નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

અભિધમ્માવતારો

ગન્થારમ્ભકથા

૧. અનન્તકરુણાપઞ્ઞં, તથાગતમનુત્તરં;

વન્દિત્વા સિરસા બુદ્ધં, ધમ્મં સાધુગણમ્પિ ચ.

૨. પણ્ડુકમ્બલનામાય, સિલાયાતુલવિક્કમો;

નિસિન્નો દેવરાજસ્સ, વિમલે સીતલે તલે.

૩. યં દેવદેવો દેવાનં, દેવદેવેહિ પૂજિતો;

દેસેસિ દેવલોકસ્મિં, ધમ્મં દેવપુરક્ખતો.

૪. તત્થાહં પાટવત્થાય, ભિક્ખૂનં પિટકુત્તમે;

અભિધમ્માવતારન્તુ, મધુરં મતિવડ્ઢનં.

૫. તાળં મોહકવાટસ્સ, વિઘાટનમનુત્તરં;

ભિક્ખૂનં પવિસન્તાનં, અભિધમ્મમહાપુરં.

૬. સુદુત્તરં તરન્તાનં, અભિધમ્મમહોદધિં;

સુદુત્તરં તરન્તાનં, તરંવ મકરાકરં.

૭. આભિધમ્મિકભિક્ખૂનં, હત્થસારમનુત્તરં;

પવક્ખામિ સમાસેન, તં સુણાથ સમાહિતા.

૧. પઠમો પરિચ્છેદો

ચિત્તનિદ્દેસો

૮. ચિત્તં ચેતસિકં રૂપં, નિબ્બાનન્તિ નિરુત્તરો;

ચતુધા દેસયી ધમ્મે, ચતુસચ્ચપ્પકાસનો.

તત્થ ચિત્તન્તિ વિસયવિજાનનં ચિત્તં, તસ્સ પન કો વચનત્થો? વુચ્ચતે – સબ્બસઙ્ગાહકવસેન પન ચિન્તેતીતિ ચિત્તં, અત્તસન્તાનં વા ચિનોતીતિપિ ચિત્તં.

૯. વિચિત્તકરણા ચિત્તં, અત્તનો ચિત્તતાય વા;

પઞ્ઞત્તિયમ્પિ વિઞ્ઞાણે, વિચિત્તે ચિત્તકમ્મકે;

ચિત્તસમ્મુતિ દટ્ઠબ્બા, વિઞ્ઞાણે ઇધ વિઞ્ઞુના.

તં પન સારમ્મણતો એકવિધં, સવિપાકાવિપાકતો દુવિધં. તત્થ સવિપાકં નામ કુસલાકુસલં, અવિપાકં અબ્યાકતં. કુસલાકુસલાબ્યાકતજાતિભેદતો તિવિધં.

તત્થ કુસલન્તિ પનેતસ્સ કો વચનત્થો?

૧૦. કુચ્છિતાનં સલનતો, કુસાનં લવનેન વા;

કુસેન લાતબ્બત્તા વા, કુસલન્તિ પવુચ્ચતિ.

૧૧. છેકે કુસલસદ્દોયં, આરોગ્યે અનવજ્જકે;

દિટ્ઠો ઇટ્ઠવિપાકેપિ, અનવજ્જાદિકે ઇધ.

તસ્મા અનવજ્જઇટ્ઠવિપાકલક્ખણં કુસલં, અકુસલવિદ્ધંસનરસં, વોદાનપચ્ચુપટ્ઠાનં. વજ્જપટિપક્ખત્તા અનવજ્જલક્ખણં વા કુસલં, વોદાનભાવરસં, ઇટ્ઠવિપાકપચ્ચુપટ્ઠાનં, યોનિસોમનસિકારપદટ્ઠાનં. સાવજ્જાનિટ્ઠવિપાકલક્ખણમકુસલં. તદુભયવિપરીતલક્ખણમબ્યાકતં, અવિપાકારહં વા.

તત્થ કુસલચિત્તં એકવીસતિવિધં હોતિ, તદિદં ભૂમિતો ચતુબ્બિધં હોતિ – કામાવચરં, રૂપાવચરં, અરૂપાવચરં, લોકુત્તરઞ્ચેતિ.

તત્થ કામાવચરકુસલચિત્તં ભૂમિતો એકવિધં, સવત્થુકાવત્થુકભેદતો દુવિધં, હીનમજ્ઝિમપણીતભેદતો તિવિધં, સોમનસ્સુપેક્ખાઞાણપ્પયોગભેદતો અટ્ઠવિધં હોતિ. સેય્યથિદં – સોમનસ્સસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં અસઙ્ખારિકમેકં, સસઙ્ખારિકમેકં, સોમનસ્સસહગતં ઞાણવિપ્પયુત્તં અસઙ્ખારિકમેકં, સસઙ્ખારિકમેકં, ઉપેક્ખાસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં અસઙ્ખારિકમેકં, સસઙ્ખારિકમેકં, ઉપેક્ખાસહગતં ઞાણવિપ્પયુત્તં અસઙ્ખારિકમેકં, સસઙ્ખારિકમેકન્તિ ઇદં અટ્ઠવિધમ્પિ કામાવચરકુસલચિત્તં નામ.

૧૨. ઉદ્દાનતો દુવે કામા, ક્લેસવત્થુવસા પન;

કિલેસો છન્દરાગોવ, વત્થુ તેભૂમવટ્ટકં.

૧૩. કિલેસકામો કામેતિ, વત્થુ કામીયતીતિ ચ;

સિજ્ઝતિ દુવિધોપેસ, કામો વો કારકદ્વયે.

૧૪. યસ્મિં પન પદેસે સો, કામોયં દુવિધોપિ ચ;

સમ્પત્તીનં વસેનાવ-ચરતીતિ ચ સો પન.

૧૫. પદેસો ચતુપાયાનં, છન્નં દેવાનમેવ ચ;

મનુસ્સાનં વસેનેવ, એકાદસવિધો પન.

૧૬. કામોવચરતીતેત્થ, કામાવચરસઞ્ઞિતો;

અસ્સાભિલક્ખિતત્તા હિ, સસત્થાવચરો વિય.

૧૭. સ્વાયં રૂપભવો રૂપં, એવં કામોતિ સઞ્ઞિતો;

ઉત્તરસ્સ પદસ્સેવ, લોપં કત્વા ઉદીરિતો.

૧૮. તસ્મિં કામે ઇદં ચિત્તં, સદાવચરતીતિ ચ;

કામાવચરમિચ્ચેવં, કથિતં કામઘાતિના.

૧૯. પટિસન્ધિં ભવે કામે, અવચારયતીતિ વા;

કામાવચરમિચ્ચેવં, પરિયાપન્નન્તિ તત્ર વા.

૨૦. ઇદં અટ્ઠવિધં ચિત્તં, કામાવચરસઞ્ઞિતં;

દસપુઞ્ઞક્રિયવત્થુ-વસેનેવ પવત્તતિ.

૨૧. દાનં સીલં ભાવના પત્તિદાનં,

વેય્યાવચ્ચં દેસના ચાનુમોદો;

દિટ્ઠિજ્જુત્તં સંસુતિચ્ચાપચાયો,

ઞેય્યો એવં પુઞ્ઞવત્થુપ્પભેદો.

૨૨. ગચ્છન્તિ સઙ્ગહં દાને, પત્તિદાનાનુમોદના;

તથા સીલમયે પુઞ્ઞે, વેય્યાવચ્ચાપચાયના.

૨૩. દેસના સવનં દિટ્ઠિ-ઉજુકા ભાવનામયે;

પુન તીણેવ સમ્ભોન્તિ, દસ પુઞ્ઞક્રિયાપિ ચ.

૨૪. સબ્બાનુસ્સતિપુઞ્ઞઞ્ચ, પસંસા સરણત્તયં;

યન્તિ દિટ્ઠિજુકમ્મસ્મિં, સઙ્ગહં નત્થિ સંસયો.

૨૫. પુરિમા મુઞ્ચના ચેવ, પરા તિસ્સોપિ ચેતના;

હોતિ દાનમયં પુઞ્ઞં, એવં સેસેસુ દીપયે.

ઇદાનિ અસ્સ પનટ્ઠવિધસ્સાપિ કામાવચરકુસલચિત્તસ્સ અયમુપ્પત્તિક્કમો વેદિતબ્બો. યદા હિ યો દેય્યધમ્મપ્પટિગ્ગાહકાદિસમ્પત્તિં, અઞ્ઞં વા સોમનસ્સહેતું આગમ્મ હટ્ઠપહટ્ઠો ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિ આદિનયપ્પવત્તં સમ્માદિટ્ઠિં પુરક્ખત્વા પરેહિ અનુસ્સાહિતો દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોતિ, તદાસ્સ સોમનસ્સસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં અસઙ્ખારિકં પઠમં મહાકુસલચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. યદા પન વુત્તનયેનેવ હટ્ઠપહટ્ઠો સમ્માદિટ્ઠિં પુરક્ખત્વા પરેહિ ઉસ્સાહિતો કરોતિ, તદાસ્સ તમેવ ચિત્તં સસઙ્ખારિકં હોતિ. ઇમસ્મિં પનત્થે સઙ્ખારોતિ અત્તનો વા પરસ્સ વા પવત્તસ્સ પુબ્બપ્પયોગસ્સાધિવચનં. યદા પન ઞાતિજનસ્સ પટિપત્તિદસ્સનેન જાતપરિચયા બાલકા ભિક્ખૂ દિસ્વા સોમનસ્સજાતા સહસા યં કિઞ્ચિ હત્થગતં દદન્તિ વા વન્દન્તિ વા, તદા તેસં તતિયચિત્તમુપ્પજ્જતિ. યદા પન તે ‘‘દેથ વન્દથ, અય્યે’’તિ વદન્તિ, એવં ઞાતિજનેન ઉસ્સાહિતા હુત્વા હત્થગતં દદન્તિ વા વન્દન્તિ વા, તદા તેસં ચતુત્થચિત્તમુપ્પજ્જતિ. યદા પન દેય્યધમ્મપ્પટિગ્ગાહકાદીનં અસમ્પત્તિં વા અઞ્ઞેસં વા સોમનસ્સહેતૂનં અભાવં આગમ્મ ચતૂસુપિ વિકપ્પેસુ સોમનસ્સરહિતા હોન્તિ, તદા સેસાનિ ચત્તારિ ઉપેક્ખાસહગતાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. એવં સોમનસ્સુપેક્ખાઞાણપ્પયોગભેદતો અટ્ઠવિધં કામાવચરકુસલચિત્તં વેદિતબ્બં.

૨૬. દસપુઞ્ઞક્રિયાદીનં, વસેન ચ બહૂનિપિ;

એતાનિ પન ચિત્તાનિ, ભવન્તીતિ પકાસયે.

૨૭. સત્તરસ સહસ્સાનિ, દ્વે સતાનિ અસીતિ ચ;

કામાવચરપુઞ્ઞાનિ, ભવન્તીતિ વિનિદ્દિસે.

તં પન યથાનુરૂપં કામાવચરસુગતિયં ભવભોગસમ્પત્તિં અભિનિપ્ફાદેતિ.

ઇતરેસુ પન રૂપાવચરકુસલચિત્તં સવત્થુકતો એકવિધં, દ્વીસુ ભવેસુ ઉપ્પજ્જનતો દુવિધં, હીનમજ્ઝિમપણીતભેદતો તિવિધં, પટિપદાદિભેદતો ચતુબ્બિધં, ઝાનઙ્ગયોગભેદતો પઞ્ચવિધં. સેય્યથિદં – કામચ્છન્દબ્યાપાદથિનમિદ્ધઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચવિચિકિચ્છાવિપ્પહીનં વિતક્કવિચારપીતિસુખચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં પઠમં, વિતક્કવિપ્પહીનં વિચારપીતિસુખચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં દુતિયં, વિતક્કવિચારવિપ્પહીનં પીતિસુખચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં તતિયં, વિતક્કવિચારપીતિવિપ્પહીનં સુખચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં ચતુત્થં, વિતક્કવિચારપીતિસુખવિપ્પહીનં ઉપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં પઞ્ચમન્તિ ઇદં પઞ્ચવિધં રૂપાવચરકુસલચિત્તં નામ.

તં પન યથાસમ્ભવં પથવીકસિણાદીસુ આરમ્મણેસુ પવત્તિવસેન અનેકવિધં હોતિ. સબ્બં પનેતં રૂપાવચરભાવનાપુઞ્ઞવસપ્પવત્તં યથાનુરૂપં રૂપાવચરૂપપત્તિનિપ્ફાદકં હોતિ. એવં તાવ રૂપાવચરકુસલં વેદિતબ્બં.

સેસેસુ પન દ્વીસુ અરૂપાવચરકુસલચિત્તં તાવ ઉપેક્ખાવેદનાયોગભેદતો એકવિધં, સવત્થુકાવત્થુકભેદતો દુવિધં, હીનમજ્ઝિમપણીતભેદતો તિવિધં, આરમ્મણભેદતો ચતુબ્બિધં. કસિણુગ્ઘાટિમાકાસં, તત્થ પવત્તવિઞ્ઞાણં, તસ્સ અપગમો, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનન્તિ ઇદમસ્સ ચતુબ્બિધમારમ્મણં. યથાપટિપાટિયા એતસ્સારમ્મણસ્સ ભેદતો ચતુબ્બિધં હોતિ. સેય્યથિદં – સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞાસહગતં, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞાસહગતં, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાસહગતં, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાસહગતન્તિ ઇદં ચતુબ્બિધં અરૂપાવચરકુસલચિત્તં નામ. સબ્બં પનેતં અરૂપાવચરભાવનાપુઞ્ઞવસપ્પવત્તં યથાનુરૂપં અરૂપૂપપત્તિનિપ્ફાદકં હોતિ. એવં અરૂપાવચરકુસલચિત્તં વેદિતબ્બં.

ઇતરં પન લોકુત્તરકુસલચિત્તં નિબ્બાનારમ્મણતો એકવિધં, નિયતાનિયતવત્થુકભેદતો દુવિધં, તીહિ વિમોક્ખમુખેહિ પત્તબ્બતો તિવિધં, ચતુમગ્ગયોગભેદતો ચતુબ્બિધં. સેય્યથિદં – સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસસઞ્ઞોજનપ્પહાનકરં સોતાપત્તિમગ્ગચિત્તં, રાગદોસમોહાનં તનુત્તકરં સકદાગામિમગ્ગચિત્તં, કામરાગબ્યાપાદાનં નિરવસેસપ્પહાનકરં અનાગામિમગ્ગચિત્તં, રૂપરાગઅરૂપરાગમાનઉદ્ધચ્ચઅવિજ્જાપહાનકરં અરહત્તમગ્ગચિત્તન્તિ ઇદં ચતુબ્બિધં લોકુત્તરકુસલચિત્તં નામ. એકેકં પનેત્થ ઝાનઙ્ગયોગભેદતો પઞ્ચવિધં હોતિ, તસ્મા વીસતિવિધં હોતિ. સબ્બં પનેતં લોકુત્તરભાવનાપુઞ્ઞવસપ્પવત્તં મગ્ગાનુરૂપફલપ્પવત્તિયા ચત્તારો અરિયપુગ્ગલે અભિનિપ્ફાદેતિ. એવં લોકુત્તરકુસલં વેદિતબ્બં.

૨૮. કામે અટ્ઠેવ રૂપે ચ, પઞ્ચ ચત્તારિરૂપિસુ;

ચત્તારાનુત્તરાનેવં, કુસલાનેકવીસતિ.

૨૯. કુસલાકુસલાપગતેન સતા,

કુસલે કુસલેન ચ યં કુસલં;

ચતુભૂમિગતં મુનિના વસિના,

લપિતં લપિતં સકલમ્પિ મયા.

અકુસલં પન ભૂમિતો એકવિધં કામાવચરમેવ, નિયતાનિયતવત્થુવસેન ચ એકહેતુકદુહેતુકવસેન ચ પટિસન્ધિજનકાજનકવસેન ચ દુવિધં, તીહિ વેદનાહિ યોગતો ચ લોભમૂલં દોસમૂલં મોહમૂલન્તિ મૂલતો ચ તિવિધં હોતિ. તત્થ લોભમૂલં પન સોમનસ્સુપેક્ખાદિટ્ઠિપ્પયોગભેદતો અટ્ઠવિધં હોતિ. સેય્યથિદં – સોમનસ્સસહગતં દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તં અસઙ્ખારિકમેકં, સસઙ્ખારિકમેકં, સોમનસ્સસહગતં દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તં અસઙ્ખારિકમેકં, સસઙ્ખારિકમેકં, ઉપેક્ખાસહગતં દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તં અસઙ્ખારિકમેકં, સસઙ્ખારિકમેકં, ઉપેક્ખાસહગતં દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તં અસઙ્ખારિકમેકં, સસઙ્ખારિકમેકન્તિ.

યદા હિ ‘‘નત્થિ કામેસુ આદીનવો’’તિઆદિના નયેન મિચ્છાદિટ્ઠિં પુરક્ખત્વા કેવલં હટ્ઠતુટ્ઠો કામે વા પરિભુઞ્જતિ, દિટ્ઠમઙ્ગલાદીનિ વા સારતો પચ્ચેતિ સભાવતિક્ખેનેવ અનુસ્સાહિતેન ચિત્તેન, તદાસ્સ પઠમં અકુસલચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. યદા પન મન્દેન સમુસ્સાહિતેન, તદા દુતિયં. યદા મિચ્છાદિટ્ઠિં અપુરક્ખત્વા કેવલં હટ્ઠતુટ્ઠો મેથુનં ધમ્મં વા પરિભુઞ્જતિ, પરસમ્પત્તિં વા અભિજ્ઝાયતિ, પરસ્સ ભણ્ડં વા હરતિ સભાવતિક્ખેનેવ અનુસ્સાહિતેન ચિત્તેન, તદા તતિયં. યદા મન્દેન સમુસ્સાહિતેન, તદા ચતુત્થં ઉપ્પજ્જતિ. યદા પન કામાનં વા અસમ્પત્તિં આગમ્મ અઞ્ઞેસં વા સોમનસ્સહેતૂનં અભાવેન ચતૂસુપિ વિકપ્પેસુ સોમનસ્સરહિતા હોન્તિ, તદા સેસાનિ ચત્તારિ ઉપેક્ખાસહગતાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ. એવં સોમનસ્સુપેક્ખાદિટ્ઠિપ્પયોગભેદતો અટ્ઠવિધં લોભમૂલં વેદિતબ્બં.

દોસમૂલં પન એકન્તસવત્થુકતો એકવિધં, અસઙ્ખારસસઙ્ખારભેદતો દુવિધં દોમનસ્સસહગતં પટિઘસમ્પયુત્તં અસઙ્ખારં, સસઙ્ખારન્તિ. અસ્સ પન પાણાતિપાતાદીસુ તિક્ખમન્દપ્પવત્તિકાલે ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બા.

મોહમૂલમ્પિ વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચયોગતો દુવિધં હોતિ ઉપેક્ખાસહગતં વિચિકિચ્છાસમ્પયુત્તં, ઉપેક્ખાસહગતં ઉદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તન્તિ. તસ્સ અસન્નિટ્ઠાનવિક્ખેપકાલેસુ પવત્તિ વેદિતબ્બાતિ.

એવં તાવ દ્વાદસવિધં અકુસલચિત્તં વેદિતબ્બં, સબ્બં પનેતં યથાનુરૂપં અપાયેસુ ઉપપત્તિયા, સુગતિયમ્પિ દુક્ખવિસેસસ્સ અભિનિપ્ફાદકં હોતિ.

૩૦. લોભમૂલવસેનટ્ઠ, દોસમૂલવસા દુવે;

મોહમૂલવસેન દ્વે, એવં દ્વાદસધા સિયું.

૩૧. પાપાપાપેસ્વપાપેન, યં વુત્તં પાપમાનસં;

પાપાપાપપ્પહીનેન, તં મયા સમુદાહટં.

ઇતરં પન અબ્યાકતમવિપાકારહતો એકવિધં હોતિ, જાતિભેદતો દુવિધં વિપાકચિત્તં કિરિયચિત્તન્તિ. તત્થ વિપાકચિત્તં ભૂમિભેદતો ચતુબ્બિધં કામાવચરં રૂપાવચરં અરૂપાવચરં લોકુત્તરન્તિ. તત્થ કામાવચરં દુવિધં કુસલવિપાકં અકુસલવિપાકન્તિ. કુસલવિપાકં દુવિધં સહેતુકમહેતુકઞ્ચેતિ.

તત્થ સહેતુકવિપાકચિત્તં સકકુસલં વિય સોમનસ્સુપેક્ખાઞાણપ્પયોગભેદતો અટ્ઠવિધં. સેય્યથિદં – સોમનસ્સસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં અસઙ્ખારં, સસઙ્ખારં, સોમનસ્સસહગતં ઞાણવિપ્પયુત્તં અસઙ્ખારં, સસઙ્ખારં, ઉપેક્ખાસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં અસઙ્ખારં, સસઙ્ખારં, ઉપેક્ખાસહગતં ઞાણવિપ્પયુત્તં અસઙ્ખારં, સસઙ્ખારન્તિ ઇદં અટ્ઠવિધં સહેતુકવિપાકં નામ.

યથા પનસ્સ કુસલં દાનાદિવસેન છસુ આરમ્મણેસુ પવત્તતિ, ન ઇદં તથા. ઇદં હિ પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિતદારમ્મણવસેન પરિત્તધમ્મપરિયાપન્નેસુયેવ છસુ આરમ્મણેસુ પવત્તતિ. સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચ વિસેસે અસતિપિ આદાસતલાદીસુ મુખનિમિત્તં વિય નિરુસ્સાહં વિપાકં, મુખં વિય સઉસ્સાહં કુસલન્તિ વેદિતબ્બં. ઇમેસં પન વિપચ્ચનટ્ઠાનં વેદિતબ્બં. ઇમાનિ હિ પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિતદારમ્મણાનિ હુત્વા વિપચ્ચન્તિ.

૩૨. કામાવચરદેવાનં, મનુસ્સાનં ઇમે પન;

દુહેતુકતિહેતૂનં, ભવન્તિ પટિસન્ધિયો.

૩૩. તતો પવત્તિયં હુત્વા, ભવઙ્ગં યાવતાયુકં;

બલવારમ્મણે હુત્વા, તદારમ્મણમેવ ચ.

૩૪. તતો મરણકાલસ્મિં, ચુતિ હુત્વા પવત્તરે;

એવં ચતૂસુ ઠાનેસુ, વિપચ્ચન્તીતિ નિદ્દિસે.

૩૫. સભૂમિકુસલેહેવ, મહાપાકા સમા વિના;

કમ્મદ્વારઞ્ચ કમ્મઞ્ચ, પુઞ્ઞાનં ક્રિયવત્થુકં.

૩૬. અવિઞ્ઞત્તિજનત્તા હિ, અવિપાકસભાવતો;

અપ્પવત્તનતો ચેવ, પાકા પુઞ્ઞેહિ નો સમા.

૩૭. પરિત્તારમ્મણત્તા હિ, તેસમેકન્તતો પન;

કરુણામુદિતા તેસુ, ન જાયન્તિ કદાચિપિ.

૩૮. તથા વિરતિયો તિસ્સો, ન પનેતેસુ જાયરે;

પઞ્ચ સિક્ખાપદા વુત્તા, કુસલાતિ હિ સત્થુના.

૩૯. તથાધિપતિનોપેત્થ, ન સન્તીતિ વિનિદ્દિસે;

છન્દાદીનિ ધુરં કત્વા, અનુપ્પજ્જનતો પન.

૪૦. અસઙ્ખારસસઙ્ખાર-વિધાનં પન પુઞ્ઞતો;

ઞેય્યં પચ્ચયતો ચેવ, વિપાકેસુ ચ વિઞ્ઞુના.

૪૧. હીનાદીનં વિપાકત્તા, પુઞ્ઞાનં પુઞ્ઞવાદિના;

હીનાદયો ભવન્તીતિ, વિપાકા પરિદીપિતા.

૪૨. ઇદં અટ્ઠવિધં ચિત્તં, એકન્તેન સવત્થુકં;

જાયતે કામલોકસ્મિં, ન પનઞ્ઞત્થ જાયતે.

એવં તાવ સહેતુકવિપાકચિત્તં વેદિતબ્બં.

અહેતુકવિપાકચિત્તં પન અલોભાદિહેતુવિરહિતં ઉપેક્ખાસહગતં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, ઉપેક્ખાસહગતં સોતવિઞ્ઞાણં, ઉપેક્ખાસહગતં ઘાનવિઞ્ઞાણં, ઉપેક્ખાસહગતં જિવ્હાવિઞ્ઞાણં, સુખસહગતં કાયવિઞ્ઞાણં, ઉપેક્ખાસહગતં અહેતુકમનોધાતુસમ્પટિચ્છનં, સોમનસ્સસહગતં અહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુસન્તીરણં, ઉપેક્ખાસહગતં અહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુસન્તીરણન્તિ ઇદં પન અટ્ઠવિધં અહેતુકવિપાકચિત્તં નામ.

ઇદં પન અટ્ઠવિધં નિયતવત્થુકતો એકવિધં, નિયતાનિયતારમ્મણતો દુવિધં. તત્થ વિઞ્ઞાણપઞ્ચકં નિયતારમ્મણં, સેસત્તયં અનિયતારમ્મણં. સુખસોમનસ્સુપેક્ખાવેદનાયોગતો તિવિધં. તત્થ સુખસહગતં કાયવિઞ્ઞાણં, દ્વિટ્ઠાનિકં સન્તીરણં સોમનસ્સુપેક્ખાયુત્તં, સેસમુપેક્ખાયુત્તન્તિ.

દિટ્ઠારમ્મણસુતારમ્મણમુતારમ્મણદિટ્ઠસુતમુતારમ્મણદિટ્ઠ-સુતમુતવિઞ્ઞાતારમ્મણવસેન પઞ્ચવિધં. તત્થ દિટ્ઠારમ્મણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, સુતારમ્મણં સોતવિઞ્ઞાણં, મુતારમ્મણં ઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણત્તયં, દિટ્ઠસુતમુતારમ્મણં મનોધાતુસમ્પટિચ્છનં, દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતારમ્મણં સેસમનોવિઞ્ઞાણધાતુદ્વયન્તિ.

વત્થુતો છબ્બિધં. કથં? ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ચક્ખુમેવ વત્થુ, તથા સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાનં સોતઘાનજિવ્હાકાયવત્થુ, અવસેસત્તયસ્સ હદયવત્થુમેવાતિ.

આરમ્મણતો સત્તવિધં હોતિ. કથં? રૂપારમ્મણમેવ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તથા સદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બારમ્મણાનિ પટિપાટિયા સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાનિ, રૂપાદિપઞ્ચારમ્મણા મનોધાતુ, સેસમનોવિઞ્ઞાણધાતુદ્વયં છળારમ્મણન્તિ.

તં સબ્બં પન અહેતુકવિપાકચિત્તં કિચ્ચતો અટ્ઠવિધં હોતિ. કથં? દસ્સનકિચ્ચં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, સવનઘાયનસાયનફુસનસમ્પટિચ્છનસન્તીરણતદારમ્મણકિચ્ચાનિ અવસેસાનિ.

તત્થ ચક્ખુતો પવત્તં વિઞ્ઞાણં, ચક્ખુમ્હિ સન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણન્તિ વા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તથા સોતવિઞ્ઞાણાદીનિ. તત્થ ચક્ખુસન્નિસ્સિતરૂપવિજાનનલક્ખણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, રૂપમત્તારમ્મણરસં, રૂપાભિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, રૂપારમ્મણાય કિરિયામનોધાતુયા અપગમપદટ્ઠાનં. તથા સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાનિ સોતાદિસન્નિસ્સિતસદ્દાદિવિજાનનલક્ખણાનિ, સદ્દાદિમત્તારમ્મણરસાનિ, સદ્દાદીસુ અભિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાનાનિ, સદ્દાદિઆરમ્મણાનં કિરિયામનોધાતૂનં અપગમપદટ્ઠાનાનિ. મનોધાતુસમ્પટિચ્છનં પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં અનન્તરા રૂપાદિવિજાનનલક્ખણં, રૂપાદિસમ્પટિચ્છનરસં, તથાભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં અપગમપદટ્ઠાનં.

સેસા પન દ્વે અહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુયો છળારમ્મણવિજાનનલક્ખણા, સન્તીરણાદિરસા, તથાભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, હદયવત્થુપદટ્ઠાનાતિ વેદિતબ્બા. તત્થ પઠમા એકન્તમિટ્ઠારમ્મણે પવત્તિસબ્ભાવતો સોમનસ્સયુત્તાવ હુત્વા પઞ્ચદ્વારે સન્તીરણકિચ્ચં સાધયમાના પઞ્ચસુ દ્વારેસુ ઠત્વા વિપચ્ચતિ, છસુ પન દ્વારેસુ બલવારમ્મણે તદારમ્મણં હુત્વા વિપચ્ચતિ. દુતિયા પન ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણે પવત્તિસબ્ભાવતો ઉપેક્ખાસહગતા હુત્વા સન્તીરણતદારમ્મણપટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિવસેન પવત્તનતો પઞ્ચસુ ઠાનેસુ વિપચ્ચતિ. કથં? મનુસ્સલોકે તાવ જચ્ચન્ધજચ્ચબધિરજચ્ચજળજચ્ચુમ્મત્તકપણ્ડકઉભતોબ્યઞ્જનનપુંસકાદીનં પટિસન્ધિગ્ગહણકાલે પટિસન્ધિ હુત્વા વિપચ્ચતિ. પટિસન્ધિયા વીતિવત્તાય પવત્તિયં યાવતાયુકં ભવઙ્ગં હુત્વા વિપચ્ચતિ. ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે પઞ્ચારમ્મણવીથિયા સન્તીરણં હુત્વા, બલવારમ્મણે છદ્વારે તદારમ્મણં હુત્વા, મરણકાલે ચુતિ હુત્વાતિ ઇમેસુ પન પઞ્ચસુ ઠાનેસુ વિપચ્ચતીતિ. એવં તાવ અહેતુકવિપાકચિત્તાનિ વેદિતબ્બાનિ.

૪૩. કામાવચરપુઞ્ઞસ્સ, વિપાકા હોન્તિ સોળસ;

તં તિહેતુકપુઞ્ઞસ્સ, વસેન પરિદીપયે.

ઇદાનિ રૂપાવચરવિપાકચિત્તાનિ વુચ્ચન્તિ. તાનિ નિયતવત્થુકતો એકવિધાનિ, ઝાનઙ્ગયોગભેદતો પઞ્ચવિધાનિ. કથં? વિતક્કવિચારપીતિસુખચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં પઠમં, વિચારપીતિસુખચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં દુતિયં, પીતિસુખચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં તતિયં, સુખચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં ચતુત્થં, ઉપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતાસમ્પયુત્તં પઞ્ચમન્તિ ઇમાનિ પઞ્ચપિ રૂપાવચરવિપાકચિત્તાનિ ઉપપત્તિયં પટિસન્ધિભવઙ્ગચુતિવસેન પવત્તન્તિ.

ઇદાનિ અરૂપાવચરવિપાકચિત્તાનિ વુચ્ચન્તિ. તાનિ સકકુસલાનિ વિય આરમ્મણભેદતો ચતુબ્બિધાનિ હોન્તિ. કથં? આકાસાનઞ્ચાયતનસઞ્ઞાસહગતં, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞાસહગતં, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાસહગતં, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાસહગતન્તિ ઇમાનિ ચત્તારિ અરૂપાવચરવિપાકચિત્તાનિ.

૪૪. કુસલાનુગતં કત્વા, ભાજિતં કિં મહગ્ગતં;

કામાવચરપુઞ્ઞંવ, નાસમાનફલં યતો.

૪૫. અત્તનો કુસલેહેવ, સમાનં સબ્બથા ઇદં;

ગજાદીનં યથા છાયા, ગજાદિસદિસા તથા.

૪૬. કામાવચરપુઞ્ઞંવ, નાપરાપરિયવેદનં;

ઝાના અપરિહીનસ્સ, સત્તસ્સ ભવગામિનો.

૪૭. કુસલાનન્તરંયેવ, ફલં ઉપ્પજ્જતીતિ ચ;

ઞાપનત્થં પનેતસ્સ, કુસલાનુગતં કતં.

૪૮. પટિપ્પદાક્કમો ચેવ, હીનાદીનઞ્ચ ભેદતો;

ઝાનાગમનતો ચેત્થ, વેદિતબ્બો વિભાવિના.

૪૯. અભાવોધિપતીનઞ્ચ, અયમેવ વિસેસકો;

સેસં સબ્બં ચ સેસેન, કુસલેન સમં મતં. –

એવં રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકા વેદિતબ્બા.

ઇદાનિ લોકુત્તરવિપાકચિત્તાનિ હોન્તિ. તાનિ ચતુમગ્ગયુત્તચિત્તફલત્તા ચતુબ્બિધાનિ હોન્તિ. કથં? સોતાપત્તિમગ્ગફલચિત્તં, સકદાગામિમગ્ગફલચિત્તં, અનાગામિમગ્ગફલચિત્તં, અરહત્તમગ્ગફલચિત્તન્તિ. એવં પનેત્થ એકેકં ઝાનઙ્ગયોગભેદતો પઞ્ચવિધં, પુન મગ્ગવીથિફલસમાપત્તિવસેન પવત્તિતો દુવિધં. એવં લોકુત્તરકુસલવિપાકચિત્તાનિ વેદિતબ્બાનિ.

૫૦. સુઞ્ઞતં અનિમિત્તન્તિ, તથાપણિહિતન્તિપિ;

એતાનિ તીણિ નામાનિ, મગ્ગસ્સાનન્તરે ફલે.

૫૧. લબ્ભન્તિ પરભાગસ્મિં, વળઞ્જનફલેસુ ન;

વિપસ્સનાવસેનેવ, તાનિ નામાનિ લબ્ભરે.

૫૨. હોન્તિ સાધિપતીનેવ, લોકુત્તરફલાનિ તુ;

વિપાકેધિપતી નત્થિ, ઠપેત્વા તુ અનાસવે.

૫૩. અત્તનો મગ્ગભાવેન, મગ્ગો ‘‘મગ્ગો’’તિ વુચ્ચતિ;

ફલં મગ્ગમુપાદાય, મગ્ગો નામાતિ વુચ્ચતિ. –

એવં લોકુત્તરવિપાકા વેદિતબ્બા.