેસવણ્ણના

સમાનનેતિ સમાનનયને, સમાહરણે, સમાનકરણે વા અટ્ઠકથાધિપ્પાયં. તત્થ ‘‘દ્વે અનુલોમાનિ ધમ્માનુલોમઞ્ચ પચ્ચયાનુલોમઞ્ચા’’તિઆદિના પરતો વણ્ણયિસ્સન્તિ.

પટ્ઠાનનામત્થોતિ ‘‘પટ્ઠાન’’ન્તિ ઇમસ્સ નામસ્સ અત્થો, તં પન યસ્મા અવયવદ્વારેન સમુદાયે નિરુળ્હં, તસ્મા યથા અવયવેસુ પતિટ્ઠિતં, તમેવ તાવ દસ્સેતું ‘‘તિકપટ્ઠાનાદીનં તિકપટ્ઠાનાદિનામત્થો’’તિ વુત્તં. અથ વા અવયવાનમેવ પટ્ઠાનનામત્થો નિદ્ધારેતબ્બો તંસમુદાયમત્તત્તા પકરણસ્સ. ન હિ સમુદાયો નામ કોચિ અત્થો અત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘પટ્ઠાનં…પે… નામત્થો’’તિ વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘ઇમસ્સ પકરણસ્સ…પે… સમોધાનતા ચેત્થ વત્તબ્બા’’તિ. વચનસમુદાયત્થવિજાનનેન વિદિતપટ્ઠાનસામઞ્ઞત્થસ્સ વિત્થારતો પટ્ઠાનકથા વુચ્ચમાના સુખગ્ગહણા હોતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘એવઞ્હિ…પે… હોતી’’તિ. તત્થાતિ તાસુ નામત્થયથાવુત્તસમોધાનતાસુ. સબ્બસાધારણસ્સાતિ સબ્બેસં અવયવભૂતાનં તિકપટ્ઠાનાદીનં સમુદાયસ્સ ચ સાધારણસ્સ. અત્થતો આપન્નં નાનાવિધભાવન્તિ પકારગ્ગહણેનેવ પકારાનં અનેકવિધતા ચ ગહિતાવ હોન્તીતિ વુત્તં. પકારેહિ ઠાનન્તિ હિ પટ્ઠાનં, નાનાવિધો પચ્ચયો, તં એત્થ વિભજનવસેન અત્થીતિ પટ્ઠાનં, પકરણં, તદવયવો ચ. એતસ્મિઞ્ચ અત્થનયે સદ્દતોપિ નાનાવિધભાવસિદ્ધિ દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. તત્થ નાનપ્પકારા પચ્ચયતા, નાનપ્પકારાનં પચ્ચયતા ચ નાનપ્પકારપચ્ચયતાતિ ઉભયમ્પિ સામઞ્ઞનિદ્દેસેન એકસેસનયેન વા એકજ્ઝં ગહિતન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘એકસ્સપિ…પે… વેદિતબ્બા’’તિ આહ. અનેકધમ્મભાવતોતિ અનેકે ધમ્મા એતસ્સાતિ અનેકધમ્મો, તબ્ભાવતોતિ યોજેતબ્બં. નાનપ્પકારપચ્ચયતાતિ નાનપ્પકારપચ્ચયભાવો, યો અટ્ઠકથાયં ‘‘નાનપ્પકારપચ્ચયટ્ઠો’’તિ વુત્તો.

કામં ધમ્મસઙ્ગહાદીસુપિ અત્થેવ પચ્ચયધમ્મવિભાગો, સો પન તત્થ પચ્ચયભાવો ન તથા તપ્પરભાવેન વિભત્તો યથા પટ્ઠાનેતિ દસ્સેન્તો ‘‘એતેન…પે… દસ્સેતી’’તિ આહ. સાતિસયવિભાગતં ઇમસ્સ પકરણસ્સ તથા તદવયવાનં.

સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ યથાવુત્તગમનં યદધિકરણં, તં દસ્સેતું ‘‘એત્થાતિ વચનસેસો’’તિ. ગમનદેસભાવતોતિ પવત્તિટ્ઠાનભાવતો. અઞ્ઞેહિ ગતિમન્તેહીતિ તીસુ કાલેસુ અપ્પટિહતઞાણાદીહિ. તસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ.

તિવિધેન પરિચ્છેદેન દેસિતેસુ ધમ્મેસુ તિકવોહારોતિ આહ ‘‘તિકાનન્તિ તિકવસેન વુત્તધમ્માન’’ન્તિ. તીણિ પરિમાણાનિ એતેસન્તિ હિ તિકા. સમન્તાતિ સમન્તતો સબ્બભાગતોતિ વુત્તં હોતીતિ આહ ‘‘અનુલોમાદીહિ સબ્બપ્પકારેહિપી’’તિ. ગતાનીતિ પવત્તાનિ. સમન્તચતુવીસતિપટ્ઠાનાનીતિ સમન્તતો અનુલોમાદિસબ્બભાગતો સમોધાનવસેન ચતુવીસતિ પટ્ઠાનાનિ. અનુલોમાદિસબ્બકોટ્ઠાસતોતિ અનુલોમાદિચતુકોટ્ઠાસતો. તિકાદિછછભાવન્તિ તિકાદિદુકદુકપરિયોસાનેહિ છછભાવં. તેનાતિ યથાવુત્તદસ્સનેન. ધમ્માનુલોમાદિસબ્બકોટ્ઠાસતોતિ પચ્ચનીકાદિદુકાદિસહજાતવારાદિપચ્ચયપચ્ચનીયાદિઆરમ્મણમૂલાદીનં ગહણં દટ્ઠબ્બં. યથાવુત્તતો અઞ્ઞસ્સ પકારસ્સ અસમ્ભવતો ‘‘અનૂનેહિ નયેહિ પવત્તાનીતિ વુત્તં હોતી’’તિ આહ. તાનિ પન યથાવુત્તાનિ સમન્તપટ્ઠાનાનિ. અયઞ્ચ અત્થવણ્ણના અટ્ઠકથાવચનેન અઞ્ઞદત્થુ સંસન્દતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તેનેવાહ…પે… વસેના’’તિ.

હેતુનોતિ હેતુસભાવસ્સ ધમ્મસ્સ. સતિપિ હેતુસભાવસ્સ આરમ્મણપચ્ચયાદિભાવે સવિસેસે તાવ પચ્ચયે દસ્સેન્તેન ‘‘અધિપતિપચ્ચયાદિભૂતસ્સ ચા’’તિ વુત્તં. ‘‘હેતુ હુત્વા પચ્ચયો’’તિ વુત્તે ધમ્મસ્સ હેતુસભાવતા નિદ્ધારિતા, ન પચ્ચયવિસેસોતિ તસ્સ અધિપતિપચ્ચયાદિભાવો ન નિવારિતોતિ આહ ‘‘એતેનપિ સો એવ દોસો આપજ્જતી’’તિ. તેનાતિ હેતુભાવગ્ગહણેન. ઇધાતિ ‘‘હેતુપચ્ચયો’’તિ એત્થ. ધમ્મગ્ગહણન્તિ અલોભાદિધમ્મગ્ગહણં. સત્તિવિસેસો અત્તનો બલં સત્તિકારણભાવો, યો રસોતિપિ વુચ્ચતિ, સ્વાયં અનઞ્ઞસાધારણતાય ધમ્મતો અનઞ્ઞોપિ પચ્ચયન્તરસમવાયેયેવ લબ્ભમાનત્તા અઞ્ઞો વિય કત્વા વુત્તો. તસ્સાતિ હેતુભાવસઙ્ખાતસ્સ સામત્થિયસ્સ. હેતુ હુત્વાતિ એત્થાપિ હેતુભાવવાચકો હેતુસદ્દો, ન હેતુસભાવધમ્મવાચકોતિ આહ ‘‘હેતુ હુત્વા પચ્ચયોતિ ચ વુત્ત’’ન્તિ.

એવઞ્ચ કત્વાતિઆદિના યથાવુત્તમત્થં પાળિયા સમત્થેતિ. યદિ એવં અટ્ઠકથાયં ધમ્મસ્સેવ પચ્ચયતાવચનં કથન્તિ આહ ‘‘અટ્ઠકથાયં પના’’તિઆદિ. તેનેવ ચેત્થ અમ્હેહિપિ ‘‘ધમ્મતો અનઞ્ઞોપિ અઞ્ઞો વિય કત્વા’’તિ ચ વુત્તં. યદિ અટ્ઠકથાયં ‘‘યો હિ ધમ્મો, મૂલટ્ઠેન ઉપકારકો ધમ્મો’’તિ ચ આદીસુ ધમ્મેન ધમ્મસત્તિવિભાવનં કતં, અથ કસ્મા ઇધ હેતુભાવેન પચ્ચયોતિ ધમ્મસત્તિયેવ વિભાવિતાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા વુત્તં ‘‘ઇધાપિ વા…પે… દસ્સેતી’’તિ. ધમ્મસત્તિવિભાવનં પનેત્થ ન સક્કા પટિક્ખિપિતુન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ન હી’’તિઆદિમાહ. અત્થો એતસ્સ અત્થીતિ અત્થો, અત્થાભિધાયિવચનન્તિ વુત્તં ‘‘એતીતિ એતસ્સ અત્થો વત્તતી’’તિ, તસ્મા અત્થોતિ અત્થવચનન્તિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘તઞ્ચ ઉપ્પત્તિટ્ઠિતીનં સાધારણવચન’’ન્તિ. તઞ્ચાતિ હિ ‘‘વત્તતી’’તિ વચનં પચ્ચામટ્ઠં. અથ વા એતીતિ એતસ્સ અત્થોતિ ‘‘એતી’’તિ એતસ્સ પદસ્સ અત્થો ‘‘વત્તતી’’તિ એત્થ વત્તનકિરિયા. તઞ્ચાતિ તઞ્ચ વત્તનં. એતસ્મિં પનત્થે સાધારણવચનન્તિ એત્થ વચન-સદ્દો અત્થપરિયાયો વેદિતબ્બો ‘‘વુચ્ચતી’’તિ કત્વા. યદગ્ગેન ઉપ્પત્તિયા પચ્ચયો, તદગ્ગેન ઠિતિયાપિ પચ્ચયોતિ કોચિ આસઙ્કેય્યાતિ તદાસઙ્કાનિવત્તનત્થં વુત્તં ‘‘કોચિ હિ…પે… હેતુઆદયો’’તિ. એત્થ ચ યથા ઉપ્પજ્જનારહાનં ઉપ્પત્તિયા પચ્ચયે સતિયેવ ઉપ્પાદો, નાસતિ, એવં તિટ્ઠન્તાનમ્પિ ઠિતિપચ્ચયવસેનેવ ઠાનં યથા જીવિતિન્દ્રિયવસેન સહજાતધમ્માનન્તિ દટ્ઠબ્બં. યે પન અરૂપધમ્માનં ઠિતિં પટિક્ખિપન્તિ, યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

યથા અધિકરણસાધનો પતિટ્ઠત્થો હેતુ-સદ્દો, એવં કરણસાધનો પવત્તિઅત્થોપિ યુજ્જતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘હિનોતી’’તિઆદિમાહ. ‘‘લોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાયા’’તિઆદિવચનતો હેતૂનં કમ્મનિદાનભાવો વેદિતબ્બો.

એતેનાતિ હેતુપચ્ચયતો અઞ્ઞેનેવ કુસલભાવસિદ્ધિવચનેન. એકે આચરિયા. સભાવતોવાતિ એતેન યથા અઞ્ઞેસં રૂપગતં ઓભાસેન્તસ્સ પદીપસ્સ રૂપગતોભાસકેન અઞ્ઞેન પયોજનં નત્થિ સયં ઓભાસનસભાવત્તા, એવં અઞ્ઞેસં કુસલાદિભાવસાધકાનં હેતૂનં અઞ્ઞેન કુસલાદિભાવસાધકેન પયોજનં નત્થિ સયમેવ કુસલાદિસભાવત્તાતિ દસ્સેતિ. ન સભાવસિદ્ધો અલોભાદીનં કુસલાદિભાવો ઉભયસભાવત્તા તંસમ્પયુત્તફસ્સાદીનં વિયાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિના. સા પન અઞ્ઞપટિબદ્ધા કુસલાદિતા.

ન કોચિ ધમ્મો ન હોતીતિ રૂપાદિભેદેન છબ્બિધેસુ સઙ્ખતાસઙ્ખતપઞ્ઞત્તિધમ્મેસુ કોચિપિ ધમ્મો આરમ્મણપચ્ચયો ન ન હોતિ, સ્વાયં આરમ્મણપચ્ચયભાવો હેટ્ઠા ધાતુવિભઙ્ગવણ્ણનાયં વુત્તોયેવ.

પુરિમાભિસઙ્ખારૂપનિસ્સયન્તિ ‘‘છન્દવતો’’તિઆદિના વુત્તાકારેન પુરિમસિદ્ધં ચિત્તાભિસઙ્ખારકસઙ્ખાતં ઉપનિસ્સયં. ચિત્તેતિ ચિત્તસીસેનાયં નિદ્દેસો દટ્ઠબ્બો. ન હિ ચિત્તમેવ તથાભિસઙ્ખરીયતિ, અથ ખો તંસમ્પયુત્તધમ્માપિ. સાધયમાનાતિ વસે વત્તયમાના. વસવત્તનઞ્ચેત્થ તદાકારાનુવિધાનં. છન્દાદીસુ હિ હીનેસુ મજ્ઝિમેસુ પણીતેસુ તંતંસમ્પયુત્તાપિ તથા તથા પવત્તન્તિ. તેનાહ ‘‘હીનાદિભાવેન તદનુવત્તનતો’’તિ. તેનાતિ અત્તનો વસે વત્તાપનેન, તેસં વા વસે વત્તનેન. તેહિ છન્દાદયો. અધિપતિપચ્ચયા હોન્તિ અત્તાધીનાનં પતિભાવેન પવત્તનતો. ગરુકાતબ્બં આરમ્મણં મહગ્ગતધમ્મલોભનીયધમ્માદિ.

તદનન્તરુપ્પાદનિયમોતિ તસ્સ તસ્સેવ ચિત્તસ્સ અનન્તરં ઉપ્પજ્જમાનતં. તંતંસહકારીપચ્ચયવિસિટ્ઠસ્સાતિ તેન તેન આરમ્મણાદિના સહકારીકારણેન તદુપ્પાદનસમત્થતાસઙ્ખાતં વિસેસં પત્તસ્સ. તાયયેવાતિ યા વેખાદાને પુપ્ફનસમત્થતા વેખાપગમે લદ્ધોકાસા, તાયમેવ.

ઉપસગ્ગવસેનપિ અત્થવિસેસો હોતીતિ વુત્તં ‘‘સદ્દત્થમત્તતો નાનાકરણ’’ન્તિ. વચનીયત્થતોતિ ભાવત્થતો. ભાવત્થોપિ હિ વચનગ્ગહણાનુસારેન વિઞ્ઞેય્યત્તા ‘‘વચનીયો’’તિ વુચ્ચતિ. નિરોધુપ્પાદન્તરાભાવતોતિ પુરિમનિરોધસ્સ પચ્છિમુપ્પાદસ્સ ચ બ્યવધાયકાભાવતો. નિરન્તરુપ્પાદનસમત્થતાતિ એતેન નિરોધાનં નિરોધસમકાલુપ્પાદવાદં નિવારેતિ. સતિ હિ સમકાલત્તે બ્યવધાનાસઙ્કા એવ ન સિયા સણ્ઠાનાભાવતો. ઇદમિતો હેટ્ઠા ઉદ્ધં તિરિયન્તિ વિભાગાભાવા અત્તના એકત્તમિવ ઉપનેત્વાતિ યોજના. સણ્ઠાનાભાવેન હિ અપ્પટિઘભાવૂપલક્ખણેન વિભાગાભાવં, તેન એકત્તમિવૂપનયનં સુટ્ઠુ અનન્તરભાવં સાધેતિ, સહાવટ્ઠાનાભાવેન પન અનન્તરમેવ ઉપ્પાદનં.

વિભાગતો ઞાણેન આકરીયતીતિ આકારો, ધમ્માનં પવત્તિભેદો. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનફલસમાપત્તીનં નિરોધુપ્પાદાનન્તરતાયાતિ યોજના. પુરિમચુતીતિ અસઞ્ઞસત્તુપ્પત્તિતો પુરિમચુતિ. યદિ કાલન્તરતા નત્થિ, કથમિદં ‘‘સત્તાહં નિરોધં સમાપજ્જિત્વા પઞ્ચ કપ્પસતાનિ અતિક્કમિત્વા’’તિ વચનન્તિ આહ ‘‘ન હિ તેસં…પે… વુચ્ચેય્યા’’તિ. નનુ તેસં અન્તરા રૂપસન્તાનો પવત્તતેવાતિ અનુયોગં સન્ધાયાહ ‘‘ન ચ…પે… અઞ્ઞસન્તાનત્તા’’તિ. યદિ એવં તેસં અઞ્ઞભિન્નસન્તાનં વિય અઞ્ઞમઞ્ઞૂપકારેનપિ ભવિતબ્બન્તિ ચોદનાય વુત્તં ‘‘રૂપારૂપ…પે… હોન્તી’’તિ. તેનેતં દસ્સેતિ – યદિપિ રૂપારૂપધમ્મા એકસ્મિં પુગ્ગલે વત્તમાના વિસેસતો અઞ્ઞમઞ્ઞૂપકારકભાવેન વત્તન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં પન વિસદિસસભાવતાય વિસુંયેવ સન્તાનભાવેન પવત્તનતો બ્યવધાયકા ન હોન્તિ સન્તતિવસેન મિથુ અપરિયાપન્નત્તા, યતો ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં વિપ્પયુત્તા, વિસંસટ્ઠા’’તિ ચ વુત્તન્તિ. ઉપકારકો ચ નામ અચ્ચન્તં ભિન્નસન્તાનાનમ્પિ હોતિયેવાતિ ન તાવતા સન્તાનાભેદોતિ ભિય્યોપિ નેસં બ્યવધાયકતાભાવો વેદિતબ્બો. યથા સમાનજાતિકાનં ચિત્તુપ્પાદાનં નિરન્તરતા સુટ્ઠુ અનન્તરભાવેન પાકટા, ન તથા અસમાનજાતિકાનન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘જવનાનન્તરસ્સ જવનસ્સ વિય ભવઙ્ગાનન્તરસ્સ ભવઙ્ગસ્સ વિયા’’તિ વુત્તં.

પચ્ચયભાવો ચેત્થાતિ એત્થ ચ-સદ્દો બ્યતિરેકો. સો યેન વિસેસેનેત્થ ઉપ્પાદક્ખણં, તં વિસેસં જોતેતિ. અનન્તરપચ્ચયાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન સમનન્તરપચ્ચયં સઙ્ગણ્હાતિ. પુરેપચ્છાભાવા, તદુપાદિકા વા ઉપ્પાદનિરોધા પુબ્બન્તાપરન્તપરિચ્છેદો, તેન ગહિતાનં ખણત્તયપરિયાપન્નાનન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઉપ્પજ્જતીતિ વચનં અલભન્તાન’’ન્તિ. ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગી હિ ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુચ્ચતિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનં, નો ચ ઉપ્પન્નં, ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નં નો ચ ઉપ્પજ્જમાન’’ન્તિ (યમ. ૨.ચિત્તયમક.૮૧). સોતિ અનન્તરાદિપચ્ચયભાવો. અપરિચ્છેદન્તિ કાલવસેન પરિચ્છેદરહિતં. યતોતિ પુબ્બન્તાપરન્તવસેન પરિચ્છેદાભાવતો. તેનેવાતિ કાલવસેન પરિચ્છિજ્જ એવ ધમ્માનં ગહણતો.

ઉપ્પત્તિયા પચ્ચયભાવેન પાકટેનાતિ ઇદં તસ્સ નિદસ્સનભાવનિદસ્સનં. સિદ્ધઞ્હિ નિદસ્સનં. પચ્ચયુપ્પન્નાનન્તિ પચ્ચયનિબ્બત્તાનં, અત્તનો ફલભૂતાનન્તિ અધિપ્પાયો. સહજાતભાવેનાતિ સહ ઉપ્પન્નભાવેન. અત્તના સહુપ્પન્નધમ્માનઞ્હિ સહુપ્પન્નભાવેન ઉપકારકતા સહજાતપચ્ચયતા. તેન ઠિતિક્ખણેપિ નેસં ઉપકારકતા વેદિતબ્બા. એવઞ્હિ ‘‘પકાસસ્સ પદીપો વિયા’’તિ નિદસ્સનમ્પિ સુટ્ઠુ યુજ્જતિ. પદીપો હિ પકાસસ્સ ઠિતિયાપિ પચ્ચયોતિ.

અઞ્ઞમઞ્ઞતાવસેનેવાતિ ઇમિના સહજાતાદિભાવેન અત્તનો ઉપકારકસ્સ ઉપકારકતામત્તં ન અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતા, અથ ખો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયભાવવસેનાતિ લક્ખણસઙ્કરાભાવં દસ્સેતિ, ન સહજાતાદિપચ્ચયેહિ વિના અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયસ્સ પવત્તિ. તેનેવાહ ‘‘ન સહજાતતાદિવસેના’’તિ. યદિપિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો સહજાતાદિપચ્ચયેહિ વિના ન હોતિ, સહજાતાદિપચ્ચયા પન તેન વિનાપિ હોન્તીતિ સહજાતતાદિવિધુરેનેવ પકારેન અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયસ્સ પવત્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સહજાતાદિ…પે… ન હોતી’’તિ વત્વા તમેવત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘ન ચ પુરેજાત…પે… હોન્તી’’તિ આહ. સહજાતતાદીતિ ચ આદિ-સદ્દેન નિસ્સયઅત્થિઅવિગતાદીનં ગહણં વેદિતબ્બં.

પથવીધાતુયં પતિટ્ઠાય એવ સેસધાતુયો ઉપાદારૂપાનિ વિય યથાસકકિચ્ચં કરોન્તીતિ વુત્તં ‘‘અધિટ્ઠાનાકારેન પથવીધાતુ સેસધાતૂન’’ન્તિ. એત્થ અધિટ્ઠાનાકારેનાતિ આધારાકારેન. આધારાકારો ચેત્થ નેસં સાતિસયં તદધીનવુત્તિતાય વેદિતબ્બો, યતો ભૂતાનિ અનિદ્દિસિતબ્બટ્ઠાનાનિ વુચ્ચન્તિ. એવઞ્ચ કત્વા ચક્ખાદીનમ્પિ અધિટ્ઠાનાકારેન ઉપકારકતા સુટ્ઠુ યુજ્જતિ. ન હિ યથાવુત્તં તદધીનવુત્તિયા વિસેસં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞો ચક્ખાદીસુ અદેસકાનં અરૂપધમ્માનં અધિટ્ઠાનાકારો સમ્ભવતિ. યદિપિ યં યં ધમ્મં પટિચ્ચ યે યે ધમ્મા પવત્તન્તિ, તેસં સબ્બેસં તદધીનવુત્તિભાવો, યેન પન પચ્ચયભાવવિસેસેન ચક્ખાદીનં પટુમન્દભાવેસુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદયો તદનુવિધાનાકારેનેવ પવત્તન્તિ, સ્વાયમિદં તેસં તદધીનવુત્તિયા સિદ્ધો વિસેસોતિ વુત્તો. એવઞ્હિ પચ્ચયભાવસામઞ્ઞે સતિપિ આરમ્મણપચ્ચયતો નિસ્સયપચ્ચયસ્સ વિસેસો સિદ્ધોતિ વેદિતબ્બો. સ્વાયં ધાતુવિભઙ્ગે વિભાવિતોયેવ. ખન્ધાદયો તંતંનિસ્સયાનં ખન્ધાદીનન્તિ ‘‘ઉપકારકા’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં.

યં કિઞ્ચિ કારણં નિસ્સયોતિ વદતિ, ન વુત્તલક્ખણૂપપન્નમેવ. એતેન પચ્ચયટ્ઠો ઇધ નિસ્સયટ્ઠોતિ દસ્સેતિ. તત્થાતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. તેન વુત્તં ‘‘નિદ્ધારેતી’’તિ.

સુટ્ઠુકતતં દીપેતિ, કસ્સ? ‘‘અત્તનો’’તિ વુત્તસ્સ પકતસદ્દેન વિસેસિયમાનસ્સ પચ્ચયસ્સ. કેન કતન્તિ? અત્તનો કારણેહીતિ સિદ્ધોવાયમત્થો. તથાતિ ફલસ્સ ઉપ્પાદનસમત્થભાવેન. અથ વા તથાતિ નિપ્ફાદનવસેન ઉપસેવનવસેન ચ. તત્થ નિપ્ફાદનં હેતુપચ્ચયસમોધાનેન ફલસ્સ નિબ્બત્તનં, તં સુવિઞ્ઞેય્યન્તિ અનામસિત્વા ઉપસેવનમેવ વિભાવેન્તો ‘‘ઉપસેવિતો વા’’તિ આહ. તત્થ અલ્લીયાપનં પરિભોગવસેન વેદિતબ્બં. તેનાહ ‘‘ઉપભોગૂપસેવન’’ન્તિ. વિજાનનાદિવસેનાતિ વિજાનનસઞ્જાનનાનુભવનાદિવસેન. તેનાતિ યથાવુત્તઉપસેવિતસ્સ પકતભાવેન. અનાગતાનમ્પિ…પે… વુત્તા હોતિ, પગેવ અતીતાનં પચ્ચુપ્પન્નાનઞ્ચાતિ અધિપ્પાયો. પચ્ચુપ્પન્નસ્સપિ હિ ‘‘પચ્ચુપ્પન્નં ઉતુ ભોજનં સેનાસનં ઉપનિસ્સાય ઝાનં ઉપ્પાદેન્તી’’તિઆદિવચનતો (પટ્ઠા. ૨.૧૮.૮) પકતૂપનિસ્સયભાવે લબ્ભતીતિ.

યથા યે ધમ્મા યેસં ધમ્માનં પચ્છાજાતપચ્ચયા હોન્તિ, તે તેસં એકંસેન વિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયાપિ હોન્તિ, તથા યે ધમ્મા યેસં ધમ્માનં પુરેજાતપચ્ચયા હોન્તિ, તે તેસં નિસ્સયારમ્મણપચ્ચયાપિ હોન્તીતિ ઉભયેસુ ઉભયેસં પચ્ચયાકારાનં લક્ખણતો સઙ્કરાભાવં દસ્સેતું ‘‘વિપ્પયુત્તાકારાદીહિ વિસિટ્ઠા, નિસ્સયારમ્મણાકારાદીહિ વિસિટ્ઠા’’તિ ચ વુત્તં. યથા હિ પચ્છાજાતપુરેજાતાકારા અઞ્ઞમઞ્ઞવિસિટ્ઠા, એવં પચ્છાજાતવિપ્પયુત્તાકારાદયો પુરેજાતનિસ્સયાકારાદયો ચ અઞ્ઞમઞ્ઞવિભત્તસભાવા એવાતિ.

મનોસઞ્ચેતનાહારવસેન પવત્તમાનેહીતિ ઇમિના ચેતનાય સમ્પયુત્તધમ્માનમ્પિ તદનુગુણં અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નેસુ પવત્તિમાહ. તેનેવાતિ ચેતનાહારવસેન ઉપકારકત્તા એવ.

પયોગેન કરણીયસ્સાતિ એતેન ભિન્નજાતિ યં તાદિસં પયોગેન કાતું ન સક્કા, તં નિવત્તેતિ. અનેકવારં પવત્તિયા આસેવનટ્ઠસ્સ પાકટભાવોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘પુનપ્પુનં કરણ’’ન્તિ. એકસ્સ પન પચ્ચયધમ્મસ્સ એકવારમેવ પવત્તિ. અત્તસદિસસ્સાતિ અરૂપધમ્મસારમ્મણતાસુક્કકણ્હાદિભાવેહિ અત્તના સદિસસ્સ. ઇદં પચ્ચયુપ્પન્નવિસેસનં, ‘‘અત્તસદિસસભાવતાપાદન’’ન્તિ ઇદં પન પચ્ચયભાવવિસેસનં, તઞ્ચ ભિન્નજાતિયતાદિમેવ વિસદિસસભાવતં નિવત્તેતિ, ન ભૂમન્તરતાદિ. ન હિ પરિત્તા ધમ્મા મહગ્ગતઅપ્પમાણાનં ધમ્માનં આસેવનપચ્ચયા ન હોન્તીતિ. વાસનં વાસં ગાહાપનં, ઇધ પન વાસનં વિય વાસનં, ભાવનન્તિ અત્થો. ગન્થાદીસૂતિ ગન્થસિપ્પાદીસુ. વિસયે ચેતં ભુમ્મં, ન નિદ્ધારણે. તેન ગન્થસિપ્પાદિવિસયા પુરિમસિદ્ધા અજ્ઝયનાદિકિરિયા ‘‘ગન્થાદીસુ પુરિમા પુરિમા’’તિ વુત્તા, સા પન આસેવનાકારા ઇધ ઉદાહરણભાવેન અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘પુરિમા પુરિમા આસેવના વિયાતિ અધિપ્પાયો’’તિ. નિદ્ધારણે એવ વા એતં ભુમ્મં. ગન્થાદિવિસયા હિ આસેવના ગન્થાદીતિ વુત્તા યથા રૂપવિસયજ્ઝાનં રૂપન્તિ વુત્તં ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૨૪૮; ૩.૩૧૨; પટિ. મ. ૧.૨૦૯; ધ. સ. ૨૪૮).

અત્તનો વિય સમ્પયુત્તધમ્માનમ્પિ કિચ્ચસાધિકા ચેતના ચિત્તસ્સ બ્યાપારભાવેન લક્ખીયતીતિ આહ ‘‘ચિત્તપયોગો ચેતના’’તિ. તાયાતિ તાય ચેતનાય. ઉપ્પન્નકિરિયતાવિસિટ્ઠેતિ ચિત્તપયોગસઙ્ખાતાય ચેતનાકિરિયાય ઉપ્પત્તિયા વિસિટ્ઠે વિસેસં આપન્ને. યસ્મિઞ્હિ સન્તાને કુસલાકુસલચેતના ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ યથાબલં તાદિસં વિસેસાધાનં કત્વા નિરુજ્ઝતિ, યતો તત્થેવ અવસેસપચ્ચયસમવાયે તસ્સા ફલભૂતાનિ વિપાકકટત્તારૂપાનિ નિબ્બત્તિસ્સન્તિ. તેનાહ ‘‘સેસપચ્ચય…પે… ન અઞ્ઞથા’’તિ. તેસન્તિ વિપાકકટત્તારૂપાનં. તેનાતિ ચિત્તકિરિયભાવેન. કિં વત્તબ્બન્તિ અસહજાતાનમ્પિ ભાવીનં ઉપકારિકા ચેતના સહજાતાનં ઉપકારિકાતિ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ અત્થો.

નિરુસ્સાહસન્તભાવેનાતિ ઉસ્સાહનં ઉસ્સાહો, નત્થિ એતસ્સ ઉસ્સાહોતિ નિરુસ્સાહો, સો એવ સન્તભાવોતિ નિરુસ્સાહસન્તભાવો, તેન. ઉસ્સાહોતિ ચ કિરિયમયચિત્તુપ્પાદસ્સ પવત્તિઆકારો વેદિતબ્બો, યો બ્યાપારોતિ ચ વુચ્ચતિ, ન વીરિયુસ્સાહો. સ્વાયં યથા અસમુગ્ઘાતિતાનુસયાનં કિરિયમયચિત્તુપ્પાદેસુ સાતિસયો લબ્ભતિ, ન તથા નિરનુસયાનં. તતો એવ તે સન્તસભાવા વિપાકુપ્પાદનબ્યાપારરહિતાવ હોન્તિ, કિરિયમયચિત્તુપ્પાદતાય પન સઉસ્સાહા એવાતિ તતોપિ વિસેસનત્થં ‘‘નિરુસ્સાહસન્તભાવેના’’તિ વુત્તં. એતેનાતિ નિરુસ્સાહસન્તભાવગ્ગહણેન. સારમ્મણાદિભાવેનાતિ સારમ્મણઅરૂપધમ્મચિત્તચેતસિકફસ્સાદિભાવેન. વિસદિસવિપાકભાવં દસ્સેતિ યથાવુત્તઉસ્સાહમત્તરહિતસન્તભાવસ્સ વિપક્કભાવમાપન્નેસુ અરૂપધમ્મેસુ એવ લબ્ભનતો. સોતિ વિપાકભાવો. વિપાકાનં પયોગેન અસાધેતબ્બતાયાતિ ‘‘છન્દવતો કિં નામન સિજ્ઝતી’’તિઆદિના ચિત્તાભિસઙ્ખારપયોગેન યથા કુસલાકુસલા નિપ્ફાદીયન્તિ, એવં વિપાકાનં પયોગેન અનિપ્ફાદેતબ્બત્તા. પયોગેનાતિ કમ્મફલુપ્પત્તિમૂલહેતુભૂતેન પુરિમપયોગેન. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘પયોગસમ્પત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તી’’તિઆદિ. અઞ્ઞથાતિ પયોગેન વિના. સેસપચ્ચયેસૂતિ કમ્મસ્સ વિપાકુપ્પાદને સહકારીકારણેસુ. કમ્મસ્સ કટત્તાયેવ પયોગે સતિ અસતિપીતિ વુત્તમેવત્થં અવધારણેન દસ્સેન્તો વિપાકાનં નિરુસ્સાહતં પાકટં કરોતિ. ન કિલેસવૂપસમસન્તભાવો યથા તં સન્તાનેસુ ઝાનસમાપત્તીસૂતિ અધિપ્પાયો. અયઞ્ચ વિપાકાનં સન્તભાવો નાનુમાનિકો, અથ ખો પચ્ચક્ખસિદ્ધોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સન્તભાવતોયેવા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અભિનિપાતગ્ગહણેન કિચ્ચતો પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ દસ્સેતિ. તેનેવાહ ‘‘પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન કિઞ્ચિ ધમ્મં પટિજાનાતિ અઞ્ઞત્ર અભિનિપાતમત્તા’’તિ. તપ્પચ્ચયવતન્તિ વિપાકપચ્ચયવન્તાનં, વિપાકપચ્ચયેન ઉપકત્તબ્બાનન્તિ અત્થો. અવિપાકાનં રૂપધમ્માનં. વિપાકાનુકુલં પવત્તિન્તિ સન્તસભાવં પચ્ચયભાવમાહ.

યથાસકં પચ્ચયેહિ નિબ્બત્તાનં પચ્ચયુપ્પન્નાનં અનુબલપ્પદાનં ઉપત્થમ્ભકત્તં, તયિદં આહારેસુ ન નિયતં તતો અઞ્ઞથાપિ પવત્તનતો. તથા સતિ તદેવ તત્થ કસ્મા ગહિતન્તિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘સતિપિ…પે… ઉપત્થમ્ભકત્તેના’’તિ. તેન પધાનાપ્પધાનેસુ પધાનેન નિદ્દેસો ઞાયગતોતિ દસ્સેતિ. કામઞ્ચેત્થ ‘‘રૂપારૂપાનં ઉપત્થમ્ભકત્તેના’’તિ અવિસેસતો વુત્તં, સામઞ્ઞજોતના પન વિસેસે અવતિટ્ઠતીતિ યથારહં પચ્ચયભાવો નિદ્ધારેતબ્બો. સ્વાયં તેસં ઉપત્થમ્ભકત્તસ્સ પધાનભાવવિભાવનેનેવ આવિ ભવતીતિ તમેવ દસ્સેન્તો ‘‘ઉપત્થમ્ભકત્તઞ્હી’’તિઆદિમાહ. ફસ્સમનોસઞ્ચેતનાવિઞ્ઞાણાનિ અત્તના સહજાતધમ્માનં સહુપ્પાદનભાવેન પચ્ચયા હોન્તીતિ આહ ‘‘સતિપિ જનકત્તે અરૂપીનં આહારાન’’ન્તિ. ઉપત્થમ્ભકત્તં હોતિ ઉપ્પાદતો પરમ્પિ નેસં પચ્ચયભાવતો. અસતિપિ જનકત્તે ઉપત્થમ્ભિયમાનસ્સ રૂપસ્સ અઞ્ઞેહિ યથાસકં પચ્ચયેહિ જનિતત્તા. તેનાહ ‘‘ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપૂપત્થમ્ભકરૂપાહારસ્સા’’તિ. યદગ્ગેન રૂપારૂપાહારા અત્તનો ફલસ્સ ઉપ્પત્તિયા પચ્ચયા હોન્તિ, તદગ્ગેન ઠિતિયાપિ પચ્ચયા હોન્તિયેવાતિ ઉપત્થમ્ભકત્તં જનકત્તં ન બ્યભિચરતિ, તસ્મા અનુપત્થમ્ભકસ્સ આહારસ્સ કુતો જનકતા. તેનાહ ‘‘અસતિ પન…પે… નત્થીતિ ઉપત્થમ્ભકત્તં પધાન’’ન્તિ. યસ્મા જનકો અજનકોપિ હુત્વા આહારો ઉપત્થમ્ભકો હોતિ, અનુપત્થમ્ભકો પન હુત્વા જનકો ન હોતિયેવ, તસ્માસ્સ ઉપત્થમ્ભકત્તં પધાનન્તિ અત્થો. ઇદાનિ જનકત્તમ્પિ આહારાનં ઉપત્થમ્ભનવસેનેવ હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘જનયમાનોપિ હી’’તિઆદિમાહ. અવિચ્છેદવસેનાતિ સન્તતિયા ઘટ્ટનવસેન.

યદિ અધિપતિયટ્ઠો ઇન્દ્રિયપચ્ચયતા, એવં સન્તે અધિપતિપચ્ચયતો ઇન્દ્રિયપચ્ચયસ્સ કિં નાનાકરણન્તિ ચોદનં મનસિ કત્વા તં તેસં નાનાકરણં દસ્સેન્તો ‘‘ન અધિપતિપચ્ચયધમ્માનં વિયા’’તિઆદિમાહ. તત્થ પવત્તિનિવારકેતિ અત્તનો અધિપતિપચ્ચયપવત્તિયા નિવારકે અઞ્ઞે અધિપતિપચ્ચયધમ્મે. અભિભવિત્વા પવત્તનેનાતિ પુરિમાભિસઙ્ખારસિદ્ધેન ધોરેય્યભાવેન અભિભુય્ય પવત્તિયા. ગરુભાવોતિ જેટ્ઠકભાવો. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યેન જેટ્ઠકભાવેન છન્દાદયો અત્તનો પવત્તિવિબન્ધકે તુલ્યયોગીધમ્મે તદઞ્ઞધમ્મે વિય અભિભુય્ય પવત્તન્તિ, ન સો ઇન્દ્રિયપચ્ચયતાય અધિપતિયટ્ઠોતિ અધિપ્પેતોતિ. અથ કો ચરહીતિ આહ ‘‘અથ ખો’’તિઆદિ. દસ્સનાદિકિચ્ચેસુ નિમિત્તભૂતેસુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ ચક્ખાદીહિ પચ્ચયેહિ ચક્ખાદીનં અનુવત્તનીયતાતિ સમ્બન્ધો. જીવને અનુપાલને જીવન્તેહિ સહજાતધમ્મેહિ જીવિતસ્સ, સુખિતાદીહિ સુખિતદુક્ખિતસોમનસ્સિતદોમનસ્સિતુપેક્ખિતેહિ સહજાતધમ્મેહિ સુખાદીનં અનુવત્તનીયતાતિ યોજના. તંતંકિચ્ચેસૂતિ વુત્તમેવ દસ્સનાદિકિચ્ચં પચ્ચામસતિ. ચક્ખાદયો પચ્ચયા એતેસન્તિ ચક્ખાદિપચ્ચયા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદયો. તેહિ ચક્ખાદિપચ્ચયેહિ. ચક્ખાદીનન્તિ ચક્ખાદિજીવિતસુખાદિસદ્ધાદીનં.

તેસુ કિચ્ચેસૂતિ દસ્સનાદિકિચ્ચેસુ. ચક્ખાદીનં ઇસ્સરિયં અધિપતિયટ્ઠો, સા ઇન્દ્રિયપચ્ચયતાતિ અત્થો. તપ્પચ્ચયાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં તદનુવત્તનેન તેસં ચક્ખાદીનં અનુવત્તનેન. તત્થ દસ્સનાદિકિચ્ચે. પવત્તીતિ ચ ઇદં તસ્સ અધિપતિયટ્ઠસ્સ પાકટકરણં. અનુવત્તકેન હિ અનુવત્તનીયો અધિપતિયટ્ઠો પાકટો હોતિ. યથા ચક્ખાદીનં કિચ્ચવસેન અધિપતિયટ્ઠો, ન એવં ભાવદ્વયસ્સ. તસ્સ પન તાદિસેન કારણતામત્તેનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયાનં પના’’તિઆદિમાહ. પચ્ચયેહીતિ કમ્માદિપચ્ચયેહિ. તતોતિ ઇત્થાદિગ્ગહણપચ્ચયભાવતો. તંસહિતસન્તાનેતિ ઇત્થિન્દ્રિયાદિસહિતસન્તાને. ‘‘સુખિન્દ્રિયદુક્ખિન્દ્રિયાનિપિ ચક્ખાદિગ્ગહણેન ગહિતાની’’તિ ઇદં ઇન્દ્રિયપચ્ચયમેવ સન્ધાય વુત્તં, પચ્છાજાતાદીહિ પન તાનિ રૂપધમ્માનમ્પિ પચ્ચયા હોન્તિયેવ.

લક્ખણારમ્મણૂપનિજ્ઝાનભૂતાનન્તિ અનિચ્ચતાદિલક્ખણસ્સ પથવીકસિણાદિઆરમ્મણસ્સ ચ ઉપનિજ્ઝાનવસેન પવત્તાનં. વિતક્કાદીનન્તિ વિતક્કવિચારપીતિવેદનાચિત્તેકગ્ગતાનં. ઉપગન્ત્વા નિજ્ઝાનન્તિ ઉપનિકચ્ચ નિજ્ઝાનજ્ઝાનારમ્મણસ્સ ઝાનચક્ખુના બ્યત્તતરં ઓલોકનં અત્થતો ચિન્તનમેવ હોતીતિ વુત્તં ‘‘પેક્ખનં ચિન્તનઞ્ચા’’તિ. તેનેવાહ ‘‘વિતક્કનાદિવસેના’’તિ. વિતક્કાદીનંયેવ સાધારણો, યેન તેયેવ ‘‘ઝાનઙ્ગાની’’તિ વુચ્ચન્તિ. સુખદુક્ખવેદનાદ્વયન્તિ સામઞ્ઞવચનમ્પિ ઉપનિજ્ઝાયનટ્ઠસ્સ અધિકતત્તા અનુપનિજ્ઝાનસભાવમેવ તં બોધેતીતિ આહ ‘‘સુખિન્દ્રિયદુક્ખિન્દ્રિયદ્વય’’ન્તિ. તઞ્હિ ઇધાધિપ્પેતબ્બં, ન સોમનસ્સદોમનસ્સિન્દ્રિયં. તેન વુત્તં ‘‘અધિપ્પાયો’’તિ. અઝાનઙ્ગા ઉપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતા પઞ્ચવિઞ્ઞાણસહગતા દટ્ઠબ્બા વિતક્કપચ્છિમકત્તા ઝાનઙ્ગાનં. યદિ એવન્તિ ઝાનઙ્ગવચનેનેવ અઝાનઙ્ગાનં નિવત્તનં કતં, એવં સન્તે. એકન્તેન ન ઉપેક્ખાય વિય અનેકન્તેન. અનેકન્તિકઞ્હિ ઉપેક્ખાય અઝાનઙ્ગત્તં. યદિ એકન્તેન અઝાનઙ્ગં સુખદુક્ખિન્દ્રિયં, અથ કથં પસઙ્ગોતિ આહ ‘‘ઝાનઙ્ગટ્ઠાને નિદ્દિટ્ઠત્તા’’તિ. અથ વા યદિ એકન્તેન અઝાનઙ્ગતં વેદનાદ્વયં, કથં ઝાનઙ્ગવોહારોતિ આહ ‘‘ઝાનઙ્ગટ્ઠાને નિદ્દિટ્ઠત્તા’’તિ. સતિપિ…પે… દસ્સનત્થં ‘‘ઠપેત્વા સુખદુક્ખિન્દ્રિયદ્વય’’ન્તિ વુત્તન્તિ યોજના. યદિ એવં યથાવુત્તવેદનાદ્વયેન સદ્ધિં તાદિસા ઉપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતા કસ્મા ન ઠપિતાતિ આહ ‘‘ઉપેક્ખા…પે… અત્થી’’તિ, પઞ્ચવિઞ્ઞાણસહગતાનં ઝાનપચ્ચયભાવો પન નત્થિ, ન ઇતરેસન્તિ અધિપ્પાયો. ગહણં કતં ઉપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતાનન્તિ આનેત્વા યોજના.

યતો તતો વાતિ દુગ્ગતિતો વા સુગતિતો વા સંકિલેસતો વા વોદાનતો વા નિય્યાનટ્ઠો, સ્વાયં યથાક્કમં સમ્મા મિચ્છા વા હોતીતિ આહ ‘‘સમ્મા વા મિચ્છા વાતિ અત્થો’’તિ. અહેતુકચિત્તેસુ ન લબ્ભન્તીતિ એત્થ અહેતુકચિત્તેસુ એવ ન લબ્ભન્તીતિ એવમવધારણં ગહેતબ્બં, ન અહેતુકચિત્તેસુ ન લબ્ભન્તિ એવાતિ. તસ્મા પુરિમસ્મિઞ્હિ અવધારણે અહેતુકચિત્તેસુ અલાભો નિયતોતિ સો પતિયોગીસુ નિવત્તિતો હોતિ. તેનાહ ‘‘સહેતુકચિત્તેસુ અલાભાભાવદસ્સનત્થં વુત્ત’’ન્તિ. દુતિયે પન અહેતુકચિત્તાનિ અલાભે નિયતાનીતિ તેસુ અનવસેસતો અલાભેન ભવિતબ્બં. તથા સતિ યો કેસુચિ અહેતુકચિત્તેસુ ઝાનપચ્ચયો લબ્ભતિ, સોપિ નિવારિતો સિયા. તેન વુત્તં ‘‘ન અહેતુકચિત્તેસૂ’’તિઆદિ. તત્થ લાભાભાવદસ્સનત્થન્તિ લાભાભાવસ્સેવ દસ્સનત્થં ન વુત્તન્તિ અત્થો. તેન એકચ્ચાલાભો અપટિક્ખિત્તો હોતિ. તેનેવાહ ‘‘કત્થચિ કસ્સચિ લાભો ન નિવારિતો’’તિ. એવં અત્થે ગય્હમાનેતિ એવં વુત્તનયેન પઠમપદાવધારણવસેન અત્થે વિઞ્ઞાયમાને. એત્તકમેવ વિઞ્ઞાયેય્યાતિ અહેતુકચિત્તેસુ કેસુચિ ચિત્તેસુ ઝાનમગ્ગપચ્ચયેસુ કસ્સચિ પચ્ચયસ્સ લાભો ન નિવારિતોતિ એત્તકમેવ વિઞ્ઞાયેય્ય અવિસેસેન વુત્તત્તા. કિં પનેત્થ ઉપરિ કાતબ્બન્તિ આહ ‘‘ન સવિતક્ક…પે… કત’’ન્તિ. યદિપિ ન કતં, અત્થતો પન તં કતમેવાતિ વેદિતબ્બં.

અહેતુકચિત્તેસુ વા લાભાભાવદસ્સનત્થેતિઆદિ પચ્છિમપદાવધારણવસેન અત્થદસ્સનં. તસ્માતિ યસ્મા અહેતુકચિત્તેસુ ન લબ્ભન્તિ એવાતિ એવં નિયમે કરિયમાને યથાવુત્તો અત્થો સમ્ભવતિ, તસ્મા. અયઞ્ચ અત્થો પાઠન્તરેનપિ સંસન્દતીતિ દસ્સેતું ‘‘યેન અલાભેના’’તિઆદિ વુત્તં. તં અલાભન્તિ તં ધમ્મસઙ્ગણિયં પકાસિતં અલાભં. એસાતિ એસ ઇધ પટ્ઠાનવણ્ણનાયં ‘‘અહેતુકચિત્તેસુ ન લબ્ભન્તી’’તિ અલાભો વુત્તો. કીદિસો પન અલાભોતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘યથા હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સહેતુકેસૂતિ સહેતુકચિત્તેસુ. સઙ્કડ્ઢિત્વાતિ અવિસટે કત્વા. એકત્તગતભાવકરણન્તિ એકભાવાપાદનં. ઇમસ્મિં પન પકરણે ઝાનપચ્ચયો વુત્તોવ યથાલાભપચ્ચયાકારવિભાવને દેસનાય તપ્પરભાવતો.

સમન્તિ અવિસમં, સમ્મા, સહ વા. પકારેહીતિ એકવત્થુકતાદિપ્પકારેહિ. યુત્તતાયાતિ સંસટ્ઠતાય. સા પન સંસટ્ઠતા યસ્મા સભાવતો અનેકેસમ્પિ સતં એકત્તગમનં વિય હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘એકીભાવોપગમનેન વિય ઉપકારકતા’’તિ. એવં ઉપકારકતા ચ તેસં બહૂનં સહચ્ચ એકત્તકારિતાય નિદસ્સેતબ્બા.

યુત્તાનમ્પિ સતન્તિ વુત્તપ્પકારેન સંસટ્ઠતાય અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધતાય યુત્તાનમ્પિ સમાનાનં. અયઞ્ચ યુત્તતા ન સમ્પયુત્તપચ્ચયતાય વિય પચ્ચયધમ્મેસુ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મેસુ ચ વેદિતબ્બા, કેવલં તત્થ અરૂપસભાવત્તા ઉભયં સમધુરં, ઇધ રૂપારૂપસભાવત્તા વિધુરન્તિ અયં વિસેસો. વિપ્પયુત્તભાવેનાતિ વિસંસટ્ઠભાવેન. તેન વુત્તં ‘‘નાનત્તૂપગમેના’’તિ. ઇદઞ્હેત્થ વિપ્પયુત્તતાય વિસેસનં યા નાનત્તૂપગમનસઙ્ખાતા વિપ્પયુત્તતા, ન સા ‘‘ઞાણવિપ્પયુત્ત’’ન્તિઆદીસુ વિય અભાવમત્તન્તિ, અયઞ્ચ ઉપકારકતા વિના સંસગ્ગેન સહાવટ્ઠાયિતાય કિચ્ચકારિતાદીહિ નિદસ્સેતબ્બા. ન હીતિઆદિ ‘‘યુત્તાન’’ન્તિ વુત્તસ્સ અત્થસ્સ સમત્થનં ‘‘તાદિસે યોગે સતિયેવ વિપ્પયુત્તપચ્ચયતા’’તિ. તેનાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. તસ્સત્થો – યથા ‘‘વત્થુ ખન્ધાનં, સહજાતા કુસલા ખન્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં, પચ્છાજાતા કુસલા ખન્ધા પુરેજાતસ્સ ઇમસ્સ કાયસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિવચનતો (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૩૪) વત્થુસહજાતપચ્છાજાતવસેન યુત્તાનં અત્થિ વિપ્પયુત્તપચ્ચયતા, ન એવં અયુત્તાનં વત્થુસહજાત…પે… અત્થીતિ. યદિ એવં રૂપાનં રૂપેહિ કસ્મા વિપ્પયુત્તપચ્ચયો ન વુત્તોતિ આહ ‘‘રૂપાનં પના’’તિઆદિ. વિપ્પયોગોયેવ નત્થિ સમ્પયોગાસઙ્કાય અભાવતો. સમ્પયુજ્જમાનાનઞ્હિ અરૂપાનં રૂપેહિ, રૂપાનઞ્ચ તેહિ સિયા સમ્પયોગાસઙ્કા, સમ્પયોગલક્ખણં પન નત્થીતિ તેસં વિપ્પયોગો વુત્તો. તેનાહ ‘‘ચતૂહિ સમ્પયોગો ચતૂહિ વિપ્પયોગો’’તિ.

અત્થિ મે પાપકમ્મં કતન્તિ કતભાવવિસિટ્ઠા અત્થિતા વુચ્ચમાના કિરિયાય સિદ્ધભાવમેવ દીપેતિ, ન સિજ્ઝમાનતન્તિ આહ ‘‘નિબ્બત્તતાલક્ખણં અત્થિભાવ’’ન્તિ. અત્થતો પન કમ્મસ્સ અનિબ્બત્તફલતાય એવમેત્થ અત્થિતા વેદિતબ્બા. અત્થિ પુગ્ગલોતિ પનેત્થ તસ્સા પઞ્ઞત્તિયા ગહેતબ્બતા, તદુપાદાનસ્સ વા પબન્ધાવિચ્છેદો લબ્ભતેવાતિ વુત્તં ‘‘ઉપલબ્ભમાનતાલક્ખણં અત્થિભાવ’’ન્તિ. પચ્ચયધમ્મસ્સ યદિપિ ઉપ્પાદતો પટ્ઠાય યાવ ભઙ્ગા લબ્ભમાનતા અત્થિભાવો, તથાપિ તસ્સ યથા ઉપ્પાદક્ખણતો ઠિતિક્ખણે સાતિસયો બ્યાપારો, એવં પચ્ચયુપ્પન્નેપીતિ વુત્તં ‘‘સતિપિ જનકત્તે ઉપત્થમ્ભકપ્પટ્ઠાના અત્થિભાવેન ઉપકારકતા’’તિ. વત્થારમ્મણસહજાતાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન પુરેજાતપચ્છાજાતાદીનિ સઙ્ગણ્હાતિ. અત્થિભાવેનેવ ન નિસ્સયાદિભાવેનાતિ ‘‘સાધારણ’’ન્તિ વુત્તં ઉપકારકત્તં વિભાવેતિ.

ફસ્સાદીનં અનેકેસં સહભાવો નત્થીતિ ઇદં ન એકચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્ને સન્ધાય, અથ ખો નાનાચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નેતિ દસ્સેન્તો ‘‘એકસ્મિં ફસ્સાદિસમુદાયે સતિ દુતિયો ન હોતી’’તિ આહ. સ્વાયમત્થો ‘‘સહભાવો નત્થી’’તિ સહભાવપટિક્ખેપેનેવ વિઞ્ઞાયતિ. એત્તાવતા પન અનવબુજ્ઝન્તાનં વસેન વિવરિત્વા વુત્તો. તેનાતિ અનેકેસં ફસ્સાદીનં સહભાવાભાવેન. યદિ નત્થિતામત્તેન ઉપકારકતા નત્થિપચ્ચયતા, અનાનન્તરાતીતવસેનપિ સિયાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘સતિપી’’તિઆદિ. તાનીતિ પુરિમતરચિત્તાનિ. દદમાનં વિયાતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ઓકાસં દેતિયેવ. તથા હિ વુત્તં ‘‘પવત્તિઓકાસદાનેન ઉપકારકતા’’તિ? સચ્ચમેતં, એવમજ્ઝાસયા વિય પચ્ચયધમ્મા અભાવં ગચ્છન્તીતિ દસ્સનત્થં વિય-સદ્દગ્ગહણં.

નત્થિતાવિગમાનં સતિપિ પચ્ચયસ્સ ધમ્મસ્સ અનુપલદ્ધિતાસામઞ્ઞે નત્થિવિગતપચ્ચયેસુ લબ્ભમાનં વિસેસમત્થં વિભાવેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. અભાવમત્તેનાતિ હુત્વા અભાવમત્તેન. તેનેત્થ નિરોધાનન્તરં પચ્ચયધમ્મસ્સ ઉપકારકત્તં આહ, યથા તં ‘‘ઓકાસદાન’’ન્તિ વુત્તં. સભાવવિગમેનાતિ એતેન નિરોધતો પરમ્પિ યતો ‘‘વિગતતા નિરોધપ્પત્તતા’’તિ વુત્તં. પચ્ચયધમ્મે યાસં નત્થિતાવિગતતાનં વસેન નત્થિવિગતપચ્ચયા વુત્તા, તાસં વિસેસે દસ્સિતે નત્થિવિગતપચ્ચયાનં વિસેસો દસ્સિતો હોતીતિ ‘‘નત્થિતા ચ નિરોધાનન્તરસુઞ્ઞતા વિગતતા નિરોધપ્પત્તતા’’તિ વુત્તં, તત્થ નિરોધાનન્તરા ન નિરોધસમકાલાતિ અધિપ્પાયો. તથાતિ ઇમિના યથા પચ્ચયધમ્માવિસેસેપિ નત્થિવિગતપચ્ચયભાવવિસેસો નિદ્ધારિતો, તથા અત્થિઅવિગતપચ્ચયભાવવિસેસોતિ ઇમમત્થં ઉપસંહરતિ. યથા હિ નિરોધાનન્તરનિરોધપ્પત્તીહિ નત્થિવિગતતાનં ભેદો લક્ખિતો, એવં પચ્ચયધમ્મસ્સ ધરમાનતાનિરોધાનુપગમેહિ અત્થિઅવિગતતાનન્તિ. કથં પનાયં ધમ્માવિસેસે પચ્ચયભાવવિસેસો દુવિઞ્ઞેય્યરૂપેન ઠિતો સમ્મા વિભાવિસ્સતીતિ આહ ‘‘ધમ્માનઞ્હી’’તિઆદિ. તદભિસમયાય તેસં પચ્ચયવિસેસાનં અધિગમત્થં.

ચતૂસુ ખન્ધેસુ એકસ્સપિ અસઙ્ગહિતત્તાભાવતો અનન્તરાદીહીતિ વિભત્તિં પરિણામેત્વા યોજના. અઞ્ઞન્તિ સુખુમરૂપં. ન હિ તં પુરેજાતપચ્ચયો હોતિ. નનુ ચ રૂપરૂપમ્પિ પુરેજાતપચ્ચયભાવેન કુસલત્તિકે નાગતન્તિ આહ ‘‘રૂપરૂપં પના’’તિઆદિ. અઞ્ઞત્થ આગતમેવાતિ યદિપિ કુસલત્તિકે નાગતં, સનિદસ્સનત્તિકાદીસુ પન આગતત્તા ન સક્કા રૂપરૂપસ્સ પુરેજાતપચ્ચયતં પટિક્ખિપિતુન્તિ અત્થો.

પચ્ચયુદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચયનિદ્દેસો

૧. હેતુપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧. હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયભાવો હેતુપચ્ચયોતિ ઉદ્દિટ્ઠો, ન હેતુપચ્ચયધમ્મોતિ અત્થો. સોતિ હેતુભાવેન પચ્ચયો. એત્થ ચ પઠમવિકપ્પે યો હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયભાવો વુત્તો, યો ચ દુતિયવિકપ્પે હેતુભાવેન પચ્ચયો વુત્તો, સો યસ્મા અત્થતો યથાવુત્તસ્સ પચ્ચયધમ્મસ્સ યથાવુત્તાનં પચ્ચયુપ્પન્નાનં હેતુપચ્ચયભાવોયેવ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઉભયથાપિ હેતુભાવેન ઉપકારકતા હેતુપચ્ચયોતિ ઉદ્દિટ્ઠોતિ દસ્સિતં હોતી’’તિ. યથા ચેત્થ, એવં ‘‘આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયભાવો, આરમ્મણભાવેન વા પચ્ચયો આરમ્મણપચ્ચયો’’તિઆદિના આરમ્મણપચ્ચયાદીસુ અત્થો નેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘એસ નયો સેસપચ્ચયેસુપી’’તિ આહ. ધમ્મસભાવો એવ, ન ધમ્મતો અઞ્ઞા ધમ્મસત્તિ નામ અત્થીતિ. ઉપકારકં ધમ્મન્તિ પચ્ચયધમ્મં આહ. ઉપકારકતન્તિ પચ્ચયતં.

પચ્ચત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ પચ્ચત્તવસેન નિદ્દિટ્ઠો, પઠમાય વિભત્તિયા નિદ્દિટ્ઠોતિ અત્થો. તેનાતિ પચ્ચયધમ્મનિદ્દેસભૂતેન પચ્ચત્તનિદ્દિટ્ઠેન પઠમેન હેતુસદ્દેન. એતસ્સાતિ હેતુસદ્દાભિધેય્યમત્થમાહ. સો હિ છબ્બિધો નવવિધો દ્વાદસવિધોતિ અનેકભેદેન ભિન્નોપિ હેતુભાવસામઞ્ઞેન એકજ્ઝં કત્વા એકવચનેન વુત્તો. દુતિયો હેતુસદ્દોતિ આનેત્વા યોજના. હેતુના સમ્પયુત્તાનન્તિ અધિકતત્તા વુત્તં ‘‘હેતુ સમ્પયુત્તાનં પચ્ચયો હોન્તો હેતુના સમ્પયુત્તાનમેવ પચ્ચયો હોતિ, ન વિપ્પયુત્તાન’’ન્તિ એવં પદમેતં. ન હિ સબ્બેન સબ્બં હેતુવિપ્પયુત્તધમ્માનં હેતુપચ્ચયો ન હોતીતિ. સમ્પયુત્તસદ્દસ્સ સમ્બન્ધીસદ્દત્તા ‘‘સમ્પયુત્તસદ્દસ્સ સાપેક્ખત્તા’’તિ વુત્તં. સમ્પયુત્તોતિ હિ વુત્તે કેન સમ્પયુત્તોતિ એકન્તતો સમ્બન્ધિઅન્તરં અપેક્ખિતબ્બં. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞસ્સ…પે… વિઞ્ઞાયતી’’તિ. નાયં એકન્તોતિ ય્વાયં ‘‘દુતિયે હેતુસદ્દે અવિજ્જમાને’’તિઆદિના વુત્તો અત્થો, અયમેકન્તો ન હોતિ, અઞ્ઞાપેક્ખોપિ સદ્દો અઞ્ઞસ્સ વિસેસનં હોતીતિ ઇદં ન સબ્બત્થેવ સમ્ભવતીતિ અત્થો. ‘‘પચ્ચત્તનિદ્દિટ્ઠો’’તિ ઇમિના પઠમસ્સ હેતુસદ્દસ્સ સમ્પયુત્તસદ્દાનપેક્ખતં આહ. તેન વુત્તં ‘‘હેહુપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ એત્થેવ બ્યાવટો’’તિ. અવિસિટ્ઠાતિ ન વિસેસિતા. એવન્તિ યથા હેતુસદ્દેન અઞ્ઞત્થ બ્યાવટેન સમ્પયુત્તા ન વિસેસિયન્તિ કિચ્ચન્તરપસુતત્તા, એવં સમ્પયુત્તસદ્દેન હેતુસદ્દવિસેસનરહિતેન તદત્થમત્તબ્યાવટત્તા અવિસેસતો સમ્પયુત્તાનં ગહણં સિયા. તેન વુત્તં ‘‘સમ્પયુત્તસદ્દેના’’તિઆદિ. આહારિન્દ્રિયાસમ્પયુત્તસ્સ અભાવતોતિ આહારેહિ ઇન્દ્રિયેહિ ચ નસમ્પયુત્તસ્સ ધમ્મસ્સ અભાવતો. ન હિ ફસ્સચેતનાવિઞ્ઞાણવેદનાજીવિતવિરહિતો ચિત્તુપ્પાદો અત્થિ. તેનાહ ‘‘વજ્જેતબ્બા…પે… તં ન કત’’ન્તિ. વજ્જેતબ્બં હેતુવિપ્પયુત્તં.

એવમ્પીતિ દુતિયેન હેતુસદ્દેન ગય્હમાનેપિ નાપજ્જતિ. યદિપિ હેતવો બહવો, સામઞ્ઞનિદ્દેસો ચાયં, તથાપિ સામઞ્ઞજોતનાય વિસેસનિદ્દિટ્ઠત્તાતિ અધિપ્પાયો. તેન વુત્તં ‘‘પચ્ચત્ત…પે… વુત્તત્તા’’તિ. વિનાપિ દુતિયેન હેતુસદ્દેન હેતુસમ્પયુત્તભાવે સિદ્ધેપીતિ ઇમિના યં વુત્તં ‘‘નાયમેકન્તો’’તિ, તમેવ ઉલ્લિઙ્ગેતિ. ન પન હેતૂનન્તિ ઇદં હેતુસ્સ પચ્ચયભાવેન ગહિતત્તા પચ્ચયુપ્પન્નભાવેન ગહણં ન યુજ્જેય્યાતિ આસઙ્કમાનં સન્ધાય વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘એવમ્પિ ગહણં સિયા’’તિ. સોતિ દુતિયો હેતુસદ્દો. અપરે પન ‘‘હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ એત્થ હેતૂનઞ્ચ સમ્પયુત્તકાનઞ્ચાતિ સમાસં વિકપ્પેન્તિ. પતિટ્ઠામત્તાદિભાવેન નિરપેક્ખાતિ હેતુઝાનમગ્ગધમ્મા પતિટ્ઠાનઉપનિજ્ઝાનનિય્યાનમત્તેન અઞ્ઞધમ્મનિરપેક્ખા હેતુઝાનમગ્ગપચ્ચયકિચ્ચં કરોન્તિ. સાપેક્ખા એવાતિ અઞ્ઞસાપેક્ખા એવ. આહરિતબ્બઇસિતબ્બા આહારિન્દ્રિયપચ્ચયેહિ ઉપકત્તબ્બધમ્મા. તસ્માતિ યસ્મા યેહિ સાપેક્ખા, તે અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મે પચ્ચયભાવેનેવ પરિચ્છિન્દિત્વા તિટ્ઠન્તિ, તસ્મા. તેનાહ ‘‘તે વિનાપિ…પે… ન કત’’ન્તિ. પરિચ્છિન્દન્તિ વિસેસેન્તિ. તન્તિ દુતિયં આહારિન્દ્રિયગ્ગહણં. તત્થાતિ આહારિન્દ્રિયપચ્ચયનિદ્દેસે. ન કેવલઞ્ચ તત્થેવ, ઇધ ચ હેતુપચ્ચયનિદ્દેસે દુતિયેન હેતુગ્ગહણેન પચ્ચયુપ્પન્નાનં પુન વિસેસનકિચ્ચં નત્થિ, કસ્મા? પચ્ચયભૂતેનેવ હેતુના સમ્પયુત્તાનં અઞ્ઞેસઞ્ચ હેતૂનં અવિચ્છિન્નત્તા.

પુરિમવચનાપેક્ખો વુત્તસ્સેવ નિદ્દેસોતિ તં-સદ્દસ્સ પટિનિદ્દેસભાવમાહ. પાકટીભૂતે એવ અત્થે પવત્તતિ, પાકટીભાવો ચ અઞ્ઞાનપેક્ખેન સદ્દેન પકાસિતત્તા વેદિતબ્બો. અનપેક્ખનીયો અત્થન્તરબ્યાવટત્તા. અઞ્ઞોતિ હેતુસદ્દતો અઞ્ઞો. નિદ્દિસિતબ્બપકાસકો વુત્તો નત્થિ, યો તં-સદ્દેન પટિનિદ્દેસં લભેય્ય.

યદિ એવં ‘‘તંસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ એત્થ કથન્તિ આહ ‘‘હેતુસમ્પયુત્તકાનન્તિ ઇમિના પના’’તિઆદિ. તત્થ પન-સદ્દો સતિપિ હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનં નિદ્દેસભાવે હેતુસમ્પયુત્તકસદ્દે લબ્ભમાનાનં નિદ્દિસિતબ્બાનં પાકટીકરણસઙ્ખાતં હેતુસદ્દતો વિસેસં જોતેતિ. ‘‘હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ ઇમસ્સ સમાસપદસ્સ ઉત્તરપદત્થપ્પધાનત્તમાહ ‘‘પચ્ચયુપ્પન્નવચનેના’’તિ. તેન ચ યથાધિપ્પેતસ્સ અત્થસ્સ એકદેસોવ વુચ્ચતિ ધમ્માનં વિસેસનભાવતોતિ આહ ‘‘અસમત્તેના’’તિ. વિસેસનં નામ વિસેસિતબ્બાપેક્ખન્તિ આહ ‘‘પચ્ચયુપ્પન્નવચનન્તરાપેક્ખેના’’તિ. વુત્તતાય વિના પટિનિદ્દેસતા નત્થીતિ ‘‘પુબ્બે વુત્તેના’’તિ વુત્તં.

તં-સદ્દેન નિદ્દિસિતબ્બન્તિ ‘‘તંસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ એત્થ તં-સદ્દેન નિદ્દિસિતબ્બં હેતુસમ્પયુત્તકસદ્દે પાકટીભૂતં કિં પનાતિ પુચ્છતિ. તે હેતૂ ચેવ…પે… હેતુસમ્પયુત્તકા ચ તં-સદ્દેન નિદ્દિસિતબ્બા હેતુસમ્પયુત્તકસદ્દે પાકટીભૂતાતિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞથાતિ ‘‘યેહિ હેતૂહી’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારતો અઞ્ઞથા અઞ્ઞેન પકારેન. તં અઞ્ઞં પકારં દસ્સેન્તો ‘‘તે હેતૂ…પે… સમ્બન્ધે સતી’’તિ આહ. ઇધાતિ અનન્તરં વુત્તસમ્બન્ધનં ભુમ્મનિદ્દેસેન પરામસતિ. તેનેવાતિ પઠમેનેવ હેતુસદ્દેન. તં-સદ્દેન નિદ્દિસિતબ્બાતિ ‘‘તંસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ એત્થ તં-સદ્દેન નિદ્દિસિતબ્બા યથા પાકટા, એવં પુબ્બે ‘‘તંસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ વુત્તચોદનાયમ્પિ એવમેવ તેનેવ તં-સદ્દેન નિદ્દિસિતબ્બા પાકટા ભવિતું અરહન્તિ. તથા ચ સતિ નિદ્દિસિતબ્બસ્સ…પે… ન યુજ્જેય્ય. દુવિધમ્પિ વા હેતુગ્ગહણં અપનેત્વાતિ ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ એત્થ કતં દ્વિપ્પકારહેતુગ્ગહણં અવિચારેત્વા ‘‘તંસમ્પયુત્તકાનન્તિ અવત્વા’’તિઆદિના તં-સદ્દવચનીયતં ચોદેતિ, ‘‘નિદ્દિસિતબ્બસ્સ અપાકટત્તા’’તિઆદિના પરિહરતિ ચ. હેતૂ હિ પચ્ચયાતિ ઇદં અયં હેતુપચ્ચયકથાતિ કત્વા વુત્તં.

તં ન વુત્તન્તિ ચિત્તસમુટ્ઠાનવચનં ન વુત્તં. તસ્સાતિ સહજાતપચ્ચયસ્સ. કટત્તારૂપસ્સ પચ્ચયભાવો ન વુત્તો ભવેય્ય, વુત્તોવ સો ‘‘વિપાકાબ્યાકતો એકો ખન્ધો તિણ્ણન્નં ખન્ધાનં કટત્તા ચ રૂપાનં સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો, તયો ખન્ધા એકસ્સ ખન્ધસ્સ કટત્તા ચ રૂપાન’’ન્તિઆદિના, તસ્મા ચિત્તચેતસિકાનં કટત્તારૂપપચ્ચયભાવો ન સક્કા નિવારેતું. તત્થાતિ સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસે. તત્થ હિ ‘‘ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનિ એવ નિદ્દિટ્ઠાનિ. ઇધાપીતિ ઇમસ્મિં હેતુપચ્ચયનિદ્દેસેપિ. એવં ભવિતબ્બન્તિ ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ નિદ્દેસેન ભવિતબ્બં. યદિ એવં કસ્મા તથા ન વુત્તન્તિ આહ ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનાનન્તિ પના’’તિઆદિ. વિસેસિતં હોતિ સબ્બચિત્તચેતસિકાસમુટ્ઠાનભાવેન. વચનેનાતિ યથાદસ્સિતેન સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસવચનેન. ચિત્તચેતસિકાનં પચ્ચયભાવો એવ હિ તત્થ પચ્ચયનિદ્દેસે વુત્તો, ન ચિત્તચેતસિકાનં સમુટ્ઠાનભાવોતિ અધિપ્પાયો.

હેતુઆદિપટિબદ્ધતઞ્ચ દસ્સેતિ યદગ્ગેન તાનિ ચિત્તપટિબદ્ધવુત્તીનિ, તદગ્ગેન તંસમ્પયુત્તધમ્મપટિબદ્ધવુત્તીનિપિ હોન્તીતિ. આરમ્મણમેતં હોતીતિ યદેતં કુસલાકુસલચેતનાવસેન મનોદ્વારે ચેતનં સેસદ્વારેસુ કાયવચીપયોગવસેન સઙ્કપ્પનં, યઞ્ચ કામરાગાદીનં સન્તાને અનુસયનં, એતં આરમ્મણં એસો પચ્ચયો કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયા પતિટ્ઠાનાય. પતિટ્ઠિતેતિ કમ્મં જવાપેત્વા પટિસન્ધિઆકડ્ઢનસમત્થતાપતિટ્ઠાપત્તે કમ્મવિઞ્ઞાણે વિરુળ્હેતિ તતો એવ કમ્મવિઞ્ઞાણતો પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણબીજે વિરુળ્હે વિરુહન્તેતિ અત્થો. અથ વા પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ હોતીતિ કિલેસાભિસઙ્ખારસઙ્ખાતે કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયા પવત્તિયા આરમ્મણે પચ્ચયે પટિસિદ્ધે આયતિપટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ પતિટ્ઠા હોતિ, તસ્મિં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણે પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિવસેન પતિટ્ઠિતે પતિટ્ઠહન્તે વિરુળ્હે બીજભાવેન વિરુહન્તે નામરૂપસ્સ અવક્કન્તિ હોતીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘પટિસન્ધિનામરૂપસ્સ વિઞ્ઞાણપચ્ચયતા વુત્તા’’તિ.

પુરિમતરસિદ્ધાયાતિ ખેત્તભાવનિબ્બત્તિયા પુરેતરમેવ સિદ્ધાય પથવિયા. અત્તલાભોયેવ ચેત્થ પતિટ્ઠાનં, ન પટિલદ્ધત્તભાવાનં અવટ્ઠાનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘પતિટ્ઠાનં કમ્મસ્સ કટત્તા ઉપ્પત્તીતિ વુત્તં હોતી’’તિ આહ.

સેસરૂપાનન્તિ પટિસન્ધિક્ખણે પથવીધાતુઆદીનં સેસરૂપાનં, પવત્તે પન તિસન્તતિરૂપાનમ્પિ. સહભવનમત્તં વા દસ્સેતિ. સહભાવેનપિ હિ અત્થિ કાચિ વિસેસમત્તા. કત્થચિ કત્થચીતિ પકતિકાલભવવિસેસાદિકે. તતિયપકતિયઞ્હિ પઠમકપ્પિકકાલે ચ ભાવકલાપો નત્થિ, રૂપભવે કાયકલાપોપિ. આદિ-સદ્દેન તત્થેવ ઘાનજિવ્હાકલાપા, કામભવે ચ અન્ધાદીનં ચક્ખાદિકલાપા સઙ્ગય્હન્તિ. કત્થચિ અભાવાભાવતોતિ નામરૂપોકાસે કત્થચિપિ અભાવાભાવતો.

તેસન્તિ પવત્તિયં કટત્તારૂપાદીનં. ન હિ હેતુ પવત્તિયં કટત્તારૂપસ્સ પચ્ચયો હોતિ, ઉતુઆહારજાનં પન સમ્ભવોયેવ નત્થિ. તેન વુત્તં ‘‘પચ્ચયભાવપ્પસઙ્ગોયેવ નત્થી’’તિ. ન પન લબ્ભતિ પચ્ચયપચ્ચનીયે તાદિસસ્સ વારસ્સ અનુદ્ધટત્તા. ઇદન્તિ ‘‘પવત્તિયં કટત્તારૂપાદીનં પચ્ચયભાવપટિબાહનતો’’તિ ઇદં ‘‘હેતૂ સહજાતાન’’ન્તિ અદેસનાય પરિહારવચનં, ઈદિસી પન ચોદના અનોકાસા એવાતિ દસ્સેતું ‘‘ભગવા પના’’તિઆદિ વુત્તં. યો હિ ધમ્મો યથા ભગવતા દેસિતો, સો તથેવ ગહેતબ્બોતિ.

હેતુપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. આરમ્મણપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૨. ઉપ્પજ્જનક્ખણેયેવાતિ એત્થ ઉપ્પાદતો પટ્ઠાય યાવ ભઙ્ગા ઉદ્ધં પજ્જનં ગમનં પવત્તનં ઉપ્પજ્જનં, તસ્સ ખણો, તસ્મિં ઉપ્પજ્જનક્ખણેતિ એવં વા અત્થો દટ્ઠબ્બો. એવઞ્હિ સતિ ઉપ્પજ્જનસદ્દેન ઉપ્પન્નસદ્દેન વિય સબ્બે પવત્તમાનભાવા સઙ્ગહિતા હોન્તિ, ન ઉપ્પાદમત્તં. તેનાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં વત્તમાનક્ખણેયેવ રૂપાદીનં આરમ્મણપચ્ચયત્તેન. અનાલમ્બિયમાનાનન્તિ સબ્બેન સબ્બં નાલમ્બિયમાનાનન્તિ અત્થો. અઞ્ઞથા હિ યથાવુત્તાનં રૂપાદીનં યદા આરમ્મણપચ્ચયત્તાભાવો, તદા અનાલમ્બિયમાનતાવાતિ. સબ્બરૂપાનીતિ સબ્બાનિ રૂપાયતનાનિ, યત્તકાનિ તાનિ આપાથગતાનિ યોગ્યદેસે ઠિતાનિ, તાનિ સબ્બાનીતિ અત્થો. સહ ન હોન્તીતિ એકજ્ઝં આરમ્મણં ન હોન્તિ. સતિપિ હિ અનેકેસં એકજ્ઝં આપાથગમને યત્થ યત્થ પુબ્બાભોગો, તં તંયેવ આરમ્મણં હોતિ, ન સબ્બં. નીલાદિસઙ્ઘાતવસેન ચેતં વુત્તં, ન પચ્ચેકં નીલાદિરૂપાયતનમત્તવસેન. સમુદિતાનિયેવ હિ રૂપાયતનાનિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણં, ન વિસું વિસુન્તિ ધાતુવિભઙ્ગવણ્ણનાયં દસ્સિતોયં નયો. યં પન અટ્ઠકથાયં ‘‘તે તે વિસું વિસું આરમ્મણપચ્ચયો હોન્તી’’તિપિ વુત્તં, તમ્પિ યથાવુત્તમેવત્થં સન્ધાય વુત્તં. અઞ્ઞથા રૂપાયતનં મનિન્દ્રિયગોચરં નામ ન સિયા. સદ્દાદીસુપિ એસેવ નયો. તેનેવાહ ‘‘તથા સદ્દાદયોપી’’તિ. ‘‘સહ ન હોન્તી’’તિ વુત્તમત્થં પાળિયા વિભાવેતું ‘‘યં યન્તિ હિ વચનં રૂપાદીનિ ભિન્દતી’’તિ આહ.

‘‘યે એતે’’તિઆદિકો પુરિમો અત્થો, ‘‘ન એકતો હોન્તી’’તિઆદિકો પન પચ્છિમો, ‘‘સબ્બારમ્મણતાદિવસેન વા ઇધાપિ અત્થો ગહેતબ્બો’’તિ કસ્મા વુત્તં. ન હિ ‘‘યં યં વા પનારબ્ભા’’તિ ઇમિસ્સા પાળિયા વિય ‘‘યં યં ધમ્મં આરબ્ભા’’તિ ઇમસ્સ પાઠસ્સ પુરતો મનોવિઞ્ઞાણસ્સ સબ્બારમ્મણતા નાગતા. વુત્તઞ્હિ ‘‘સબ્બે ધમ્મા મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ. ન હિ અનન્તરમેવ પાળિયં સરૂપતો આગતમત્થં ગહેત્વા પદન્તરં સંવણ્ણેતબ્બં. તત્થ હિ ‘‘રૂપારમ્મણં વા’’તિઆદિના નિયમવસેન છ આરમ્મણાનિ વત્વા ‘‘યં યં વા પનારબ્ભા’’તિ વચનં સબ્બારમ્મણતાદિદસ્સનન્તિ યુત્તમેવેતન્તિ, ઇધ પન સબ્બારમ્મણતં વત્વા પુન ‘‘યં યં ધમ્મં આરબ્ભા’’તિ વુચ્ચમાનં સબ્બારમ્મણતાદસ્સનન્તિ કથમિદં યુજ્જેય્ય? કમાભાવોપિ ‘‘સબ્બે ધમ્મા’’તિ અવિસેસવચનેનેવ સિદ્ધો આરમ્મણાનુપુબ્બિયાવ અગ્ગહિતત્તા. ન હિ મનોધાતુયા વિય મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા ઇધ આરમ્મણાનિ અનુપુબ્બતો ગહિતાનિ, તત્થ વિય વા એતેનેવ નિયમાભાવોપિ સંવણ્ણિતોતિ વેદિતબ્બો. તસ્મા અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેનેવેત્થ અત્થો ગહેતબ્બો.

પવત્તન્તિ પવત્તનં. નદિયા સન્દનં પબ્બતસ્સ ઠાનન્તિ હિ વુત્તા અવિરતમવિચ્છેદનાયં તથાપવત્તિકિરિયાવ. તેનાહ ‘‘અવિરતં અવિચ્છિન્નં સન્દન્તી’’તિ. એવન્તિ યથા ‘‘સન્દન્તી’’તિ વત્તમાનવચનં વુત્તં, એવં ‘‘યે યે ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ સબ્બસઙ્ગહવસેન ઉપ્પજ્જનસ્સ ગહિતત્તા આરમ્મણપવગ્ગતો ‘‘ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ વત્તમાનવચનં વુત્તન્તિ અત્થો. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સબ્બકાલસઙ્ગહવસેના’’તિઆદિ. તથા ચ વુત્તં ‘‘અતીતાનાગત…પે… અધિપ્પાયો’’તિ, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં ચિત્તચેતસિકાનન્તિ અત્થો. સમુદાયવસેનાતિ ચિત્તેન રાસીકરણવસેન. અધિપ્પાયોતિ ઇમિના વત્તમાનુપચારેન વિનાવ ‘‘યે યે ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ એત્થ વત્તમાનત્થં સક્કા યોજેતુન્તિ ઇમમત્થં ઉલ્લિઙ્ગેતિ. તેનાહ ‘‘ઇમે પના’’તિઆદિ. યદિપિ પચ્ચયધમ્મા કેચિ અતીતા અનાગતાપિ હોન્તિ, પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મો પન પચ્ચુપ્પન્નો એવાતિ આહ ‘‘અતીતાનાગતાનં ન હોન્તી’’તિ. ઉપ્પાદે વા હિ પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ પચ્ચયેન ભવિતબ્બં ઠિતિયં વાતિ. તસ્માતિ યસ્મા અતીતાનાગતા પરમત્થતો નત્થિ, તસ્મા. તેસૂતિ પચ્ચયુપ્પન્નેસુ. તંતંપચ્ચયાતિ તં તં રૂપાદિઆરમ્મણં પચ્ચયો એતેસન્તિ તંતંપચ્ચયા. અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ સમાનસભાવત્તા. ન હિ અત્થાભેદેન સભાવભેદો અત્થિ. ન પન તંતંપચ્ચયવન્તતા દસ્સિતા હોતિ અતીતાનાગતેસુ નિપ્પરિયાયેન તદભાવતો. યસ્મા પચ્ચયવન્તો પચ્ચયુપ્પન્નાયેવ, તે ચ પચ્ચુપ્પન્નાયેવાતિ.

યં યં ધમ્મં તે તે ધમ્માતિ યંનિમિત્તાયંવચનભેદો, તં દસ્સેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. રૂપારૂપધમ્મા હિ કલાપતો પવત્તમાનાપિ ચિત્તચેતસિકાનં કદાચિ વિસું વિસું આરમ્મણં હોન્તિ, કદાચિ એકજ્ઝં, ન એત્થ નિયમો અત્થિ, પુરિમાભોગોયેવ પન તથાગહણે કારણં. તયિમં દીપેતું ભગવતા યંવચનભેદો કતોતિ ચ સક્કા વત્તું, યસ્મા પન એકકલાપપરિયાપન્નાનમ્પિ ધમ્માનં એકજ્ઝં ગહણે ન સમુદાયો ગય્હતિ તદાભોગાભાવતો, અથ ખો સમુદિતા ધમ્મા એવાતિ સહગ્ગહણમ્પિ વિસુંગહણગતિકં, તસ્મા વિસુંગહણસબ્ભાવદીપનત્થં ‘‘યં ય’’ન્તિ વત્વા સતિપિ વિસુંગહણે તે સબ્બે એકજ્ઝં આરમ્મણપચ્ચયો હોન્તીતિ દસ્સનત્થં ‘‘તે તે’’તિ વુત્તન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ચત્તારો હિ ખન્ધા’’તિઆદિમાહ. તત્થ વેદનાદીસૂતિ વેદનાદીસુ ચતૂસુ ખન્ધેસુ અભિન્દિત્વા ગહણવસેન, ભિન્દિત્વા પન ગહણવસેન ફસ્સાદીસુ. યો ચ રૂપાદિકોતિ ઇદં વિઞ્ઞાણન્તરસ્સ સાધારણારમ્મણવસેન વુત્તં, યે ચ અનેકે ફસ્સાદયોતિ ઇદં અસાધારણારમ્મણવસેન. તે સબ્બેતિ તે સાધારણાસાધારણપ્પભેદે સબ્બેપિ આરમ્મણધમ્મે. એકેકમેવ આરબ્ભ ઉપ્પજ્જન્તીતિ એત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. રૂપારમ્મણધમ્મા ચ અનેકે નીલાદિભેદતો. તથાતિ અનેકે. તેન ભેરિસદ્દાદિકે, મૂલગન્ધાદિકે, મૂલરસાદિકે, કથિનસમ્ફસ્સાદિકે, વેદનાદિકે ચ સઙ્ગણ્હાતિ. અનેકેતિ હિ ઇમિના અનેકકલાપગતાનંયેવ વણ્ણાદીનં ઇન્દ્રિયવિઞ્ઞાણારમ્મણભાવમાહ. સામઞ્ઞતો હિ વુત્તં યથારહં ભિન્દિત્વા નિદસ્સિતબ્બં હોતીતિ.

કુસલવિપાકસ્સાતિ કુસલસ્સ વિપાકસ્સ ચ. ન હિ નિબ્બાનં પુબ્બે નિવુત્થન્તિ ઇદં ‘‘દિટ્ઠનિબ્બાનોયેવા’’તિઆદિના વક્ખમાનમેવ અત્થં હદયે ઠપેત્વા વુત્તં. પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન હિ નિબ્બાનવિભાવનં અદિટ્ઠસચ્ચસ્સ વા સિયા દિટ્ઠસચ્ચસ્સપિ વા. તત્થ અદિટ્ઠસચ્ચેન તાવ તં વિભાવેતુમેવ ન સક્કા અપ્પટિવિદ્ધત્તા, ઇતરસ્સ પન પગેવ વિભૂતમેવાતિ તં તેન વિભાવિતં નામ હોતીતિ અધિપ્પાયો. એત્થ ચ ‘‘ન ચ તં વુત્ત’’ન્તિ ઇમિના પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ નિબ્બાનારમ્મણકરણાભાવં આગમતો દસ્સેત્વા ‘‘ન હિ નિબ્બાન’’ન્તિઆદિના યુત્તિતો દસ્સેતિ. તત્થ ‘‘ન પુબ્બે નિવુત્થં અસઙ્ખતત્તા’’તિ કસ્મા વુત્તં? ગોચરાસેવનાય આસેવિતસ્સપિ નિવુત્થન્તિ ઇચ્છિતત્તા. દિટ્ઠસચ્ચોયેવ હિ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન નિબ્બાનં વિભાવેતિ, ન અદિટ્ઠસચ્ચો. તં પન ઞાણં ખન્ધે વિય ખન્ધપટિબદ્ધેપિ વિભાવેતીતિ નિબ્બાનારમ્મણખન્ધવિભાવને નિબ્બાનમ્પિ વિભાવેતીતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. એતેન પયોજનાભાવચોદના પટિક્ખિત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. એવં અનાગતંસઞાણેપિ યોજેતબ્બન્તિ યથા પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ નિબ્બાનારમ્મણતા દસ્સિતા, એવં અનાગતંસઞાણેપિ યથારહં યોજેતબ્બં. તત્થ પન ‘‘ખન્ધપટિબદ્ધવિભાવનકાલે’’તિઆદિના યોજના વેદિતબ્બા. તેન વુત્તં ‘‘યથારહ’’ન્તિ. કસ્સચિ અભિઞ્ઞાપ્પત્તસ્સપિ રૂપાવચરસ્સ, પગેવ ઇતરસ્સ.

આરમ્મણપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અધિપતિપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૩. ધુરસહચરિયતો ધોરેય્યો ‘‘ધુર’’ન્તિ વુત્તોતિ આહ ‘‘ધુરન્તિ ધુરગ્ગાહ’’ન્તિ. છન્દસ્સ પુબ્બઙ્ગમતાસિદ્ધં પાસંસભાવં ઉપાદાય અટ્ઠકથાયં ‘‘જેટ્ઠક’’ન્તિ વુત્તન્તિ તમેવત્થં દીપેન્તો ‘‘સેટ્ઠ’’ન્તિ આહ. તથા હિ વુત્તં અટ્ઠસાલિનિયં ‘‘છન્દં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા આયૂહિત’’ન્તિ. પુરિમછન્દસ્સાતિ ‘‘છન્દાધિપતી’’તિ પુરિમસ્મિં પદે નિદ્દેસવસેન વુત્તસ્સ છન્દસદ્દસ્સ સમાનરૂપેન સદિસાકારેન. તદનન્તરં નિદ્દિટ્ઠેનાતિ તસ્સ પુરિમસ્સ છન્દસદ્દસ્સ અનન્તરં નિદ્દેસવસેન વુત્તેન. તતો એવ ચ તંસમાનત્થતાય ચ તંસમ્બન્ધેન ‘‘છન્દસમ્પયુત્તકાન’’ન્તિ એત્થ છન્દસદ્દેનેવ અધિપતિસદ્દરહિતેનાતિ અત્થો. પચ્ચયભૂતસ્સાતિ અધિપતિપચ્ચયભૂતસ્સ. સમ્પયુત્તકવિસેસનભાવોતિ અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનં સો એવ અધિપતિપચ્ચયતાસઙ્ખાતો વિસેસનભાવો. એસ નયોતિ ઇમિના ‘‘વીરિયાધિપતિ વીરિયસમ્પયુત્તકાનન્તિઆદીસુ પુરિમવીરિયસ્સ સમાનરૂપેના’’તિઆદિના વત્તબ્બં અત્થવચનં અતિદિસતિ.

કુસલાબ્યાકતાનં પવત્તિન્તિ કુસલાબ્યાકતાનં અધિપતીનં પવત્તનાકારં. અલદ્ધં આરમ્મણં લદ્ધબ્બં લબ્ભનીયં, લદ્ધું વા સક્કુણેય્યં, દુતિયે પન અત્થે લાભમરહતીતિ લદ્ધબ્બં. અવઞ્ઞાતન્તિ પગેવ અનવઞ્ઞાતન્તિ અત્થો.

અપ્પનાપ્પત્તા કુસલકિરિયધમ્મા મહાબલા સાધિપતિકા એવ હોન્તિ, તથા મિચ્છત્તનિયતાપીતિ આહ ‘‘અપ્પનાસદિસા…પે… નુપ્પજ્જન્તી’’તિ. અપ્પનાસદિસાતિ અપ્પનાપ્પત્તસદિસા. કમ્મકિલેસાવરણભૂતા ચ તેતિ તે મિચ્છત્તનિયતધમ્મા કમ્માવરણભૂતા, યે આનન્તરિયપ્પકારા કિલેસાવરણભૂતા, યે નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિધમ્મા, સમ્પયુત્તચેતનાય પનેત્થ કિલેસાવરણપક્ખિકતા દટ્ઠબ્બા આનન્તરિયચેતનાસમ્પયુત્તસ્સ પટિઘસ્સ કમ્માવરણપક્ખિકતા વિય. પચ્ચક્ખગતિ અનન્તરતાય વિના ભાવિનીતિ વુત્તં ‘‘પચ્ચક્ખસગ્ગાનં કામાવચરદેવાનમ્પી’’તિ. તેન તેસુ આનન્તરિયા વિય અસમ્ભાવિનો અહેતુકાભિનિવેસાદયોપીતિ દસ્સેતિ.

તિવિધોપિ કિરિયારમ્મણાધિપતીતિ એત્થ અયં કિરિયારમ્મણાધિપતીતિ અજ્ઝત્તારમ્મણો અધિપ્પેતો, ઉદાહુ બહિદ્ધારમ્મણોતિ ઉભયથાપિ ન સમ્ભવો એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘કામાવચરાદિભેદતો પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ પરસન્તાનગતાનં સારમ્મણધમ્માનં અધિપતિપચ્ચયતા નત્થીતિ સમ્બન્ધો. અભાવતોતિ અવચનતો. અવચનઞ્હિ નામ યથાધમ્મસાસને અભિધમ્મે અભાવો એવાતિ એતેનેવ અનુદ્ધટતાપિ અવુત્તતો વેદિતબ્બા. અજ્ઝત્તારમ્મણબહિદ્ધારમ્મણદ્વયવિનિમુત્તસ્સ સારમ્મણધમ્મસ્સ અભાવતો નત્થીતિ વિઞ્ઞાયતીતિ વત્તબ્બે તમેવ વિઞ્ઞાયમાનતં સમ્ભાવેન્તો ‘‘નત્થીતિ વિઞ્ઞાયમાનેપી’’તિ આહ. તેન વુત્તં ‘‘બહિદ્ધા ખન્ધે’’તિઆદિ. રૂપે એવ ભવિતું અરહતિ એદિસેસુ ઠાનેસુ અરૂપે અસમ્ભવતોતિ અધિપ્પાયો. અસમ્ભવતો ચ યથાવુત્તપાળિઅનુસારતોતિ વેદિતબ્બન્તિ. ‘‘વિચારિત’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ‘‘અતીતારમ્મણે અનાગતે ખન્ધે ગરું કત્વા અસ્સાદેતી’’તિઆદિવચનતો અરૂપેપિ એદિસેસુ ઠાનેસુ ખન્ધસદ્દો પવત્તતેવ. આવજ્જનકિરિયસબ્ભાવતો પનાતિ ઇદં યથાદસ્સિતપાળિયા વિરોધપરિહરણાધિપ્પાયેન વુત્તં, અવચનં પન કત્થચિ વિનેય્યજ્ઝાસયેન, કત્થચિ નયદસ્સનેન હોતીતિ કુતો વિરોધાવસરો.

અધિપતિપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અનન્તરપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૪. યથાવુત્તા નિરોધાનન્તરસુઞ્ઞતા નિરોધપ્પત્તતા ઓકાસદાનવિસેસો, અત્તનો અનુરૂપચિત્તુપ્પાદનસમત્થતા ચિત્તનિયમહેતુતા, તત્થ અનન્તરુપ્પાદનસમત્થતા ચ સણ્ઠાનાભાવતો સુટ્ઠુતરં નિરન્તરુપ્પાદનસમત્થતા ચ ચિત્તનિયમહેતુવિસેસો દટ્ઠબ્બો. ધાતુવસેનાતિ વિઞ્ઞાણધાતુમનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુવસેન. એત્તકા એવ હિ ધાતુયો ભિન્નસભાવા અનન્તરપચ્ચયતાય નિયમેત્વા વત્તબ્બા, અભિન્નસભાવા પન વિસેસાભાવતો પુરિમતામત્તંયેવ વિસેસં પુરક્ખત્વા વત્તબ્બાતિ તા કુસલાદિભેદેન તથા વુત્તા. તેનાહ ‘‘કુસલાદિવસેન ચા’’તિ. યા પન મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુવસેન અનન્તરપચ્ચયતા વત્તબ્બા, તત્થ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ મનોધાતુયા અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ વુચ્ચમાનો સમ્મોહો સિયા, પુરે મનોધાતુયા અનન્તરપચ્ચયભાવેન વુત્તા, ઇદાનિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ મનોધાતુયાતિ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નવિસેસા ન વિઞ્ઞાયેય્ય, મનોધાતુયા પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિધાતૂનં અનન્તરપચ્ચયભાવે વુચ્ચમાને નિયમો નત્થિ. તેનાહ ‘‘મનોધાતુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયાતિ ચા’’તિ. તથેવાતિ નિયમાભાવતો એવાતિ અત્થો. તસ્માતિ યસ્મા ઇતો અઞ્ઞથા દેસનાય પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નાનં વિસેસાભાવો ચિત્તવિસેસદસ્સનવિચ્છેદો નિયમાભાવો ચાતિ ઇમે દોસા આપજ્જન્તિ, તસ્મા. નિદસ્સનેનાતિ ધાતુવસેન નિદસ્સનેન. નયં દસ્સેત્વાતિ ‘‘મનોવિઞ્ઞાણધાતુ તંસમ્પયુત્તકા ચ ધમ્મા મનોધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવમાદિકસ્સ અનન્તરપચ્ચયતાગ્ગહણસ્સ નયં દસ્સેત્વા. નિરવસેસદસ્સનત્થન્તિ નિરવસેસસ્સ અનન્તરપચ્ચયભાવિનો ચિત્તુપ્પાદસ્સ દસ્સનત્થં.

સદિસકુસલાનન્તિ સમાનકુસલાનં, સમાનતા ચેત્થ એકવીથિપરિયાપન્નતાય વેદિતબ્બા. તેનેવાહ ‘‘ભૂમિભિન્નાનમ્પિ પચ્ચયભાવો વુત્તો હોતી’’તિ. સમાનવીથિતા ચ યસ્મા સમાનવેદના સમાનહેતુકા ચ હોન્તિ, તસ્મા ‘‘વેદનાય વા હેતૂહિ વા સદિસકુસલાન’’ન્તિ આહ. વા-સદ્દો ચેત્થ અનિયમત્થો. તેન ઞાણસઙ્ખારાદિભેદસ્સપિ વિકપ્પનવસેન સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ચુતિપિ ગહિતા તંસભાવત્તા. ભવઙ્ગચિત્તમેવ હિ પરિયોસાને ‘‘ચુતી’’તિ વુચ્ચતિ. કુસલાકુસલાનન્તરઞ્ચ કદાચિ સા ઉપ્પજ્જતીતિ તદારમ્મણમ્પિ ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં, કિરિયજવનાનન્તરં તદારમ્મણુપ્પત્તિયન્તિ અધિપ્પાયો.

કામાવચરકિરિયાય આવજ્જનસ્સાતિ અયમેત્થ અત્થો અધિપ્પેતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘આવજ્જનગ્ગહણેન કામાવચરકિરિયં વિસેસેતી’’તિ આહ. તમેવ હિ અત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘કામાવચરવિપાકો’’તિઆદિ વુત્તં. વોટ્ઠબ્બનમ્પિ ગહિતં સન્તીરણાનન્તરત્તાતિ અધિપ્પાયો.

અનન્તરપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૬. પોરાણપાઠોતિ પુરાતનો અટ્ઠકથાપાઠો. ઇમસ્સાતિ ઇમસ્સ પદસ્સ. અવુત્તસ્સાતિ પાળિયં અવુત્તસ્સ. યદિપિ સહગતસદ્દસ્સ અત્થસંવણ્ણનાયં સંસટ્ઠસદ્દસ્સ વિય સમાનત્થસ્સપિ કત્થચિ સદ્દન્તરસ્સ અત્થો વુચ્ચતિ પરિયાયવિસેસબોધનત્થં, તથાપિ ન મૂલસદ્દસ્સ અત્થો વિભાવિતો હોતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન ચ…પે… હોતી’’તિ. ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞ’’ન્તિ ચ ‘‘અઞ્ઞઅઞ્ઞ’’ન્તિ વત્તબ્બે મ-કારાગમં કત્વા નિદ્દેસો, કમ્મબ્યતિહારે ચેતં પદં, તસ્મા ઇતરેતરન્તિ વુત્તં હોતિ. પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નાનં એકસ્મિંયેવ ખણે પચ્ચયુપ્પન્નપચ્ચયભાવસ્સ ઇચ્છિતત્તા યો હિ યસ્સ પચ્ચયો યસ્મિં ખણે, તસ્મિંયેવ ખણે સોપિ તસ્સ પચ્ચયોતિ અયમેત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયતા. તથા હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘અઞ્ઞો અઞ્ઞસ્સા’’તિ વત્વા ‘‘ઇમિના…પે… દીપેતી’’તિ વુત્તં. ઓક્કમનં પવિસનન્તિ અત્થો. આસનક્ખણે હિ ધમ્મા પુરિમભવતો ઇમં ભવં પવિસન્તા વિય હોન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘પરલોકતો ઇમં લોકં આગન્ત્વા પવિસન્તં વિય ઉપ્પજ્જતી’’તિ. તસ્મા અવિસેસેન પટિસન્ધિ ઓક્કન્તિસદ્દાભિધેય્યાતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં ‘‘ઓક્કન્તિ…પે… અધિપ્પાયેનાહા’’તિ. તંનિવારણત્થન્તિ તસ્સ ખણન્તરે રૂપીનં સહજાતપચ્ચયભાવસ્સ ‘‘કઞ્ચિ કાલે ન સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ નિવારણત્થં. તેન પદદ્વયેન સમાનેસુ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નધમ્મેસુ પુરિમતો પચ્છિમસ્સ વિસેસમત્થં દસ્સેતિ.

એવઞ્ચ ‘‘કઞ્ચિ કાલે’’તિ પદસ્સ ‘‘કેચિ કાલેતિ વા, કિસ્મિઞ્ચિ કાલે’’તિ વા વિભત્તિવિપલ્લાસેન અત્થો ગહેતબ્બોતિ અધિપ્પાયેન પઠમવિકપ્પં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પકારન્તરેન દસ્સેતું ‘‘કઞ્ચિ કાલેતિ કેચિ કિસ્મિઞ્ચિ કાલેતિ વા અત્થો’’તિ આહ. તેન ‘‘કઞ્ચી’’તિ અયં સામઞ્ઞનિદ્દેસોતિ દસ્સેતિ. યો હિ અયં ‘‘કેચી’’તિ પચ્ચત્તબહુવચનાભિધેય્યો અત્થો, યો ચ ‘‘કિસ્મિઞ્ચી’’તિ ભુમ્મેકવચનાભિધેય્યો, તદુભયં સતિ કાલવન્તકાલતાવિભાગે કિં-સદ્દસ્સ વચનીયતાસામઞ્ઞેન પન એકજ્ઝં કત્વા ‘‘કઞ્ચી’’તિ પાળિયં વુત્તન્તિ તં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘કેચિ કિસ્મિઞ્ચી’’તિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘કિસ્મિઞ્ચી’’તિ ભુમ્મવસેનેવ વુત્તં. તેન યથાવુત્તઅત્થવિભાગેન પદેન. વત્થુભૂતાતિ વત્થુસભાવા. હદયરૂપમેવ સન્ધાય વદતિ. રૂપન્તરાનન્તિ હદયવત્થુતો અઞ્ઞરૂપાનં. અરૂપીનં સહજાતપચ્ચયતં પુબ્બે ‘‘ઓક્કન્તિક્ખણે નામરૂપ’’ન્તિ એત્થ અનિવારિતં નિવારેતીતિ યોજના, તથા વત્થુસ્સ ચ કાલન્તરે પટિસન્ધિકાલતો અઞ્ઞસ્મિં કાલે અરૂપીનં નિવારેતીતિ. એવઞ્ચ કત્વાતિઆદિના યથાવુત્તઅત્થવણ્ણનાય પાળિયં વિભત્તિનિદ્દેસસ્સ રૂપકભાવમાહ. પુનપિ પુરિમતો પચ્છિમસ્સ ઉપચયેન વિસેસં દસ્સેતું ‘‘પુરિમેન ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પુરિમેનાતિ ‘‘ઓક્કન્તિક્ખણે નામરૂપ’’ન્તિ ઇમિના પચ્ચયનિદ્દેસવચનેન. ‘‘એકો ખન્ધો વત્થુ ચ તિણ્ણં ખન્ધાન’’ન્તિઆદિના પટિચ્ચવારાદિપાઠેન. અત્થવિવરણઞ્હિ પચ્ચયનિદ્દેસપાળિયા સબ્બેપિ સત્ત મહાવારા. વત્થુસ્સ વત્તબ્બત્તે આપન્ને કિન્તિ પચ્ચયોતિ તસ્સ નામસ્સાતિ યોજના. એતેનાતિ ‘‘રૂપિનો ધમ્મા અરૂપીનં ધમ્માન’’ન્તિ એતેન વચનેન. કેવલસ્સાતિ નામરહિતસ્સ વત્થુસ્સ. તથાતિ નામસ્સ પચ્ચયભાવેન.

કત્થચીતિ ‘‘રૂપિનો ધમ્મા અરૂપીનં ધમ્માનં કઞ્ચિ કાલં સહજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એતસ્મિં નિદ્દેસે. એત્થ હિ અઞ્ઞમઞ્ઞસહજાતપચ્ચયભાવો લબ્ભતિ. વચનેનાતિ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞ’’ન્તિ ઇમિના વચનેન પાળિયં સહજાતપચ્ચયભાવસ્સ અસઙ્ગહિતત્તા, અત્થતો પન લબ્ભતેવાતિ. તેનાહ ‘‘લબ્ભમાનેપી’’તિ. તસ્સાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયત્તસ્સ. એવન્તિ ‘‘ન અઞ્ઞમઞ્ઞવસેના’’તિ ઇમિના પકારેન. સમુદાયેકદેસવસેન સામિવચનન્તિ અવયવાવયવિસમ્બન્ધે અવયવિનિ સામિવચનન્તિ અત્થો, નિદ્ધારણે વા ‘‘કણ્હા ગાવીન’’ન્તિઆદીસુ વિય.

સહજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. નિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૮. કિસ્મિઞ્ચિ કાલેતિ ઇદં ન લબ્ભતિ સબ્બદાપિ નિસ્સયપચ્ચયતાય લબ્ભમાનત્તા. સહજં પુરેજન્તિ હિ વિભાગં અનામસિત્વા નિસ્સયતામત્તમેવ નિસ્સયપચ્ચયતા. વત્થુરૂપં પઞ્ચવોકારભવેતિ વત્થુરૂપં પઞ્ચવોકારભવે ચાતિ ચ-સદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો દટ્ઠબ્બો. તસ્સાતિ આરુપ્પવિપાકટ્ઠપનસ્સ. પકાસેતબ્બત્તાતિ ઇમિના અપાકટં પાકટં કત્વા વચનેન ચોદના અનોકાસાતિ દસ્સેતિ.

નિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ઉપનિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૯. ઉપનિસ્સયે તયોતિ અનન્તરારમ્મણપકતૂપનિસ્સયપ્પભેદે તયો ઉપનિસ્સયે. અનેકસઙ્ગાહકતાયાતિ અનેકેસં પચ્ચયધમ્માનં સઙ્ગહણતો. એકન્તેનેવ હોન્તિ ચિત્તનિયમહેતુભાવેન પવત્તિનિયમતો. યેસુ પદેસૂતિ યેસુ કુસલાદિપદેસુ. સઙ્ગહિતોતિ સઙ્ગહં ગતો, કુસલાદિપદેસુ યેસં પદાનંયેવ અનન્તરૂપનિસ્સયો લબ્ભતીતિ અત્થો. તેસુ ‘‘કેસઞ્ચી’’તિ ન વુત્તં. કસ્મા? ન સક્કા વત્તું એકન્તેનેવ ઉપલબ્ભનતો. તેસૂતિ કુસલાકુસલપદેસુ. ન હિ કુસલો અકુસલસ્સ અનન્તરૂપનિસ્સયો હોતિ, અકુસલો વા કુસલસ્સ, આરમ્મણપકતૂપનિસ્સયા પન અનેકન્તિકા, તસ્મા તત્થ ‘‘કેસઞ્ચી’’તિ વુત્તં. સિદ્ધાનં પચ્ચયધમ્માનન્તિ પચ્ચયભાવેન પુરિમનિપ્ફન્નાનં કુસલાદીનં કુસલસ્સ અકુસલસ્સ વાતિ અત્થો. અકુસલાદીહીતિ યથાસઙ્ખ્યં અકુસલેન કુસલેન વા. અવિસેસેનાતિ યથાવુત્તવિસેસે નિયમં અગ્ગહેત્વા અકુસલાદીસુ અકુસલકુસલાનં ‘‘કેસઞ્ચી’’તિઆદિના.

અનારમ્મણત્તા આરમ્મણૂપનિસ્સયં પુબ્બાપરનિયમેન અપ્પવત્તિતો અનન્તરૂપનિસ્સયં ન લભતીતિ યોજના. પકતસ્સાતિ નિપ્ફાદિતસ્સ, ઉપસેવિતસ્સ વા. ન હિ રૂપસન્તાનસ્સ સદ્ધાદિનિપ્ફાદનં અત્થિ, ઉતુભોજનાદિઉપસેવનં વા સમ્ભવતિ. તેનાહ ‘‘યથા હિ…પે… રૂપસન્તાનેના’’તિ. નનુ ચ રૂપસન્તાને પુબ્બેનાપરં વિસેસો લબ્ભતિ, સો ચ ન વિના સમાનજાતિયેન કારણેનાતિ સ્વાયં પકતૂપનિસ્સયલાભોતિ કદાચિ આસઙ્કેય્યાતિ આહ ‘‘યસ્મિઞ્ચા’’તિઆદિ. તત્થ તન્તિ ઉતુબીજાદિકં કમ્માદિ ચ તેન રૂપેન પુરિમનિપ્ફન્નેન. ઉપ્પાદનં સાભિસન્ધિકં દટ્ઠબ્બં. અધિપતીસુ પુબ્બાભિસઙ્ખારો વિય પકપ્પનં સંવિદહનં. પકરણં વુત્તલક્ખણેન કારણભાવેન અવટ્ઠાનં, યતો કારણવિસેસો ‘‘પકતી’’તિ વુચ્ચતિ. યદિ એવં કસ્મા રૂપસ્સેવ તં પટિક્ખિપીયતીતિ આહ ‘‘યથા ચ…પે… દટ્ઠબ્બા’’તિ. એવમ્પિ ઉતુબીજાદીનં અઙ્કુરાદીસુ કથં પચ્ચયવિસેસભાવોતિ આહ ‘‘ઉતુબીજાદયો પન…પે… ભાવતો’’તિ. ઉપનિસ્સયોતિ ચ યસ્મા બલવતાકારણં અધિપ્પેતં, તસ્મા ન એત્થ એકન્તેન પુરિમનિપ્ફત્તિ ઇચ્છિતબ્બા. યદિ એવં પાળિયં કથં પુરિમગ્ગહણન્તિ આહ ‘‘પુરિમપુરિમાનંયેવ પના’’તિઆદિ. તેપિ વા પરિકપ્પનવસેન પુરિમનિપ્ફન્નાયેવ નામ હોન્તિ. ન હિ અસંવિદિતાકારે વત્થુસ્મિં પત્થનાપવત્તીતિ. તેનાહ ‘‘તંસમાનલક્ખણતાયા’’તિ.

ધમ્મેતિ પુગ્ગલસેનાસનપઞ્ઞત્તીનં ઉપાદાનભૂતે ધમ્મે. અયં નયોતિ પઞ્ઞત્તિમુખેન પઞ્ઞપેતબ્બા તદુપાદાનભૂતા ધમ્મા ગય્હન્તીતિ યથાવુત્તો નયો. એત્થેવાતિ ‘‘સેનાસનમ્પિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એતસ્મિંયેવ વચને. કથં પચ્ચુપ્પન્નસ્સ પકતૂપનિસ્સયભાવોતિ ચોદનાય ‘‘વક્ખતી’’તિઆદિના આગમં દસ્સેત્વા યુત્તિં દસ્સેતું ‘‘પચ્ચુપ્પન્નાનમ્પિચ તાદિસાનં પુબ્બે પકતત્તા’’તિ વુત્તં. તાદિસાનન્તિ યાદિસા ઉતુઆદયો પચ્ચુપટ્ઠિતા, તાદિસાનં તતો પુબ્બે પુરેતરં પકતત્તા પકતૂપનિસ્સયયોગ્યતાય આપાદિતત્તા.

કસિણાદીનમ્પિ આરમ્મણૂપનિસ્સયતા સમ્ભવતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘એકચ્ચાયા’તિ આહા’’તિ. તથા હિ ‘‘કસિણમણ્ડલં દિસ્વા’’તિઆદિના તસ્સ ઉપનિસ્સયભાવો અટ્ઠકથાયં વુત્તો.

અરૂપાવચરકુસલમ્પિ ઉપનિસ્સયો હોતિ, પગેવ કામાવચરરૂપાવચરકુસલન્તિ અધિપ્પાયો. તં પન યથા ઉપનિસ્સયો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘યસ્મિં કસિણાદિમ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. અનુપ્પન્નઝાનુપ્પાદનેતિ રૂપાવચરજ્ઝાનં સન્ધાયાહ, અરૂપાવચરજ્ઝાને પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તદુપ્પાદકકુસલાનન્તિ તસ્સ રૂપાવચરવિપાકસ્સ ઉપ્પાદકકુસલાનં, રૂપાવચરકુસલાનન્તિ અત્થો. પટિસન્ધિનિયામકસ્સાતિ રૂપાવચરપટિસન્ધિનિયામકસ્સ. ચુતિતોતિ રૂપાવચરપટિસન્ધિયા અનન્તરપચ્ચયભૂતાય ચુતિયા. પુરિમજવનસ્સ વસેનાતિ ચુતિયા આસન્નજવનભાવેન. રૂપાવચરકુસલં અરૂપાવચરવિપાકસ્સાતિ એત્થાપિ ‘‘તદુપ્પાદકકુસલાન’’ન્તિઆદિના આનેત્વા યોજેતબ્બં. યથા ચ ‘‘રૂપાવચરકુસલં અરૂપાવચરવિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયો’’તિ વુત્તં, એવં ‘‘કામાવચરકુસલમ્પિ તદુપ્પાદકકુસલાન’’ન્તિઆદિના યોજેતબ્બં. લોકુત્તરવિપાકસ્સ તેભૂમકકુસલાનમ્પિ પાદકાદિવસેન ઉપનિસ્સયભાવો પાકટોયેવ, તથા તંતંભૂમકકુસલાનં તંતંભૂમકકિરિયાનં, કામાવચરકુસલસ્સ રૂપારૂપાવચરકિરિયાનં, રૂપાવચરકુસલસ્સ અરૂપાવચરકિરિયાય ઉપનિસ્સયભાવોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘એવં પચ્ચેકં…પે… વેદિતબ્બો’’તિ આહ. ‘‘સદ્ધં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતી’’તિઆદિના પકતૂપનિસ્સયો ઉદ્દેસવસેનેવ પાઠો આગતો, ન વિભજનવસેનાતિ આહ ‘‘પાળિયમ્પિ…પે… વિસ્સજ્જિતો’’તિ. કુસલત્તિકાદીસુ અનુલોમાદિભેદભિન્નત્તા પઞ્હાવારેસૂતિ બહુવચનનિદ્દેસો.

લોકુત્તરનિબ્બત્તનં ઉપનિસ્સાય પરસ્સ સિનેહુપ્પાદને લોકુત્તરધમ્મા ઉપનિસ્સયો વિય હોન્તીતિ અયમેત્થ લેસો, ભાવિનો પન લોકુત્તરસ્સ અકુસલાનં ઉપનિસ્સયતા સમ્ભવતીતિ આહ ‘‘ન ઇદં સારતો દટ્ઠબ્બન્તિ અધિપ્પાયો’’તિ. રૂપાવચરાદિકુસલાનન્તિ રૂપારૂપાવચરલોકુત્તરકુસલાનં ઉપ્પાદિયમાનસ્સ રૂપાવચરકુસલસ્સાતિ યોજના. રૂપાવચરકિરિયસ્સ ચ અરૂપાવચરવિપાકો ઉપનિસ્સયો કથન્તિ આહ ‘‘પુબ્બે નિવુત્થાદીસુ…પે… અરહતો’’તિ. તં તં વિપાકં પત્થેન્તો તસ્સ તસ્સ વિપાકસ્સ હેતુભૂતં કુસલં નિબ્બત્તેતીતિ વિપાકાનં કુસલૂપનિસ્સયતાતિ આહ ‘‘ચતુભૂમકા…પે… ઉપનિસ્સયો’’તિ. લોકિયકુસલાનં પન લોકુત્તરવિપાકા ઉપનિસ્સયો ન હોન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યદિપી’’તિઆદિમાહ. તેનેવ હિ ‘‘તથા તેભૂમકવિપાકો’’તિ તેભૂમકગ્ગહણં કતં. તત્થ તેનાતિ અનાગામિના. તન્તિ અરહત્તફલં. તસ્માતિ અદિટ્ઠપુબ્બત્તા. તાનિ વિયાતિ સોતાપત્તિફલાનિ વિય. તેસન્તિ પુથુજ્જનાદીનં. ઇમસ્સાતિ અનાગામિનો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા પુથુજ્જનાદીનં સન્તાને ઝાનાદીનં સોતાપત્તિફલાદીનં ન ઉપનિસ્સયપચ્ચયો અનુપલદ્ધપુબ્બત્તા, એવં અનાગામિનો ઝાનાદીનં અગ્ગફલં ઉપનિસ્સયપચ્ચયો અદિટ્ઠપુબ્બત્તા. તેનાહ ‘‘ઉપલદ્ધપુબ્બસદિસમેવ હિ અનાગતમ્પિ ઉપનિસ્સયો’’તિ. અટ્ઠકથાયં પન હેટ્ઠિમફલાનં કુસલૂપનિસ્સયતા વુત્તા એવ.

યથા વિપાકા કુસલાનં, એવં કિરિયાપિ તેસં ઉપનિસ્સયો હોતીતિ તં નયં દસ્સેતું ‘‘કિરિયં અત્થપટિસમ્ભિદાદિ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યોનિસોમનસિકારે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ ચતુભૂમકકુસલસ્સપિ યોનિસોમનસિકારો ઉપનિસ્સયો હોતીતિ એત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થિ, તદત્થં યોનિસોમનસિકારં પવત્તેન્તસ્સાતિ અત્થો. તન્તિ યોનિસોમનસિકારં. અકુસલસ્સ ચ ચતુભૂમકવિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયો યોનિસોમનસિકારોતિ યોજના. એવં કિરિયસ્સપીતિ યથા કુસલસ્સ યોનિસોમનસિકારસ્સ વસેન ઉપનિસ્સયો વુત્તો, એવં કિરિયસ્સપિ યોનિસોમનસિકારસ્સ વસેન યોજેતબ્બન્તિ અત્થો. સો હિ તં ઉપનિસ્સાય રાગાદિઉપ્પાદને અકુસલસ્સ વુત્તનયેન કુસલાકુસલૂપનિસ્સયભાવમુખેન ચતુભૂમકવિપાકસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતિયેવ. યદિ કિરિયસઙ્ખાતો…પે… હોતિયેવ, અથ કસ્મા પકતૂપનિસ્સયવિભજને કિરિયા ન ગહિતા, ઉતુભોજનસેનાસનાનિયેવ ગહિતાનીતિ આહ ‘‘નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મેસુ…પે… નયદસ્સનમત્તમેવા’’તિ. એવમાદિકન્તિ આદિ-સદ્દેન ‘‘કુસલં ધમ્મં સહજાતો અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ ન ઉપનિસ્સયપચ્ચયા’’તિ એવમાદિકં સઙ્ગણ્હાતિ. ઉપનિસ્સયપરિયાયો ઉપનિસસદ્દોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘વિઞ્ઞાણૂપનિસં નામરૂપં, નામરૂપૂપનિસઞ્ચ સળાયતનન્તિઆદિકેના’’તિ. એત્થ હિ વિઞ્ઞાણસ્સ નામરૂપાનં ફસ્સરૂપાદીનં ચક્ખાયતનાદીનઞ્ચ ઉપનિસ્સયભાવો વુત્તોતિ.

ઉપનિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પુરેજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૦. દસ્સિતમેવ નયદસ્સનવસેનાતિ યોજના. યદિ દસ્સિતમેવ, કસ્મા વુત્તં ‘‘સાવસેસવસેન દેસના કતા’’તિ આહ ‘‘સરૂપેન અદસ્સિતત્તા’’તિ. ‘‘યં યં ધમ્મં પુરેજાતં આરબ્ભ યે યે ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા, તે તે ધમ્મા તેસં તેસં ધમ્માનં પુરેજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એવં સરૂપેન પાળિયં અદસ્સિતત્તા. ઇદ્ધિવિધાભિઞ્ઞાય ચાતિ ચ-સદ્દેન ચુતૂપપાતઞાણસ્સપિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તસ્સપિ હિ રૂપધમ્મારમ્મણકાલે અટ્ઠારસસુ યં કિઞ્ચિ આરમ્મણપુરેજાતં હોતિ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણત્તા. ‘‘ચવમાને ઉપપજ્જમાને’’તિ હિ વુત્તં. દિબ્બચક્ખુદિબ્બસોતઞાણેસુ ચ વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

ઇતરસ્સપિ અભાવાતિ આરમ્મણપુરેજાતસ્સપિ અભાવા અગ્ગહણં પટિસન્ધિભાવિનોતિ યોજના. સતિપિ કસ્સચિ પટિસન્ધિભાવિનો આરમ્મણપુરેજાતે વિભૂતં પન કત્વા આરમ્મણકરણાભાવતો અવિજ્જમાનસદિસન્તિ કત્વા વુત્તં ‘‘ઇતરસ્સપિ અભાવા’’તિ. તેનેવાહ ‘‘પટિસન્ધિયા વિય અપરિબ્યત્તસ્સ આરમ્મણસ્સ આરમ્મણમત્તભાવતો’’તિ. સન્તીરણભાવિનો મનોવિઞ્ઞાણધાતુયાપિ એકન્તેનેવ પુરેજાતપચ્ચયો રૂપાદીનિ પઞ્ચારમ્મણાનીતિ યોજના. એત્થ ચ ‘‘મનોધાતૂનઞ્ચા’’તિઆદિ ‘‘તદારમ્મણભાવિનો’’તિ પદસ્સ પુરતો વત્તબ્બો, ઉપ્પટિપાટિયા લિખિતં.

પુરેજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. પચ્છાજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૧. નિરવસેસદસ્સિતપુરેજાતદસ્સનવસેનાતિ ‘‘ચતુસમુટ્ઠાનિકતિસમુટ્ઠાનિકરૂપકાયસ્સા’’તિ એવં નિરવસેસતો દસ્સિતસ્સ પુરેજાતસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ દસ્સનવસેન. પચ્ચયા હિ ઇધ કામાવચરરૂપાવચરવિપાકા, તેસુ કામાવચરવિપાકો ચ ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપકાયસ્સ પચ્ચયો, ન ઇતરો. તેનેવાહ ‘‘રૂપાવચરવિપાકો પન આહારસમુટ્ઠાનસ્સ ન હોતી’’તિ, તસ્મા ‘‘તસ્સેવા’’તિ વુત્તેપિ યથારહમત્થો વેદિતબ્બો.

પચ્છાજાતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૨. આસેવનપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૨. પકારેહિ ગુણિતં પગુણં, બહુક્ખત્તું પવત્તિયા ભાવિતન્તિ અત્થો. અતિસયેન પગુણં પગુણતરં, તતોયેવ બલવતરં. તસ્સ ભાવો, તેન પગુણતરબલવતરભાવેન વિસિટ્ઠં વિસેસપ્પત્તં. સ્વાયં વિસેસો વિપાકે નત્થીતિ આહ ‘‘એતેન વિપાકાબ્યાકતતો વિસેસેતી’’તિ.

આસેવનપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૩. કમ્મપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૩. એવંસભાવાતિ કમ્મપચ્ચયેન ઉપકારકસભાવા. સમત્થતાતિ આનુભાવો. તસ્સાતિ વિપાકક્ખન્ધકટત્તારૂપસઙ્ખાતસ્સ ફલસ્સ. કમ્મપચ્ચયભાવો વુત્તોતિ કમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયભાવો વુત્તો. એકવોકારે રૂપમ્પીતિ એકવોકારેપિ રૂપં ન જનેતિ, પગેવ ચતુવોકારેતિ અત્થો.

કમ્મપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૪. વિપાકપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૪. યથા હિ રૂપભવે સઞ્ઞીનં તંનિબ્બત્તિતપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારેનેવ રૂપુપ્પત્તિ, એવં અસઞ્ઞીનમ્પીતિ તત્થ કામાવચરકમ્મુના યથા વિપાકાનુરૂપાનં પચ્ચયો હોન્તો કેસઞ્ચિયેવ હોતિ, ન સબ્બેસં, કત્થચિયેવ હોતિ, ન સબ્બત્થ, ન એવં વિપાકાનન્તિ આહ ‘‘એકન્તેના’’તિ. તેસં વસેનાતિ તેસં વિપાકપચ્ચયલાભીનં વિપાકક્ખન્ધાનં વસેન. ન હીતિઆદિના ‘‘એકન્તેના’’તિ વુત્તમત્થં બ્યતિરેકતો વિભાવેતિ. ભૂમિદ્વયવિપાકોતિ કામાવચરરૂપાવચરવિપાકો આરુપ્પે રૂપસ્સ ન હિ પચ્ચયોતિ યોજના.

વિપાકપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૫. આહારપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૫. કેવલાય ઓજાય અજ્ઝોહરણસ્સ અભાવા ‘‘અસિતપીતાદિવત્થૂહિ સહ અજ્ઝોહરિતોવા’’તિ વુત્તં. ખાદનીયભોજનીયપ્પભેદે અસિતે તાવ કબળીકારતા હોતુ, પાતબ્બાદિકે પન કથન્તિ આહ ‘‘પાતબ્બ…પે… હોન્તી’’તિ. યેભુય્યવસેન વા એવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

અનુપાલકોતિ ઉપત્થમ્ભકો. ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ કાયસ્સ આહારપચ્ચયભાવો કબળીકારાહારસ્સ વિચારેત્વા ગહેતબ્બો. કસ્માતિ ચે? એત્થ કારણમાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિના. સતિ હિ પચ્ચયભાવે ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનો કબળીકારાહારો ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ કાયસ્સ આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ વત્તબ્બં સિયા, ન પન વુત્તં, નોચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ પન વુત્તં. તેનાહ ‘‘તિવિધોપિ…પે… વુત્તો’’તિ.

આહારપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૬. ઇન્દ્રિયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૬. ‘‘મિસ્સકત્તા’’તિ ઇદં ઇન્દ્રિયતાય રૂપારૂપજીવિતિન્દ્રિયાનં એકજ્ઝં કત્વા દેસિતતં સન્ધાય વુત્તં, તસ્મા મિસ્સકત્તાતિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયમિસ્સકત્તાતિ અત્થો. જીવિતિન્દ્રિયન્તિ અરૂપજીવિતિન્દ્રિયં. ન સબ્બેન સબ્બં વજ્જિતબ્બન્તિ યથા પઞ્હાપુચ્છકે અરૂપજીવિતિન્દ્રિયં મિસ્સકત્તા ન ગહિતં, ન એવમિધ અરૂપજીવિતિન્દ્રિયં અગ્ગહિતન્તિ અત્થો.

અરૂપાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં પચ્ચયન્તરાપેક્ખાનિ આવજ્જનારમ્મણાદિઅઞ્ઞપચ્ચયસાપેક્ખાનિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયા સિયું ચક્ખાદીનં રૂપારૂપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં કદાચિપિ અવિનિબ્ભુત્તભાવસ્સ અભાવતો, પચ્ચયન્તરસમોધાનાપેક્ખતાય ચ. યો પન નિરપેક્ખોતિ યથા ચક્ખાદીનિ પચ્ચયન્તરેસુ સાપેક્ખાનિ, એવં સાપેક્ખો અહુત્વા યો તત્થ નિરપેક્ખો ઇન્દ્રિયપચ્ચયો હોતિ અવિનિબ્ભુત્તધમ્માનં યથા દુવિધમ્પિ જીવિતિન્દ્રિયં, સો અત્તનો…પે… નત્થીતિ યોજના. અવિનિબ્ભુત્તાનં તેસમ્પિ લિઙ્ગાદીનં સિયું વિનિબ્ભુત્તાનં પચ્ચયુપ્પન્નાનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયતાભાવસ્સ અદિટ્ઠત્તા. નનુ ચક્ખાદીનં વિનિબ્ભુત્તાનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયભાવો દિટ્ઠોતિ? સચ્ચં દિટ્ઠો, ન પન સો સમાનજાતિયાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન હી’’તિઆદિમાહ. સતિ ચેવન્તિ એવં વુત્તપ્પકારે સમાનજાતિયંયેવ અવિનિબ્ભુત્તસ્સ ઇન્દ્રિયપચ્ચયભાવે સતિ ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયેહિ સદ્ધિં. સહયોગે હિ ઇદં કરણવચનં. યદિપિ ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયાનિ લિઙ્ગાદીનં કલલાદિકાલે ઇન્દ્રિયપચ્ચયતં ન ફરેય્યું તેસં તદા અભાવતો. યે પન રૂપધમ્મા તદા સન્તિ, તેહિ અવિનિબ્ભુત્તાવ, તેસં કસ્મા ન ફરન્તીતિ આહ ‘‘અઞ્ઞેસં પના’’તિઆદિ. અબીજભાવતો અનિમિત્તભાવતો. તદનુરૂપાનન્તિ કલલાદિઅવત્થાનુરૂપાનં અત્થિતં ઇચ્છન્તિ, યતો ‘‘ઇત્થી, પુરિસો’’તિ પકતિવિભાગો વિઞ્ઞાયતીતિ તેસં અધિપ્પાયો.

કુસલજાતિયન્તિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. યે પન ‘‘કુસલજાતિક’’ન્તિ પઠન્તિ, તેસં પચ્ચત્તેકવચનં. વિસું એકજાતિ વા ભૂમિ વા ન હોતિ તદેકદેસભાવતો. હેતુઆદીસુપીતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘અકુસલાહારેસુપિ એસેવ નયો’’તિ એવમાદિકં સઙ્ગણ્હાતિ. એસ નયોતિ ય્વાયં ‘‘ભૂમિવસેન વુત્તેસૂ’’તિઆદિના અરૂપે અલબ્ભમાનસ્સ ઇન્દ્રિયપચ્ચયસ્સ અટ્ઠપને અત્થનયો વુત્તો, એસ નયો યોજેતબ્બોતિ. તથા અપરિયાપન્નકુસલહેતુ, તથા અકુસલહેતૂતિ એત્થાપિ પઠમાપરિયાપન્નકુસલહેતુ દોમનસ્સસહગતાકુસલહેતુ ચ વિસું એકજાતિ ભૂમિ વા ન હોન્તીતિ આરુપ્પે અલબ્ભમાનાપિ વિસું ન ઠપિતાતિ યોજેતબ્બો. એસ નયો ‘‘અકુસલાહારેસુપિ એસેવ નયો’’તિ એવમાદીસુ.

સતિ સહજાતપચ્ચયત્તે ઉપ્પાદક્ખણેપિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયતા સિયાતિ કત્વા વુત્તં ‘‘સહજાતપચ્ચયત્તાભાવં સન્ધાયા’’તિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘ઉપ્પજ્જમાનો સહ ઉપ્પજ્જમાનભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો સહજાતપચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. અટ્ઠ. પચ્ચયુદ્દેસવણ્ણના). તસ્સ પન સહજાતપચ્ચયત્તાભાવો યદિપિ અટ્ઠકથાયં ‘‘સહજાતપચ્ચયતા પન તસ્સ નત્થી’’તિ સરૂપેનેવ દસ્સિતો, તથાપિ તં અનનુજાનન્તો ‘‘ઉપ્પાદ…પે… નિવારેતુ’’ન્તિ વત્વા ‘‘વક્ખતી’’તિઆદિના તમત્થં સમત્થેતિ. કમ્મપચ્ચયસદિસન્તિ હિ એતેન તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે પચ્ચયભાવો પકાસિતો. પવત્તેચાતિ ચ-સદ્દેન પટિસન્ધિયઞ્ચ કટત્તારૂપસ્સ રૂપજીવિતિન્દ્રિયતો અઞ્ઞો ઇન્દ્રિયપચ્ચયો ન હિ અત્થીતિ યોજના. પટિચ્ચવારાદયો સમ્પયુત્તવારપરિયોસાના છ વારા ઉપ્પાદક્ખણમેવ ગહેત્વા પવત્તા ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ કુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયા’’તિઆદિના, ન ઠિતિક્ખણન્તિ અધિપ્પાયો. એવઞ્ચ કત્વાતિ ઉપ્પાદક્ખણમેવ ગહેત્વા પવત્તત્તા. એતેસૂતિ યથાવુત્તેસુ છસુ વારેસુ. કેચિ પન ‘‘રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ અનુપાલનં ઉપ્પાદક્ખણે ન પાકટં બલવઞ્ચ યથા ઠિતિક્ખણે પચ્છાજાતાદિપચ્ચયલાભતો થિરભાવપ્પત્તિયાસ્સ તં પાકટં બલવઞ્ચ, તસ્મા ‘ઠિતિક્ખણે’તિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ.

ઇન્દ્રિયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૭. ઝાનપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૭. સોમનસ્સદોમનસ્સસઙ્ખાતાનીતિ સોમનસ્સદોમનસ્સપરિયાયેન વુત્તાનિ, ઝાનઙ્ગભાવવિસેસનતો વા સોમનસ્સદોમનસ્સભૂતાનેવ સુખદુક્ખાનિ ઝાનઙ્ગાનિ, ન ઇતરસુખદુક્ખાનીતિ ઝાનઙ્ગભૂતાનંયેવ સુખદુક્ખાનં ઝાનઙ્ગભાવદસ્સનત્થં સોમનસ્સદોમનસ્સગ્ગહણં કતં. ઇદાનિ યથાવુત્તમેવ ‘‘દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણેસૂ’’તિઆદિના વિત્થારતો વિભાવેતિ, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. તેનાતિ વિસેસનભૂતેન સોમનસ્સદોમનસ્સગ્ગહણેન.

અભિનિપાતમત્તત્તાતિ આરમ્મણકરણમત્તભાવતો. ચિન્તનાપવત્તિયા ઉપનિજ્ઝાયનપવત્તિયા. યથાવુત્તેનેવ કારણેનાતિ ‘‘ઉપનિજ્ઝાનાકારસ્સ અભાવતો’’તિ એતેન કારણેન. પુબ્બેતિઆદિતો. ચત્તારિ અઙ્ગાનિ વજ્જિતાનીતિ સત્તસુ અઙ્ગેસુ દસ્સિયમાનેસુ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ વજ્જિતાનિ. અટ્ઠકથા હેસાતિ લેસેન અપકાસેતબ્બતાય કારણમાહ. તીસુપિ એકમેવ વત્તબ્બં સિયા, તંસમાનલક્ખણતાય ઇતરેસં તિણ્ણમ્પિ ગહણં હોતીતિ. તિણ્ણં પન વચનેનાતિ ઉપેક્ખાસુખદુક્ખાનં અઝાનઙ્ગતાદસ્સનત્થેન વચનેન. તતો ઉપેક્ખાદિતો અઞ્ઞસ્સ ધમ્મસ્સ ચિત્તેકગ્ગતાય ઝાનઙ્ગન્તિ ઉદ્ધટભાવો આપજ્જતિ અઝાનઙ્ગેસુ અગ્ગહિતત્તા. યથાવુત્તકારણતોતિ ‘‘ઉપનિજ્ઝાનાકારસ્સ અભાવતો’’તિ વુત્તકારણતો અઞ્ઞેન કારણેન અનુદ્ધટભાવો વા આપજ્જતિ અનુપનિજ્ઝાયનસભાવેહિ સદ્ધિં અગ્ગહિતત્તા ઉપનિજ્ઝાયનાકારભાવતો અઞ્ઞેનેવ કારણેન ચિત્તેકગ્ગતાય પાળિયં અનુદ્ધટભાવો આપજ્જતિ. તંદોસપરિહરણત્થન્તિ યથાવુત્તદોસવિનિમોચનત્થં.

યે પનાતિઆદિ પદકારમત્તદસ્સનં. સોમનસ્સાદીહીતિ સોમનસ્સદોમનસ્સઝાનઙ્ગુપેક્ખાહિ. અવિભૂતભાવો ઉપેક્ખનં. ઉપેક્ખા હિ અવિભૂતકિચ્ચા વુત્તા. સમાનાનં કેસં? સુખાદીનં, કેહિ? સોમનસ્સાદીહિ, કથં? સુખ…પે… યુત્તતાતિ યોજના. ન ચિત્તેકગ્ગતાયાતિ સુખાદીહિ, તદઞ્ઞેહિ અભિનિરોપનાદીહિ ચ અનિન્દ્રિયકિચ્ચતાય ચ અનુપનિજ્ઝાયનકિચ્ચતાય ચ અસમાનતાય પઞ્ચવિઞ્ઞાણેસુ ચિત્તેકગ્ગતાય ઝાનઙ્ગન્તિ અનુદ્ધટભાવે કારણં ન વત્તબ્બન્તિ. સાતિ ચિત્તેકગ્ગતા. એત્થાતિ ‘‘ઉપેક્ખાસુખદુક્ખાની’’તિ એતસ્મિં અટ્ઠકથાવચને ન ગહિતા. વિચિકિચ્છાયુત્તમનોધાતુઆદીસૂતિ વિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તચિત્તે મનોધાતુયા સમ્પટિચ્છનાદીસુ ચ. તસ્સાપિ ચિત્તેકગ્ગતાયપિ.

ઝાનપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૮. મગ્ગપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૮. દુવિધમ્પિ સઙ્કપ્પન્તિ સમ્માસઙ્કપ્પો મિચ્છાસઙ્કપ્પોતિ ચ એવં અનવજ્જસાવજ્જભેદેન દુવિધમ્પિ. વીરિયં સમાધિન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સઙ્ગણ્હિત્વા વિતક્કાદિભાવસામઞ્ઞેન સહ ગહેત્વા, એકેકમેવ કત્વા ગહેત્વાતિ અત્થો. તેહિ મિચ્છાવાચાકમ્મન્તાજીવેહિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં મગ્ગપચ્ચયનિદ્દેસે લબ્ભમાનાનિ ચ મગ્ગપચ્ચયભાવતો, ચ-સદ્દેન અલબ્ભમાનાનિ ચ મગ્ગપચ્ચયત્તાભાવા. યદિ એવં કસ્મા વુત્તાનીતિ આહ ‘‘મગ્ગઙ્ગવચનસામઞ્ઞેના’’તિ. એવં પરિયાયનિદ્દેસો ઇધ કિમત્થિયોતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘એવઞ્હિ સુત્તવોહારોપિ દસ્સિતો હોતી’’તિ. એવં પન દસ્સેન્તેનાતિ પરમત્થતો અમગ્ગઙ્ગાનિપિ સુત્તે મગ્ગઙ્ગવોહારસિદ્ધિયા ઇધ મગ્ગઙ્ગેહિ સહ દસ્સેન્તેન. ઉદ્ધરિત્વાતિ પદુદ્ધારં કત્વા. ઇદાનિ મિચ્છાવાચાદીહિ સદ્ધિં દ્વાદસઙ્ગાનિ ન દસ્સેતબ્બાનિ, કસ્માતિ ચેતિ આહ ‘‘ન હિ પાળિયં…પે… વત્તબ્બો’’તિ. તપ્પટિપક્ખભાવતોયેવ મિચ્છામગ્ગઙ્ગાનિ, ન મિચ્છાદિટ્ઠિઆદયો વિય સભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

પરિયાયનિપ્પરિયાયમગ્ગઙ્ગદસ્સનત્થેપિ અત્થવચને એવં ન વત્તબ્બમેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘પરિયાય…પે… અધિકરણાની’’તિ આહ. તસ્સત્થો – યથા ‘‘અઞ્ઞભાગિયસ્સ અધિકરણસ્સા’’તિ એત્થ પાળિગતઅધિકરણસદ્દપતિરૂપકો અઞ્ઞો અધિકરણસદ્દો પાળિગતતદઞ્ઞસાધારણતાય ઉભયપદત્થો ઉદ્ધટો ‘‘અધિકરણં નામ ચત્તારિ અધિકરણાની’’તિ, એવમિધાપિ નિપ્પરિયાયં ઇતરઞ્ચ મગ્ગઙ્ગં દસ્સેતુકામેન પાળિગતતદઞ્ઞસાધારણો મગ્ગઙ્ગસદ્દો ઉદ્ધરિતબ્બો સિયા, તથા ન કતન્તિ. તસ્માતિ યસ્મા પાળિગતોયેવ મગ્ગઙ્ગસદ્દો ઉદ્ધટો, ન તદઞ્ઞસાધારણો, ન ચ અત્થુદ્ધારમુખેન અધિપ્પેતત્થો નિયમિતો, તસ્મા. તેસૂતિ અહેતુકચિત્તુપ્પાદેસુ. ‘‘સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમાધયો’’તિ એત્થ સઙ્કપ્પવાયામસમાધયો સમ્મામિચ્છાસદ્દેહિ વિસેસેત્વા વુત્તાતિ આહ ‘‘સમ્માદિટ્ઠિઆદયો યથાવુત્તા સન્તી’’તિ. સઙ્કપ્પવાયામસમાધિપ્પત્તા પન તત્થ કેચિ સન્તિયેવાતિ. અથ વા સમ્માદિટ્ઠિઆદયોતિ વુત્તપ્પકારે સમ્માદિટ્ઠિઆદિકે અનવસેસે સન્ધાય વુત્તં. તેનાહ ‘‘યથાવુત્તા’’તિ. ઉપ્પત્તિટ્ઠાનનિયમનત્થત્તા ન વિસેસનત્થત્તાતિ અધિપ્પાયો.

મગ્ગપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨૦. વિપ્પયુત્તપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦. સમ્પયોગાસઙ્કાવત્થુભૂતોતિ સમ્પયોગાસઙ્કાય અધિટ્ઠાનભૂતો. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘અરૂપિનો હિ ખન્ધા ચક્ખાદીનં વત્થૂનં અબ્ભન્તરતો નિક્ખમન્તા વિય ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ.

વિપ્પયુત્તપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨૧. અત્થિપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૨૧. યસ્મિં સતિ યં હોતિ, અસતિ ચ ન હોતિ, સો તસ્સ પચ્ચયોતિ યદિદં સમાસતો પચ્ચયલક્ખણં યં સન્ધાય સુત્તે વુત્તં ‘‘ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતી’’તિ, તયિદં અત્થિપચ્ચયે યોજેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘યો હી’’તિઆદિં વત્વા અયઞ્ચ નયો નિબ્બાને ન લબ્ભતિ, તસ્મા નિબ્બાનં અત્થિપચ્ચયભાવેન ન ઉદ્ધટન્તિ દસ્સેતું ‘‘નિબ્બાનઞ્ચ…પે… ઉપકારકં હોતી’’તિ આહ. તેન પચ્ચયધમ્માનં પચ્ચયભાવો વિસેસતો બ્યતિરેકમુખેન પાકટો હોતીતિ દસ્સેતિ. નત્થિભાવોપકારકતાવિરુદ્ધોતિ નત્થિપચ્ચયભાવવિરુદ્ધો. વિગતાવિગતપચ્ચયા વિય હિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉજુપચ્ચનીકભાવેન ઠિતા નત્થિઅત્થિપચ્ચયા. ન નિબ્બાનં અત્થિપચ્ચયો નત્થિભાવોપકારકતાઅવિરોધતો. યે હિ અત્થિપચ્ચયધમ્મા, તે નત્થિભાવોપકારકતાવિરુદ્ધા એવ દિટ્ઠાતિ અધિપ્પાયો.

સતિ ચ ઉપ્પન્નત્તેતિ સમ્બન્ધો. યેસં પચ્ચયા હોન્તિ આહારિન્દ્રિયાતિ યોજના. એકતોતિ સહ. સહજાતાદિપચ્ચયત્તાભાવતોતિ સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતપચ્ચયત્તાભાવતો. તદભાવોતિ સહજાતાદિપચ્ચયત્તાભાવો. એતેસન્તિ અત્થિપચ્ચયતાવસેન પવત્તમાનાનં આહારિન્દ્રિયાનં. ધમ્મસભાવવસેનાતિ ધમ્મતાવસેન. ધમ્મતા હેસા, યદિદં પચ્ચયુપ્પન્નેહિ સહ પુરેતરં પચ્છા ચ લબ્ભમાના આહારિન્દ્રિયા તેસં અત્થિપચ્ચયા હોન્તિ, ન સહજાતાદિપચ્ચયાતિ. યથા વા ચક્ખાદિદ્વારાનં રૂપાદિઆરમ્મણાનં સતિપિ નિયતવુત્તિતાય દ્વારારમ્મણતો વિઞ્ઞાણસ્સ છબ્બિધભાવે આરમ્મણમનામસિત્વા, દ્વારતો દ્વારમનામસિત્વા આરમ્મણતો છબ્બિધતા વુચ્ચતિ, એવમિધાપિ આહારિન્દ્રિયાનં પચ્ચયુપ્પન્નેહિ સતિપિ સહજાતાદિભાવે અરૂપક્ખન્ધાદિવસેન સહજાતાદિભેદભિન્નસ્સ અત્થિપચ્ચયસ્સ દસ્સિતત્તા પઞ્હાવારે આહારિન્દ્રિયાનં વસેન આગતે ચતુત્થપઞ્ચમકોટ્ઠાસભૂતે અત્થિપચ્ચયવિસેસે સહજાતાદિભેદં આમસિતું ન લબ્ભતીતિ દસ્સેતું અટ્ઠકથાયં ‘‘આહારો ઇન્દ્રિયઞ્ચ સહજાતાદિભેદં ન લભતી’’તિ વુત્તં, ન પન આહારિન્દ્રિયેસુ સહજાતાદિભાવસ્સ અભાવતો. એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

અત્થિપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨૨-૨૩-૨૪. નત્થિવિગતઅવિગતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૨૨-૨૩. એત્થાતિ નત્થિપચ્ચયે. નાનન્તિ નાનત્તં. એતેનાતિ અનન્તરપચ્ચયતો નત્થિપચ્ચયસ્સ વિસેસમત્તદીપનેન ‘‘પચ્ચયલક્ખણમેવ હેત્થ નાન’’ન્તિ ઇમિના વચનેન. અત્થોતિ ધમ્મો. બ્યઞ્જનસઙ્ગહિતેતિ ‘‘નત્થિપચ્ચયો વિગતપચ્ચયો’’તિ એવમાદિબ્યઞ્જનેન સઙ્ગહિતે. પચ્ચયલક્ખણમત્તેતિ એત્થ પવત્તિઓકાસદાનેન ઉપકારકા અરૂપધમ્મા, વિગતભાવેન ઉપકારકાતિ એવમાદિકે પચ્ચયાનં લક્ખણમત્તે.

નત્થિવિગતઅવિગતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચયનિદ્દેસપકિણ્ણકવિનિચ્છયકથાવણ્ણના

આદિમપાઠોતિ પુરિમપાઠો. તથા ચ સતીતિ દોસસ્સપિ સત્તરસહિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયભાવે સતિ. અધિપતિપચ્ચયભાવોપિસ્સ અનુઞ્ઞાતો હોતીતિ આહ ‘‘દોસસ્સપિ ગરુકરણં પાળિયં વત્તબ્બં સિયા’’તિ. ‘‘સેસાન’’ન્તિ વચનેનેવ નિવારિતોતિ કદાચિ આસઙ્કેય્યાતિ તંનિવત્તનત્થમાહ ‘‘ન ચ સેસાન’’ન્તિઆદિ. પુરેજાતાદીહીતિ પુરેજાતકમ્માહારઝાનિન્દ્રિયમગ્ગવિપાકપચ્ચયેહિ. તન્નિવારણત્થન્તિ તસ્સ યથાવુત્તદોસસ્સ નિવારણત્થં. વિસુઞ્ચ અગ્ગહેત્વાતિ લોભમોહા વિપાકપચ્ચયાપિ ન હોન્તિ, તથા દોસોતિ એવં વિસુઞ્ચ અગ્ગહેત્વા. ફોટ્ઠબ્બાયતનં કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણાદિપચ્ચયો હોન્તંયેવ પથવીઆદિસભાવત્તા અત્તના સહજાતાનં સહજાતાદિપચ્ચયા હોન્તિયેવાતિ વુત્તં ‘‘ફોટ્ઠબ્બાયતનસ્સ સહજાતાદિપચ્ચયભાવં દસ્સેતી’’તિ. ‘‘સબ્બધમ્માન’’ન્તિ ‘‘સબ્બે ધમ્મા મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા તંસમ્પયુત્તકાનઞ્ચ ધમ્માનં આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ એત્થ વુત્તે સબ્બધમ્મે સન્ધાયાહ ‘‘સબ્બધમ્માનં યથાયોગં હેતાદિપચ્ચયભાવં દસ્સેતી’’તિ. ન હિ એતં…પે… ભાવદસ્સનં, અથ ખો એકધમ્મસ્સ અનેકપચ્ચયભાવદસ્સનં, તસ્મા ‘‘એતેન ફોટ્ઠબ્બાયતનસ્સા’’તિઆદિ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. રૂપાદીનન્તિ રૂપાયતનાદીનં.

ભેદાતિ વિસેસા. ભેદં અનામસિત્વાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુઆદિવિસેસં અગ્ગહેત્વા. તે એવાતિ યથાવુત્તવિસેસાનં સામઞ્ઞભૂતે ખન્ધે એવ. યં સન્ધાય ‘‘એવં ન સક્કા વત્તુ’’ન્તિ વુત્તં, તં વિભાવેતું ‘‘ન હી’’તિઆદિ વુત્તં. પટ્ઠાનસંવણ્ણના હેસાતિ એતેન સુત્તે વુત્તપરિયાયમગ્ગભાવેનેત્થ ન સક્કા મિચ્છાવાચાદીનં મગ્ગપચ્ચયં વત્તુન્તિ દસ્સેતિ. સેસપચ્ચયભાવોતિ મગ્ગપચ્ચયં ઠપેત્વા યથાવુત્તેહિ સેસેહિ અટ્ઠારસહિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયભાવો. અધિપતિપચ્ચયો ન હોતીતિ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયો ન હોતિ. તન્તિ વિચિકિચ્છં. તત્થાતિ યથાવુત્તેસુ અહિરિકાદીસુ.

દસધા પચ્ચયા હોન્તિ, પુન તથા હદયવત્થુન્તિ ઇદં અત્થમત્તવચનં. પાઠો પન ‘‘હદયવત્થુ તેસઞ્ચેવ વિપ્પયુત્તસ્સ ચ વસેન દસધા પચ્ચયો હોતી’’તિ વેદિતબ્બો. રૂપસદ્દગન્ધરસાયતનમત્તમેવાતિ ઇદં રૂપાદીનં સહજાતપચ્ચયતાય વિય નિસ્સયપચ્ચયતાય ચ અભાવતો, પુરેજાતપચ્ચયતાય ચ ભાવતો વુત્તં. એતાનીતિ યથાવુત્તાનિ રૂપસદ્દગન્ધરસારમ્મણાનિ. સબ્બાતિક્કન્તપચ્ચયાપેક્ખાતિ ‘‘એકધમ્મસ્સ અનેકપચ્ચયભાવતો’’તિ એતસ્મિં વિચારે હેતુઆદિઅતિક્કન્તપચ્ચયાપેક્ખા એતેસં રૂપાદીનં અપુબ્બતા નત્થિ, અથ ખો આરમ્મણઆરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયપચ્ચયાપેક્ખા. ન હિ રૂપાદીનિ હેતુસહજાતાધિપતિઆદિવસેન પચ્ચયા હોન્તીતિ. તસ્સાતિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ પુરેજાતપચ્ચયભાવતો અપુબ્બતા, તસ્મા તં એકૂનવીસતિવિધો પચ્ચયો હોતીતિ વુત્તં હોતિ. સત્તધા પચ્ચયભાવો યોજેતબ્બો, ન હિ ઓજા પુરેજાતપચ્ચયો ન હોતીતિ.

અત્થોતિ વા હેતુઆદિધમ્માનં સભાવો વેદિતબ્બો. સો હિ અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નેહિ અરણીયતો ઉપગન્તબ્બતો, ઞાણેન વા ઞાતબ્બતો ‘‘અત્થો’’તિ વુચ્ચતિ. આકારોતિ તસ્સેવ પવત્તિઆકારો, યેન અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નાનં પચ્ચયભાવં ઉપગચ્છતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તં પન વિપ્પયુત્તં. ‘‘સત્તહાકારેહી’’તિ પઠાનસ્સ કારણમાહ ‘‘ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદો હી’’તિઆદિના.

યં કમ્મપચ્ચયો…પે… દટ્ઠબ્બં આસેવનકમ્મપચ્ચયાનં પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ અનન્તરટ્ઠાનતાય. સહજાતમ્પિ હિ અનન્તરમેવાતિ. કોચિ પનેત્થાતિ એત્થ એતસ્મિં પકતૂપનિસ્સયસમુદાયે કોચિ તદેકદેસભૂતો કમ્મસભાવો પકતૂપનિસ્સયોતિ અત્થો. તત્થાતિ ‘‘યદિદં આરમ્મણપુરેજાતે પનેત્થ ઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તપચ્ચયતા ન લબ્ભતી’’તિ વુત્તં, તસ્મિં, તસ્મિં વા આરમ્મણપુરેજાતગ્ગહણે. વત્થુસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયતા લબ્ભતીતિ ન વત્તબ્બા. ન હિ આરમ્મણભૂતં વત્થુ વિપ્પયુત્તપચ્ચયો હોતિ, અથ ખો નિસ્સયભૂતમેવાતિ. ઇતો ઉત્તરીતિ એત્થ ‘‘ઇતો’’તિ ઇદં પચ્ચામસનં પુરેજાતં વા સન્ધાય આરમ્મણપુરેજાતં વા. તત્થ પઠમનયં અપેક્ખિત્વા વુત્તં ‘‘પુરેજાતતો પરતોપી’’તિ. તેન કમ્માદિપચ્ચયેસુપિ વક્ખમાનેસુ લબ્ભમાનાલબ્ભમાનં વેદિતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. દુતિયં પન નયં અનપેક્ખિત્વા અટ્ઠકથાયં આગતવસેન વુત્તં ‘‘ઇતો વા ઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તતો’’તિ, અત્તના વુત્તનયેન પન ‘‘નિસ્સયિન્દ્રિયવિપ્પયુત્તતો વા’’તિ. તત્થ વત્તબ્બં સયમેવાહ ‘‘આરમ્મણાધિપતી’’તિઆદિ. કમ્માદીસુ લબ્ભમાનાલબ્ભમાનં ન વક્ખતિ ‘‘ઇતો ઉત્તરી’’તિઆદિના પગેવ અતિદેસસ્સ કતત્તા, તસ્મા પુરિમોયેવ પુરેજાતતોપીતિ વુત્તઅત્થોયેવ અધિપ્પેતો.

‘‘મગ્ગપચ્ચયતં અવિજહન્તોવા’’તિ ઇમિના ચ મગ્ગપચ્ચયો વુત્તોતિ ‘‘મગ્ગવજ્જાનં નવન્ન’’ન્તિ વુત્તં પચ્છિમપાઠે, પુરિમપાઠે પન ‘‘મગ્ગપચ્ચયતં અવિજહન્તોવા’’તિ વુત્તત્તા એવ મગ્ગપચ્ચયેન સદ્ધિં સહજાતાદિપચ્ચયા ગહેતબ્બાતિ ‘‘દસન્ન’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ પચ્છિમપાઠે ‘‘એકાદસહાકારેહી’’તિ વત્તબ્બં, પુરિમપાઠે ‘‘દ્વાદસહી’’તિ.

સમનન્તરનિરુદ્ધતાય આરમ્મણભાવેન ચાતિ વિજ્જમાનમ્પિ વિસેસમનામસિત્વા કેવલં સમનન્તરનિરુદ્ધતાય આરમ્મણભાવેન, ન ચ સમનન્તરનિરુદ્ધતાઆરમ્મણભાવસામઞ્ઞેનાતિ અત્થો. ‘‘ઇમિના ઉપાયેના’’તિ પચ્ચયસભાગતાદસ્સનેન પચ્ચયવિસભાગતાદસ્સનેન ચ વુત્તં પદદ્વયં એકજ્ઝં કત્વા પદુદ્ધારો કતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘હેતુઆદીનં સહજાતાનં…પે… યોજેતબ્બા’’તિ આહ. હેતુઆરમ્મણાદીનં સહજાતાસહજાતભાવેન અઞ્ઞમઞ્ઞવિસભાગતાતિ યોજના. એવમાદિનાતિ આદિ-સદ્દેન પુરેજાતાનં ચક્ખાદીનં રૂપાદીનઞ્ચ પુરેજાતભાવેન સભાગતા, પવત્તિયં વત્થુખન્ધાદીનં પુરેજાતપચ્છાજાતાનં પુરેજાતપચ્છાજાતભાવેન વિસભાગતાતિ એવમાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. હેતુનહેતુઆદિભાવતોપિ ચેત્થ યુગળકતો વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો. હેતુપચ્ચયો હિ હેતુભાવેન પચ્ચયો, ઇતરે તદઞ્ઞભાવેન. એવમિતરેસુપિ યથારહં યુગળકતો વેદિતબ્બો.

ઉભયપ્પધાનતાતિ જનનોપત્થમ્ભનપ્પધાનતા. ઠાનન્તિ પદસ્સ અત્થવચનં કારણભાવોતિ વિનાપિ ભાવપચ્ચયં ભાવપચ્ચયસ્સ અત્થો ઞાયતીતિ. ઉપનિસ્સયં ભિન્દન્તેનાતિ અનન્તરૂપનિસ્સયપકતૂપનિસ્સયવિભાગેન વિભજન્તેન. તયોપિ ઉપનિસ્સયા વત્તબ્બા ઉપનિસ્સયવિભાગભાવતો. ઉપનિસ્સયગ્ગહણમેવ કાતબ્બં સામઞ્ઞરૂપેન. તત્થાતિ એવમવટ્ઠિતે અનન્તરૂપનિસ્સયપકતૂપનિસ્સયોતિ ભિન્દનં વિભાગકરણં યદિ પકતૂપનિસ્સયસ્સ રૂપાનં પચ્ચયત્તાભાવદસ્સનત્થં, નનુ આરમ્મણૂપનિસ્સયઅનન્તરૂપનિસ્સયાપિ રૂપાનં પચ્ચયા ન હોન્તિયેવાતિ? સચ્ચં ન હોન્તિ, તે પન દસ્સિતનયાતિ તદેકદેસેન ઇતરમ્પિ દસ્સિતમેવ હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘આરમ્મણં…પે… દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ આહ. તંસમાનગતિકત્તાતિ તેહિ અનન્તરાદીહિ સમાનગતિકત્તા અરૂપાનંયેવ પચ્ચયભાવતો. તન્તિ પુરેજાતપચ્ચયં. તત્થાતિ અનન્તરાદીસુ પઠિત્વા.

પચ્ચયનિદ્દેસપકિણ્ણકવિનિચ્છયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.