નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

અભિધમ્મપિટકે

પઞ્ચપકરણ-અનુટીકા

ધાતુકથાપકરણ-અનુટીકા

ગન્થારમ્ભવણ્ણના

ધાતુકથાપકરણદેસનાય દેસદેસકપરિસાપદેસા વુત્તપ્પકારા એવાતિ કાલાપદેસં દસ્સેન્તો ‘‘ધાતુકથાપકરણં દેસેન્તો’’તિઆદિમાહ. ‘‘તસ્સેવ અનન્તરં અદેસયી’’તિ હિ ઇમિના વિભઙ્ગાનન્તરં ધાતુકથા દેસિતાતિ તસ્સા દેસનાકાલો અપદિટ્ઠો હોતિ. યે પન ‘‘વિભઙ્ગાનન્તરં કથાવત્થુપકરણં દેસિત’’ન્તિ વદન્તિ, તેસં વાદં પટિક્ખિપન્તો ‘‘વિભઙ્ગાનન્તરં…પે… દસ્સેતુ’’ન્તિ આહ.

‘‘કામા તે પઠમા સેના’’તિઆદિવચનતો (સુ. નિ. ૪૩૮; મહાનિ. ૨૮; ચૂળનિ. નન્દમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૪૭) કિલેસવિદ્ધંસનમ્પિ દેવપુત્તમારસ્સ બલવિધમનન્તિ સક્કા વત્તું, ‘‘અપ્પવત્તિકરણવસેન કિલેસાભિસઙ્ખારમારાન’’ન્તિ પન વુચ્ચમાનત્તા ખન્તિબલસદ્ધાબલાદિઆનુભાવેન ઉસ્સાહપરિસાબલભઞ્જનમેવ દેવપુત્તમારસ્સ બલવિદ્ધંસનં દટ્ઠબ્બં. વિસયાતિક્કમનં કામધાતુસમતિક્કમો. સમુદયપ્પહાનપરિઞ્ઞાવસેનાતિ પહાનાભિસમયપરિઞ્ઞાભિસમયાનં વસેન. નનુ ચેતં પઞ્ચન્નં મારાનં ભઞ્જનં સાવકેસુપિ લબ્ભતેવાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘પરૂપનિસ્સયરહિત’’ન્તિઆદિ. વીરસ્સ ભાવો વીરિયન્તિ કત્વા વુત્તં ‘‘મહાવીરિયોતિ મહાવીરો’’તિ. મહાવીરિયતા ચ પરિપુણ્ણવીરિયપારમિતાય ચતુરઙ્ગસમન્નાગતવીરિયાધિટ્ઠાનેન અનઞ્ઞસાધારણચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનસમ્પત્તિયા ચ વેદિતબ્બા. તતો એવ હિસ્સ વીરિયાહાનિસિદ્ધિપીતિ.

ખન્ધાદિકે ધમ્મે અધિટ્ઠાય નિસ્સાય વિસયં કત્વા અભિધમ્મકથા પવત્તાતિ આહ ‘‘અભિધમ્મકથાધિટ્ઠાનટ્ઠેન વા’’તિ. તેસં કથનતોતિ તેસં ખન્ધાદીનં કથાભાવતો. એતેન અત્થવિસેસસન્નિસ્સયો બ્યઞ્જનસમુદાયો પકરણન્તિ વુત્તં હોતિ. અથ વા ધાતુયો કથીયન્તિ એત્થ, એતેન વાતિ ધાતુકથા, તથાપવત્તો બ્યઞ્જનત્થસમુદાયો. યદિ એવં સત્તન્નમ્પિ પકરણાનં ધાતુકથાભાવો આપજ્જતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘યદિપી’’તિઆદિ. તત્થ સાતિસયન્તિ સવિસેસં વિચિત્તાતિરેકવસેન અનવસેસતો ચ દેસનાય પવત્તત્તા. તથા હિ વુત્તં ‘‘સબ્બાપિ ધમ્મસઙ્ગણી ધાતુકથાય માતિકા’’તિ (ધાતુ. ૫). તેનેવાહ ‘‘એકદેસકથનમેવ હિ અઞ્ઞત્થ કત’’ન્તિ.

ઇદાનિ સાસને યેસુ ધાતુ-સદ્દો નિરુળ્હો, તેસં વસેન અઞ્ઞેહિપિ અસાધારણં ઇમસ્સ પકરણસ્સ ધાતુકથાભાવં દસ્સેન્તો ‘‘ખન્ધાયતનધાતૂહિ વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ ખન્ધાયતનધાતૂસુ. મહન્તો પભેદાનુગતો વિસયો એતાસન્તિ મહાવિસયા, ધાતુયો, ન ખન્ધાયતનાનિ અપ્પતરપદત્તા. યેન વા સભાવેન ધમ્મા સઙ્ગહાસઙ્ગહસમ્પયોગવિપ્પયોગેહિ ઉદ્દેસનિદ્દેસે લભન્તિ, સો સભાવો ધાતુ. સા ધાતુ ઇધ સાતિસયં દેસિતાતિ સવિસેસં ધાતુયા કથનતો ઇદં પકરણં ‘‘ધાતુકથા’’તિ વુત્તં. સભાવત્થો હિ અયં ધાતુ-સદ્દો ‘‘ધાતુસો, ભિક્ખવે, સત્તા સંસન્દન્તી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૯૮) વિય. ધાતુભેદન્તિ ધાતુવિભાગં. પકરણન્તિ વચનસેસો. કુતો પકરણ-સદ્દો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘સત્તન્નં પકરણાનં કમેન વણ્ણનાય પવત્તત્તા’’તિ. તેન યોજનં કત્વાતિ તેન પકરણ-સદ્દેન ‘‘ધાતુકથાવ પકરણં ધાતુકથાપકરણ’’ન્તિ યોજનં કત્વા. તં દીપનન્તિ તં ધાતુકથાપકરણસ્સ અત્થદીપનં, અત્થદીપનાકારેન પવત્તં વણ્ણનં. ‘‘અત્થં દીપયિસ્સામી’’તિ વત્વા ‘‘તં સુણાથા’’તિ વદન્તો સોતદ્વારાનુસારેન તત્થ ઉપધારણે નિયોજેતીતિ આહ ‘‘તંદીપનવચનસવનેન ઉપધારેથાતિ અત્થો’’તિ.

ગન્થારમ્ભવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧. માતિકાવણ્ણના

૧. નયમાતિકાવણ્ણના

૧. ચુદ્દસવિધેનાતિ ચુદ્દસપ્પકારેન, ચુદ્દસહિ પદેહીતિ અત્થો. તત્થ ‘‘સઙ્ગહો અસઙ્ગહો’’તિ ઇદમેકં પદં, તથા ‘‘સમ્પયોગો વિપ્પયોગો’’તિ. ‘‘સઙ્ગહિતેન સમ્પયુત્તં વિપ્પયુત્ત’’ન્તિઆદીનિ પન તીણિ તીણિ પદાનિ એકેકં પદં. ઇતરેસુ પદવિભાગો સુવિઞ્ઞેય્યોવ. એતેહીતિ સઙ્ગહાદિપ્પકારેહિ. નયનં પાપનં, તં પન પવત્તનં ઞાપનઞ્ચ હોતીતિ ‘‘પવત્તીયતિ ઞાયન્તી’’તિ ચ દ્વિધાપિ અત્થો વુત્તો. નયા એવ ઉદ્દિસિયમાના માતિકા. અત્થદ્વયેપિ પવત્તનઞાણકિરિયાનં કરણભાવેન સઙ્ગહાદિપ્પકારા નયાતિ વુત્તા. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘ઇમિના સઙ્ગહાદિકેન નયેના’’તિ (ધાતુ. અટ્ઠ. ૧). પદાનન્તિ અત્થદીપકાનં વચનાનં. પજ્જતિ એતેન અત્થોતિ હિ પદં. પદાનન્તિ ચ સંસામિસમ્બન્ધે સામિવચનં, પકરણસ્સાતિ પન અવયવાવયવીસમ્બન્ધે.

૨. અબ્ભન્તરમાતિકાવણ્ણના

૨. તદત્થાનીતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદત્થાનિ. પટિચ્ચ સમુપ્પજ્જતિ સઙ્ખારાદિકં એતસ્માતિ હિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો, પચ્ચેકં અવિજ્જાદિકો પચ્ચયધમ્મો. તથા હિ વુત્તં સઙ્ખારપિટકે ‘‘દ્વાદસ પચ્ચયા, દ્વાદસ પટિચ્ચસમુપ્પાદા’’તિ. તેસન્તિ ખન્ધાદીનં. તથાદસ્સિતાનન્તિ ગણનુદ્દેસવિભાગમત્તેન દસ્સિતાનં. કસ્મા પનેત્થ પટિચ્ચસમુપ્પાદો દ્વાદસભાવેનેવ ગહિતો, નનુ તત્થ ભવો કમ્મભવાદિભેદેન, સોકાદયો ચ સરૂપતોયેવ ઇધ પાળિયં ગહિતાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં ‘‘પઞ્ચવીસાધિકેન પદસતેના’’તિ એવં વુત્તે અટ્ઠકથાવચને. કમ્મભવસ્સ ભાવનભાવેન, ઉપપત્તિભવસ્સ ભવનભાવેન. પદત્થતો પન કમ્મભવો ભવતિ એતસ્માતિ ભવો, ઇતરો ભવતિ, ભવનં વાતિ. તન્નિદાનદુક્ખભાવેનાતિ જરામરણનિદાનદુક્ખભાવેન.

‘‘સબ્બાપિ ધમ્મસઙ્ગણી ધાતુકથાય માતિકા’’તિ ઇદમ્પિ ધાતુકથાય માતિકાકિત્તનમેવાતિ ‘‘સબ્બાપિ…પે… માતિકાતિ અયં ધાતુકથામાતિકાતો બહિદ્ધા વુત્તા’’તિ વચનં અસમ્ભાવેન્તો ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. પકરણન્તરગતા વુત્તા ધાતુકથાય માતિકાભાવેનાતિ અત્થો. કામઞ્ચેત્થ માતિકાભાવેન વુત્તા, પકરણન્તરગતત્તા પન અઞ્ઞતો ગહેતબ્બરૂપા ઇતો બહિભૂતા નામ હોન્તિ, સરૂપતો ગહિતાવ પઞ્ચક્ખન્ધાતિઆદિકા અબ્ભન્તરા. તેનાહ ‘‘સરૂપતો દસ્સેત્વા ઠપિતત્તા’’તિ. માતિકાય અસઙ્ગહિતત્તાતિ માતિકાય સરૂપેન અસઙ્ગહિતત્તા, ન અઞ્ઞથા. ન હિ માતિકાય અસઙ્ગહિતો કોચિ પદત્થો અત્થિ. વિકિણ્ણભાવેનાતિ ખન્ધવિભઙ્ગાદીસુ વિસું વિસું કિણ્ણભાવેન વિસટભાવેન.

૩. નયમુખમાતિકાવણ્ણના

૩. નયાનં સઙ્ગહાદિપ્પકારવિસેસાનં પવત્તિ દેસના, તસ્સા વિનિગ્ગમટ્ઠાનતાય દ્વારં. યથાવુત્તધમ્મા યથારહં ખન્ધાયતનધાતુયો અરૂપિનો ચ ખન્ધાતિ તેસં ઉદ્દેસો નયમુખમાતિકા. તેનાહ ‘‘નયાન’’ન્તિઆદિ. વિયુજ્જનસીલા, વિયોગો વા એતેસં અત્થીતિ વિયોગિનો, તથા સહયોગિનો, સઙ્ગહાસઙ્ગહધમ્મા ચ વિયોગીસહયોગીધમ્મા ચ સઙ્ગહા…પે… ધમ્મા, સઙ્ગણ્હનાસઙ્ગણ્હનવસેન વિયુજ્જનસંયુજ્જનવસેન ચ પવત્તનકસભાવાતિ અત્થો. ચુદ્દસપીતિઆદિના તમેવત્થં પાકટતરં કરોતિ. યેહીતિ યેહિ ખન્ધાદીહિ અરૂપક્ખન્ધેહિ ચ. તે ચત્તારોતિ તે સઙ્ગહાદયો ચત્તારો. સચ્ચાદીહિપીતિ સચ્ચઇન્દ્રિયપટિચ્ચસમુપ્પાદાદીહિપિ સહ. યથાસમ્ભવન્તિ સમ્ભવાનુરૂપં, યં યં પદં સઙ્ગહિતો અસઙ્ગહિતોતિ ચ વત્તું યુત્તં, તં તન્તિ અત્થો.

સો પનાતિ સઙ્ગહાસઙ્ગહો. સઙ્ગાહકભૂતેહીતિ સઙ્ગહણકિરિયાય કત્તુભૂતેહિ. તેહીતિ સચ્ચાદીહિ. ન સઙ્ગહભૂતેહીતિ સઙ્ગહણકિરિયાય કરણભૂતેહિ સચ્ચાદીહિ સઙ્ગહાસઙ્ગહો ન વુત્તો. તત્થાપિ હિ ખન્ધાયતનધાતુયો એવ કરણભૂતાતિ દસ્સેતિ. ખન્ધાદીહેવ સઙ્ગહેહીતિ ખન્ધાદીહિયેવ સઙ્ગણ્હનકિરિયાય કરણભૂતેહિ, ‘‘ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા, આયતનસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા, ધાતુસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા, તે ધમ્મા ચતૂહિ ખન્ધેહિ, દ્વીહાયતનેહિ, અટ્ઠહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતા’’તિ સઙ્ગહાસઙ્ગહો નિયમેત્વા વુત્તો. તસ્માતિ યસ્મા સચ્ચાદીનિ સઙ્ગાહકભાવેન વુત્તાનિ, ન સઙ્ગહભાવેન, ખન્ધાદીનિયેવ ચ સઙ્ગહભાવેન વુત્તાનિ, તસ્મા.

કસ્મા પનેત્થ સચ્ચાદયો સઙ્ગહવસેન ન વુત્તાતિ? તથાદેસનાય અસમ્ભવતો. ન હિ સક્કા રૂપક્ખન્ધાદીનં સમુદયસચ્ચાદીહિ, સઞ્ઞાદીનં વા ઇન્દ્રિયાદીહિ સઙ્ગહનયેન પુચ્છિતું વિસ્સજ્જિતું વાતિ. તથા અરિયફલાદીસુ ઉપ્પન્નવેદનાદીનં સચ્ચવિનિમુત્તતાય ‘‘વેદનાક્ખન્ધો કતિહિ સચ્ચેહિ સઙ્ગહિતો’’તિ પુચ્છિત્વાપિ ‘‘એકેન સચ્ચેન સઙ્ગહિતો’’તિઆદિના નિયમેત્વા સઙ્ગહં દસ્સેતું ન સક્કાતિ. યથાસમ્ભવન્તિ યેહિ સમ્પયોગો, યેહિ ચ વિપ્પયોગો, તદનુરૂપં.

રૂપં રૂપેન નિબ્બાનેન વા વિપ્પયુત્તં ન હોતિ, નિબ્બાનં વા રૂપેન. કસ્મા? સમ્પયુત્તન્તિ અનાસઙ્કનીયસભાવત્તા. ચતુન્નઞ્હિ ખન્ધાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્પયોગીભાવતો ‘‘રૂપનિબ્બાનેહિપિ સો અત્થિ નત્થી’’તિ સિયા આસઙ્કા, તસ્મા તેસં ઇતરેહિ, ઇતરેસઞ્ચ તેહિ વિપ્પયોગો વુચ્ચતિ, ન પન રૂપસ્સ રૂપેન, નિબ્બાનેન વા, નિબ્બાનસ્સ વા રૂપેન કત્થચિ સમ્પયોગો અત્થીતિ તદાસઙ્કાભાવતો વિપ્પયોગોપિ રૂપસ્સ રૂપનિબ્બાનેહિ, નિબ્બાનસ્સ વા તેન ન વુચ્ચતિ, અરૂપક્ખન્ધેહિયેવ પન વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘ચતૂહેવા’’તિઆદિ. અનારમ્મણસ્સ ચક્ખાયતનાદિકસ્સ. અનારમ્મણઅનારમ્મણમિસ્સકેહીતિ અનારમ્મણેન સોતાયતનાદિના અનારમ્મણમિસ્સકેન ચ ધમ્માયતનાદિના. મિસ્સકસ્સ ધમ્માયતનાદિકસ્સ. અનારમ્મણઅનારમ્મણમિસ્સકેહિ ન હોતીતિ યોજેતબ્બં. યેસં પન યેહિ હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘અનારમ્મણસ્સ પના’’તિઆદિ વુત્તં. યથા હિ સારમ્મણસ્સ અનારમ્મણેન અનારમ્મણમિસ્સકેન ચ વિપ્પયોગો હોતિ, એવં સારમ્મણેનપિ સો હોતિયેવ. તેન વિય અનારમ્મણસ્સ અનારમ્મણમિસ્સકસ્સ ચાતિ દટ્ઠબ્બં.

૪. લક્ખણમાતિકાવણ્ણના

૪. વિસું યોજના કાતબ્બાતિ યો તીહિ સઙ્ગહો ચતૂહિ ચ સમ્પયોગો વુત્તો, તં સભાગો ભાવો પયોજેતિ, યો ચ તીહિ અસઙ્ગહો ચતૂહિ ચ વિપ્પયોગો વુત્તો, તં વિસભાગો ભાવોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સઙ્ગહો…પે… વિઞ્ઞાયતી’’તિ આહ. યસ્સ સઙ્ગહો, સો ધમ્મો ખન્ધાદિકો સભાગો. યસ્સ અસઙ્ગહો, સો વિસભાગો. તથા સમ્પયોગેસુપિ વેદિતબ્બં. ઇદાનિ યથાવુત્તં સભાગતં સરૂપતો નિદ્ધારેત્વા દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમાનભાવો સઙ્ગહે સભાગતા, એકુપ્પાદાદિકો સમ્પયોગેતિ ઇમિના રુપ્પનાદિવિધુરો અસમાનસભાવો અસઙ્ગહે વિસભાગતા, નાનુપ્પાદાદિકો વિપ્પયોગેતિ અયમત્થો અત્થસિદ્ધોતિ ન વુત્તોતિ.

૫. બાહિરમાતિકાવણ્ણના

૫. એતેન ઠપનાકારેનાતિ સરૂપેન અગ્ગહેત્વા યથાવુત્તેન પકરણન્તરમાતિકાય ઇધ માતિકાભાવકિત્તનસઙ્ખાતેન ઠપનાકારેન. પકરણન્તરઠપિતાય માતિકાય અવિભાગેન પચ્છતો ગહણં બહિ ઠપનન્તિ આહ ‘‘બહિ પિટ્ઠિતો ઠપિતત્તા’’તિ. ઇધ અટ્ઠપેત્વાતિ ઇમિસ્સા ધાતુકથાય સરૂપેન અવત્વા. તથા પકાસિતત્તાતિ માતિકાભાવેન જોતિતત્તા. ધમ્મસઙ્ગણીસીસેન હિ ધમ્મસઙ્ગણિયં આગતમાતિકાવ ગહિતાતિ. યેહિ નયેહિ ધાતુકથાય નિદ્દેસો, તેસુ નયેસુ, તેહિ વિભજિતબ્બેસુ ખન્ધાદીસુ, તેસં નયાનં પવત્તિદ્વારલક્ખણેસુ ચ ઉદ્દિટ્ઠેસુ ધાતુકથાય ઉદ્દેસવસેન વત્તબ્બં વુત્તમેવ હોતીતિ યં ઉદ્દેસવસેન વત્તબ્બં, તં વત્વા પુન યથાવુત્તાનં ખન્ધાદીનં કુસલાદિવિભાગદસ્સનત્થં ‘‘સબ્બાપિ ધમ્મસઙ્ગણી ધાતુકથાય માતિકા’’તિ વુત્તન્તિ એવમેત્થ માતિકાય નિક્ખેપવિધિ વેદિતબ્બો.

‘‘ગાવીતિ અયમાહા’’તિ એત્થ ગાવી-સદ્દો વિય ‘‘સઙ્ગહો અસઙ્ગહો’’તિ એત્થ પદત્થવિપલ્લાસકારિના ઇતિ-સદ્દેન અત્થપદત્થકો સઙ્ગહાસઙ્ગહ-સદ્દો સદ્દપદત્થકો જાયતીતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘અનિદ્ધારિતત્થસ્સ સદ્દસ્સેવ વુત્તત્તા’’તિ. તેન અત્થુદ્ધારતો સઙ્ગહસદ્દં સંવણ્ણેતીતિ દસ્સેતિ. અનિદ્ધારિતવિસેસોતિ અસઙ્ગહિતજાતિસઞ્જાતિઆદિવિસેસો. સામઞ્ઞેન ગહેતબ્બતન્તિ સઙ્ગહસદ્દાભિધેય્યતાસામઞ્ઞેન વિઞ્ઞાયમાનો વુચ્ચમાનો વા. ન ચેત્થ સામઞ્ઞઞ્ચ એકરૂપમેવાતિ ચોદના કાતબ્બા ભેદાપેક્ખત્તા તસ્સ. યત્તકા હિ તસ્સ વિસેસા, તદપેક્ખમેવ તન્તિ. ‘‘અત્તનો જાતિયા’’તિ વિઞ્ઞાયતિ યથા ‘‘મત્તેય્યા’’તિ વુત્તે અત્તનો માતુ હિતાતિ.

ધમ્મવિસેસં અનિદ્ધારેત્વાતિ સઙ્ગહિતતાદિના પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જેતબ્બધમ્માનં વિસેસનં અકત્વા. સામઞ્ઞેનાતિ અવિસેસેન. ધમ્માનન્તિ ખન્ધાદિધમ્માનં. અવસેસા નિદ્ધારેત્વાતિ ‘‘સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિત’’ન્તિઆદિકા અવસેસા દ્વાદસપિ પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જેતબ્બધમ્મવિસેસં નિદ્ધારેત્વા ધમ્માનં પુચ્છનવિસ્સજ્જનનયઉદ્દેસાતિ યોજના. નનુ ચ ‘‘સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિત’’ન્તિઆદયોપિ યથાવુત્તવિસેસં અનિદ્ધારેત્વા સામઞ્ઞેન ધમ્માનં પુચ્છનવિસ્સજ્જનનયુદ્દેસાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિત’’ન્તિઆદિ. યસ્સ અત્થો ઞાયતિ, સદ્દો ચ ન પયુજ્જતિ, સો લોપોતિ વેદિતબ્બો, આવુત્તિઆદિવસેન વા અયમત્થો દીપેતબ્બો. તેનાતિ લુત્તનિદ્દિટ્ઠેન અસઙ્ગહિત-સદ્દેન. સઙ્ગહિતવિસેસવિસિટ્ઠોતિ ચક્ખાયતનેન ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતતાવિસેસવિસિટ્ઠો, તેન સોતાયતનાદિભાવેન અસઙ્ગહિતો સોતપસાદાદિકો યો રુપ્પનસભાવો ધમ્મવિસેસો. તન્નિસ્સિતો તં ધમ્મવિસેસં નિસ્સાય લબ્ભમાનો. ‘‘તે ધમ્મા કતિહિ ખન્ધેહિ…પે… ચતૂહિ ખન્ધેહિ અસઙ્ગહિતા’’તિઆદિના અસઙ્ગહિતતાસઙ્ખાતો પુચ્છાવિસ્સજ્જનનયો પરતો પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જિયમાનો ઇધ ઉદ્દિટ્ઠો હોતિ. વિસેસને કરણવચનન્તિ ઇમિના તસ્સ ધમ્મસ્સ યથાવુત્તસઙ્ગહિતતાવિસેસવિસિટ્ઠતંયેવ વિભાવેતિ. એવમેતે પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જેતબ્બધમ્મવિસેસં નિદ્ધારેત્વા પુચ્છનવિસ્સજ્જનનયુદ્દેસા પવત્તાતિ વેદિતબ્બા.

નનુ ચ ‘‘સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિત’’ન્તિ એત્તાવતાપિ અયમત્થો લબ્ભતીતિ? ન લબ્ભતિ તસ્સ ધમ્મમત્તદીપનતો. નયુદ્દેસો હેસો, ન ધમ્મુદ્દેસો. તથા હિ પાળિયં સઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદનિદ્દેસે ‘‘ચક્ખાયતનેન યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા, આયતન…પે… ધાતુસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા’’તિ વત્વા ‘‘તે ધમ્મા કતિહિ ખન્ધેહિ…પે… અસઙ્ગહિતા’’તિ (ધાતુ. ૧૭૧) પુચ્છિત્વા ‘‘તે ધમ્મા ચતૂહિ ખન્ધેહિ દ્વીહાયતનેહિ અટ્ઠહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતા’’તિ દુતિયં અસઙ્ગહિતપદં ગહિતં. અઞ્ઞથા ‘‘ચક્ખાયતનેન યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા, તે ધમ્મા આયતનસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા, ધાતુસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા. તે કતમે’’ઇચ્ચેવ નિદ્દિસિતબ્બં સિયા.

એસ નયોતિ અતિદેસેન દસ્સિતમત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘તેસુપી’’તિઆદિ વુત્તં. તતિયપદેનાતિ લુત્તનિદ્દેસેન ગહેતબ્બન્તિ વુત્તપદં સન્ધાયાહ. કત્તુઅત્થે કરણનિદ્દેસો સઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતેહિ તેહિ ધમ્મેહિ ધમ્માનં સઙ્ગહિતતાસઙ્ગહિતતાય વુત્તત્તા. તથા હિ તત્થ પાળિયં ‘‘તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા’’તિ ધમ્મમુખેનેવ સઙ્ગહિતતાસઙ્ગહિતતા વુત્તા. દુતિયતતિયેસુ પન સઙ્ગહિતતાસઙ્ગહિતતાસઙ્ખાતવિસેસનદ્વારેન ધમ્માનં અસઙ્ગહિતતાસઙ્ગહિતતા વુત્તાતિ તત્થ ‘‘વિસેસને કરણવચન’’ન્તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘તત્થ હિ…પે… ધમ્મન્તરસ્સા’’તિ. તત્થ સભાવન્તરેનાતિ સઙ્ગહિતતાસઙ્ગહિતતાસઙ્ખાતેન સભાવન્તરેન પકારન્તરેન. સભાવન્તરસ્સાતિ અસઙ્ગહિતતાસઙ્ગહિતતાસઙ્ખાતસ્સ સભાવન્તરસ્સ. એતેસૂતિ ચતુત્થપઞ્ચમેસુ. ધમ્મન્તરેનાતિ અઞ્ઞધમ્મેન. ધમ્મન્તરસ્સાતિ તતો અઞ્ઞસ્સ ધમ્મસ્સ વિસેસનં કતં. તત્થ હિ અન્તરેન પકારવિસેસામસનં ધમ્મેનેવ ધમ્મો વિસેસિતોતિ. આદિપદેનેવાતિ ‘‘સઙ્ગહિતેના’’તિઆદિના વુત્તેન પઠમપદેનેવ. ઇતરેહીતિ ‘‘સમ્પયુત્તં વિપ્પયુત્ત’’ન્તિઆદિના વુત્તેહિ દુતિયતતિયપદેહિ. એત્થાતિ એકાદસમાદીસુ ચતૂસુ. દુતિયતતિયેસુ વિય વિસેસને એવ કરણવચનં દટ્ઠબ્બં, ન ચતુત્થપઞ્ચમેસુ વિય કત્તુઅત્થેતિ અધિપ્પાયો. પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનન્તિઆદિના તમેવત્થં વિભાવેતિ.

વિવિધકપ્પનતોતિ વિવિધં બહુધા કપ્પનતો, સઙ્ગહાસઙ્ગહાનં વિસું સહ ચ વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવકપ્પનતોતિ અત્થો. તં પન વિકપ્પનં વુત્તાકારેન વિભજનં હોતીતિ આહ ‘‘વિભાગતોતિ અત્થો’’તિ. સન્નિટ્ઠાનલક્ખણેન અધિમોક્ખેન સમ્પયુત્તધમ્મા આરમ્મણે નિચ્છયનાકારેન પવત્તિયા સન્નિટ્ઠાનવસેન વુત્તધમ્મા. તે ચ તેહિ સદ્ધિં તદવસિટ્ઠે દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણવિચિકિચ્છાસહગતધમ્મે ચ સઙ્ગહેત્વા આહ ‘‘સન્નિટ્ઠાનવસેન વુત્તા ચ સબ્બે ચ ચિત્તુપ્પાદા સન્નિટ્ઠાનવસેન વુત્તસબ્બચિત્તુપ્પાદા’’તિ. ઇતરેતિ ફસ્સાદયો. સબ્બેસન્તિ એકૂનનવુતિયા ચિત્તુપ્પાદાનં. પરિગ્ગહેતબ્બાતિ સઙ્ગહાદિવસેન પરિગ્ગણ્હિતબ્બા. મહાવિસયેન અધિમોક્ખેન. અઞ્ઞેસન્તિ વિતક્કાદીનં. વચનં સન્ધાયાતિ ‘‘અધિમુચ્ચનં અધિમોક્ખો, સો સન્નિટ્ઠાનલક્ખણો’’તિ ધમ્મસઙ્ગહવણ્ણનાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. યેવાપનકવણ્ણના) ‘‘તણ્હાપચ્ચયા અધિમોક્ખો, અધિમોક્ખપચ્ચયા ભવો’’તિ પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગે ચ આગતં વચનં સન્ધાય. અત્થે સતીતિ ‘‘સન્નિટ્ઠાન…પે… સાધારણતો’’તિ એવમત્થે વુચ્ચમાને. વત્તબ્બેસૂતિ સઙ્ગહાદિપરિગ્ગહત્થં વત્તબ્બેસુ. વુત્તા ફસ્સાદયો મનસિકારપરિયોસાના. તાદિસસ્સાતિ ફસ્સાદિસદિસસ્સ સાધારણસ્સ અધિમોક્ખસદિસસ્સ અસાધારણસ્સ અઞ્ઞસ્સ ધમ્મસ્સ અભાવા.

નનુ જીવિતિન્દ્રિયચિત્તટ્ઠિતિયોપિ સાધારણાતિ? સચ્ચં સાધારણા, અત્થિ પન વિસેસોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘જીવિતિન્દ્રિયં પના’’તિઆદિ. અસમાધિસભાવા બલભાવં અપ્પત્તા સામઞ્ઞસદ્દેનેવ વત્તબ્બાતિ યોજના. સામઞ્ઞવિસેસસદ્દેહિ ચાતિ સામઞ્ઞવિસેસસદ્દેહિ વત્તબ્બા ચ સમાધિસભાવા ચિત્તેકગ્ગતા. વિસેસસદ્દવચનીયં અઞ્ઞન્તિ બલપ્પત્તસમાધિતો અઞ્ઞં સામઞ્ઞસદ્દેન બ્યાપેતબ્બં, વિસેસસદ્દેન ચ નિવત્તેતબ્બં નત્થિ સમાધિસભાવાય એવ ચિત્તેકગ્ગતાય ગહિતત્તા. ન અઞ્ઞબ્યાપકનિવત્તકો સામઞ્ઞવિસેસો અનઞ્ઞ…પે… વિસેસો, તસ્સ દીપનતો. તસ્સેવ ધમ્મસ્સાતિ તસ્સેવ બલપ્પત્તસમાધિધમ્મસ્સ. ભેદદીપકેહીતિ વિસેસદીપકેહિ સમાધિબલાદિવચનેહિ વત્તબ્બા. વુત્તલક્ખણા અનઞ્ઞબ્યાપકનિવત્તકસામઞ્ઞવિસેસદીપના સદ્દા. તતો વિપરીતેહિ અઞ્ઞં બ્યાપેતબ્બં નિવત્તેતબ્બઞ્ચ ગહેત્વા પવત્તેહિ સામઞ્ઞવિસેસસદ્દેહેવ ન સુખાદિસભાવા વેદના વિય વત્તબ્બા. તસ્માતિ યસ્મા અસમાધિસભાવા સમાધિસભાવાતિ દ્વેધા ભિન્દિત્વા ગહિતા ચિત્તેકગ્ગતા, તસ્મા. અસમાધિસભાવમેવ પકાસેય્ય વિસેસસદ્દનિરપેક્ખં પવત્તમાનત્તા. ઇતરોતિ સમાધિબલાદિકો વિસેસસદ્દો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં અબ્ભન્તરમાતિકુદ્દેસે, સાધારણે ફસ્સાદિકે, મહાવિસયે વા અધિમોક્ખે ઉદ્દિસિયમાને. નનુ ચ અભિન્દિત્વા ગય્હમાના ચિત્તેકગ્ગતા વેદના વિય સાધારણા હોતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘અભિન્નાપિ વા’’તિઆદિ. ‘‘ચિત્તસ્સ ઠિતિ ચિત્તેકગ્ગતા અવિસાહટમાનસતા (ધ. સ. ૧૧, ૧૫). અરૂપીનં ધમ્માનં આયુ ઠિતી’’તિ (ધ. સ. ૧૯) વચનતો સમાધિજીવિતિન્દ્રિયાનં અઞ્ઞધમ્મનિસ્સયેન વત્તબ્બતા વેદિતબ્બા. ન અરહતીતિ ઇધ ઉદ્દેસં ન અરહતિ સમુખેનેવ વત્તબ્બેસુ ફસ્સાદીસુ ઉદ્દિસિયમાનેસૂતિ અત્થો.

માતિકાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. નિદ્દેસવણ્ણના

૧. પઠમનયો સઙ્ગહાસઙ્ગહપદવણ્ણના

૧. ખન્ધપદવણ્ણના

૬. ‘‘અભિઞ્ઞેય્યધમ્મભાવેન વુત્તા ચત્તારો ખન્ધા હોન્તી’’તિઆદિના, ‘‘રૂપક્ખન્ધો અભિઞ્ઞેય્યો’’તિઆદિના ચ અભિઞ્ઞાતલક્ખણવિસયાતિ આહ ‘‘સભાવતો અભિઞ્ઞાતાન’’ન્તિ. પરિઞ્ઞેય્યતાદીતિ આદિ-સદ્દેન પહાતબ્બસચ્છિકાતબ્બભાવેતબ્બતા સઙ્ગય્હતિ. અધિપતિયાદીતિ અધિપતિપચ્ચયભાવઉપટ્ઠાનપદહનાદીનિ. સચ્ચાદિવિસેસો વિયાતિ દુક્ખસચ્ચાદિપરિયાયો અભિઞ્ઞેય્યપીળનટ્ઠાદિવિસેસો વિય. એવઞ્ચ કત્વાતિ નયમુખમાતિકાય અભિઞ્ઞેય્યનિસ્સયેન વુચ્ચમાનત્તા એવ. તેસં રૂપધમ્માનં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ખન્ધભાવેન વિય રૂપક્ખન્ધભાવેન સભાગતા હોતિ, ન વેદનાક્ખન્ધાદિભાવેનાતિ સઙ્ગહલક્ખણમાહ. ઇતીતિ તસ્મા, યસ્મા રૂપધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞં રૂપક્ખન્ધભાવેન સભાગા, તસ્માતિ અત્થો. રૂપક્ખન્ધભાવસઙ્ખાતેન રૂપક્ખન્ધભાવેન અત્થમુખેનેવ ગહણે. સદ્દદ્વારેન પન ગહણે રૂપક્ખન્ધવચનસઙ્ખાતેન વા રૂપક્ખન્ધવચનવચનીયતાસઙ્ખાતેન. ઇદાનિ તમેવત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘રૂપક્ખન્ધોતિ હી’’તિઆદિ વુત્તં.

પુરિમેનાતિ રૂપક્ખન્ધેન. સઞ્ઞાક્ખન્ધમૂલકાતિઆદીસુ ‘‘પુરિમેન યોજિયમાને’’તિઆદિં આનેત્વા યથારહં યોજેતબ્બં. અભેદતો પઞ્ચકપુચ્છાવિસ્સજ્જનં ખન્ધપદનિદ્દેસે સબ્બપચ્છિમમેવાતિ આહ ‘‘ભેદતો પઞ્ચકપુચ્છાવિસ્સજ્જનાનન્તર’’ન્તિ.

આયતનપદાદિવણ્ણના

૪૦. યદિપિ એકકેપિ સદિસં વિસ્સજ્જનં વિસ્સજ્જનં સમુદયમગ્ગસચ્ચાનં ‘‘સમુદયસચ્ચં એકેન ખન્ધેન…પે… મગ્ગસચ્ચં એકેન ખન્ધેન એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા સઙ્ગહિતં, ચતૂહિ ખન્ધેહિ એકાદસહિ આયતનેહિ સત્તરસહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિત’’ન્તિ (ધાતુ. ૪૧) નિદ્દિટ્ઠત્તા. એત્થાતિ એતસ્મિં ઇન્દ્રિયપદનિદ્દેસે. ચક્ખુસોતચક્ખુસુખિન્દ્રિયદુકાનન્તિ ચક્ખુસોતદુકં ચક્ખુસુખિન્દ્રિયદુકન્તિ એતેસં દુકાનં. ચક્ખુસોતસુખિન્દ્રિયાનઞ્હિ ‘‘એકેન ખન્ધેન એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા સઙ્ગહિતં, ચતૂહિ ખન્ધેહિ એકાદસહિ આયતનેહિ સત્તરસહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિત’’ન્તિ એકકે સદિસં વિસ્સજ્જનં. ચક્ખુસોતિન્દ્રિયદુકસ્સ પન ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયઞ્ચ સોતિન્દ્રિયઞ્ચ એકેન ખન્ધેન દ્વીહાયતનેહિ દ્વીહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિતા, ચતૂહિ ખન્ધેહિ દસહાયતનેહિ સોળસહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતા’’તિ, ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયઞ્ચ સુખિન્દ્રિયઞ્ચ દ્વીહિ ખન્ધેહિ દ્વીહાયતનેહિ દ્વીહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિતા, તીહિ ખન્ધેહિ દસહાયતનેહિ સોળસહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતા’’તિ ચક્ખુસુખિન્દ્રિયદુકસ્સ ચ અસદિસં વિસ્સજ્જનં. નાપિ દુકેહિ તિકસ્સાતિ ચક્ખુસોતચક્ખુસુખિન્દ્રિયાદિદુકેહિ ચક્ખુસોતસુખિન્દ્રિયાદિતિકસ્સ નાપિ સદિસં વિસ્સજ્જનં. ઇધાતિ સચ્ચપદનિદ્દેસે. તિકેન ચાતિ દુક્ખસમુદયમગ્ગાદિતિકેન ચ. ‘‘પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ દ્વાદસહાયતનેહિ અટ્ઠારસહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહિતા, ન કેહિચિ ખન્ધેહિ ન કેહિચિ આયતનેહિ ન કાહિચિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતા’’તિ સદિસં વિસ્સજ્જનં.

૬. પટિચ્ચસમુપ્પાદવણ્ણના

૬૧. અવિજ્જાવચનેનાતિ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ એત્થ અવિજ્જાગ્ગહણેન. વિસેસનં ન કત્તબ્બં, ‘‘સબ્બમ્પિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. તત્થ કારણમાહ ‘‘કુસલાદીનમ્પી’’તિઆદિના. વિસ્સજ્જનાસદિસેન સબ્બવિઞ્ઞાણાદિસઙ્ગહણતો. તેસન્તિ વિઞ્ઞાણાદિપદાનં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં પઠમનયે. અકમ્મજાનમ્પિ સઙ્ગહિતતા વિઞ્ઞાયતિ સદ્દાયતનસ્સપિ ગહિતત્તા.

૭૧. જાયમાન…પે… માનાનન્તિ જાયમાનાદિઅવત્થાનં ધમ્માનં. જાયમાનાદિભાવમત્તત્તાતિ નિબ્બત્તનાદિઅવત્થામત્તભાવતો. વિનિબ્ભુજ્જિત્વાતિ અવત્થાભાવતો વિનિબ્ભોગં કત્વા. પરમત્થતો અવિજ્જમાનાનિ, સભાવમત્તભૂતાનીતિ પરમત્થધમ્માનં અવત્થાભાવમત્તભૂતાનિ. અપરમત્થસભાવાનિપિ રૂપધમ્મસ્સ નિબ્બત્તિઆદિભાવતો રુપ્પનભાવેન ગય્હન્તિ. તતો ‘‘રૂપક્ખન્ધસ્સ સભાગાનિ, અરૂપાનં પન જાતિજરામરણાની’’તિ આનેત્વા યોજના. એકેકભૂતાનીતિ યથા એકસ્મિં રૂપકલાપે જાતિઆદીનિ એકેકાનિયેવ હોન્તિ, એવં એકસ્મિં અરૂપકલાપેપીતિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘રૂપકલાપજાતિઆદીનિ વિયા’’તિઆદિ. અનુભવનસઞ્જાનનવિજાનનકિચ્ચાનં વેદનાદીનં નિબ્બત્તિઆદિભૂતાનિપિ જાતિઆદીનિ તથા ન ગય્હન્તીતિ આહ ‘‘વેદિયન…પે… અગય્હમાનાની’’તિ. તેન વેદનાક્ખન્ધાદીહિ જાતિઆદીનં સઙ્ગહાભાવમાહ. ‘‘જાતિ, ભિક્ખવે, અનિચ્ચા સઙ્ખતા’’તિઆદિવચનતો જાતિઆદીનમ્પિ સઙ્ખતપરિયાયો અત્થીતિ સઙ્ખતાભિસઙ્ખરણકિચ્ચેન સઙ્ખારક્ખન્ધેન તેસં સઙ્ગહોતિ વુત્તં ‘‘સઙ્ખતા…પે… સભાગાની’’તિ. તેનેવ ચ સઙ્ખારક્ખન્ધસ્સ અનેકન્તપરમત્થકિચ્ચતા વેદિતબ્બા. તથા દુવિધાનીતિ વુત્તપ્પકારેન રૂપારૂપધમ્માનં નિબ્બત્તિઆદિભાવેન દ્વિપ્પકારાનિ. તેનાતિ યથાવુત્તસભાગત્થેન. તેહિ ખન્ધાદીહીતિ રૂપક્ખન્ધસઙ્ખારક્ખન્ધધમ્માયતનધમ્મધાતૂહિ.

પઠમનયસઙ્ગહાસઙ્ગહપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયનયો સઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૧૭૧. ‘‘સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિત’’ન્તિ એત્થ સઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતસદ્દા ભિન્નાધિકરણા ન ગહેતબ્બા વિસેસનવિસેસિતબ્બતાય ઇચ્છિતત્તા. યો હિ ધમ્મો સઙ્ગહિતતાવિસેસવિસિટ્ઠો અસઙ્ગહિતો હેટ્ઠા ઉદ્દિટ્ઠો, સ્વેવ ઇધ અસઙ્ગહિતભાવેન પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જીયતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યં તં…પે… તદેવ દસ્સેન્તો’’તિ આહ. યે હિ ધમ્મા ચક્ખાયતનેન ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા, આયતનધાતુસઙ્ગહેન ચ અસઙ્ગહિતા, તેસંયેવ પુન ખન્ધાદીહિ અસઙ્ગહો પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જિતો. તેન વુત્તં ‘‘ચક્ખાયતનેન…પે… આહા’’તિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ નયેસુ વારેસુ ચ. ખન્ધાદિસઙ્ગહસામઞ્ઞાનન્તિ ‘‘ખન્ધસઙ્ગહેના’’તિઆદિના અવિસેસેન વુત્તાનં ખન્ધાદિસઙ્ગહાનં. ‘‘સામઞ્ઞજોતના વિસેસે અવતિટ્ઠતી’’તિ આહ ‘‘નિચ્ચં વિસેસાપેક્ખત્તા’’તિ. વિસેસાવબોધનત્થાનિ પઞ્હબ્યાકરણાનીતિ વુત્તં ‘‘ભેદનિસ્સિતત્તા ચ પુચ્છાવિસ્સજ્જનાન’’ન્તિ. સવિસેસાવ ખન્ધાદિગણનાતિ ‘‘ખન્ધસઙ્ગહેના’’તિઆદિના અવિસેસેન વુત્તાપિ રૂપક્ખન્ધાદિના સવિસેસાવ ખન્ધાદિગણના, ખન્ધાદિના સઙ્ગહોતિ અત્થો. સુદ્ધાતિ કેવલા અનવસેસા, સામઞ્ઞભૂતાતિ વુત્તં હોતિ.

તત્થાતિ યથાધિકતે દુતિયનયે. સામઞ્ઞજોતનાય વિસેસનિદ્દિટ્ઠત્તા આહ ‘‘સઙ્ગહિ…પે… નિદ્ધારિતત્તા’’તિ. તીસુ સઙ્ગહેસૂતિ ખન્ધાદિસઙ્ગહેસુ તીસુ. અઞ્ઞેહીતિ વુત્તાવસેસેહિ દ્વીહિ એકેન વા. એત્તકેનેવ દસ્સેતબ્બા સિયું તાવતાપિ સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતભાવસ્સ પકાસિતત્તા. તેસન્તિ સઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતભાવેન વુત્તધમ્માનં. એવંવિધાનન્તિ ‘‘ચક્ખાયતનં સોતાયતન’’ન્તિઆદિના અનિદ્ધારિતવિસેસાનં. અસમ્ભવાતિ વુત્તપ્પકારેન નિદ્દિસિતું અસમ્ભવા. સઙ્ગહાદિનયદસ્સનમત્તં નયમાતિકાય બ્યાપારો, યત્થ પન સઙ્ગહાદયો, તે ખન્ધાદયો કુસલાદયો ચ તેસં વિસયભૂતાતિ તેહિ વિના સઙ્ગહાદીનં પવત્તિ નત્થિ. તેનાહ ‘‘નયમાતિકાય અબ્ભન્તરબાહિરમાતિકાપેક્ખત્તા’’તિ. સઙ્ગાહકં અસઙ્ગાહકઞ્ચાતિ વત્તબ્બં. યો હિ ઇધ સઙ્ગાહકભાવેન વુત્તો ધમ્મો અસઙ્ગાહકભાવેનપિ વુત્તોયેવાતિ.

‘‘યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા, આયતનધાતુસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા’’તિ, ‘‘યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા, આયતનધાતુસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા’’તિ ચ યત્થ પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જિતબ્બધમ્મવિસેસનિદ્ધારણં નત્થિ, તત્થ પઠમનયે છટ્ઠનયે ચ ‘‘રૂપક્ખન્ધો કતિહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતો? એકેન ખન્ધેના’’તિ (ધાતુ. ૬), ‘‘રૂપક્ખન્ધો કતિહિ ખન્ધેહિ સમ્પયુત્તોતિ? નત્થિ. ચતૂહિ ખન્ધેહિ વિપ્પયુત્તો’’તિ (ધાતુ. ૨૨૮) ચ એવં પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જિતબ્બભાવેન. ઇતરેસૂતિ દુતિયાદિનયેસુ. તસ્સ તસ્સાતિ યં પુચ્છિતબ્બં વિસ્સજ્જિતબ્બઞ્ચ ‘‘યે ધમ્મા’’તિ અનિયમિતરૂપેન નિદ્ધારિતં, તસ્સ તસ્સ ‘‘તે ધમ્મા’’તિ નિયામકભાવેન.

એત્થાતિ એતસ્મિં પકરણે. યેન યેન ચક્ખાયતનાદિના સઙ્ગાહકેન. ખન્ધાદિસઙ્ગહેસૂતિ ખન્ધાયતનધાતુસઙ્ગહેસુ. તેન તેનાતિ ખન્ધાદિસઙ્ગહેન. અઞ્ઞન્તિ તતો તતો સઙ્ગાહકતો અઞ્ઞં. તબ્બિનિમુત્તં સઙ્ગહેતબ્બાસઙ્ગહેતબ્બં યં ધમ્મજાતં અત્થિ, તં તદેવ ‘‘ચક્ખાયતનેન યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા, આયતનધાતુસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા’’તિ સઙ્ગાહકાસઙ્ગાહકભાવેન ઉદ્ધટં. અઞ્ઞો ધમ્મો નત્થિ તસ્સ સભાગભાવેન સઙ્ગાહકસ્સેવ અભાવતો. સિયા પનેતં સભાગેન એકદેસેન સઙ્ગહોતિ, તં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘ન ચ સો…પે… હોતી’’તિ. યઞ્ચાતિઆદિના વચનન્તરં પરિહરતિ.

યદિ ચાતિઆદિનાપિ તસ્સેવ તેન સઙ્ગહાભાવં પાઠાભાવદસ્સનેન વિભાવેતિ. તત્થ સો એવાતિ યો રૂપાદિક્ખન્ધો સઙ્ગાહકભાવેન વુત્તો, સો એવ તેન રૂપાદિક્ખન્ધેન સઙ્ગય્હેય્ય સઙ્ગહેતબ્બો ભવેય્ય, તેનેવ તસ્સ સઙ્ગહાભાવે લક્ખણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન હિ સો એવ તસ્સ સભાગો વિસભાગો ચા’’તિ. એકદેસા વિય ચક્ખાયતનાદયો સમુદાયસ્સ રૂપક્ખન્ધાદિકસ્સ. રૂપક્ખન્ધો ચક્ખાયતનાદીનં ન સઙ્ગાહકો અસઙ્ગાહકો ચ સભાગવિસભાગભાવાભાવતો. એસ નયો સેસેસુપિ. સમુદાયન્તોગધાનન્તિઆદિના વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કરોતિ. તત્થ યેનાતિ વિભાગેન. તેતિ એકદેસા. તેસન્તિ એકદેસાનં. એત્થ તદન્તોગધતાય વિભાગાભાવો, વિભાગાભાવેન સભાગવિસભાગતાભાવો, તેન સઙ્ગાહકાસઙ્ગાહકતાભાવો દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બો.

યથા સબ્બેન સબ્બં સભાગવિસભાગાભાવેન એકદેસાનં સમુદાયો સઙ્ગાહકો અસઙ્ગાહકો ચ ન હોતિ, એવં એકદેસસભાગવિસભાગાનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તથા’’તિઆદિમાહ. તત્થ યથાતિઆદિ ઉદાહરણદસ્સનેન યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ પાકટકરણં. ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગાહકં અસઙ્ગાહકઞ્ચાતિ યોજના. તથા સેસેસુપિ. ન હિ એકદેસ…પે… વિસભાગં યેન સમુદાયો સઙ્ગાહકો અસઙ્ગાહકો ચ સિયાતિ અધિપ્પાયો. એત્થ ચ સઙ્ગાહકત્તં તાવ મા હોતુ, અસઙ્ગાહકત્તં પન કસ્મા પટિક્ખિપીયતીતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. તત્થ તસ્માતિ વુત્તમેવત્થં હેતુભાવેન પરામસતિ. અત્તતો અઞ્ઞસ્સ, અત્તનિ અન્તોગધતો અઞ્ઞસ્સ, અત્તેકદેસસભાગતો અઞ્ઞસ્સ સતિપિ અસઙ્ગાહકત્તેતિ યોજના. તં પનેતં ‘‘રૂપક્ખન્ધો રૂપક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતો અસઙ્ગહિતો ચ ન હોતી’’તિઆદિના વુત્તે તયો પકારે સન્ધાય વુત્તં. સઙ્ગાહકત્તમેવ એતેસં નત્થીતિ એતેસં અત્તા, અત્તનિ અન્તોગધો, અત્તેકદેસસભાગો ચાતિ વુત્તાનં સઙ્ગાહકભાવો એવ નત્થિ સભાગાભાવતો. તેન વુત્તં ‘‘ન હિ સો એવ તસ્સ સભાગો’’તિઆદિ. યેનાતિ સઙ્ગાહકત્તેન. એવરૂપાનન્તિ યથાવુત્તાનં તિપ્પકારાનં અગ્ગહણં વેદિતબ્બં સતિપિ વિસભાગભાવેતિ અધિપ્પાયો.

તેનાતિ ‘‘ધમ્માયતન’’ન્તિઆદિના વચનેન. એકદેસસ્સ વેદનાક્ખન્ધાદિકસ્સ સમુદાયસ્સ ધમ્માયતનસ્સ સઙ્ગાહકત્તં એકદેસેન સમુદાયસ્સ સઙ્ગહિતભાવન્તિ અત્થો, સમુદાયસ્સ રૂપક્ખન્ધસ્સ એકદેસસ્સ ચક્ખાયતનસ્સ સોતાયતનસ્સ ચ સઙ્ગાહકત્તં સમુદાયેન એકદેસસ્સ સઙ્ગહિતભાવન્તિ વુત્તં હોતિ. યદિ એવં ન દસ્સેતિ, અથ કિં દસ્સેતીતિ આહ ‘‘ચતુક્ખન્ધગણનભેદેહી’’તિઆદિ. તત્થ ચતુક્ખન્ધગણનભેદેહીતિ રૂપાદિચતુક્ખન્ધગણનવિભાગેહિ. પઞ્ચધાતિ રૂપાદિચતુક્ખન્ધસઙ્ગહો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસઙ્ગહોતિ એવં પઞ્ચપ્પકારેન ભિન્નતં. તેનાહ ‘‘ગણેતબ્બાગણેતબ્બભાવેના’’તિ. ‘‘એકેન ખન્ધેના’’તિઆદીસુ કરણત્થે કરણવચનં, ન કત્તુઅત્થેતિ કત્વા આહ ‘‘સઙ્ગાહકાસઙ્ગાહકનિરપેક્ખાન’’ન્તિ. તેનેવાહ ‘‘કમ્મકરણમત્તસબ્ભાવા’’તિ. દુતિયાદયો પન નયા. અગણનાદિદસ્સનાનીતિ અગણનગણનદસ્સનાનિ. નનુ ચ દુતિયાદીસુ ગણનાદીનિપિ વિજ્જન્તીતિ? સચ્ચં વિજ્જન્તિ, તાનિ પન વિસેસનભૂતાનિ અપ્પધાનાનીતિ વિસેસિતબ્બભૂતાનં પધાનાનં વસેનેવં વુત્તં. ‘‘ચક્ખાયતનેન યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા’’તિઆદિના કત્તુઆદયો નિદ્દિટ્ઠાતિ આહ ‘‘કત્તુકરણકમ્મત્તયસબ્ભાવા’’તિ.

તથા તથાતિ તેન તેન રૂપક્ખન્ધાદિપ્પકારેન. તંતંખન્ધાદિભાવાભાવો સભાગવિસભાગતાતિ રૂપધમ્માદીનં રૂપક્ખન્ધાદિભાવો સભાગતા, વેદનાક્ખન્ધાદિઅભાવો વિસભાગતાતિ અત્થો. યથાનિદ્ધારિતધમ્મદસ્સનેતિ ‘‘યે ધમ્મા, તે ધમ્મા’’તિ નિદ્ધારિતપ્પકારધમ્મનિરૂપને. સઙ્ગાહકસઙ્ગહેતબ્બાનન્તિ ચક્ખાયતનાદિકસ્સ સઙ્ગાહકસ્સ સોતાયતનાદિકસ્સ ચ સઙ્ગહેતબ્બસ્સ. સમાનક્ખન્ધાદિભાવોતિ એકક્ખન્ધાદિભાવો, રૂપક્ખન્ધાદિભાવોતિ અત્થો. તદભાવોતિ તસ્સ સમાનક્ખન્ધાદિભાવસ્સ અભાવો અઞ્ઞક્ખન્ધાદિભાવો. અયન્તિ ય્વાયં પઠમનયે તથા તથા ગણેતબ્બાગણેતબ્બતાસઙ્ખાતો દુતિયાદિનયેસુ યથાવુત્તાનં સમાનક્ખન્ધાદિભાવાભાવસઙ્ખાતો તંતંખન્ધાદિભાવાભાવો વુત્તો, અયમેતેસં દ્વિપ્પકારાનં નયાનં સભાગવિસભાગતાસુ વિસેસો.

સમુદયસચ્ચસુખિન્દ્રિયાદીતિ આદિ-સદ્દેન મગ્ગસચ્ચદુક્ખિન્દ્રિયાદિ સઙ્ગય્હતિ. અસઙ્ગાહકત્તાભાવતોતિ સઙ્ગહિતતાવિસિટ્ઠસ્સ અસઙ્ગાહકત્તસ્સ અભાવતો. ન હિ સક્કા ‘‘સમુદયસચ્ચેન યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા, આયતનધાતુસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા’’તિઆદિ વત્તું. દુક્ખસચ્ચસદિસાનિ અબ્યાકતપદાદીનિ. ઇતરેહીતિ આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ સઙ્ગાહકત્તાસઙ્ગાહકત્તાભાવતો ન ઉદ્ધટાનીતિ યોજના. એવન્તિઆદિ યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ નિગમનવસેન વુત્તં. ન રૂપક્ખન્ધોતિ ન સબ્બો રૂપક્ખન્ધધમ્મોતિ અત્થો.

‘‘ખન્ધપદેના’’તિ ઇદં કરણત્થે કરણવચનં, ન કત્તુઅત્થેતિ આહ ‘‘ખન્ધપદસઙ્ગહેનાતિ અત્થો’’તિ. તેનેવસ્સ કત્તુઅત્થતં પટિસેધેતું ‘‘ન સઙ્ગાહકેના’’તિ વુત્તં. કરણં પન કત્તુરહિતં નત્થીતિ આહ ‘‘કેનચિ સઙ્ગાહકેનાતિ ઇદં પન આનેત્વા વત્તબ્બ’’ન્તિ. સઙ્ગાહકેસુ ન યુજ્જતિ ન સઙ્ગહેતબ્બેસૂતિ અધિપ્પાયો. રૂપક્ખન્ધધમ્મા હિ ‘‘યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા’’તિ વુત્તાતિ. સમુદાયે વુત્તવિધિ તદવયવેપિ સમ્ભવતીતિ ચોદનં સમુટ્ઠાપેન્તો ‘‘એતેન નયેના’’તિઆદિમાહ. પટિયોગીનિવત્તનં એવ-સદ્દેન કરીયતીતિ આહ ‘‘ન હિ અઞ્ઞમત્તનિવારણં એવ-સદ્દસ્સ અત્થો’’તિ. તેનાહ ‘‘સઙ્ગાહકતો અઞ્ઞનિવારણં એવ-સદ્દસ્સ અત્થો’’તિ. સો ચ…પે… પેક્ખન્તિ ઇમિના તમેવત્થં પાકટતરં કરોતિ. સઙ્ગાહકાપેક્ખત્તે હિ ‘‘સો ચા’’તિઆદિવચનસ્સ ‘‘ચક્ખાયતનેન રૂપક્ખન્ધોવ સઙ્ગહિતો’’તિ એત્થ ચક્ખાયતનં સઙ્ગાહકન્તિ યથાધિપ્પેતસ્સ અત્થસ્સ અસમ્ભવો એવાતિ ઇદાનિ તં અસમ્ભવં વિભાવેન્તો ‘‘કથ’’ન્તિઆદિમાહ, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

એત્થાતિ ‘‘અડ્ઢેકાદસહિ આયતનધાતૂહી’’તિ એત્થ. ‘‘રૂપક્ખન્ધેના’’તિ આનેત્વા વત્તબ્બં આયતનધાતુવિસેસનત્થં. ન સો એવ તસ્સ, સમુદાયો વા તદેકદેસાનં સઙ્ગાહકો અસઙ્ગાહકો ચ હોતીતિ વુત્તોવાયમત્થોતિ આહ ‘‘રૂપક્ખન્ધો…પે… ન હોતી’’તિ. ઇમિના પરિયાયેનાતિ યસ્મા વુત્તપ્પકારં સઙ્ગાહકત્તં નત્થિ ‘‘યેન સઙ્ગહિતસ્સ અસઙ્ગાહકં સિયા’’તિ ઇમિના પરિયાયેન. અસઙ્ગહિતતાય અભાવો વુત્તો અટ્ઠકથાયં (ધાતુ. અટ્ઠ. ૧૭૧) ‘‘સો ચ…પે… નત્થી’’તિ. સઙ્ગહિતતાયાતિ નિપ્પરિયાયેન સઙ્ગહિતભાવેન અસઙ્ગહિતતાય અભાવો વુત્તોતિ ન યુજ્જતીતિ યોજના. સા સઙ્ગહિતતાતિ અત્તના અત્તનો, અત્તેકદેસાનં વા સઙ્ગહિતતા. તેનાતિ રૂપક્ખન્ધેન. તેસન્તિ રૂપક્ખન્ધતદેકદેસાનં. અત્થિ ચ વિપ્પયુત્તતા વેદનાક્ખન્ધાદીહિ. ચક્ખાયતનાદીહિ વિયાતિ વિસદિસુદાહરણં. એતેહિ રૂપવેદનાક્ખન્ધાદીહિ અઞ્ઞેહિ ચ એવરૂપેહિ. એતાનિ અઞ્ઞાનિ ચાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

તેનેવ તસ્સ સઙ્ગહિતત્તાભાવદસ્સનેન હેટ્ઠા દસ્સિતેન. એત્થાતિ એતસ્મિં વારે. અગ્ગહણેતિ અકથને, અદેસનાયન્તિ અત્થો. સમુદયસચ્ચાદીસૂતિ સમુદયસચ્ચસુખિન્દ્રિયાદીસુ યુજ્જેય્ય તં કારણં. કસ્મા? તેહિ સમુદયસચ્ચાદીહિ ખન્ધાદિસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતે ધમ્મજાતે સતિ તસ્સ આયતનસઙ્ગહાદીહિ અસઙ્ગહિતત્તસ્સ અભાવતો. રૂપક્ખન્ધાદીહીતિ રૂપક્ખન્ધવેદનાક્ખન્ધાદીહિ. સઙ્ગહિતમેવ નત્થિ, કસ્મા? ‘‘સો એવ તસ્સ સઙ્ગાહકો ન હોતી’’તિ વુત્તોવાયમત્થો. યદિપિ રૂપક્ખન્ધાદિના રૂપક્ખન્ધાદિકસ્સ અત્તનો…પે… નત્થીતિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞસ્સ પન વેદનાક્ખન્ધાદિકસ્સ રૂપક્ખન્ધાદિના સઙ્ગહિતત્તાભાવેન અસઙ્ગહિતત્તં અત્થીતિ યોજના. ઉભયાભાવોતિ સઙ્ગહિતત્તાસઙ્ગહિતત્તાભાવો. એત્થ એતસ્મિં વારે. ધમ્માયતનજીવિતિન્દ્રિયાદીનન્તિ ધમ્માયતનાદીનં ખન્ધચતુક્કસઙ્ગાહકત્તે, જીવિતિન્દ્રિયાદીનં ખન્ધદુકસઙ્ગાહકત્તેતિ યોજના. પાળિયં અનાગતત્તા ‘‘સતી’’તિ સાસઙ્કં વદતિ. આદિ-સદ્દેન પઠમેન ધમ્મધાતુસળાયતનાદીનં સુખિન્દ્રિયાદીનઞ્ચ, દુતિયેન એકક્ખન્ધસ્સ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સુખિન્દ્રિયઞ્હિ વેદનાક્ખન્ધસ્સેવ સઙ્ગાહકં. તેસન્તિ ખન્ધચતુક્કખન્ધદુકાદીનં અસઙ્ગહિતતા ન નત્થિ અત્થેવાતિ તસ્સા અભાવો અનેકન્તિકો. પુબ્બે વુત્તનયેનાતિ ‘‘રૂપક્ખન્ધાદીહિ પના’’તિઆદિના વુત્તનયેન.

તત્થેવાતિ તસ્મિંયેવ પુબ્બે વુત્તે સનિદસ્સનસપ્પટિઘપદે. નિવત્તેત્વા ગણ્હન્તોતિ પુબ્બે વુત્તં પટિનિવત્તેત્વા ગણ્હન્તો પચ્ચામસન્તો. તદવત્તબ્બતાતિ તેસં સઙ્ગાહકાસઙ્ગાહકસઙ્ગહિતત્તાસઙ્ગહિતત્તાનં અવત્તબ્બતા. અસઙ્ગાહકત્તાભાવતો એવ…પે… ન સઙ્ગાહકત્તાભાવતોતિ યસ્મા નેસં અસઙ્ગાહકત્તં વિય સઙ્ગાહકત્તમ્પિ નત્થિ, તતો એવ સઙ્ગહિતત્તાસઙ્ગહિતત્તમ્પીતિ દસ્સેતિ.

દુતિયનયસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તતિયનયો અસઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૧૭૯. રૂપક્ખન્ધેન ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતેસૂતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. તસ્માતિ યસ્મા એકદેસસભાગતા સમુદાયસભાગતા ન હોતિ, તસ્મા. તેનાતિ રૂપક્ખન્ધેન. તાનીતિ વેદનાદિક્ખન્ધત્તયનિબ્બાનાનિ. યથા ચ એકદેસવિસભાગતાય ન સઙ્ગહિતતા, એવં એકદેસસભાગતાય અસઙ્ગહિતતાપિ નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિમાહ. સઙ્ગહિતાનેવ ન ન હોન્તીતિ યોજના. તેતિ વેદનાદિક્ખન્ધત્તયનિબ્બાનસુખુમરૂપધમ્મા. તેહીતિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધચક્ખાયતનાદીહિ. ન કથઞ્ચિ સમ્મિસ્સાતિ કેનચિપિ પકારેન ન સમ્મિસ્સાતિ અસમ્મિસ્સતાય સઙ્ગહિતત્તાભાવં સાધેતિ. રૂપક્ખન્ધેન વિય…પે… ન હોતીતિ યથા રૂપક્ખન્ધેન સભાગતાભાવતો નિબ્બાનં ન કેનચિપિ સઙ્ગહણેન સઙ્ગહિતં, એવં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધચક્ખાયતનાદીહિ તં આયતનધાતુસઙ્ગહેહિ સઙ્ગહિતં ન હોતીતિ ખન્ધસઙ્ગહાભાવો પાકટો વુત્તોવાતિ એવં વુત્તં.

એવરૂપાનન્તિ રૂપક્ખન્ધવિઞ્ઞાણક્ખન્ધચક્ખાયતનાદીનં. ન હિ નિબ્બાનં સન્ધાય ‘‘રૂપક્ખન્ધેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધેન ચક્ખાયતનેન યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા, આયતનધાતુસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા’’તિ સક્કા વત્તું. તેન વુત્તં ‘‘સઙ્ગાહકત્તાભાવતો એવા’’તિ. તથા ‘‘અબ્યાકતેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા, આયતનધાતુસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા’’તિઆદિ ન સક્કા વત્તું તાદિસસ્સ ધમ્મસ્સ અભાવતોતિ આહ ‘‘સનિબ્બાન…પે… ભાવતોવા’’તિ. અગ્ગહણં વેદિતબ્બન્તિ યોજના. તેનાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. કઞ્ચીતિ કઞ્ચિ ધમ્મજાતં. તેતિ અબ્યાકતધમ્માદયો. અત્તનોતિ અબ્યાકતધમ્માદિં સન્ધાયાહ. એકદેસોતિ રૂપક્ખન્ધાદિ. અત્તેકદેસસભાગોતિ નિબ્બાનં. તઞ્હિ ધમ્માયતનધમ્મધાતુપરિયાપન્નતાય તદેકદેસસભાગો. અસઙ્ગહિતસઙ્ગાહકત્તાતિ ખન્ધસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતાનં સઞ્ઞાક્ખન્ધાદીનં આયતનધાતુસઙ્ગહેન સઙ્ગાહકત્તાતિ અત્થો.

વિસભાગક્ખન્ધનિબ્બાનસમુદાયત્તા ખન્ધસઙ્ગહેન ધમ્માયતનેન ન કોચિ ધમ્મો સઙ્ગહિતો અત્થીતિ યોજના. એતસ્સાતિ ‘‘ધમ્માયતનેન સઙ્ગહિતા’’તિ એતસ્સ પદસ્સ ધમ્માયતનગણનેન સઙ્ગહિતાતિ અત્થો. ઓળારિકરૂપસમ્મિસ્સં ધમ્માયતનેકદેસં.

તતિયનયઅસઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ચતુત્થનયો સઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૧૯૧. તિણ્ણં સઙ્ગહાનન્તિ ખન્ધાયતનધાતુસઙ્ગહાનં. સઙ્ગહણપુબ્બં અસઙ્ગહણં, અસઙ્ગહણપુબ્બં સઙ્ગહણઞ્ચ વુચ્ચમાનં સઙ્ગહણાસઙ્ગહણાનં પવત્તિવિસેસેન વુત્તં હોતીતિ આહ ‘‘સઙ્ગહણા…પે… ઉદ્દિટ્ઠા’’તિ. સઙ્ગહાભાવકતો અસઙ્ગહો સઙ્ગહહેતુકો સઙ્ગહસ્સ પવત્તિવિસેસોયેવ નામ હોતીતિ આહ ‘‘સઙ્ગહણપ્પવત્તિવિસેસવિરહે’’તિ. કેનચિ સમુદયસચ્ચાદિના તીહિપિ સઙ્ગહેહિ સઙ્ગહિતેન સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નેન ધમ્મવિસેસેન પુન તથેવ સઙ્ગહિતો સો એવ સમુદયસચ્ચાદિકો ધમ્મવિસેસો સઙ્ગહિતેન સઙ્ગહિતો. સઙ્ગાહકત્તાભાવસબ્ભાવા સઙ્ગાહકભાવેન ન ઉદ્ધટા, ન અસઙ્ગાહકત્તા એવ. યથા હિ તીહિ સઙ્ગહેહિ ન સઙ્ગાહકા, એવં દ્વીહિ, એકેનપિ સઙ્ગહેન ન સઙ્ગાહકા ઇધ ન ઉદ્ધટા. તેહિ સઙ્ગહિતાતિ તેહિ તીહિ સઙ્ગહેહિ સઙ્ગહિતા ધમ્મા. યસ્સાતિ યસ્સ અત્તનો સઙ્ગાહકસ્સ.

સકલવાચકેનાતિ અનવસેસં ખન્ધાદિઅત્થં વદન્તેન. તેન ખન્ધાદિપદેનાતિ ‘‘તેનેવ સઙ્ગહં ગચ્છેય્યા’’તિ એત્થ તેન ખન્ધાદિપદેનાતિ એવં યોજેતબ્બં. એવં પન અયોજેત્વા ‘‘યં અત્તનો સઙ્ગાહકં સઙ્ગણ્હિત્વા પુન તેનેવ સઙ્ગહં ગચ્છેય્ય, તં અઞ્ઞં સઙ્ગહિતં નામ નત્થી’’તિ એવં ન સક્કા વત્તું. કસ્માતિ ચે? ન હિ યેન સમુદયસચ્ચાદિના યં સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નં ધમ્મજાતં ખન્ધાદિસઙ્ગહેહિ સઙ્ગહિતં, તેનેવ સમુદયસચ્ચાદિના તસ્સ તદવસિટ્ઠસ્સ સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્મસ્સ, ન ચ તસ્સેવ કેવલસ્સ સમુદયસચ્ચાદિકસ્સ સઙ્ગહો પુચ્છિતો વિસ્સજ્જિતોતિ યોજના, અથ ખો તેન સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્મેન ફસ્સાદિના. સઙ્ગહિતસ્સાતિ સઙ્ગહિતતાવિસિટ્ઠસ્સાતિ અત્થો. તસ્મા અત્તનો સઙ્ગાહકં સકલક્ખણાદિં સઙ્ગણ્હિત્વા પુન તેન ખન્ધાદિપદેન યં સઙ્ગહં ગચ્છેય્ય, તં તાદિસં નત્થીતિ અત્થો વેદિતબ્બો. વેદના સદ્દો ચ ખન્ધો આયતનઞ્ચાતિ વેદના વિસું ખન્ધો, સદ્દો ચ વિસું આયતનન્તિ અત્થો. અઞ્ઞેન ખન્ધન્તરાદિના. અસમ્મિસ્સન્તિ અબ્યાકતદુક્ખસચ્ચાદિ વિય અમિસ્સિતં. ન હિ…પે… એત્થાતિ સઙ્ગહિતતાવિસિટ્ઠેન ધમ્મેન યો ધમ્મો સઙ્ગહિતો, તસ્સ સઙ્ગહિતતાવિસિટ્ઠોયેવ યો સઙ્ગહો, સો ન એત્થ વારે પુચ્છિતો વિસ્સજ્જિતો ચ. સઙ્ગહોવાતિ કેવલો સઙ્ગહો, ન કત્તાપેક્ખોતિ અત્થો. ન સઙ્ગાહકેનાતિ ઇદં યથાવુત્તેન અત્થેન નિવત્તિતસ્સ દસ્સનં. ન હીતિઆદિ તંસમત્થનં.

ચતુત્થનયસઙ્ગહિતેનસઙ્ગહિતપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઞ્ચમનયો અસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૧૯૩. વુત્તનયેનાતિ યસ્મા સઙ્ગહપ્પવત્તિવિસેસવિરહિતો અસઙ્ગહિતધમ્મવિસેસનિસ્સિતો પઞ્ચમનયો, તસ્મા યો એત્થ કેનચિ અસઙ્ગહિતેન ધમ્મવિસેસેન પુન અસઙ્ગહિતો ધમ્મવિસેસો અસઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતો અસઙ્ગહિતતાય પુચ્છિતબ્બો વિસ્સજ્જિતબ્બો ચ. તમેવ તાવ યથાનિદ્ધારિતં દસ્સેન્તો ‘‘રૂપક્ખન્ધેન યે ધમ્મા ખન્ધ…પે… અસઙ્ગહિતા, તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા ખન્ધ…પે… અસઙ્ગહિતાતિ આહા’’તિ ચતુત્થનયે વુત્તનયાનુસારેન. યથાનિદ્ધારિતધમ્મદસ્સનન્તિ પાળિયં નિદ્ધારિતપ્પકારધમ્મદસ્સનં. સહ સુખુમરૂપેનાતિ સસુખુમરૂપં, તેન સુખુમરૂપેન સદ્ધિં ગહિતં વિઞ્ઞાણં, તેન સહિતધમ્મસમુદાયા સસુખુમ…પે… દાયા. કે પન તેતિ આહ ‘‘દુક્ખસચ્ચા’’તિઆદિ. કેસઞ્ચીતિ નિબ્બાનચક્ખાયતનાદીનં. તીહિપિ સઙ્ગહેહિ. પરિપુણ્ણસઙ્ગહેહિ તીહિપિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગાહકા પરિપુણ્ણસઙ્ગહાસઙ્ગાહકા. અબ્યાકતધમ્મસદિસા નેવદસ્સનેનનભાવનાયપહાતબ્બનેવસેક્ખાનાસેક્ખાદયો. ઇતરેતિ રૂપક્ખન્ધાદયો. તબ્બિપરિયાયેનાતિ વુત્તવિપરિયાયેન, તીહિપિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહેતબ્બસ્સ અત્થિતાય પરિપુણ્ણસઙ્ગહાસઙ્ગાહકત્તાતિ અત્થો.

અસઙ્ગાહકેસુ નિબ્બાનં અન્તોગધં, તસ્મા તં અનિદસ્સનઅપ્પટિઘેહિ અસઙ્ગહેતબ્બં ન હોતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ન ચ તદેવ તસ્સ અસઙ્ગાહક’’ન્તિ. ‘‘વેદનાક્ખન્ધેન યે ધમ્મા’’તિઆદયો નવ પઞ્હા દુતિયપઞ્હાદયો, તે પઠમપઞ્હેન સદ્ધિં દસ, નામરૂપપઞ્હાદયો પન ચતુવીસતીતિ આહ ‘‘સબ્બેપિ ચતુત્તિંસ હોન્તી’’તિ. રૂપક્ખન્ધાદિવિસેસકપદન્તિ ‘‘રૂપક્ખન્ધેના’’તિઆદિના અસઙ્ગાહકત્તેન વિસેસકં રૂપક્ખન્ધાદિપદં. પુચ્છાયાતિ ચ પુચ્છનત્થન્તિ અત્થો. ‘‘રૂપક્ખન્ધેના’’તિઆદિ સબ્બમ્પિ વા વિઞ્ઞાપેતું ઇચ્છિતભાવેન વચનં પઞ્હભાવતો પુચ્છા. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘પઞ્હા પનેત્થ…પે… ચતુત્તિંસ હોન્તી’’તિ. તે હિ લક્ખણતો દસ્સિતાતિ તે નિદ્ધારિતધમ્મા તેનેવ અસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતતાય નિદ્ધારણસઙ્ખાતેન લક્ખણેન દસ્સિતા.

તદેવાતિ એવ-સદ્દેનાતિ ‘‘તદેવા’’તિ એત્થ એવ-સદ્દેન. ‘‘યં પુચ્છાય ઉદ્ધટં પદં, તં ખન્ધાદીહિ અસઙ્ગહિત’’ન્તિ એત્થ ‘‘ખન્ધાદીહેવા’’તિ અવધારણં નિપ્પયોજનં પકારન્તરસ્સ અભાવતો. ‘‘તીહિ અસઙ્ગહો’’તિ હિ વુત્તં. તથા ‘‘અસઙ્ગહિતમેવા’’તિ સઙ્ગહિતતાનિવત્તનસ્સ અનધિપ્પેતત્તા. તદેવાતિ પન ઇચ્છિતં ઉદ્ધટસ્સેવ અસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતભાવસ્સ અવધારેતબ્બત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન કદાચી’’તિઆદિમાહ. તત્થ અઞ્ઞસ્સાતિ અનુદ્ધટસ્સ. અનિયતતં દસ્સેતીતિ ઇદં અવધારણફલદસ્સનં. નિયમતોતિ સક્કા વચનસેસો યોજેતુન્તિ ઇદમ્પિ એવ-કારેન સિદ્ધમેવત્થં પાકટતરં કાતું વુત્તં. યતો હિ એવ-કારો, તતો અઞ્ઞત્થ નિયમોતિ. એવંપકારમેવાતિ પુચ્છાય ઉદ્ધટપ્પકારમેવ, યં પકારં પુચ્છાય ઉદ્ધટં, તંપકારમેવાતિ અત્થો. તસ્સાતિ અસઙ્ગહિતસ્સ. અઞ્ઞસ્સાતિ પુચ્છાય અનુદ્ધટપ્પકારસ્સ. એતેન યો પુચ્છાય ઉદ્ધટો તીહિપિ સઙ્ગહેહિ અસઙ્ગહિતો, તસ્સેવ ઇધ પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જિતબ્બભાવો, ન અઞ્ઞસ્સાતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘પુચ્છાય ઉદ્ધટઞ્હી’’તિઆદિ. આયતનધાતુસઙ્ગહવસેન ચેત્થ રૂપક્ખન્ધાદીનં અઞ્ઞસહિતતા, વિઞ્ઞાણક્ખન્ધાદીનં અસહિતતા ચ વેદિતબ્બા.

અવસેસા વેદનાદયો તયો ખન્ધા નિબ્બાનઞ્ચ સકલેન રૂપક્ખન્ધેન તેસં સઙ્ગહો નત્થીતિ ‘‘સઙ્ગહિતા’’તિ ન સક્કા વત્તું, એકદેસેન પન સઙ્ગહો અત્થીતિ ‘‘અસઙ્ગહિતા ન હોન્તીતિ એવં દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ આહ. ‘‘રૂપધમ્માવા’’તિ નિયમનં પુચ્છાય ઉદ્ધટભાવાપેક્ખન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘પુચ્છાય…પે… અધિપ્પાયો’’તિ આહ. તેન વુત્તં ‘‘અનુદ્ધટા વેદનાદયોપિ હિ અસઙ્ગહિતા એવા’’તિ. એત્થાતિ એતસ્મિં પઞ્ચમનયનિદ્દેસે. પઠમે નયેતિ પઠમે અત્થવિકપ્પે. તથા દુતિયેતિ એત્થાપિ. રૂપવિઞ્ઞાણેહીતિ અસુખુમરૂપધમ્મેહિ વિઞ્ઞાણેન ચાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઓળારિક…પે… અત્થો’’તિ આહ. કથં પન રૂપધમ્માતિ વુત્તે ઓળારિકરૂપસ્સેવ ગહણન્તિ આહ ‘‘રૂપેકદેસો હિ એત્થ રૂપગ્ગહણેન ગહિતો’’તિ.

૧૯૬. અસઙ્ગાહકન્તિ ‘‘ચક્ખાયતનેન…પે… અસઙ્ગહિતા’’તિ એવં અસઙ્ગાહકભાવેન વુત્તં પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જેતબ્બભાવેન વુત્તમ્પિ કામં વેદનાદીહેવ ચતૂહિ અસઙ્ગહિતં, તં પન ન ચક્ખાયતનમેવાતિ દસ્સેતું ‘‘ચક્ખાયતનેન પના’’તિઆદિ વુત્તં. યેહિ ધમ્મેહીતિ ખન્ધાદીસુ યેહિ. સબ્બં ધમ્મજાતં તેવ રૂપાદિકે ધમ્મે ઉદાનેતિ પાળિયં. કસ્મા પનેતં ઉદાનેતીતિ આહ ‘‘સદિસવિસ્સજ્જના’’તિઆદિ. પઠમેન ઉદાનેન. દ્વેતિ ‘‘બાહિરા ઉપાદા દ્વે’’તિ એત્થ વુત્તં દ્વે-સદ્દં સન્ધાયાહ. તસ્સ અસઙ્ગહિતસ્સ. યથાદસ્સિતસ્સાતિ ‘‘રૂપ’’ન્તિઆદિના દસ્સિતપ્પકારસ્સ. ધમ્મન્વયઞાણુપ્પાદનં નયદાનં. ‘‘રૂપં ધમ્માયતન’’ન્તિઆદીનં પદાનં વસેન દ્વેવીસપદિકો એસ નયો.

પઞ્ચમનયઅસઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. છટ્ઠનયો સમ્પયોગવિપ્પયોગપદવણ્ણના

૨૨૮. ‘‘તત્થા’’તિ ઇમિના ‘‘સમ્પયોગવિપ્પયોગપદં ભાજેત્વા’’તિ એત્થ સમ્પયોગવિપ્પયોગપદં ભાજિતં, સંવણ્ણેતબ્બતાય ચ પધાનભૂતં પચ્ચામટ્ઠં, ન રૂપક્ખન્ધાદિપદન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યં લબ્ભતિ…પે… વેદિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા પુન ‘‘રૂપક્ખન્ધાદીસુ હી’’તિઆદિના તમત્થં વિવરતિ. તત્થ ન લબ્ભતીતિ ‘‘સમ્પયુત્તં વિપ્પયુત્ત’’ન્તિ વા ગહેતું ન લબ્ભતિ, અલબ્ભમાનમ્પિ પુચ્છાય ગહિતં પટિક્ખેપેન વિસ્સજ્જેતું. પટિક્ખેપોપિ હિ પુચ્છાય વિસ્સજ્જનમેવ. તથા હિ યમકે (યમ. ૧.ખન્ધયમક.૫૯-૬૧) ‘‘યસ્સ રૂપક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થ, તસ્સ વેદનાક્ખન્ધો નુપ્પજ્જિત્થા’’તિ પુચ્છાય ‘‘નત્થી’’તિ વિસ્સજ્જિતં. તેન પનેત્થ રૂપધમ્મેસુ સમ્પયોગટ્ઠો ન લબ્ભતીતિ અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ. અલબ્ભમાનમ્પિ સમ્પયોગપદં ગહિતન્તિ સમ્બન્ધો. સબ્બત્થાતિ રૂપક્ખન્ધવેદનાક્ખન્ધાદીસુ. એતેસન્તિ રૂપનિબ્બાનાનં. વિસભાગતાતિ અતંસભાગતા. એકુપ્પાદાદિભાવો હિ સમ્પયોગે સભાગતા, ન સઙ્ગહે વિય સમાનસભાગતા, તસ્મા એકુપ્પાદાદિભાવરહિતાનં રૂપનિબ્બાનાનં સા એકુપ્પાદાદિતા વિસભાગતા વુત્તા. તદભાવતોતિ તસ્સા વિસભાગતાય એકુપ્પાદાદિતાય અભાવતો. વિપ્પયોગોપિ નિવારિતો એવ હોતિ, વિસભાગો ભાવો વિપ્પયોગોતિ વુત્તોવાયમત્થોતિ. ‘‘ચતૂસુ હી’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કરોતિ. તત્થ તેસં તેહીતિ ચ અરૂપક્ખન્ધે એવ પરામસતિ. વિસભાગતા ચ હોતિ રૂપનિબ્બાનેસુ અવિજ્જમાનત્તાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ન ચ રૂપેકદેસસ્સા’’તિઆદિ. તેનેવાતિ ચતુક્ખન્ધસભાગત્તા એવ.

તીહિ વિઞ્ઞાણધાતૂહીતિ ઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણધાતૂહિ વિપ્પયુત્તે અનારમ્મણમિસ્સકે રૂપધમ્મમિસ્સકે ધમ્મે દીપેતિ રૂપભવોતિ યોજના. પઞ્ચહીતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણધાતૂહિ. એકાય મનોધાતુયા. ન સમ્પયુત્તેતિ ન સમ્પયુત્તે એવ. તથા હિ ‘‘વિપ્પયુત્તે અહોન્તે સત્તહિપિ સમ્પયુત્તે સત્તપિ વા તા’’તિ વુત્તં. તેનાતિ વિપ્પયુત્તતાપટિક્ખેપેન. તાહીતિ સત્તવિઞ્ઞાણધાતૂહિ. સમ્પયુત્તે દીપેન્તીતિ સમ્પયુત્તે દીપેન્તિયેવ, ન સમ્પયુત્તે એવાતિ એવમવધારણં ગહેતબ્બં. એસ નયો સેસેસુપિ. સમ્પયુત્તે વેદનાદિકે. સમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તભાવેહિ નવત્તબ્બં, તંયેવ વિઞ્ઞાણધાતુસત્તકં. સમ્પયુત્તભાવેન નવત્તબ્બાનિ સમ્પયુત્તનવત્તબ્બાનિ, ભિન્નસન્તાનિકાનિ, નાનાક્ખણિકાનિ ચ અરૂપાનિપિ ધમ્મજાતાનિ. અનારમ્મણમિસ્સકસબ્બવિઞ્ઞાણધાતુતંસમ્પયુત્તા ધમ્માયતનાદિપદેહિ દીપેતબ્બા, અનારમ્મણમિસ્સકસબ્બવિઞ્ઞાણધાતુયો અચેતસિકાદિપદેહિ દીપેતબ્બા, તદુભયસમુદાયા દુક્ખસચ્ચાદિપદેહિ દીપેતબ્બાતિ વેદિતબ્બા.

યદિ એવન્તિ યદિ અનારમ્મણમિસ્સાનં ધમ્માનં વિપ્પયોગો નત્થિ. અનારમ્મણમિસ્સોભયધમ્માતિ રૂપનિબ્બાનસહિતસબ્બવિઞ્ઞાણધાતુતંસમ્પયુત્તધમ્મા. ખન્ધાદીહેવાતિ ખન્ધાયતનધાતૂહિ એવ, ન અરૂપક્ખન્ધમત્તેન. અરૂપક્ખન્ધેયેવ પન સન્ધાય ‘‘તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા’’તિ વુત્તન્તિ નાયં દોસોતિ દસ્સેતિ. તદેકદેસાતિ ‘‘અનારમ્મણમિસ્સા’’તિઆદિના વુત્તધમ્મસમુદાયસ્સ એકદેસા. તદેકદેસઞ્ઞસમુદાયાતિ તસ્સેવ યથાવુત્તસ્સ સમુદાયસ્સ એકદેસા હુત્વા અઞ્ઞેસં અવયવાનં રૂપક્ખન્ધાદીનં સમુદાયભૂતા. વિભાગાભાવતોતિ ભેદાભાવતો. ભેદોતિ ચેત્થ અચ્ચન્તભેદો અધિપ્પેતો. ન હિ સમુદાયાવયવાનં સામઞ્ઞવિસેસાનં વિય અચ્ચન્તભેદો અત્થિ ભેદાભેદયુત્તત્તા. તેસં અચ્ચન્તભેદમેવ હિ સન્ધાય ‘‘સમુદાયન્તોગધાનં એકદેસાનં ન વિભાગો અત્થી’’તિ સઙ્ગહેપિ વુત્તં. તેનાતિ અવિભાગસબ્ભાવતો સભાગવિસભાગત્તાભાવેન. તેસન્તિ અનારમ્મણમિસ્સકસબ્બવિઞ્ઞાણધાતુઆદીનં. તે ચ અકુસલાબ્યાકતા. તેસન્તિ કુસલાકુસલાબ્યાકતધમ્માનં. તસ્માતિ યસ્મા વિભત્તસભાવાનં ન તેસં સમુદાયેકદેસાદિભાવો, તસ્મા. યસ્મા પન કુસલાદયો એવ ખન્ધાદયોતિ ખન્ધાદિઆમસનેન સમુદાયેકદેસાદિભાવો આપન્નો એવાતિ વુત્તનયેન વિપ્પયોગાભાવો હોતિ, તસ્મા તં પરિહરન્તો ‘‘ખન્ધાદીનિ અનામસિત્વા’’તિઆદિમાહ. તેસન્તિ કુસલાદીનં. અઞ્ઞમઞ્ઞવિપ્પયુત્તતા વુત્તા ‘‘કુસલેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા’’તિઆદિના. સબ્બેસૂતિ દુતિયાદિસબ્બપઞ્હેસુ.

છત્તિંસાય પિટ્ઠિદુકપદેસુ વીસતિ દુકપદાનિ ઇમસ્મિં નયે લબ્ભન્તિ, અવસિટ્ઠાનિ સોળસેવાતિ આહ ‘‘સોળસાતિ વત્તબ્બ’’ન્તિ. તતો એવ ‘‘તેવીસપદસત’’ન્તિ એત્થ ‘‘તેવીસ’’ન્તિ ઇદઞ્ચ ‘‘એકવીસ’’ન્તિ વત્તબ્બન્તિ યોજના. સબ્બત્થાતિ સબ્બપઞ્હેસુ. એકકાલેકસન્તાનાનં ભિન્નકાલભિન્નસન્તાનાનઞ્ચ અનેકેસં ધમ્માનં સમુદાયભૂતા સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્માયતનધમ્મધાતુયોતિ આહ ‘‘કાલસન્તાન…પે… ધાતૂન’’ન્તિ. એકદેસસમ્મિસ્સાતિ ચિત્તિદ્ધિપાદાદિના અત્તનો એકદેસેનેવ ખન્ધન્તરાદીહિ સમ્મિસ્સા ઇદ્ધિપાદાદયો, અનારમ્મણેહિ રૂપનિબ્બાનેહિ ચ અસમ્મિસ્સા. સમાનકાલસન્તાનેહીતિ એકકાલસન્તાનેહિ કાલસન્તાનભેદરહિતેહિ એકદેસન્તરેહિ, સઙ્ખારક્ખન્ધાદીનં એકદેસન્તરેહિ, સઙ્ખારક્ખન્ધાદીનં એકદેસવિસેસભૂતેહિ સતિપટ્ઠાનસમ્મપ્પધાનસઞ્ઞાક્ખન્ધાદીહિ વિભત્તા એવ સમુદયસચ્ચાદયો સમ્પયોગીવિપ્પયોગીભાવેન, રૂપક્ખન્ધાદયો વિપ્પયોગીભાવેન ગહિતાતિ યોજના. તેહિ સમુદયસચ્ચાદીહિ. તે સઞ્ઞાક્ખન્ધાદયો. કેહિચિ સહુપ્પજ્જનારહેહિ એકદેસન્તરેહિ વિભત્તેહિ. ન હિ સઙ્ખારક્ખન્ધાદિપરિયાપન્નત્તેપિ સમુદયસચ્ચાદયો મગ્ગસચ્ચાદીહિ સમ્પયોગં લભન્તિ. તેસન્તિ વેદનાક્ખન્ધસઞ્ઞાક્ખન્ધાદીનં. એકુપ્પાદા…પે… વિસભાગતા ચાતિ એકુપ્પાદાદિતાસઙ્ખાતા યથારહં સભાગતા વિસભાગતા ચ. તેન યથાવુત્તકારણેન સમ્પયોગસ્સ વિપ્પયોગસ્સ ચ લભનતો.

ભિન્નકાલાનં સમુદાયીનં સમુદાયા ભિન્નકાલસમુદાયા. વત્તમાના ચ એકસ્મિં સન્તાને એકેકધમ્મા વત્તન્તિ. તસ્માતિ યસ્મા એતદેવ, તસ્મા. તેસં વેદનાક્ખન્ધાદીનં વિભજિતબ્બસ્સ એકદેસભૂતસ્સ અભાવતો. સુખિન્દ્રિયાદીનિ વેદનાક્ખન્ધેકદેસભૂતાનિપિ. તેન વિભાગાકરણેન. યદિ સમાનકાલસ્સ વિભજિતબ્બસ્સ અભાવતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતાદયો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ વિભાગં ન કરોન્તિ, અથ કસ્મા ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ…પે… મનોવિઞ્ઞાણધાતુ સોળસહિ ધાતૂહિ વિપ્પયુત્તા’’તિ વુત્તન્તિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘ખન્ધાયતન…પે… વિપ્પયુત્તાતિ વુત્ત’’ન્તિ. એવમેવન્તિ યથા ધાતુવિભાગેન વિભત્તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ, એવમેવં.

૨૩૫. તંસમ્પયોગીભાવન્તિ તેહિ ખન્ધેહિ સમ્પયોગીભાવં. યથા હિ સમાનકાલસન્તાનેહિ એકચિત્તુપ્પાદગતેહિ વેદનાસઞ્ઞાવિઞ્ઞાણક્ખન્ધેહિ સમુદયસચ્ચસ્સ સમ્પયુત્તતા, એવં ભિન્નસન્તાનેહિ ભિન્નકાલેહિ ચ તેહિ તસ્સ વિપ્પયુત્તતાતિ આહ ‘‘એવં તંવિપ્પયોગીભાવં…પે… ન વુત્ત’’ન્તિ. વિસભાગતાનિબન્ધસ્સ વિભાગસ્સ અભાવેન અવિભાગેહિ તેહિ તીહિ ખન્ધેહિ. વિભાગે હીતિઆદિના તમેવત્થં પાકટતરં કરોતિ. વિભાગરહિતેહીતિ સમાનકાલસન્તાનેહિ એકચિત્તુપ્પાદગતત્તા અવિભત્તેહિ વેદનાક્ખન્ધાદીહિ ન યુત્તં વિપ્પયુત્તન્તિ વત્તું. તેનાહ ‘‘વિજ્જમાનેહિ…પે… ભાવતો’’તિ. તત્થ વિજ્જમાનસ્સ સમાનસ્સ સમાનજાતિકસ્સાતિ અધિપ્પાયો. ન હિ વિજ્જમાનં રૂપારૂપં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વિસભાગં ન હોતિ. અનુપ્પન્ના ધમ્મા વિયાતિ ઇદં વિસદિસુદાહરણદસ્સનં. યથા ‘‘અનુપ્પન્ના ધમ્મા’’તિ અનાગતકાલં વુચ્ચતીતિ આમટ્ઠકાલભેદં, એવં યં આમટ્ઠકાલભેદં ન હોતીતિ અત્થો. ઉદ્ધરિતબ્બં દેસનાય દેસેતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. વિજ્જમાનસ્સેવ વિજ્જમાનેન સમ્પયોગો, સમ્પયોગારહસ્સેવ ચ વિપ્પયોગોતિ અત્થિભાવસન્નિસ્સયા સમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તતાતિ આહ ‘‘પચ્ચુપ્પન્નભાવં નિસ્સાયા’’તિ. તેનેવાહ ‘‘અવિજ્જમાનસ્સા’’તિઆદિ. તઞ્ચાતિ ઉદ્ધરણં.

વિભાગરહિતેહીતિ વિસભાગતાભાવતો અવિભાગેહિ. અનામટ્ઠકાલભેદેતિ અનામટ્ઠકાલવિસેસે. અવિજ્જમાનસ્સ…પે… સમ્પયોગો નત્થીતિ એતેન પારિસેસતો વિજ્જમાનસ્સ ચ વિજ્જમાનેન સમ્પયોગો દસ્સિતો. અવિજ્જમાનતાદીપકે ભેદે ગહિતેતિ યથાગહિતેસુ ધમ્મેસુ તેહિ વિપ્પયોગીનં અવિજ્જમાનભાવદીપકે તેસંયેવ વિસેસે ‘‘અરૂપભવો એકેન ખન્ધેન દસહાયતનેહિ સોળસહિ ધાતૂહિ વિપ્પયુત્તો’’તિઆદિના (ધાતુ. ૨૪૬) ગહિતે તેનેવ રુપ્પનાદિના ભેદેન તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસભાગતાપિ ગહિતા એવાતિ વિપ્પયોગો હોતીતિ યોજના. ભેદે પન અગ્ગહિતે તેન તેન ગહણેનાતિ યથાવુત્તે અવિજ્જમાનતાદીપકે વિસેસે, વિસભાગે વા અગ્ગહિતે ‘‘વેદના, સઞ્ઞા, સઙ્ખારક્ખન્ધો તીહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન સત્તહિ ધાતૂહિ સમ્પયુત્તો’’તિઆદિના તેન તેન ગહણેન સભાગતાદીપનેન વિસભાગતાય અગ્ગહિતત્તા સભાગતાવ હોતિ. તથા ચ સતિ સભાગત્તે કા પનેત્થ સભાગતાતિ આહ ‘‘વિજ્જમાનતાય…પે… હોતી’’તિ. તસ્સાતિ સભાગતાય. તસ્માતિ વિસભાગતાય અલબ્ભમાનત્તા, સભાગતાય ચ લબ્ભમાનત્તા.

૨૬૨. વિતક્કો વિયાતિ સવિતક્કસવિચારેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ વિતક્કો વિય. સો હિ વિતક્કરહિતત્તા અવિતક્કો વિચારમત્તો ચ. તેનાહ ‘‘કોટ્ઠાસન્તરચિત્તુપ્પાદેસુ અલીના’’તિ. તતો એવ સો અપ્પધાનો, દુતિયઝાનધમ્મા એવેત્થ પધાનાતિ આહ ‘‘યે પધાના’’તિ. તેનેવાતિ સવિતક્કસવિચારેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ વિતક્કસ્સ અવિતક્કવિચારમત્તગ્ગહણેન ઇધ અગ્ગહિતત્તા, વિતક્કત્તિકે દુતિયરાસિયેવ ચ અધિપ્પેતત્તા. અનન્તરનયેતિ સમ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદનિદ્દેસે. સમુદયસચ્ચેન સમાનગતિકા સદિસપ્પવત્તિકા. ઇતીતિ ઇમિના કારણેન. તે અવિતક્કવિચારમત્તા ધમ્મા ન ગહિતા, સમુદયસચ્ચં વિય ન દેસનારુળ્હા. ન સવિતક્કસવિચારેહિ સમાનગતિકાતિ યોજના. યદિ હિ તે સવિતક્કસવિચારેહિ સમાનગતિકા સિયું, ‘‘અવિતક્કવિચારમત્તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા સમ્પયુત્તા, તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા, તે ધમ્મા ન કેહિચિ ખન્ધેહિ, ન કેહિચિ આયતનેહિ, એકાય ધાતુયા વિપ્પયુત્તા’’તિ વત્તબ્બા સિયું. યસ્મા પન તે સમુદયસચ્ચેન સમાનગતિકા. યથા હિ યે સમુદયસચ્ચેન સમ્પયુત્તેહિ વિપ્પયુત્તા, તેસં કેહિચિ વિપ્પયોગં વત્તું ન સક્કા, એવં તેહિપિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘સમુદયસચ્ચાદીની’’તિઆદિ. દસમો…પે… વુત્તોતિ એત્થ દસમનયે તેહિ અવિતક્કવિચારમત્તેહિ વિપ્પયુત્તેહિ વિપ્પયુત્તાનં સોળસહિ ધાતૂહિ વિપ્પયોગો વુત્તો, ઓસાનનયે તેહિ વિપ્પયુત્તાનં અટ્ઠારસહિ ધાતૂહિ સઙ્ગહો ચ વુત્તોતિ તસ્મા ન તે સવિતક્કસવિચારેહિ સમાનગતિકાતિ દસ્સેતિ.

વિતક્કસહિતેસૂતિ સહવિતક્કેસુ. તેસૂતિ અવિતક્કવિચારમત્તેસુ સહ વિતક્કેન દુતિયજ્ઝાનધમ્મેસુ, ‘‘અવિતક્કવિચારમત્તા’’તિ ગહિતેસુ વુત્તેસૂતિ અત્થો. સબ્બેપિ તેતિ દુતિયજ્ઝાનધમ્મા વિતક્કો ચાતિ સબ્બેપિ તે ધમ્મા સક્કા વત્તું. તથા હિ સમ્પયોગવિપ્પયોગપદનિદ્દેસે ‘‘અવિતક્કવિચારમત્તા ધમ્મા એકેન ખન્ધેન એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ સમ્પયુત્તા’’તિ વુત્તં. તત્થ એકેન ખન્ધેનાતિ સઙ્ખારક્ખન્ધેન. સો હિ સમુદાયોતિ ‘‘અવિતક્કવિચારમત્તા ધમ્મા’’તિ વુત્તધમ્મસમુદાયો. નનુ વિતક્કોપેત્થ ધમ્મસઙ્ગહં ગતો, સો ચ વિચારતો અઞ્ઞેનપિ સમ્પયુત્તોતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ન હિ તદેકદેસસ્સ…પે… હોતી’’તિ. યથાતિઆદિના તમેવત્થં ઇદ્ધિપાદનિદસ્સનેન વિભાવેતિ. તસ્સત્થો – યથા ઇદ્ધિપાદસમુદાયસ્સ એકદેસભૂતાનં છન્દિદ્ધિપાદાદીનં તીહિ ખન્ધેહિ સમ્પયોગો વુત્તો, તંસમુદાયસ્સ ન હોતિ, એવં ઇધાપિ વિતક્કસ્સ અઞ્ઞેહિ સમ્પયોગો અવિતક્કવિચારમત્તસ્સ સમુદાયસ્સ ન હોતીતિ.

યદિ એવં ‘‘ઇદ્ધિપાદો દ્વીહિ ખન્ધેહિ સમ્પયુત્તો’’તિઆદિ ન વત્તબ્બન્તિ ચે? નો ન વત્તબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યથા પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ તેસૂતિ ઇદ્ધિપાદેસુ. સમુદાયસ્સાતિ ઇદ્ધિપાદસમુદાયસ્સ. તેહિ વેદનાક્ખન્ધાદીહિ સમ્પયુત્તતા વુત્તા ‘‘ઇદ્ધિપાદો દ્વીહિ ખન્ધેહિ સમ્પયુત્તો’’તિઆદિના. તેનાતિ વિચારેન. ન હીતિઆદિના યથાધિગતધમ્માનં સમ્પયુત્તતાય નવત્તબ્બાભાવં ઉદાહરણદસ્સનવસેન વિભાવેતિ. કેચિ વિચિકિચ્છા તંસહગતા ચ મોહવજ્જા મોહેન સમ્પયુત્તા, કેચિ અસમ્પયુત્તા. મોહેનાતિ વિચિકિચ્છાસહગતમોહમેવ સન્ધાય વદતિ. ઇતિ ઇમિના કારણેન ન સમુદાયો તેન મોહેન સમ્પયુત્તો. અઞ્ઞો કોચિ ધમ્મો હેતુભાવો નાપિ અત્થિ, યેન હેતુના સો દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકોતિ વુત્તો સમુદાયો. એવન્તિ ઇમિના નયેન ‘‘ભાવના…પે… યોપિ સમ્પયુત્તા’’તિ નવત્તબ્બતાય નિદસ્સેતબ્બાતિ અત્થો. એવન્તિ યથા દસ્સનેનપહાતબ્બહેતુકસમુદાયસ્સ સમ્પયુત્તતા ન વત્તબ્બા, એવં યેન ધમ્મેન અવિતક્ક…પે… સિયા, તં ન નત્થિ. તસ્માતિ યસ્મા અવિતક્કવિચારમત્તેસુ કોચિપિ વિચારેન અસમ્પયુત્તો નત્થિ, તસ્મા. તેતિ અવિતક્કવિચારમત્તા ધમ્મા. એકધમ્મેપિ…પે… કતો યથા ‘‘અપ્પચ્ચયા ધમ્મા અસઙ્ખતા ધમ્મા’’તિ.

છટ્ઠનયસમ્પયોગવિપ્પયોગપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સત્તમનયો સમ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના

૩૦૬. તેહિ સમુદયસચ્ચાદીહિ ખન્ધત્તયખન્ધેકદેસાદિકે સમ્પયુત્તે સતિપિ, સમ્પયુત્તેહિ ચ વિપ્પયુત્તે રૂપનિબ્બાનાદિકે તદઞ્ઞધમ્મે સતિપિ વિપ્પયોગાભાવતો. સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં વિત્થારેન દસ્સેતું ‘‘ન હી’’તિઆદિ વુત્તં. તતો લોભસહગતચિત્તુપ્પાદતો અઞ્ઞધમ્માનં અવસિટ્ઠાનં કુસલાકુસલાબ્યાકતધમ્માનં ખન્ધાદીસુ કેનચિ વિપ્પયોગો ન હિ અત્થિ ખન્ધપઞ્ચકાદીનં સઙ્ગણ્હનતો તેસં. તે એવ ચિત્તુપ્પાદાતિ તે લોભસહગતચિત્તુપ્પાદા એવ. તદઞ્ઞધમ્માનન્તિ તદઞ્ઞધમ્માનમ્પીતિ પિ-સદ્દલોપો દટ્ઠબ્બો. તથાતિ ઇમિના ન ચ તે એવ ધમ્મા અડ્ઢદુતિયાયતનધાતુયો, અથ ખો તે ચ તતો અઞ્ઞે ચાતિ ઇમમત્થં ઉપસંહરતિ.

નનુ તદઞ્ઞભાવતો એવ તેહિ ઇતરેસં વિપ્પયોગો સિદ્ધોતિ આહ ‘‘ન ચા’’તિઆદિ. તદઞ્ઞસમુદાયેહીતિ તતો લોભસહગતચિત્તુપ્પાદતો અઞ્ઞસમુદાયેહિ અઞ્ઞે લોભસહગતા ધમ્મા વિપ્પયુત્તા ન હોન્તિ. કસ્મા? સમુદાયે…પે… વિપ્પયોગાભાવતો. તસ્સત્થો – સમુદાયેન લોભસહગતતદઞ્ઞધમ્મરાસિના એકદેસાનં લોભસહગતધમ્માનં વિપ્પયોગાભાવતો, તથા યે એકદેસા હુત્વા અઞ્ઞેસં અવયવાનં સમુદાયભૂતા, તેસઞ્ચ સમુદાયેન વિપ્પયોગાભાવતોતિ. અનેન સમુદાયેન અવયવસ્સ સમુદાયસ્સ અવયવેન ચ તસ્સ ન વિપ્પયોગો, અવયવસ્સેવ પન અવયવેનાતિ દસ્સેતિ. એસ નયોતિ ય્વાયં સમુદયસચ્ચે વુત્તો વિધિ, એસેવ મગ્ગસચ્ચસુખિન્દ્રિયાદીસુ અરૂપક્ખન્ધેકદેસત્તા તેસન્તિ દસ્સેતિ. નિરવસેસેસૂતિ અબહિકતવિતક્કેસુ. વિતક્કો હિ સમુદાયતો અબહિકતો. ‘‘સો હિ સમુદાયો’’તિઆદિકો વુત્તનયો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘અગ્ગહણે કારણં ન દિસ્સતી’’તિ.

અઞ્ઞેસુપિ સમુદયસચ્ચાદીસુ વિસ્સજ્જનસ્સ…પે… દટ્ઠબ્બં, યતો સમુદયસચ્ચાદિ ઇધ ન ગહિતન્તિ અધિપ્પાયો. સમ્પયુત્તાધિકારતો ‘‘અઞ્ઞેના’’તિ પદં સમ્પયુત્તતો અઞ્ઞં વદતીતિ આહ ‘‘અસમ્પયુત્તેન અસમ્મિસ્સન્તિ અત્થો’’તિ. ઇદાનિ બ્યતિરેકેનપિ તમત્થં પતિટ્ઠાપેતું ‘‘અદુક્ખમસુખા…પે… ગહિતાની’’તિ વુત્તં. એતેન લક્ખણેનાતિ ‘‘અસમ્પયુત્તેન અસમ્મિસ્સ’’ન્તિ વુત્તલક્ખણેન. ચિત્તન્તિ ‘‘ચિત્તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા’’તિ પઞ્હં ઉપલક્ખેતિ. સહયુત્તપદેહિ સત્તાતિ ‘‘ચેતસિકેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા’’તિઆદિના ચિત્તેન સહયુત્તે ધમ્મે દીપેન્તેહિ પદેહિ આગતા સત્ત પઞ્હા. તિણ્ણં તિકપદાનમગ્ગહણેન ઊનોતિ કત્વા. યે સન્ધાય ‘‘તિકે તયો’’તિ વુત્તં. તં પન વેદનાપીતિત્તિકેસુ પચ્છિમં, વિતક્કત્તિકે પઠમન્તિ પદત્તયં વેદિતબ્બં.

૩૦૯. ઉદ્ધટપદેન પકાસિયમાના અત્થા અભેદોપચારેન ‘‘ઉદ્ધટપદ’’ન્તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘ઉદ્ધટપદેન સમ્પયુત્તેહી’’તિ. તેન ચ યથાવુત્તેન ઉદ્ધટપદેન. મનેન યુત્તાતિ એત્થ મનનમત્તત્તા મનોધાતુ ‘‘મનો’’તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘મનોધાતુયા એકન્તસમ્પયુત્તા’’તિ.

સત્તમનયસમ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. અટ્ઠમનયો વિપ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદવણ્ણના

૩૧૭. રૂપક્ખન્ધેન વિપ્પયુત્તા નામ ચત્તારો અરૂપિનો ખન્ધા, તેસં અઞ્ઞેહિ સમ્પયોગો નામ નત્થિ તાદિસસ્સ અઞ્ઞસ્સ સમ્પયોગિનો અભાવતો. સમુદાયસ્સ ચ એકદેસેન સમ્પયોગો નત્થીતિ વુત્તોવાયમત્થો. વેદનાક્ખન્ધાદીહિ વિપ્પયુત્તં રૂપં નિબ્બાનઞ્ચ, તસ્સ કેનચિ સમ્પયોગો નત્થેવાતિ આહ ‘‘રૂપક્ખન્ધાદીહિ…પે… નત્થી’’તિ. તેનાતિ ‘‘રૂપક્ખન્ધેન યે ધમ્મા વિપ્પયુત્તા’’તિઆદિવચનેન.

અટ્ઠમનયવિપ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. નવમનયો સમ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદવણ્ણના

૩૧૯. ‘‘સમાસપદં ઇદ’’ન્તિ વત્વા અયં નામ સમાસોતિ દસ્સેન્તો ‘‘યસ્સ ખન્ધાદિનો’’તિઆદિમાહ, યસ્સ વેદનાક્ખન્ધાદિનોતિ અત્થો. યં ઇધ સમ્પયુત્તં વુત્તન્તિ ઇમસ્મિં નવમનયે યં ધમ્મજાતં સમ્પયુત્તન્તિ વુત્તં. રૂપક્ખન્ધાદીસુ અરણન્તેસુ અબ્ભન્તરબાહિરમાતિકાધમ્મેસૂતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. તઞ્હિ ધમ્મજાતં અત્તના સમ્પયુત્તેન વેદનાક્ખન્ધાદિના સયં સમ્પયુત્તન્તિ નિદ્ધારિતં. અયોગોતિ અસમ્પયોગો. વક્ખતિ દસમનયે. તત્થ હિ ‘‘રૂપક્ખન્ધેન વેદનાદયો વિપ્પયુત્તા, તેહિ રૂપક્ખન્ધો વિપ્પયુત્તો’’તિ વત્વા નિબ્બાનં કથન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘નિબ્બાનં પન સુખુમરૂપગતિકમેવા’’તિ વુત્તં. ‘‘મનાયતનં એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ વિપ્પયુત્ત’’ન્તિ એત્થ હિ યથા સુખુમરૂપં વિય સરૂપતો અનુદ્ધટમ્પિ નિબ્બાનં કેહિચીતિપદેન ગહિતમેવ હોતીતિ એદિસેસુ ઠાનેસુ નિબ્બાનં સુખુમરૂપગતિકન્તિ વિઞ્ઞાયતિ, એવમિધાપિ ‘‘રૂપમિસ્સકેહિ વા’’તિ એતેન અનુપાદિન્નઅનુપાદાનિયાદીહિ નિબ્બાનમિસ્સકેહિપિ અસમ્પયોગો વુત્તો હોતીતિ દટ્ઠબ્બો. અવિકલચતુક્ખન્ધસઙ્ગાહકેહિ પદેહિ સહવત્તિનો અઞ્ઞસ્સ સમ્પયોગિનો અભાવતો અતીતાનાગતેહિ ચ સમ્પયોગો નત્થેવાતિ તસ્સ અયુજ્જમાનતં દસ્સેન્તો ‘‘વત્તમાનાનમેવ…પે… અરૂપભવાદીહીતિ અત્થો’’તિ આહ. ઇતરેતિ યે સમ્પયોગં લભન્તિ, કે પન તે રૂપેન અસમ્મિસ્સા અરૂપેકદેસભૂતા. તેનાહ ‘‘વેદનાક્ખન્ધાદયો’’તિ.

નવમનયસમ્પયુત્તેનસમ્પયુત્તપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દસમનયો વિપ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના

૩૫૩. યે વિપ્પયુત્તેન વિપ્પયુત્તભાવેન પાળિયં અગ્ગહિતા, તેસુ કેચિ વિપ્પયુત્તસ્સ ધમ્મન્તરસ્સ અભાવતો કેચિ ખન્ધાદીહિ વિપ્પયોગસ્સેવ અસમ્ભવતોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ધમ્માયતનાદિધમ્મા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સબ્બચિત્તુપ્પાદગતધમ્મભાવતોતિ ઇમિના ભિન્નકાલતાદિવિસેસવતો અરૂપક્ખન્ધસ્સ વિપ્પયુત્તસ્સ ધમ્મન્તરસ્સ અભાવમાહ, અનારમ્મણમિસ્સકભાવતોતિ ઇમિના પન સબ્બસ્સપિ. કામભવો ઉપપત્તિભવો સઞ્ઞીભવો પઞ્ચવોકારભવોતિ ઇમે ચત્તારો મહાભવા. વિપ્પયોગાભાવતોતિ વિપ્પયોગાસમ્ભવતો. ન હિ યે દુક્ખસચ્ચાદીહિ વિપ્પયુત્તા, તેહિ વિપ્પયુત્તાનં તેસંયેવ દુક્ખસચ્ચાદીનં ખન્ધાદીસુ કેનચિ વિપ્પયોગો સમ્ભવતિ.

દસમનયવિપ્પયુત્તેનવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. એકાદસમનયો સઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના

૪૦૯. તેતિ સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્મા. સેસેહીતિ અવસિટ્ઠેહિ વેદનાસઞ્ઞાવિઞ્ઞાણક્ખન્ધેહિ. ‘‘એતેન સહ સમ્બન્ધો’’તિ ઇમિના પદાનં સમ્બન્ધદસ્સનમુખેન ‘‘સમુદયસચ્ચેન યે ધમ્મા સમ્પયુત્તા’’તિ પાળિયા અત્થવિવરણં પાકટતરં કત્વા કેહિચીતિપદસ્સત્થં કાતું ‘‘કેહિચીતિ એતસ્સ પના’’તિઆદિમાહ. અત્થં દસ્સેતું આહાતિ સમ્બન્ધો. વિસેસેત્વાતિ એત્થ તેસં ધમ્માનં તણ્હાવજ્જાનં સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્માયતનધમ્મધાતુપરિયાપન્નતાકિત્તનં વિસેસનં દટ્ઠબ્બં, યતો તે સમુદયસચ્ચેન ખન્ધાદિસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતાતિ વુત્તા. સયં અત્તના સમ્પયુત્તો ન હોતીતિ વુત્તં ‘‘અત્તવજ્જેહી’’તિ. તેન વુત્તં ‘‘ચિત્તં ન વત્તબ્બં ચિત્તેન સમ્પયુત્તન્તિપિ, ચિત્તેન વિપ્પયુત્તન્તિપી’’તિ. સમ્પયોગારહેહીતિ વિસેસનં સુખુમરૂપં નિબ્બાનન્તિ દ્વે સન્ધાય કતં, ન તણ્હાદિકે.

એકાદસમનયસઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૨. દ્વાદસમનયો સમ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૪૧૭. નવમનયે સમ્પયોગવિસિટ્ઠા સમ્પયુત્તા ઉદ્ધટા, દ્વાદસમનયે ચ સમ્પયોગવિસિટ્ઠા સઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતાતિ ઉભયત્થાપિ સમ્પયોગવિસિટ્ઠાવ ગહિતાતિ આહ ‘‘દ્વાદસમ…પે… લબ્ભન્તી’’તિ.

દ્વાદસમનયસમ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૩. તેરસમનયો અસઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના

૪૪૮. યેહીતિ રૂપક્ખન્ધધમ્માયતનાદીહિ. તીહિપિ ખન્ધાયતનાદિસઙ્ગહેહિ. પુન યેહીતિ અરૂપભવાદીહિ. ઓળારિકાયતનાનેવ હોન્તિ આયતનધાતુસઙ્ગહેહિપિ અસઙ્ગહિતત્તા. તેતિ ચતુવોકારભવાદયો. વુત્તાવસેસાતિ રૂપક્ખન્ધધમ્માયતનાદીહિ અવસિટ્ઠા. સતિપિ અસઙ્ગાહકત્તે તેહિ અસઙ્ગહિતાનં સમ્પયોગો ન સમ્ભવતીતિ વેદનાક્ખન્ધાદયો ઇધ તેરસમનયે વિસ્સજ્જનં ન રુહન્તિ નારોહન્તિ. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘વેદનાક્ખન્ધેન હિ ખન્ધાદિવસેન રૂપારૂપધમ્મા અસઙ્ગહિતા હોન્તિ, તેસઞ્ચ સમ્પયોગો નામ નત્થી’’તિ (ધાતુ. ૪૪૮) અસઙ્ગાહકા એવ ન હોન્તિ અવિકલપઞ્ચક્ખન્ધાદિસમુદાયભાવતો.

તેતિ ‘‘દુક્ખસચ્ચાદી’’તિ આદિ-સદ્દેન વુત્તધમ્મા. અસબ્બ…પે… સિયું અવિતક્કાવિચારાદિધમ્મા વિય. ન તેસં વિપ્પયોગો નત્થિ તબ્બિનિમુત્તસ્સ ચિત્તુપ્પાદસ્સ સમ્ભવતો. વેદનાક્ખન્ધેન અસઙ્ગહિતાનં અનારમ્મણમિસ્સકત્તા ન ‘‘વિપ્પયોગસ્સ અત્થિતાયા’’તિ વુત્તં. તથા ચાહ ‘‘રૂપારૂપધમ્મા અસઙ્ગહિતા’’તિ. ઉભયાભાવતોતિ સમ્પયોગવિપ્પયોગાભાવતો. અનારમ્મણસહિતસબ્બવિઞ્ઞાણતંધાતુસમ્પયુત્તતદુભયધમ્મા અચેતસિકચેતસિકલોકિયપદાદીનં વસેન વેદિતબ્બા.

તેરસમનયઅસઙ્ગહિતેનસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૪. ચુદ્દસમનયો વિપ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદવણ્ણના

૪૫૬. ધમ્મસભાવમત્તત્તાતિ સભાવધમ્માનં ધમ્મમત્તત્તા અવત્થાવિસેસમત્તત્તા.

સમુચ્છિજ્જતિ એતેનાતિ સમુચ્છેદો. સઙ્ગહાદિવિચારપરિનિટ્ઠાનભૂતો ચુદ્દસમનયો. તેનાહ ‘‘પરિયોસાને નયે’’તિ. વિસ્સજ્જેતબ્બધમ્મવિવિત્તા પુચ્છા મોઘપુચ્છા, સા તથાભૂતાપિ વિસ્સજ્જેતબ્બધમ્માભાવસ્સ ઞાપિકા હોતીતિ આહ ‘‘તેસં પુચ્છાય મોઘત્તા તે ન લબ્ભન્તી’’તિ. મોઘા પુચ્છા એતસ્સાતિ મોઘપુચ્છકો. અટ્ઠમો નયો તત્થ સબ્બપુચ્છાનં મોઘત્તા. તેન ચ સહાતિ તેન અટ્ઠમનયેન સદ્ધિં ઇમસ્મિં ઓસાનનયે અટ્ઠમનયે ચ ઓસાનનયે ચ એતે ધમ્માયતનાદયો સબ્બપ્પકારેન ન લબ્ભન્તિ. વિપ્પયોગસ્સપિ અભાવાતિ તત્થ કારણમાહ.

ચુદ્દસમનયવિપ્પયુત્તેનસઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ધાતુકથાપકરણ-અનુટીકા સમત્તા.

પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિપકરણ-અનુટીકા

૧. માતિકાવણ્ણના

૧. ‘‘ધાતુકથં દેસયિત્વા અનન્તરં તસ્સ આહ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ’’ન્તિ વુત્તે તત્થ કારણં સમુદાગમતો પટ્ઠાય વિભાવેન્તો ‘‘ધમ્મસઙ્ગહે’’તિઆદિમાહ. તત્થ યદિપિ ધમ્મસઙ્ગહે ફસ્સાદીનં પથવીઆદીનઞ્ચ ધમ્માનં નાનાનયવિચિત્તો અનુપદવિભાગોપિ કતો, ન સઙ્ગહો એવ, સો પન તેસં કુસલત્તિકાદિહેતુદુકાદિતિકદુકેહિ સઙ્ગહસન્દસ્સનત્થોતિ વુત્તં ‘‘ધમ્મસઙ્ગહે તિકદુકાદિવસેન સઙ્ગહિતાનં ધમ્માન’’ન્તિ. તેનેવ હિ તં પકરણં ‘‘ધમ્મસઙ્ગહો’’તિ સમઞ્ઞં લભિ. કામઞ્ચ ધમ્મસઙ્ગહેપિ ‘‘તસ્મિં ખો પન સમયે ચત્તારો ખન્ધા હોન્તી’’તિઆદિના (ધ. સ. ૫૮) ખન્ધાદિવિભાગો દસ્સિતો, સો પન ન તથા સાતિસયો, યથા વિભઙ્ગપકરણેતિ સાતિસયં તં ગહેત્વા આહ ‘‘વિભઙ્ગે ખન્ધાદિવિભાગં દસ્સેત્વા’’તિ, યતો તં ‘‘વિભઙ્ગો’’ત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. ધાતુકથાયાતિ આધારે ભુમ્મં, તથા ‘‘ધમ્મસઙ્ગહે વિભઙ્ગે’’તિ એત્થાપિ. આધારો હિ સઙ્ગહણવિભજનપ્પભેદવચનસઙ્ખાતાનં અવયવકિરિયાનં તંસમુદાયભૂતાનિ પકરણાનિ યથા ‘‘રુક્ખે સાખા’’તિ. કરણવચનં વા એતં, ધાતુકથાય કરણભૂતાયાતિ અત્થો.

એત્થ ચ અભિઞ્ઞેય્યધમ્મે દેસેન્તો દેસનાકુસલો ભગવા તિકદુકવસેન તાવ નેસં સઙ્ગહં દસ્સેન્તો ધમ્મસઙ્ગણિં દેસેત્વા સઙ્ગહપુબ્બકત્તા વિભાગસ્સ તદનન્તરં ખન્ધાદિવસેન વિભાગં દસ્સેન્તો વિભઙ્ગં દેસેસિ. પુન યથાવુત્તવિભાગસઙ્ગહયુત્તે ધમ્મે સઙ્ગહાસઙ્ગહાદિનયપ્પભેદતો દસ્સેન્તો ધાતુકથં દેસેસિ તસ્સા અબ્ભન્તરબાહિરમાતિકાસરીરકત્તા. ન હિ સક્કા ખન્ધાદિકે કુસલાદિકે ચ વિના સઙ્ગહાસઙ્ગહાદિનયં નેતુન્તિ. તેનાહ ‘‘તથાસઙ્ગહિતવિભત્તાન’’ન્તિ. એવં સઙ્ગહતો વિભાગતો પભેદતો ચ ધમ્માનં દેસના યસ્સા પઞ્ઞત્તિયા વસેન હોતિ, યો ચાયં યથાવુત્તધમ્મુપાદાનો પુગ્ગલવોહારો, તસ્સ ચ સમયવિમુત્તાદિવસેન વિભાગો, તં સબ્બં વિભાવેતું પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ દેસિતાતિ ઇદમેતેસં ચતુન્નં પકરણાનં દેસનાનુક્કમકારણં દટ્ઠબ્બં.

તેસન્તિ ધમ્માનં. સભાવતોતિ ‘‘ફસ્સો વેદના’’તિઆદિસભાવતો. ઉપાદાયાતિ ‘‘પુગ્ગલો સત્તો પોસો’’તિઆદિના ખન્ધે ઉપાદાય. પઞ્ઞાપનં યાય તજ્જાઉપાદાદિભેદાય પઞ્ઞત્તિયા હોતિ, તં પઞ્ઞત્તિં. પભેદતોતિ ખન્ધાદિસમયવિમુત્તાદિવિભાગતો. યાય પઞ્ઞત્તિયા સભાવતો ઉપાદાય ચ પઞ્ઞાપનન્તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરન્તો ‘‘તત્થ યે ધમ્મે’’તિઆદિમાહ. તત્થ અસભાવપઞ્ઞત્તિયાપિ મૂલભૂતં ઉપાદાનં સભાવધમ્મો એવ, કેવલં પન તેસં પવત્તિઆકારભેદસન્નિસ્સયતો વિસેસોતિ દસ્સેન્તો ‘‘યે ધમ્મે…પે… હોતી’’તિ આહ. તત્થ પુબ્બાપરિયભાવેન પવત્તમાનેતિ ઇમિના પબન્ધસન્નિસ્સયતં દસ્સેન્તો સન્તાનપઞ્ઞત્તિં વદતિ, અસભાવસમૂહવસેનાતિ ઇમિના સેસપઞ્ઞત્તિં. તિસ્સો હિ પઞ્ઞત્તિયો સન્તાનપઞ્ઞત્તિ સમૂહપઞ્ઞત્તિ અવત્થાવિસેસપઞ્ઞત્તીતિ. તત્થ પબન્ધો સન્તાનો. સમુદાયો સમૂહો. ઉપ્પાદાદિકો દહરભાવાદિકો ચ અવત્થાવિસેસો. તેસુ અસભાવગ્ગહણેન વિના પબન્ધસમૂહાનં અસભાવત્તે સિદ્ધે અસભાવસમૂહવસેનાતિ અસભાવગ્ગહણં પબન્ધસમૂહવિનિમુત્તપઞ્ઞત્તિસન્દસ્સનત્થન્તિ તેન અવત્થાવિસેસપઞ્ઞત્તિયા પરિગ્ગહો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

તેસન્તિ પુબ્બે યં-સદ્દેન પરામટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયબદ્ધધમ્માનં. તેનેવાહ ‘‘અઞ્ઞેસઞ્ચ બાહિરરૂપનિબ્બાનાન’’ન્તિ. સસભાવસમૂહસસભાવપ્પભેદવસેનાતિ રૂપક્ખન્ધાદિસસભાવસમૂહવસેન ચક્ખાયતનાદિસસભાવવિસેસવસેન ચ. ‘‘સસભાવસમૂહસભાવભેદવસેના’’તિ ચ પાઠો. તત્થ સમૂહસભાવોતિ સભાવસન્તાનં અવત્થાવિસેસવિધુરં સમૂહવસેન લક્ખણમેવાહ. તથા હિ ખન્ધપઞ્ઞત્તિયાપિ સભાવપઞ્ઞત્તિતા વુત્તા. તાયાતિ આયતનપઞ્ઞત્તિઆદિપ્પભેદાય સભાવપઞ્ઞત્તિયા. વિભત્તા સભાવપઞ્ઞત્તીતિ ‘‘ફસ્સો ફુસના’’તિઆદિના (ધ. સ. ૨) વિભત્તા ફસ્સાદિસભાવપઞ્ઞત્તિ. સબ્બાપીતિ પિ-સદ્દેન સભાવધમ્મેસુ સામઞ્ઞવસેન પવત્તં કુસલાદિપઞ્ઞત્તિં સઙ્ગણ્હાતિ. રૂપાદિધમ્માનં સમૂહો સન્તાનેન પવત્તમાનો અવત્થાવિસેસસહિતો એકત્તગ્ગહણનિબન્ધનો સત્તોતિ વોહરીયતીતિ સો સભાવધમ્મો નામ પન ન હોતીતિ આહ ‘‘પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ પન અસભાવપઞ્ઞત્તી’’તિ. તાયાતિ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયા. યસ્મા પન ધમ્માનં પબન્ધો સમૂહો ચ ધમ્મસન્નિસ્સિતોતિ વત્તબ્બતં અરહતિ, તસ્મા ‘‘પરિઞ્ઞેય્યાદિસભાવધમ્મે ઉપાદાય પવત્તિતો’’તિ વુત્તં.

વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ પન ‘‘સભાવપઞ્ઞત્તી’’તિ વુત્તા, અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ ‘‘અસભાવપઞ્ઞત્તી’’તિ વુત્તા. સબ્બા પઞ્ઞત્તિયોતિ ઉપાદાયપઞ્ઞત્તિકિચ્ચપઞ્ઞત્તિઆદયો સબ્બા પઞ્ઞત્તિયો. યદિ સબ્બા પઞ્ઞત્તિયો ઇધ દસ્સિતા હોન્તિ, કથં ‘‘પુગ્ગલપઞ્ઞત્તી’’તિ નામં જાતન્તિ આહ ‘‘ખન્ધાદિપઞ્ઞત્તીસૂ’’તિઆદિ. અઞ્ઞત્થાતિ ધમ્મસઙ્ગહાદીસુ. યે ધમ્મેતિ યે ખન્ધાદિધમ્મે. પઞ્ઞત્તિયા વત્થુભાવેનાતિ પઞ્ઞાપનસ્સ અધિટ્ઠાનભાવેન. અધિટ્ઠાનઞ્હિ પઞ્ઞાપેતબ્બધમ્મા પઞ્ઞાપનસ્સ. એવઞ્ચ કત્વા ખન્ધાદીહિ સદ્ધિં પુગ્ગલો ગહિતો. યે ધમ્મેતિ વા યે પઞ્ઞત્તિધમ્મે. પઞ્ઞાપેતુકામોતિ નિક્ખિપિતુકામો વત્થુભેદતો અસઙ્કરતો ઠપેતુકામો. પઞ્ઞત્તિપરિચ્છેદન્તિ ચ વત્થુભેદભિન્નં પઞ્ઞત્તિભૂતં પરિચ્છેદં. એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

સામઞ્ઞપ્પભેદપઞ્ઞાપનાતિ સામઞ્ઞભૂતાનં વિસેસભૂતાનઞ્ચ અત્થાનં પઞ્ઞાપના. તેસન્તિ અત્થ-સદ્દાપેક્ખાય પુલ્લિઙ્ગનિદ્દેસો. તત્થાતિ પઞ્ઞાપનાય અત્થદસ્સનભૂતેસુ દસ્સનાદીસુ. ઇદમેવંનામકન્તિ ઇદં રુપ્પનાદિઅત્થજાતં ઇત્થન્નામકં રૂપક્ખન્ધવેદનાક્ખન્ધાદિસમઞ્ઞં. તંતંકોટ્ઠાસિકકરણન્તિ રૂપવેદનાદિતંતંઅત્થવિભાગપરિયાપન્નતાપાદનં. તથા સઞ્ઞુપ્પાદાનમેવાતિ આહ ‘‘બોધનમેવ નિક્ખિપના’’તિ. બોધનઞ્હિ બોધનેય્યસન્તાને બોધેતબ્બસ્સ અત્થસ્સ ઠપનન્તિ કત્વા ‘‘નિક્ખિપના’’તિ વુત્તં. ‘‘પઞ્ઞાપના’’તિઆદિના ભાવસાધનેન વત્વા સાધનન્તરામસનેન અત્થન્તરપરિકપ્પાસઙ્કા સિયાતિ તં નિવારેતું ‘‘યો પનાયં…પે… વેદિતબ્બો’’તિ આહ. તેસં તેસં ધમ્માનન્તિ તંતંપઞ્ઞાપેતબ્બધમ્માનં. દસ્સનભૂતાય નામપઞ્ઞત્તિયા દિટ્ઠતાય, ઠપનભૂતાય ઠપિતતાય. તંનિમિત્તતન્તિ તસ્સ દસ્સનસ્સ ઠપનસ્સ ચ નિમિત્તકારણતં. નિમિત્તઞ્હિ કત્તુભાવેન વોહરીયતિ યથા ‘‘ભિક્ખા વાસેતી’’તિ, ‘‘અરિયભાવકરાનિ સચ્ચાનિ અરિયસચ્ચાની’’તિ ચ.

પાળિયં અનાગતતન્તિ વિજ્જમાનતાદિવિસેસવચનેન સહ પાઠાનારુળ્હતં. વિજ્જમાનસ્સ સતોતિ વિજ્જમાનસ્સ સમાનસ્સાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘વિજ્જમાનભૂતસ્સાતિ અત્થો’’તિ આહ. તથાતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેન અવિજ્જમાનસ્સ અનુપલબ્ભમાનસ્સ. તં પન અનુપલબ્ભમાનતં તથા-સદ્દેન બ્યતિરેકવસેન દીપિતં પાકટતરં કાતું ‘‘યથા કુસલાદીની’’તિઆદિમાહ. તત્થ વિનિવત્તસભાવાનીતિ વિભત્તસભાવાનિ. ઉપલદ્ધીતિ ગહણં. તેનાકારેનાતિ તેન રૂપવેદનાદિઆકારેન અવિજ્જમાનસ્સ. અઞ્ઞેનાકારેનાતિ તતો રૂપવેદનાદિતો અઞ્ઞેન તબ્બિનિમુત્તેન પઞ્ઞાપેતબ્બપઞ્ઞાપનાકારેન વિજ્જમાનસ્સ. પઞ્ઞત્તિદુકે વુત્તમેવ ‘‘અયઞ્ચ વાદો સેવત્થિકથાય પટિસિદ્ધો’’તિઆદિના. લોકનિરુત્તિમત્તસિદ્ધસ્સાતિ એત્થ મત્તગ્ગહણં તસ્સ પઞ્ઞત્તિવત્થુસ્સ ન કેવલં વિજ્જમાનસભાવતાનિવત્તનત્થમેવ, અથ ખો વિપરીતગ્ગાહનિવત્તનત્થમ્પીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અનભિનિવેસેન ચિત્તેના’’તિ આહ. ચતુસચ્ચપઞ્ચક્ખન્ધાદિવિનિમુત્તં સચ્ચન્તરખન્ધન્તરાદિકં પઞ્ચમસચ્ચાદિકં. સચે તં કોચિ અત્થીતિ પટિજાનેય્ય, અયાથાવગહિતસ્સ તં વાચાવત્થુમત્તમેવસ્સાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સાભિનિવેસેન…પે… વુત્ત’’ન્તિ. ઉદ્દેસે નિદ્દેસે ચ સત્તવન્તં પધાનભાવેન આગમનં સન્ધાયાહ ‘‘સરૂપતો તિસ્સન્નં આગતત’’ન્તિ. ગુણભાવેન પન ઉદ્ધંસોતપઞ્ઞાવિમુત્તપાસાણલેખાદિગ્ગહણેસુ ઇતરાપિ તિસ્સો પઞ્ઞત્તિયો ઇમસ્મિં પકરણે આગતા એવ.

યથાવુત્તસ્સ…પે… અવિરોધેનાતિ ‘‘વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ એવં વુત્તપ્પકારસ્સ અવિલોમનેન. આચરિયવાદાતિ ચેત્થ અત્તનોમતિયો વેદિતબ્બા, અઞ્ઞત્થ પન અટ્ઠકથા ચ. યથા ચ અવિરોધો હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘તસ્મા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અવિજ્જમાનત્તા પઞ્ઞાપેતબ્બમત્તત્થેન પઞ્ઞત્તીતિ એતેન ‘‘અવિજ્જમાના પઞ્ઞત્તિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ ઇમં સમાસવિકપ્પમાહ. અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તીતિ એત્થ હિ દ્વે સમાસા અવિજ્જમાનસ્સ, અવિજ્જમાના વા પઞ્ઞત્તીતિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. તેસુ પુરિમેન નામપઞ્ઞત્તિ વુત્તા, દુતિયેન ઉપાદાપઞ્ઞત્તિઆદિભેદા ઇતરાપિ. સસભાવં વેદનાદિકં. તજ્જપરમત્થનામલાભતોતિ તજ્જસ્સ તદનુરૂપસ્સ પરમત્થસ્સ અન્વત્થસ્સ નામસ્સ લભનતો, અનુભવનાદિસભાવાનં ધમ્માનં પરમત્થિકસ્સ વેદનાદિનામસ્સ લભનત્તાતિ અત્થો. એતેન વિસેસનિવત્તિઅત્થો મત્ત-સદ્દો, તેન ચાયં વિસેસો નિવત્તિતોતિ દસ્સેતિ. પરતો લભિતબ્બન્તિ પરં ઉપાદાય લદ્ધબ્બં યથા રૂપાદિકે ઉપાદાય સત્તોતિ નિસ્સભાવસમૂહસન્તાનાદિ પઞ્ઞત્તિવત્થુ. એકત્તેનાતિ અનઞ્ઞત્તેન. અનુપલબ્ભસભાવતા ઞાણેન અગ્ગહેતબ્બસભાવતા, યતો તે નવત્તબ્બાતિ વુચ્ચન્તિ.

સસૂકસાલિરાસિઆદિઆકારેન સંકુચિતગ્ગો વાસવવાસુદેવાદીનં વિય મોલિવિસેસો કિરીટં, સો પન મકુટવિસેસોપિ હોતિયેવાતિ આહ ‘‘કિરીટં મકુટ’’ન્તિ. સબ્બસમોરોધોતિ સબ્બાસં વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિઆદીનં છન્નં પઞ્ઞત્તીનં અન્તોકરણં. સઙ્ખાતબ્બપ્પધાનત્તાતિ ઇદં લક્ખણવચનં. ન હિ સબ્બાપિ ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિસઙ્ખાવસેન પવત્તા, નાપિ સબ્બા સઙ્ખાતબ્બપ્પધાના. દુતિયં તતિયન્તિઆદિકં પન ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિયા, દ્વે તીણીતિઆદિકં ઉપનિક્ખિત્તપઞ્ઞત્તિયા એકદેસં ઉપલક્ખણવસેન દસ્સેન્તો તસ્સ ચ સઙ્ખ્યેય્યપ્પધાનતાયાહ ‘‘સઙ્ખાતબ્બપ્પધાનત્તા’’તિ. પૂરણત્થો હિ સદ્દો તદત્થદીપનમુખેન પૂરેતબ્બમત્થં દીપેતિ. સો ચ સઙ્ખાવિસયો પધાનોવાતિ દુતિયાદીનં પઞ્ઞત્તીનં સઙ્ખાતબ્બપ્પધાનતા વુત્તા. યાવ હિ દસસઙ્ખા સઙ્ખ્યેય્યપ્પધાનાતિ. તથા દ્વે તીણીતિઆદીનમ્પિ પઞ્ઞત્તીનં. સઙ્ખાતબ્બો પન અત્થો કોચિ વિજ્જમાનો, કોચિ અવિજ્જમાનો, કોચિ સહ વિસુઞ્ચ તદુભયં મિસ્સોતિ છપિ પઞ્ઞત્તિયો ભજતીતિ.

ઇતરાતિ ઉપાદાસમોધાનતજ્જાસન્તતિપઞ્ઞત્તિયો વુત્તાવસેસા ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિઉપનિક્ખિત્તપઞ્ઞત્તિયો ચ. સત્તરથાદિભેદા ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ, દીઘરસ્સાદિભેદા ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિ ચ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. હત્થગતાદિવિસિટ્ઠા ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિ, સમોધાનપઞ્ઞત્તિ ચ અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. તથેવ ‘‘સુવણ્ણવણ્ણો બ્રહ્મસ્સરો’’તિઆદિકા વિજ્જમાનગબ્ભા વિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિં ભજન્તીતિ આહ ‘‘યથાયોગં તં તં પઞ્ઞત્તિ’’ન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘દુતિયં તતિયં…પે… ભજન્તી’’તિ. યઞ્હીતિઆદિ યથાવુત્તઉપનિધાઉપનિક્ખિત્તપઞ્ઞત્તીનં અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવસમત્થનં. તત્થ તઞ્ચ સઙ્ખાનન્તિ યં ‘‘પઠમં એક’’ન્તિઆદિકં સઙ્ખાનં, તઞ્ચ સઙ્ખામુખેન ગહેતબ્બરૂપં. ચ-સદ્દેન સઙ્ખ્યેય્યં સઙ્ગણ્હાતિ. તમ્પિ હિ પઞ્ઞાપેતબ્બં પઞ્ઞત્તીતિ. તસ્સા પન પરમત્થતો અભાવો વુત્તોયેવ. કિઞ્ચિ નત્થીતિ પરમત્થતો કિઞ્ચિ નત્થિ. તથાતિ ઇમિના અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનભાવન્તિ એતં આકડ્ઢતિ. તેનાહ ‘‘ન હિ…પે… વિજ્જમાનો’’તિ.

ઓકાસેતિ અવીચિપરનિમ્મિતવસવત્તીપરિચ્છિન્ને પદેસે. સો હિ કામાધિટ્ઠાનતો ‘‘કામો’’તિ વુચ્ચતિ. કમ્મનિબ્બત્તક્ખન્ધેસૂતિ ઇમિના ઉત્તરપદલોપેન કામભવં ‘‘કામો’’તિ વદતિ. ભણનં સદ્દો ચેતના વા, તંસમઙ્ગિતાય તબ્બિસિટ્ઠે પુગ્ગલે ભાણકોતિ પઞ્ઞત્તીતિ આહ ‘‘વિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિપક્ખં ભજતી’’તિ. યેભુય્યેન રૂપાયતનગ્ગહણમુખેન રૂપસઙ્ખાતેન સણ્ઠાનં ગય્હતીતિ તસ્સ તેન અભેદોપચારં કત્વા વુત્તં ‘‘રૂપાયતનસઙ્ખાતેન સણ્ઠાનેના’’તિ. યં અભેદોપચારં ભિન્દિતું અજાનન્તા નિકાયન્તરિયા રૂપાયતનં સણ્ઠાનસભાવં પટિજાનન્તિ. ‘‘કિસો પુગ્ગલો, થૂલો પુગ્ગલો, કિસો દણ્ડો, થૂલો દણ્ડો’’તિઆદિના પુગ્ગલાદીનં પઞ્ઞાપના તથાતથાસન્નિવિટ્ઠે રૂપસઙ્ખાતે કિસાદિસણ્ઠાનપઞ્ઞત્તિ, ન રૂપાયતનમત્તેતિ આહ ‘‘સણ્ઠાનન્તિ વા રૂપાયતને અગ્ગહિતે’’તિ. પચ્ચત્તધમ્મનામવસેનાતિ ‘‘પથવી ફસ્સો’’તિઆદિના ધમ્માનં તંતંનામવસેન. કિચ્ચપઞ્ઞત્તિઆદિવિભાગેન પવત્તો અયમ્પિ આચરિયવાદો ‘‘કિચ્ચપઞ્ઞત્તિ એકચ્ચા ભૂમિપઞ્ઞત્તિ પચ્ચત્તપઞ્ઞત્તિ અસઙ્ખતપઞ્ઞત્તિ ચ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, લિઙ્ગપઞ્ઞત્તિ એકચ્ચા પચ્ચત્તપઞ્ઞત્તિ ચ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, એકચ્ચા કિચ્ચપઞ્ઞત્તિ વિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, એકચ્ચા ભૂમિસણ્ઠાનપઞ્ઞત્તિ વિજ્જમાનેન વા અવિજ્જમાનેન વા અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ દસ્સિતત્તા ‘‘ધમ્મકથા ઇત્થિલિઙ્ગ’’ન્તિઆદીનં વિજ્જમાનેનવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવો, અવિજ્જમાનેનઅવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવો ચ દસ્સિતનયોતિ આહ ‘‘સબ્બસઙ્ગાહકોતિ દટ્ઠબ્બો’’તિ. ઉપાદાપઞ્ઞત્તિઆદિભાવો ચેત્થ કિચ્ચપઞ્ઞત્તિઆદીનં કિચ્ચપઞ્ઞત્તિઆદિભાવો ચ તાસં યથારહં વિભાવેતબ્બો.

૨. સઙ્ખેપપ્પભેદવસેનાતિ ‘‘યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ સબ્બેપિ ખન્ધે ખન્ધભાવસામઞ્ઞેન સંખિપનવસેન, ‘‘યાવતા રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિના ખન્ધાનં તતો સામઞ્ઞતો પકારેહિ ભિન્દનવસેન ચ. અયં અત્થોતિ અયં પઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતો અત્થો. સામઞ્ઞતો વા હિ ધમ્માનં પઞ્ઞાપનં હોતિ વિસેસતો વા. વિસેસો ચેત્થ અત્તનો સામઞ્ઞાપેક્ખાય વેદિતબ્બો, વિસેસાપેક્ખાય પન સોપિ સામઞ્ઞં સમ્પજ્જતીતિ ‘‘કિત્તાવતા ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તી’’તિ પુચ્છાય સઙ્ખેપતો વિસ્સજ્જનવસેન ‘‘યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ વુત્તન્તિ તત્થાપિ ‘‘ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તી’’તિ આનેત્વા યોજેતબ્બન્તિ આહ ‘‘યાવતા…પે… પઞ્ઞત્તી’’તિ. ‘‘યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધા, એત્તાવતા ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તિ. યાવતા રૂપક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, એત્તાવતા ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તી’’તિ એવમેત્થ પાળિયોજના કાતબ્બા. એવઞ્હિ સઙ્ખેપતો પભેદતો ચ ખન્ધપઞ્ઞત્તિ વિસ્સજ્જિતા હોતિ. તથા હિ ઇમસ્સેવ અત્થસ્સ અટ્ઠકથાયં વુત્તભાવં દસ્સેન્તો ‘‘યત્તકેન…પે… આદિકેના’’તિ આહ. તત્થાતિ તસ્મિં વિસ્સજ્જનસ્સ અત્થવચને, તસ્મિં વા વિસ્સજ્જનપાઠે તદત્થવચને ચ. પભેદનિદસ્સનમત્તન્તિ પભેદસ્સ ઉદાહરણમત્તં. અવુત્તોપિ સબ્બો ભૂતુપાદિકો, સુખાદિકો ચ પભેદો. તં પન ભૂમિમુખેન દસ્સેતું ‘‘રૂપક્ખન્ધો કામાવચરો’’તિઆદિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

એવં અટ્ઠકથાયં આગતનયેન પાળિયા અત્થયોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તં પકારન્તરેન દસ્સેતું ‘‘અયં વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અયં વાતિ વુચ્ચમાનં સન્ધાયાહ. એત્થાતિ એતસ્મિં ખન્ધપઞ્ઞત્તિવિસ્સજ્જને. ઇદન્તિ ઇદં પદં. યત્તકો…પે… ખન્ધપઞ્ઞત્તિયા પભેદોતિ ઇમિના સઙ્ખેપતો વિત્થારતો ચ ખન્ધાનં પભેદં પતિ પઞ્ઞત્તિવિભાગોતિ દસ્સિતં હોતિ. તેનાહ ‘‘વત્થુભેદેન…પે… દસ્સેતી’’તિ. પકરણન્તરેતિ વિભઙ્ગપકરણે. તત્થ હિ સાતિસયં ખન્ધાનં વિભાગપઞ્ઞત્તિ વુત્તા. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધેન હિ…પે… કથિતા’’તિ. એત્થ ચ પઠમનયે સમુખેન, દુતિયે વત્થુમુખેન પઞ્ઞત્તિયા વિભાગા દસ્સિતાતિ અયમેતેસં વિસેસો.

એસ નયોતિ ઇમિના ખન્ધપઞ્ઞત્તિયા વુત્તમત્થં આયતનપઞ્ઞત્તિયાદીસુ અતિદિસતિ. તત્થ ‘‘યાવતા પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ, ‘‘ખન્ધાનં ખન્ધપઞ્ઞત્તી’’તિ ઇદં પઞ્ઞત્તિનિદ્દેસપાળિયા આદિપરિયોસાનગ્ગહણમુખેન દસ્સનં. ‘‘યાવતા દ્વાદસાયતનાની’’તિ, ‘‘આયતનાનં આયતનપઞ્ઞત્તી’’તિ ઇમસ્સ અત્થો ‘‘યત્તકેન પઞ્ઞાપનેન સઙ્ખેપતો દ્વાદસાયતનાની’’તિ એતેન દસ્સિતો, ‘‘યાવતા ચક્ખાયતન’’ન્તિઆદિકસ્સ પન ‘‘પભેદતો ચક્ખાયતન’’ન્તિઆદિકેનાતિ. તત્થ ‘‘ચક્ખાયતનં…પે… ધમ્માયતન’’ન્તિ પભેદનિદસ્સનમત્તમેતં. એતેન અવુત્તોપિ સબ્બો સઙ્ગહિતો હોતીતિ ‘‘તત્રાપિ દસાયતના કામાવચરા’’તિઆદિ વુત્તં. અયં વા એત્થ પાળિયા અત્થયોજના – ‘‘યાવતા’’તિ ઇદં સબ્બેહિ પદેહિ યોજેત્વા ‘‘યત્તકાનિ દ્વાદસાયતનાનિ…પે… યત્તકો દ્વાદસન્નં આયતનાનં, તપ્પભેદાનઞ્ચ ચક્ખાયતનાદીનં પભેદો, તત્તકો આયતનાનં આયતનપઞ્ઞત્તિયા પભેદો’’તિ પકરણન્તરે વુત્તેન વત્થુપભેદેન આયતનપઞ્ઞત્તિયા પભેદં દસ્સેતીતિઆદિના ઇતરપઞ્ઞત્તીસુપિ નયો યોજેતબ્બો.

૭. ‘‘છ પઞ્ઞત્તિયો…પે… પુગ્ગલપઞ્ઞત્તી’’તિ ઇમં અપેક્ખિત્વા ‘‘કિત્તાવતા…પે… એત્તાવતા ઇન્દ્રિયાનં ઇન્દ્રિયપઞ્ઞત્તી’’તિ અયં પાળિપદેસો નિદ્દેસોપિ સમાનો પકરણન્તરે વત્થુભેદેન વુત્તં ખન્ધાદિપઞ્ઞત્તિપ્પભેદં ઉપાદાય ઉદ્દેસોયેવ હોતીતિ આહ ‘‘ઉદ્દેસમત્તેનેવાતિ અત્થો’’તિ.

માતિકાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. નિદ્દેસવણ્ણના

૧. એકકનિદ્દેસવણ્ણના

૧. પચ્ચનીકધમ્માનં ઝાપનટ્ઠેન ઝાનં, તતો સુટ્ઠુ વિમુચ્ચનટ્ઠેન વિમોક્ખોતિ નિપ્પરિયાયેન ઝાનઙ્ગાનેવ વિમોક્ખોતિ અટ્ઠકથાઅધિપ્પાયો. ટીકાકારેન પન ‘‘અભિભાયતનં વિય સસમ્પયુત્તં ઝાનં વિમોક્ખો’’તિ મઞ્ઞમાનેન ‘‘અધિપ્પાયેનાહા’’તિ વુત્તં. ઝાનધમ્મા હિ સમ્પયુત્તધમ્મેહિ સદ્ધિંયેવ પટિપક્ખતો વિમુચ્ચન્તિ, ન વિના, તથા અભિરતિવસેન આરમ્મણે નિરાસઙ્કપ્પવત્તિપીતિ અધિપ્પાયો. યથા વા ઝાનઙ્ગાનં ઝાનપચ્ચયેન પચ્ચયભાવતો સવિસેસો ઝાનપરિયાયો, એવં વિમોક્ખકિચ્ચયોગતો તેસં સવિસેસો વિમોક્ખપરિયાયો, તદુપચારેન સમ્પયુત્તાનં વેદિતબ્બો. પઠમં સમઙ્ગિભાવત્થન્તિ પટિલાભં સન્ધાયાહ. ‘‘ફુસિત્વા વિહરતીતિ પટિલભિત્વા ઇરિયતી’’તિ હિ વુત્તં. અટ્ઠકથાયં ‘‘યેન હિ સદ્ધિં…પે… પટિલદ્ધા નામ હોન્તી’’તિ તેહિ સાધેતબ્બસહજાતાદિપચ્ચયલાભોયેવેત્થ પટિલાભો દટ્ઠબ્બો. યથા ફસ્સો યત્થ ઉપ્પન્નો, તં આરમ્મણં ફુસતીતિ વુચ્ચતિ, એવં સમ્પયુત્તધમ્મેપિ તંસભાવત્તાતિ આહ ‘‘સમ્ફસ્સેન ફુસનત્થ’’ન્તિ. તસ્સ ‘‘વિવરતી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. ઇતરેહીતિ ઉપચારમ્પીતિઆદિના ઉપચારપુરિમપ્પનાપરપ્પનાનં પટિલાભકારણન્તિ વચનેહિ. ઇતરે કારણત્થેતિ ‘‘ઉપચારેન…પે… ફુસતિયેવા’’તિ વુત્તે કારણત્થદીપકે અત્થે. ફુસતિ ફલં અધિગચ્છતિ એતાયાતિ કારણભાવસ્સ ફુસનાપરિયાયો વેદિતબ્બો.

પઠમત્થમેવાતિ સમઙ્ગિભાવત્થમેવ. તાનિ અઙ્ગાનીતિ ઇમિના ઝાનકોટ્ઠાસભાવેન વુત્તધમ્માયેવ ગહિતા, ન ફસ્સપઞ્ચમકઇન્દ્રિયટ્ઠકાદિભાવેનાતિ વુત્તં ‘‘સેસા…પે… સઙ્ગહિતાની’’તિ. એવં સતીતિ સુખસઙ્ખાતઝાનઙ્ગતો વેદનાસોમનસ્સિન્દ્રિયાનં સેસિતબ્બભાવે સતિ. એવઞ્હિ નેસં ફસ્સકતા ઇતરસ્સ ફસ્સિતબ્બતાવ સિયા. તેનાહ ‘‘સુખસ્સ ફુસિતબ્બત્તા’’તિ. વેદયિતાધિપતેય્યટ્ઠેહીતિ આરમ્મણાનુભવનસઙ્ખાતેન વેદયિતસભાવેન, તસ્સેવ સાતવિસેસસઙ્ખાતેન સમ્પયુત્તેહિ અનુવત્તનીયભાવેન ચ. ઉપનિજ્ઝાયનભાવોપિ યથાવુત્તવેદયિતાધિપતેય્યટ્ઠવિસિટ્ઠો ઓળારિકસ્સ આરમ્મણસ્સ નિજ્ઝાયનભાવો. અભિન્નસભાવોપિ હિ ધમ્મો પુરિમવિસિટ્ઠપચ્ચયવિસેસસમ્ભવેન વિસેસેન ભિન્નાકારો હુત્વા વિસિટ્ઠફલભાવં આપજ્જતિ. યથેકંયેવ કમ્મં ચક્ખાદિનિબ્બત્તિહેતુભૂતં કમ્મં. તેન વુત્તં ‘‘વેદયિતા…પે… વુત્તત્તા’’તિ. અઙ્ગાનીતિ નાયં તપ્પરભાવેન બહુવચનનિદ્દેસો અનન્તભાવતો, કેવલઞ્ચ અઙ્ગાનં બહુત્તા બહુવચનં, તેન કિં સિદ્ધં? પચ્ચેકમ્પિ યોજના સિદ્ધા હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘પચ્ચેકમ્પિ યોજના કાતબ્બા’’તિ. યદિ ‘‘સુખં ઠપેત્વા’’તિ યોજનાયં સેસા તયો ખન્ધા હોન્તિ, સેસા તયો, ચત્તારો ચ ખન્ધા હોન્તીતિ વત્તબ્બં સિયાતિ? ન, ચતૂસુ તિણ્ણં અન્તોગધત્તા. તેનાહ ‘‘સબ્બયોજના…પે… વુત્ત’’ન્તિ.

૨. અસમયવિમોક્ખેનાતિ હેટ્ઠામગ્ગવિમોક્ખેન. સો હિ લોકિયવિમોક્ખો વિય અધિગમવળઞ્જનત્થં પકપ્પેતબ્બસમયવિસેસાભાવતો એવં વુત્તો. અગ્ગમગ્ગવિમોક્ખો પન એકચ્ચાસવવિમુત્તિવચનતો ઇધ નાધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તી’’તિ. એકચ્ચેહિ આસવેહિ વિમુત્તોતિ દિટ્ઠાસવાદીહિ સમુચ્છેદવિમુત્તિયા વિમુત્તો. અસમય…પે… લાભેનાતિ યથાવુત્તઅસમયવિમોક્ખસ્સ ઉપનિસ્સયભૂતસ્સ અધિગમેન. તતો એવ સાતિસયેન, એકચ્ચેહિ કામાસવેહિ વિમુત્તો વિક્ખમ્ભનવસેનાતિ અત્થો. સો એવ એકચ્ચસમયવિમોક્ખલાભી યથાવુત્તો સમયવિમુત્તો અસમયવિમોક્ખવિસેસસ્સ વસેન સમયવિમોક્ખપઞ્ઞત્તિયા અધિપ્પેતત્તા. સોતિ અસમયવિમોક્ખૂપનિસ્સયસમયવિમોક્ખલાભી. તેન સાતિસયેન સમયવિમોક્ખેન. તથાવિમુત્તોવ હોતીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. યસ્મા તથાવિમુત્તો હોતિ, તસ્મા સમયવિમુત્તપઞ્ઞત્તિં લદ્ધું અરહતીતિ પરિઞ્ઞાતત્થં હેતુના પતિટ્ઠાપેતિ. બ્યતિરેકમુખેનપિ તમત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘પુથુજ્જનો પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમુદાચારભાવતોતિ સમુદાચારસ્સ સમ્ભવતો. સોતિ ઝાનલાભી પુથુજ્જનો.

યદિ પુનરાવત્તકધમ્મતાય પુથુજ્જનો સમયવિમુત્તોતિ ન વુત્તો, તદભાવતો કસ્મા અરહા તથા ન વુત્તોતિ આહ ‘‘અરહતો પના’’તિઆદિ. તદકારણભાવન્તિ તેસં વિમોક્ખાનં, તસ્સ વા સમયવિમુત્તિભાવસ્સ અકારણભાવં. સબ્બોતિ સુક્ખવિપસ્સકોપિ સમથયાનિકોપિ અટ્ઠવિમોક્ખલાભીપિ. બહિઅબ્ભન્તરભાવા અપેક્ખાસિદ્ધા, વત્તુ અધિપ્પાયવસેન ગહેતબ્બરૂપા ચાતિ આહ ‘‘બાહિરાનન્તિ લોકુત્તરતો બહિભૂતાન’’ન્તિ.

૩. રૂપતો અઞ્ઞં ન રૂપન્તિ તત્થ રૂપપટિભાગં કસિણરૂપાદિ રૂપ-સદ્દેન ગહિતન્તિ તદઞ્ઞં પઠમતતિયારુપ્પવિસયમત્તં અરૂપક્ખન્ધનિબ્બાનવિનિમુત્તં અરૂપ-સદ્દેન ગહિતં દટ્ઠબ્બં. પટિપક્ખભૂતેહિ કિલેસચોરેહિ અમૂસિતબ્બં ઝાનમેવ ચિત્તમઞ્જૂસં. સમાધિન્તિ વા સમાધિસીસેન ઝાનમેવ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૪. અત્તનો અનુરૂપેન પમાદેનાતિ એત્થ અનાગામિનો અધિકુસલેસુ ધમ્મેસુ અસક્કચ્ચઅસાતચ્ચકિરિયાદિના. ખીણાસવસ્સ પન તાદિસેન પમાદપતિરૂપકેન, તાદિસાય વા અસક્કચ્ચકિરિયાય. સા ચસ્સ ઉસ્સુક્કાભાવતો વેદિતબ્બા. પટિપ્પસ્સદ્ધસબ્બુસ્સુક્કા હિ તે ઉત્તમપુરિસા. સમયેન સમયન્તિ સમયે સમયે. ભુમ્મત્થે હિ એતં કરણવચનં ઉપયોગવચનઞ્ચ. અનિપ્ફત્તિતોતિ સમાપજ્જિતું અસક્કુણેય્યતો. અસ્સાતિ ‘‘તેસઞ્હી’’તિઆદિના વુત્તસ્સ ઇમસ્સ અટ્ઠકથાવચનસ્સ. તેનાતિ યથાભતેન સુત્તેન.

૫. યેનાધિપ્પાયેન ‘‘ધમ્મેહી’’તિ વત્તબ્બન્તિ વુત્તં, તં વિવરન્તો ‘‘ઇધા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઇધાતિ ‘‘પરિહાનધમ્મો અપરિહાનધમ્મો’’તિ એતસ્મિં પદદ્વયે. તત્થાતિ ‘‘કુપ્પધમ્મો અકુપ્પધમ્મો’’તિ પદદ્વયે. સતિ વચનનાનત્તે અત્થેવ વચનત્થનાનત્તન્તિ આહ ‘‘વચનત્થનાનત્તમત્તેન વા’’તિ. વચનત્થગ્ગહણમુખેન ગહેતબ્બસ્સ પન વિભાવનત્થસ્સ નત્થેત્થ નાનત્તં, યતો તેસં પરિયાયન્તરતાસિદ્ધિ.

૭-૮. સમાપત્તિચેતનાતિ યાય ચેતનાય સમાપત્તિં નિબ્બત્તેતિ સમાપજ્જતિ ચ. તેનાહ ‘‘તદાયૂહના’’તિ. આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના સતીતિ કત્વા આહ ‘‘અનુરક્ખણા…પે… સતી’’તિ. તેનાહ ‘‘એકારક્ખો સતારક્ખેન ચેતસા વિહરતી’’તિ. તથા હિ સા ‘‘કુસલાકુસલાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્નેસતી’’તિ વુત્તા.

૧૧. અગ્ગમગ્ગટ્ઠોપિ ઇતરમગ્ગટ્ઠા વિય અનુપચ્છિન્નભયત્તા ભયૂપરતવોહારં લભતીતિ આહ ‘‘અરહત્તમગ્ગટ્ઠો ચ…પે… ભયૂપરતો’’તિ.

૧૨. કેચીતિ તિહેતુકપટિસન્ધિકે મન્દબુદ્ધિકે સન્ધાયાહ. તેન વુત્તં ‘‘દુપ્પઞ્ઞાતિ ઇમિના ગય્હન્તી’’તિ. દુબ્બલા પઞ્ઞા યેસં તે દુપ્પઞ્ઞાતિ.

૧૪. અનિયતધમ્મસમન્નાગતસ્સેવ પચ્ચયવિસેસેન નિયતધમ્મપટિલાભોતિ આહ ‘‘યત્થ…પે… હોન્તી’’તિ. તદભાવાતિ નિયતાનિયતવોમિસ્સાય પવત્તિયા અભાવા.

૧૬. પરિયાદિયિતબ્બાનીતિ પરિયાદકેન મગ્ગેન ખેપેતબ્બાનિ. તણ્હાદીનં પલિબુધનાદિકિરિયાય મત્થકપ્પત્તિયા સીસભાવો વેદિતબ્બો, નિબ્બાનસ્સ પન વિસઙ્ખારભાવતો સઙ્ખારસીસતા. તેનાહ ‘‘સઙ્ખારવિવેકભૂતો નિરોધો’’તિ. કેચિ પન ‘‘સઙ્ખારસીસં નિરોધસમાપત્તી’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં પઞ્ઞત્તિમત્તસ્સ સીસભાવાનુપપત્તિતો તદુદ્ધઞ્ચ સઙ્ખારપ્પવત્તિસબ્ભાવતો. સહ વિયાતિ એકજ્ઝં વિય. એતેન સમ-સદ્દસ્સ અત્થમાહ. સહત્થો હેસ સમ-સદ્દો. સંસિદ્ધિદસ્સનેનાતિ સંસિદ્ધિયા નિટ્ઠાનસ્સ ઉપરમસ્સ દસ્સનેન.

ઇધાતિ ઇમિસ્સા પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિપાળિયા, ઇમિસ્સા વા તદટ્ઠકથાય. કિલેસપવત્તસીસાનન્તિ કિલેસસીસપવત્તસીસાનં. તેસુ હિ ગહિતેસુ ઇતરમ્પિ પરિયાદિયિતબ્બં કિલેસભાવેન પરિયાદિયિતબ્બતાસામઞ્ઞેન ચ ગહિતમેવ હોતીતિ કિલેસવટ્ટપરિયાદાનેન મગ્ગસ્સ ઇતરવટ્ટાનમ્પિ પરિયાદિયનં. વટ્ટુપચ્છેદકેન મગ્ગેનેવ હિ જીવિતિન્દ્રિયમ્પિ અનવસેસતો નિરુજ્ઝતીતિ. કસ્મા પનેત્થ પવત્તસીસં વિસું ગહિતન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘પવત્તસીસમ્પી’’તિઆદિ. ઓધિસો ચ અનોધિસો ચ કિલેસપરિયાદાને સતિ સિજ્ઝમાના પચ્ચવેક્ખણવારા તેન નિપ્ફાદેતબ્બાતિ વુત્તા. તેનેવાહ ‘‘કિલેસપરિયાદાનસ્સેવ વારા’’તિ. ઇદાનિ તમત્થં આગમેન સાધેન્તો ‘‘વિમુત્તસ્મિ’’ન્તિઆદિમાહ. ચુતિચિત્તેન હોતીતિ ઇદં યથાવુત્તસ્સ કિલેસપરિયાદાનસમાપનભૂતસ્સ પચ્ચવેક્ખણવારસ્સ ચુતિચિત્તેન પરિચ્છિન્નત્તા વુત્તં, તસ્મા ચુતિચિત્તેન પરિચ્છેદકેન પરિચ્છિન્નં હોતીતિ અત્થો.

૧૭. તિટ્ઠેય્યાતિ ન ઉપગચ્છેય્ય. ઠાનઞ્હિ ગતિનિવત્તિ. તેન વુત્તં ‘‘નપ્પવત્તેય્યા’’તિ.