૧. પણ્ણત્તિવારો
ઉદ્દેસવારવણ્ણના
૧-૯. વુત્તનયેનાતિ ‘‘અવયવપદેહિ વુત્તો એકદેસો સકલો વા સમુદાયપદાનં અત્થો, સમુદાયપદેહિ પન વુત્તો એકન્તેન અવયવપદાનં અત્થો’’તિઆદિના વુત્તેન નયેન. એતેન યથાવુત્તઅત્થવણ્ણનાનયદસ્સનતાય સબ્બપણ્ણત્તિવારાદીસુ યથારહં અત્થો નેતબ્બોતિ દસ્સેતિ.
ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
નિદ્દેસવારવણ્ણના
૧૦-૧૭. વાયનં સવિસયં બ્યાપેત્વા પવત્તનં, તયિદં યથા ગન્ધાયતને લબ્ભતિ, એવં સીલાદીસુપીતિ પાળિયં ‘‘સીલગન્ધો’’તિઆદિ વુત્તં ‘‘સીલાદિયેવ ગન્ધો’’તિ કત્વા. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સીલગન્ધો…પે… નામાની’’તિ. યસ્મા પન સવિસયબ્યાપનં તત્થ પસટભાવો પાકટભાવો વા હોતિ, તસ્મા ‘‘પસારણટ્ઠેન પાકટભાવટ્ઠેન વા’’તિ વુત્તં. અત્તનો વત્થુસ્સ સૂચનં વા વાયનં. ‘‘દેવકાયા સમાગતા (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં. નિ. ૧.૩૭), પણ્ણત્તિધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧૦૮) સમૂહપઞ્ઞત્તીસુપિ કાયધમ્મસદ્દા આગતાતિ ‘‘સસભાવ’’ન્તિ વિસેસેતિ. કાયવચનેન…પે… નત્થીતિ ઇદં ‘‘ન ધમ્મો નાયતન’’ન્તિ એત્થ ધમ્મસદ્દસ્સ વિનિવત્તવિસેસસબ્બસભાવધમ્મવાચકતં સન્ધાય વુત્તં, ન ધમ્માયતનસઙ્ખાતધમ્મવિસેસવાચકતન્તિ દટ્ઠબ્બં.
નિદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. પવત્તિવારવણ્ણના
૧૮-૨૧. એતસ્મિન્તિ પવત્તિવારે. પુચ્છામત્તલાભેનાતિ મોઘપુચ્છાભાવમાહ. એકેકન્તિ ‘‘યસ્સ ચક્ખાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ સદ્દાયતનં ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિકં એકેકં. પઞ્ચાતિ ‘‘યસ્સ સદ્દાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ગન્ધાયતનં ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદીનિ પઞ્ચ. પુચ્છામત્તલાભેન સઙ્ગહં અનુજાનન્તો ‘‘વિસ્સજ્જનવસેન હાપેતબ્બાની’’તિ આહ. ‘‘વક્ખતિ હી’’તિઆદિના યથાવુત્તમત્થં અટ્ઠકથાય સમત્થેતિ.
સદિસવિસ્સજ્જનન્તિ સામઞ્ઞવચનં વિસેસનિવિટ્ઠમેવ હોતીતિ તં વિસેસં દસ્સેન્તો ‘‘પુગ્ગલવારમેવ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ વત્વા તસ્સા પન સદિસવિસ્સજ્જનતાય અબ્યાપિતત્તા યત્થ સદિસં, તત્થાપિ વિસ્સજ્જિતન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ઓકાસવારે પન…પે… વિસ્સજ્જિત’’ન્તિ આહ. તત્થ તન્તિ દુતિયં. પુગ્ગલવારેપીતિ યત્થ સદિસં વિસ્સજ્જનં, તત્થ પુગ્ગલવારેપિ વિસ્સજ્જિતં, પગેવ ઓકાસવારેતિ અધિપ્પાયો. વિરત્તકામકમ્મનિબ્બત્તસ્સાતિ ભાવનાબલેન વિરત્તો કામો એતેનાતિ વિરત્તકામં, રૂપાવચરકમ્મં, તતો નિબ્બત્તસ્સ. પટિસન્ધિ એવ બીજં પટિસન્ધિબીજં, તસ્સ. ‘‘એવંસભાવત્તા’’તિ એતેન એકન્તતો કામતણ્હાનિદાનકમ્મહેતુકાનિ ઘાનાદીનીતિ દસ્સેતિ. ગન્ધાદયો ચ ન સન્તીતિ સબ્બેન સબ્બં તેસમ્પિ અભાવં સન્ધાય વદતિ. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.
‘‘સચ્ચ’’ન્તિ યથાવુત્તવસેન ગહેતબ્બં ચોદકેન વુત્તમત્થં સમ્પટિચ્છિત્વા પુન યેનાધિપ્પાયેન તાનિ યમકાનિ સદિસવિસ્સજ્જનાનિ, તં દસ્સેતું ‘‘યથા પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – તત્થ ચક્ખાયતનમૂલકેસુ ઘાનાયતનયમકેન ‘‘સચક્ખુકાનં અઘાનકાનં ઉપપજ્જન્તાન’’ન્તિઆદિના નયેન જિવ્હાકાયાયતનયમકાનિ યથા સદિસવિસ્સજ્જનાનિ, તથા ઇધ ઘાનાયતનમૂલકેસુ ઘાનાયતનયમકેન તાનિ જિવ્હાકાયાયતનયમકાનિ ‘‘યસ્સ ઘાનાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ જિવ્હાયતનં ઉપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના નયેન સદિસવિસ્સજ્જનાનીતિ. એવમેત્થ ઉભયેસં વિસું અઞ્ઞમઞ્ઞં સદિસવિસ્સજ્જનતાય ઇદં વુત્તં, ન એકજ્ઝં અઞ્ઞમઞ્ઞં સદિસવિસ્સજ્જનતાય. તેનાહ ‘‘તસ્મા તત્થ તત્થેવ સદિસવિસ્સજ્જનતા પાળિઅનારુળ્હતાય કારણ’’ન્તિ. એવઞ્ચ સતિ ચક્ખાયતનમૂલગ્ગહણં કિમત્થિયન્તિ આહ ‘‘નિદસ્સનભાવેના’’તિઆદિ. તત્થ નિદસ્સનભાવેનાતિ નિદસ્સનભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસદિસવિસ્સજ્જનતાસઙ્ખાતેન નિદસ્સનભાવેનેવ, ન પન તેસં નિદસ્સિતબ્બેહિ સબ્બથા સદિસવિસ્સજ્જનતાયાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘યેભુય્યતાયા’’તિ વુત્તં યેભુય્યતં દસ્સેતું ‘‘તેસુ હી’’તિઆદિ વુત્તં.
એવન્તિ ઇમિના ‘‘આમન્તા’’તિ પટિવચનવિસ્સજ્જનેન યથાવુત્તવચનસ્સેવ વિસ્સજ્જનભાવાનુજાનનં કત્તબ્બન્તિ ઇમમત્થં આકડ્ઢતિ. સાતિ દુતિયપુચ્છા. ઘાનાયતનયમકેનાતિ ચક્ખાયતનમૂલકેસુ ઘાનાયતનયમકેનેવ. તંસેસાનીતિ તેન ઘાનાયતનમૂલકકાયાયતનયમકેન સદ્ધિં સેસાનિ. સદિસવિસ્સજ્જનત્તા અનારુળ્હાનીતિ એત્થ ‘‘અનારુળ્હાની’’તિ એત્તકમેવ તથા-સદ્દેન અનુકડ્ઢીયતિ, ન ‘‘સદિસવિસ્સજ્જનત્તા’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘તથાતિ…પે… સમઞ્ઞેના’’તિ વત્વા ઇદાનિ ‘‘કારણસામઞ્ઞેના’’તિ વુત્તસ્સ સદિસવિસ્સજ્જનત્તસ્સ તત્થ અભાવં દસ્સેતું ‘‘ઘાનજિવ્હાકાયાયતનાનં પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અગબ્ભસેય્યકેસુ પવત્તમાનાનન્તિ એત્થાપિ ‘‘સહચારિતાયા’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં, તથા ‘‘ગબ્ભસેય્યકેસુ ચ પવત્તમાનાન’’ન્તિ. ઇતરાનિ ઘાનાયતનમૂલકાનિ જિવ્હાકાયાયતનયમકાનિ દ્વે ન વિસ્સજ્જીયન્તિ, ઘાનાયતનમૂલકેસુ ચ યમકેસુ વિસ્સજ્જિતેસુ ઇતરદ્વયમૂલકાનિ જિવ્હાકાયાયતનમૂલકાનિ ન વિસ્સજ્જીયન્તિ અવિસેસત્તા અપ્પવિસેસત્તા ચાતિ યોજેતબ્બં. તત્થ કાયાયતનયમકે દુતિયપુચ્છાવસેન અપ્પવિસેસો, ઇતરવસેન અવિસેસો વેદિતબ્બો. રૂપાયતનમનાયતનેહિ સદ્ધિન્તિ ઇદં રૂપાયતનમૂલકમનાયતનવસેન વુત્તન્તિ આહ ‘‘રૂપાયતન…પે… અધિપ્પાયો’’તિ. તેનેવાહ ‘‘રૂપાયતનમૂલકેસુ હી’’તિઆદિ. યમકાનન્તિ રૂપાયતનમૂલકગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાયતનયમકાનં. દુતિયપુચ્છાનન્તિ યથાવુત્તયમકાનંયેવ દુતિયપુચ્છાનં. વુત્તનયેનાતિ ‘‘સરૂપકાનં અચિત્તકાન’’ન્તિઆદિના વુત્તેન નયેન. આદિપુચ્છાનન્તિ તેસંયેવ યમકાનં પઠમપુચ્છાનં.
હેટ્ઠિમેહીતિ ઇદં અવિસેસવચનમ્પિ યેસુ સદિસવિસ્સજ્જનતા સમ્ભવતિ, તદપેક્ખન્તિ આહ ‘‘ગન્ધરસ…પે… અત્થો’’તિ. ઉદ્દિટ્ઠધમ્મેસુ ઉદ્દેસાનુરૂપં લબ્ભમાનવિસેસકથનં વિસ્સજ્જનં, યો તત્થ ન સબ્બેન સબ્બં ઉદ્દેસાનુરૂપગુણેન ઉપલબ્ભતિ, તસ્સ અકથનમ્પિ અત્થતો વિસ્સજ્જનમેવ નામ હોતીતિ આહ ‘‘અવિસ્સજ્જનેનેવ અલબ્ભમાનતાદસ્સનેન વિસ્સજ્જિતાનિ નામ હોન્તી’’તિ.
ચક્ખુવિકલસોતવિકલા વિય ચક્ખુસોતવિકલોપિ લબ્ભતીતિ સો પન અટ્ઠકથાયં પિ-સદ્દેન સઙ્ગહિતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘જચ્ચન્ધમ્પિ…પે… વેદિતબ્બો’’તિ આહ. પરિપુણ્ણાયતનમેવ ઓપપાતિકં સન્ધાય વુત્તન્તિ એત્થ અટ્ઠાનપ્પયુત્તો એવ-સદ્દોતિ તસ્સ ઠાનં દસ્સેન્તો ‘‘વુત્તમેવાતિ અત્થો’’તિ વત્વા તેન પરિપુણ્ણાયતનસ્સ તત્થ અનિયતત્તા અપરિપુણ્ણાયતનસ્સપિ સઙ્ગહો સિદ્ધોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તેન જચ્ચન્ધબધિરમ્પિ સન્ધાય વુત્તતા ન નિવારિતા હોતી’’તિ આહ.
૨૨-૨૫૪. તસ્મિં પુગ્ગલસ્સ અનામટ્ઠત્તાતિ કસ્મા વુત્તં, યાવતા ‘‘રૂપીબ્રહ્મલોકં પુચ્છતી’’તિ ઇમિનાપિ ઓકાસોયેવ આમટ્ઠોતિ. ‘‘આમન્તા’’તિ પટિઞ્ઞાય કારણવિભાવનાધિપ્પાયેનેવ ‘‘કસ્મા પટિઞ્ઞાત’’ન્તિ ચોદનં સમુટ્ઠાપેત્વા તં કારણં દસ્સેતુકામો ‘‘નનૂ’’તિઆદિમાહ. ગબ્ભસેય્યકભાવં ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સતીતિ પચ્છિમભવિકં સન્ધાયાહ. તદવત્થસ્સાતિ પચ્છિમભવાવત્થસ્સ. ભવિસ્સન્તસ્સાતિ ભાવિનો. પટિઞ્ઞાતબ્બત્તાતિ ‘‘ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ પટિઞ્ઞાતબ્બત્તા.
અથ કસ્માતિ એત્થાયં સઙ્ખેપત્થો – યદિ ‘‘યસ્સ રૂપાયતનં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ચક્ખાયતનં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ પુચ્છાયં વુત્તેન વિધિના પટિઞ્ઞાતબ્બં, અથ કસ્મા અથ કેન કારણેન પટિલોમે ‘‘યસ્સ વા પન રૂપાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ચક્ખાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ પુચ્છાય ‘‘આમન્તા’’તિ પટિઞ્ઞાતં, નનુ ઇદં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિરુદ્ધન્તિ? નનૂતિઆદિનાપિ ચોદકો તમેવ વિરોધં વિભાવેતિ. નો ચ નુપ્પજ્જિસ્સતિ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ એવાતિ અત્થો. ‘‘તસ્મિં ભવે’’તિઆદિ તસ્સ પરિહારો. તત્થ તસ્મિં ભવેતિ યસ્મિં ભવે ‘‘રૂપાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ વુત્તં પવત્તમાનત્તા, તસ્મિં ભવે. અનાગતભાવેન અવચનતોતિ ભાવીભાવેન અવત્તબ્બતો આરદ્ધુપ્પાદભાવેન પવત્તમાનત્તાતિ અધિપ્પાયો. તેનેવાહ ‘‘ભવન્તરે હી’’તિઆદિ. ન પન વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. એવઞ્ચ કત્વાતિઆદિના પાઠન્તરેન યથાવુત્તમત્થં સમત્થેતિ.
યસ્મિં અત્તભાવે યેહિ આયતનેહિ ભવિતબ્બં, તંતંઆયતનનિબ્બત્તકકમ્મેન અવસ્સંભાવીઆયતનસ્સ સત્તસ્સ, સન્તાનસ્સ વા, ‘‘યસ્સ વા પન રૂપાયતનં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ચક્ખાયતનં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ? આમન્તા, યસ્સ વા પન રૂપાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ચક્ખાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ? આમન્તા’’તિ ચ એવં પવત્તં પુચ્છાદ્વયવિસ્સજ્જનં આયતનપટિલાભસ્સ જાતિભાવતો સુટ્ઠુ ઉપપન્નં ભવતિ. પચ્છિમભવિકાદયોતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન અરૂપે ઉપ્પજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયનકા સઙ્ગય્હન્તિ. ઇદમ્પિ વિસ્સજ્જનં. અભિનન્દિતબ્બત્તાતિ ‘‘આમન્તા’’તિ સમ્પટિચ્છિતબ્બત્તા.
યં પન અઘાનકાનં કામાવચરં ઉપપજ્જન્તાનન્તિ વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. યસ્સ વિપાકો ઘાનાયતનુપ્પત્તિતો પુરેતરમેવ ઉપચ્છિજ્જિસ્સતિ, તં ઘાનાયતનાનિબ્બત્તકકમ્મન્તિ વુત્તં. કથં પનીદિસં કમ્મં અત્થીતિ વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘યસ્સ યત્થા’’તિઆદિ. એવમ્પિ ગબ્ભસેય્યકો એવ ઇધ અઘાનકોતિ અધિપ્પેતોતિ કથમિદં વિઞ્ઞાયતીતિ ચોદનાય ‘‘ન હી’’તિઆદિં વત્વા તમત્થં સાધેતું ‘‘ધમ્મહદયવિભઙ્ગે’’તિઆદિ વુત્તં. અવચનત્તમ્પિ હિ યથાધમ્મસાસને અભિધમ્મે પટિક્ખેપોયેવાતિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં આયતનયમકે. યથાદસ્સિતાસૂતિ ‘‘યસ્સ વા પન સોતાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ચક્ખાયતનં નુપ્પજ્જતિ, યસ્સ યત્થ ઘાનાયતનં ન નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ તત્થ રૂપાયતનં ન નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ ચ દસ્સિતપ્પકારાસુ પુચ્છાસુ. આમન્તાતિ વુત્તન્તિ અથ કસ્મા ન વિઞ્ઞાયતીતિ યોજના. એતાસુ પુચ્છાસુ કસ્મા પટિવચનેન વિસ્સજ્જનં ન કતન્તિ અધિપ્પાયો. સન્નિટ્ઠાનેન ગહિતત્થસ્સાતિ ‘‘યસ્સ વા પન સોતાયતનં નુપ્પજ્જિસ્સતિ, યસ્સ યત્થ ઘાનાયતનં ન નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ ચ એવમાદિકેન સન્નિટ્ઠાનપદેન ગહિતસ્સ અત્થસ્સ. એકદેસે સંસયત્થસ્સ સમ્ભવેનાતિ એકદેસે સંસયિતબ્બસ્સ અત્થસ્સ સમ્ભવેન સન્નિટ્ઠાનત્થપટિયોગભૂતસંસયત્થસ્સ પટિવચનસ્સ અકરણતો ‘‘આમન્તા’’તિ પટિવચનવિસ્સજ્જનસ્સ અકત્તબ્બતો અત્થસ્સ અભિન્દિત્વા એકજ્ઝં કત્વા અવત્તબ્બતો. તેનાહ ‘‘ભિન્દિતબ્બેહિ ન પટિવચનવિસ્સજ્જનં હોતી’’તિ.
યદિ સિયાતિ ભિન્દિત્વા વત્તબ્બેપિ અત્થે યદિ પટિવચનવિસ્સજ્જનં સિયા, પરિપુણ્ણવિસ્સજ્જનમેવ ન સિયા અનોકાસભાવતો ભિન્દિતબ્બતો ચાતિ અત્થો. તથા હિ ‘‘પઞ્ચવોકારે પરિનિબ્બન્તાનં, અરૂપે પચ્છિમભવિકાનં, યે ચ અરૂપં ઉપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તિ, તેસં ચવન્તાનં તેસં સોતાયતનઞ્ચ નુપ્પજ્જિસ્સતિ, ચક્ખાયતનઞ્ચ નુપ્પજ્જતી’’તિ ચ, તથા ‘‘રૂપાવચરે પરિનિબ્બન્તાનં, અરૂપાનં તેસં તત્થ ઘાનાયતનઞ્ચ ન નિરુજ્ઝતિ, રૂપાયતનઞ્ચ ન નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ ચ તત્થ વિભાગવસેન પવત્તો પાઠસેસો. અથ કસ્માતિ યદિ અભિન્દિતબ્બે પટિવચનવિસ્સજ્જનં, ન ભિન્દિતબ્બે, એવં સન્તે ‘‘યસ્સ વા પન સોમનસ્સિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા’’તિ ઇમિના પટિવચનવિસ્સજ્જનેન ગબ્ભસેય્યકાનં સોમનસ્સપટિસન્ધિ નત્થીતિ કસ્મા ન વિઞ્ઞાયતિ, ભિન્દિતબ્બે ન પટિવચનવિસ્સજ્જનં હોતીતિ સમ્પટિચ્છિતબ્બન્તિ? તં ન, અઞ્ઞાય પાળિયા તદત્થસ્સ વિઞ્ઞાયમાનત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘કામધાતુયા’’તિઆદિમાહ.
‘‘યં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, ન નિરુજ્ઝતિ, તં ચિત્તં નિરુજ્ઝિસ્સતિ, નુપ્પજ્જિસ્સતીતિ? આમન્તા’’તિ તસ્સેવ ચિત્તસ્સ નિરોધો અનાગતભાવેન તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે યથા વુત્તો, એવં તસ્સેવ કમ્મજસન્તાનસ્સ નિરોધો તસ્સ ઉપ્પાદે અનાગતભાવેન વત્તબ્બો. તેનેતં દસ્સેતિ ‘‘એકચિત્તસ્સ નામ ઉપ્પાદક્ખણે નિરોધો અનાગતભાવેન વુચ્ચતિ, કિમઙ્ગં પન એકસન્તાનસ્સા’’તિ. સબ્બત્થ સબ્બસ્મિં અનાગતવારે. ઉપપજ્જન્તાનં એવ વસેન સો નિરોધો તથા અનાગતભાવેન વુત્તો, કસ્મા પનેત્થ નિરોધો ઉપપન્નાનં વસેન ન વુત્તોતિ આહ ‘‘ઉપ્પન્નાનં પના’’તિઆદિ. તસ્સેવ યથાપવત્તસ્સ કમ્મજસન્તાનસ્સ એવ. તસ્માતિ યસ્મા ઉપ્પાદક્ખણતો ઉદ્ધં નિરોધો આરદ્ધો નામ હોતિ, તસ્મા. ભેદે સતિપિ કાલભેદામસનસ્સ કારણે સતિપિ. અનાગતકાલામસનવસેનેવ નિરોધસ્સેવ વસેન વિસ્સજ્જનદ્વયં ઉપપન્નમેવ યુત્તમેવ હોતીતિ. અઞ્ઞેસં વસેન નિરોધસ્સેવ વત્તું અસક્કુણેય્યત્તા ‘‘અરહત’’ન્તિ વુત્તં.
યદિ ઉપપત્તિઅનન્તરં નિરોધો આરદ્ધો નામ હોતિ, અથ કસ્મા ચુતિયા નિરોધવચનન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તન્નિટ્ઠાનભાવતો પન ચુતિયા નિરોધવચન’’ન્તિ. તન્નિટ્ઠાનભાવતોતિ તસ્સ સન્તાનસ્સ નિટ્ઠાનભાવતો. પવત્તેતિઆદિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ પાકટકરણં. તત્થ તસ્સાતિ સન્તાનસ્સ. વક્ખતીતિઆદિપિ પવત્તે નિરોધં અનાદિયિત્વા ચુતિનિરોધસ્સેવ ગહિતતાય કારણવચનં. તેનાતિ તેન યથાવુત્તેન પાઠન્તરવચનેન. એત્થાતિ એતસ્મિં ‘‘યસ્સ ચક્ખાયતનં નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિઆદિકે આયતનયમકે. યદિ પવત્તે નિરુદ્ધસ્સપિ ચુતિયા એવ નિરોધો ઇચ્છિતો, ‘‘સચક્ખુકાન’’ન્તિઆદિ કથન્તિ આહ ‘‘સચક્ખુકાનન્તિઆદીસુ ચ પટિલદ્ધચક્ખુકાનન્તિઆદિના અત્થો વિઞ્ઞાયતી’’તિ. તેતિ અરૂપે પચ્છિમભવિકા. અચક્ખુકવચનઞ્ચ સાવસેસન્તિ યોજના.
પવત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
આયતનયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૪. ધાતુયમકં
૧-૧૯. સદ્દધાતુસમ્બન્ધાનન્તિ ઇદં યાનિ ચક્ખુધાતાદિમૂલકેસુ સદ્દયમકાનિ, સબ્બાનિ ચ સદ્દધાતુમૂલકાનિ, તાનિ સન્ધાય વુત્તં. ન હિ તાનિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતાદિસમ્બન્ધાનિ વિય ચુતિપટિસન્ધિવસેન લબ્ભન્તિ, એતેનેવ આયતનયમકેપિ પવત્તિવારે સદ્દધાતુસમ્બન્ધાનં યમકાનં અલબ્ભમાનતા ચ વેદિતબ્બા.
ધાતુયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૫. સચ્ચયમકં
૧. પણ્ણત્તિવારવણ્ણના
૧૦-૨૬. સોતિ દુક્ખસદ્દો. અઞ્ઞત્થાતિ સઙ્ખારદુક્ખવિપરિણામદુક્ખદુક્ખાધિટ્ઠાનેસુ. અઞ્ઞનિરપેક્ખોતિ સઙ્ખારાદિપદન્તરાનપેક્ખો. તેનાતિ અઞ્ઞનિરપેક્ખદુક્ખપદગ્ગહણતો. તસ્મિં દુક્ખદુક્ખે વિસયભૂતે. એસ દુક્ખસદ્દો ‘‘દુક્ખં દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિ એત્થ પઠમો દુક્ખસદ્દો. તઞ્ચ દુક્ખદુક્ખં. ‘‘દુક્ખં દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિ એત્થ દુક્ખમેવ દુક્ખસચ્ચન્તિ નયિદં અવધારણં ઇચ્છિતબ્બં, દુક્ખં દુક્ખસચ્ચમેવાતિ પન ઇચ્છિતબ્બન્તિ આહ ‘‘એકન્તેન દુક્ખસચ્ચમેવા’’તિ. સચ્ચવિભઙ્ગે વુત્તેસુ સમુદયેસુ કોચિ ફલધમ્મેસુ નત્થીતિ સચ્ચવિભઙ્ગે પઞ્ચધા વુત્તેસુ સમુદયેસુ એકોપિ ફલસભાવેસુ નત્થિ, ફલસભાવો નત્થીતિ અત્થો. ‘‘ફલધમ્મો નત્થી’’તિ ચ પાઠો. મગ્ગસદ્દો ચ ફલઙ્ગેસૂતિ સામઞ્ઞફલઙ્ગેસુ સમ્માદિટ્ઠિઆદીસુ ‘‘મગ્ગઙ્ગં મગ્ગપરિયાપન્ન’’ન્તિઆદિના (વિભ. ૪૯૨, ૪૯૫) આગતો મગ્ગસદ્દો મગ્ગફલત્તા પવત્તતિ કારણૂપચારેનાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘ન મગ્ગકિચ્ચસબ્ભાવા’’તિઆદિ. તસ્માતિ યસ્મા સચ્ચદેસનાય પભવાદિસભાવા એવ ધમ્મા સમુદયાદિપરિયાયેન વુત્તા, ન અપ્પભવાદિસભાવા, તસ્મા. એત્થ ચ તેભૂમકધમ્માનં યથારહં દુક્ખસમુદયસચ્ચન્તોગધત્તા અસચ્ચસભાવે સભાવધમ્મે ચ ઉદ્ધરન્તો ફલધમ્મે એવ ઉદ્ધરિ. નનુ ચ મગ્ગસમ્પયુત્તાપિ ધમ્મા અસચ્ચસભાવાતિ તેપિ ઉદ્ધરિતબ્બાતિ? ન, તેસં મગ્ગગતિકત્તા. ‘‘ફલધમ્મેસૂ’’તિ એત્થ ધમ્મગ્ગહણેન વા ફલસમ્પયુત્તધમ્માનં વિય તેસમ્પિ ગહણં દટ્ઠબ્બં.
પદસોધનેન…પે… ઇધ ગહિતાતિ એતેન અસચ્ચસભાવાનં ધમ્માનં પકરણેન નિવત્તિતતં આહ. તેસન્તિ દુક્ખાદીનં. તબ્બિસેસનયોગવિસેસન્તિ તેન દુક્ખાદિવિસેસનયોગેન વિસિટ્ઠતં. સચ્ચવિસેસનભાવેનેવ દુક્ખાદીનં પરિઞ્ઞેય્યતાદિભાવો સિદ્ધોતિ આહ ‘‘એકન્તસચ્ચત્તા’’તિ. યથા ચેત્થાતિ યથા એતસ્મિં સચ્ચયમકે સુદ્ધસચ્ચવારે સચ્ચવિસેસનભૂતા એવ દુક્ખાદયો ગહિતા. એવં ખન્ધયમકાદીસુપીતિ ન સુદ્ધસચ્ચવારે એવ અયં નયો દસ્સિતોતિ અત્થો. પદસોધનવારે તંમૂલચક્કવારે ચ ‘‘રૂપં રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિના સમુદાયપદાનંયેવ વુત્તત્તા વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ ‘‘સુદ્ધક્ખન્ધાદિવારેસૂ’’તિ વુત્તં. તથા ચેત્થાપિ સુદ્ધવારે એવ અયં નયો દસ્સિતો. યદિ સુદ્ધક્ખન્ધાદિવારેસુ ખન્ધાદિવિસેસનભૂતાનમેવ રૂપાદીનં ગહણેન ભવિતબ્બં, અથ કસ્મા ખન્ધાદિવિસેસનતો અઞ્ઞેસમ્પિ રૂપાદીનં વસેન અત્થો દસ્સિતોતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘અટ્ઠકથાયં પના’’તિઆદિ. પુરિમો એવ અત્થો યુત્તો, યુત્તિતો પાઠોવ બલવાતિ.
પણ્ણત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. પવત્તિવારવણ્ણના
૨૭-૧૬૪. દુક્ખપરિઞ્ઞા યાવ દુક્ખસમતિક્કમનત્થાતિ સપ્પદેસં પવત્તાપિ સા તદત્થાવહા ભવેય્યાતિ કસ્સચિ આસઙ્કા સિયાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અરિયત્તા…પે… કત્વા વુત્ત’’ન્તિ. કેચિ પનેત્થ ‘‘અન્તિમભવે ઠિતત્તા’’તિ કારણં વદન્તિ, તં ન યુજ્જતિ ઉપપત્તિયા દુક્ખવિચારત્તા, ન ચ સબ્બે સુદ્ધાવાસા અન્તિમભવિકા ઉદ્ધંસોતવચનતો. ‘‘યસ્સ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતી’’તિ ઉપ્પાદાવત્થા. અવિસેસેન દુક્ખસચ્ચપરિયાપન્ના ધમ્મા સમ્બન્ધીભાવેનેવ તંસમઙ્ગી ચ પુગ્ગલો વુત્તોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બે ઉપપજ્જન્તા’’તિઆદિં વત્વા સ્વાયમત્થો યસ્મા નિચ્છયરૂપેન ગહિતો, નિચ્છિતસ્સેવ ચ અત્થસ્સ વિભાગદસ્સનેન ભવિતબ્બં, તસ્મા ‘‘તેસ્વેવ…પે… ઉપપન્નમેવા’’તિ આહ. તત્થ તેસ્વેવ કેચિ દસ્સીયન્તીતિ સમ્બન્ધો. એકકોટ્ઠાસુપ્પત્તિસમઙ્ગિનોતિ દુક્ખકોટ્ઠાસુપ્પત્તિસમઙ્ગિનો. તેસૂતિ સન્નિટ્ઠાનેન ગહિતેસુ. મગ્ગફલુપ્પાદસમઙ્ગીસૂતિ મગ્ગફલુપ્પાદસમઙ્ગીનં, અયમેવ વા પાઠો.
એત્થ ચાતિઆદિના ‘‘સબ્બેસ’’ન્તિઆદિપાળિયા પિણ્ડત્થં દસ્સેતિ. તત્થ સમુદયસચ્ચુપ્પાદવોમિસ્સસ્સ દુક્ખસચ્ચુપ્પાદસ્સાતિ ઇદં અનાદરે સામિવચનં. કત્થચિ સમુદયસચ્ચુપ્પાદવોમિસ્સેપિ દુક્ખસચ્ચે તંરહિતસ્સ સમુદયસચ્ચુપ્પાદરહિતસ્સ દુક્ખસચ્ચુપ્પાદસ્સ દસ્સનવસેન વુત્તન્તિ યોજના. કેચિ પન ‘‘સમુદયસચ્ચાવોમિસ્સસ્સા’’તિ પઠન્તિ, તેસં ‘‘તંરહિતસ્સા’’તિ ઇદં પુરિમપદસ્સ અત્થવિવરણં વેદિતબ્બં. તંસહિતસ્સાતિ સમુદયસચ્ચુપ્પાદસહિતસ્સ દુક્ખસચ્ચુપ્પાદસ્સ દસ્સનવસેન વુત્તન્તિ યોજના. તેસન્તિ અસઞ્ઞસત્તાનં, પવત્તિયં દુક્ખસચ્ચસ્સ ઉપ્પાદો ‘‘પવત્તે’’તિઆદિના વુત્તેસુ દ્વીસુપિ કોટ્ઠાસેસુ ન ગહિતોતિ અત્થો. પટિસન્ધિયં પન તેસં ઉપ્પાદસ્સ પઠમકોટ્ઠાસેન ગહિતતા દસ્સિતા એવ. તથા નિરોધો ચાતિ યથા અસઞ્ઞસત્તાનં પટિસન્ધિયં દુક્ખસચ્ચસ્સ ઉપ્પાદો પઠમકોટ્ઠાસેન ગહિતો, પવત્તિયં પન સો દ્વીહિ કોટ્ઠાસેહિ ન ગહિતો, તથા તેસં દુક્ખસચ્ચસ્સ નિરોધોપીતિ અત્થો. તથા હિ ‘‘સબ્બેસં ચવન્તાનં પવત્તે તણ્હાવિપ્પયુત્તચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે’’તિઆદિના (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૮૮) નિરોધવારે પાળિ પવત્તા. એસેવ નયોતિ ય્વાયં ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિના સમુદયસચ્ચયમકે પાળિયા અત્થનયો વુત્તો, મગ્ગસચ્ચયમકેપિ એસેવ નયો, એવમેવ તત્થાપિ અત્થો નેતબ્બોતિ અત્થો. તથા હિ ‘‘સબ્બેસં ઉપપજ્જન્તાન’’ન્તિઆદિના તત્થ પાળિ પવત્તા.
એવઞ્ચ સતીતિ એવં ખણવસેન ઓકાસગ્ગહણે સતીતિ યથાવુત્તમત્થં અનનુજાનનવસેન પચ્ચામસતિ. એતસ્સ વિસ્સજ્જનેતિ એતસ્સ યમકપદસ્સ વિસ્સજ્જને. ‘‘અગ્ગમગ્ગસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે, અરહન્તાનં ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે, યસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા અગ્ગમગ્ગં પટિલભિસ્સન્તિ, તસ્સ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે, અસઞ્ઞસત્તં ઉપપજ્જન્તાનં તેસં તત્થ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, નો ચ તેસં તત્થ સમુદયસચ્ચં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૭૧) પુરિમકોટ્ઠાસસ્સ આગતત્તા વિરોધો નત્થીતિ ‘‘પચ્છિમકોટ્ઠાસે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તસ્માતિ યસ્મા ન ઉપપત્તિચિત્તુપ્પાદક્ખણો ભાવિનો સમુદયપચ્ચુપ્પાદસ્સ આધારો, અથ ખો કામાવચરાદિઓકાસો, તસ્મા. પુગ્ગલોકાસવારો હેસાતિ યસ્મા પુગ્ગલોકાસવારો એસ, તસ્મા ‘‘તેસં તત્થા’’તિ એત્થ ઓકાસવસેન તત્થ-સદ્દસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો. યદિ પુગ્ગલોકાસવારે કામાવચરાદિઓકાસવસેનેવ અત્થો ગહેતબ્બો, ન ખણવસેન, અથ કસ્મા ‘‘સબ્બેસં ઉપપજ્જન્તાન’’ન્તિઆદિના ઓકાસં અનામસિત્વા તત્થ વિસ્સજ્જનં પવત્તન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તત્થ…પે… સો એવા’’તિ. તત્થ તત્થાતિ ઓકાસવારે. પુગ્ગલવિસેસદસ્સનત્થન્તિ પુગ્ગલસઙ્ખાતવિસેસદસ્સનત્થં. યત્થ તેતિ યસ્મિં કામાવચરાદિઓકાસે તે પુગ્ગલા.
કેચીતિ ધમ્મસિરિત્થેરં સન્ધાયાહ. સો હિ ‘‘પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે દુક્ખસચ્ચં નુપ્પજ્જતી’’તિ એત્થ ચિત્તજરૂપમેવ અધિપ્પેતં ચિત્તપટિબદ્ધવુત્તિત્તાતિ કારણં વદતિ. અપરે ‘‘અરૂપેતિ ઇમં પુરિમાપેક્ખમ્પિ હોતીતિ તેન પવત્તં વિસેસેત્વા અરૂપભવવસેન અયમત્થો વુત્તો, તસ્મા ‘યસ્સ વા પન સમુદયસચ્ચં નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતીતિ? નો’તિઆદીસુપિ એવમત્થો વેદિતબ્બો’’તિ વદન્તિ. પુગ્ગલો ન ચિત્તં અપેક્ખિત્વાવ ગહિતોતિ ઇદં ચિત્તસ્સ અનધિકતત્તા વુત્તં. યત્થ પન સમુદયસચ્ચસ્સ ઉપ્પાદનિચ્છયો, તત્થેવ તસ્સ અનુપ્પાદનિચ્છયેનપિ ભવિતબ્બં ચિત્તેન ચ વિના પુગ્ગલસ્સેવ અનુપલબ્ભનતોતિ ‘‘યસ્સ સમુદયસચ્ચં નુપ્પજ્જતી’’તિ એત્થ સમુદયસચ્ચાધારં ચિત્તં અત્થતો ગહિતમેવાતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. અપિચ ઇન્દ્રિયબદ્ધેપિ ન સબ્બો રૂપુપ્પાદો એકન્તેન ચિત્તુપ્પાદાધીનોતિ સક્કા વત્તું ચિત્તુપ્પત્તિયા વિનાપિ તત્થ રૂપુપ્પત્તિદસ્સનતો, તસ્મા ચિત્તજરૂપમેવ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પજ્જતિ, ન ઇતરં, ઇતરં પન તસ્સ તીસુપિ ખણેસુ ઉપ્પજ્જતીતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં. વિભજિતબ્બા અવિભત્તા નામ નત્થીતિ સિયાયં પસઙ્ગો પઠમવારે, દુતિયવારે પન વિભજના એવ સાતિ નાયં પસઙ્ગો લબ્ભતિ, પઠમવારેપિ વા નાયં પસઙ્ગો. કસ્મા? એસા હિ યમકસ્સ પકતિ, યદિદં યથાલાભવસેન યોજના.
દુતિયે ચિત્તે વત્તમાનેતિ એત્થ ‘‘પઠમં ભવઙ્ગં, દુતિયં ચિત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. ભવનિકન્તિયા આવજ્જનમ્પિ વિપાકપ્પવત્તિતો વિસદિસત્તા ‘‘દુતિય’’ન્તિ વત્તું સક્કા, તતો પટ્ઠાય પુબ્બે તસ્સ તત્થ સમુદયસચ્ચં નુપ્પજ્જિત્થાતિ વત્તબ્બાતિ અપરે. ભવનિકન્તિયા પન સહજાતં પઠમં ચિત્તં ઇધ દુતિયં ચિત્તન્તિ અધિપ્પેતં. તતો પુબ્બે પવત્તં સબ્બં અબ્યાકતભાવેન સમાનજાતિકત્તા એકન્તિ કત્વા તતો પટ્ઠાય હેટ્ઠા તસ્સ તત્થ સમુદયસચ્ચં નુપ્પજ્જિત્થેવાતિ. તેનાહ ‘‘સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેના’’તિઆદિ. તસ્મિન્તિ દુતિયે ચિત્તે. તેન સમાનગતિકત્તાતિ તેન યથાવુત્તદુતિયચિત્તેન ચ તંસમઙ્ગિનો વા દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જિત્થ, નો ચ સમુદયસચ્ચન્તિ વત્તબ્બભાવેન સમાનગતિકત્તા. એવઞ્ચ કત્વાતિ તેન સમાનગતિકતાય દસ્સિતત્તા એવ. યથાવુત્તાતિ દુતિયાકુસલચિત્તતો પુરિમસબ્બચિત્તસમઙ્ગિનો અગ્ગહિતા હોન્તિ ઇતરભાવાભાવતો. વુત્તમેવત્થં પાઠન્તરેન સમત્થેતું ‘‘યથા’’તિઆદિ વુત્તં. તેતિ ચતુવોકારા. વજ્જેતબ્બાતિ ‘‘ઇતરેસ’’ન્તિ વિસેસનેન નિવત્તેતબ્બા. પઞ્ચવોકારા વિય યથાવુત્તા સુદ્ધાવાસાતિ દુતિયચિત્તક્ખણસમઙ્ગિભાવેન વુત્તપ્પકારા યથા સુદ્ધાવાસસઙ્ખાતા પઞ્ચવોકારા પુબ્બે વુત્તા સન્તિ, એવં ચતુવોકારા પુબ્બે વુત્તા ન હિ સન્તીતિ યોજના.
‘‘યસ્સ યત્થા’’તિ પુગ્ગલોકાસા આધેય્યાધારભાવેન અપેક્ખિતાતિ આહ ‘‘પુગ્ગલોકાસા અઞ્ઞમઞ્ઞપરિચ્છિન્ના ગહિતા’’તિ. કામાવચરે…પે… ઉપપન્નાતિ એત્થ કામાવચરે અભિસમેતાવિનો રૂપાવચરં ઉપપન્ના, રૂપાવચરે અભિસમેતાવિનો અરૂપાવચરં ઉપપન્ના, વા-સદ્દેન કામાવચરે અભિસમેતાવિનો અરૂપાવચરં ઉપપન્નાતિ ચ યોજેતબ્બં. તત્થાતિ ઉપપન્નોકાસે. અભિસમયોતિ ઉપરિમગ્ગાભિસમયો યાવ ઉપપન્નો ન ભવિસ્સતિ, તાવ તે તત્થ ઉપપન્નપુગ્ગલા એત્થ એતસ્મિં ‘‘અભિસમેતાવીન’’ન્તિઆદિના વુત્તે દુતિયકોટ્ઠાસે ન ગય્હન્તિ પુગ્ગલોકાસાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં પરિચ્છિન્નત્તા. યદિ એવં કિં તે ઇમસ્મિં યમકે અસઙ્ગહિતાતિ આહ ‘‘તે પના’’તિઆદિ. તત્થ યં વુત્તં ‘‘સમાનગતિકાતિ વિસું ન દસ્સિતા’’તિ, તં પાકટતરં કાતું ‘‘અનભિસમેતાવીન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો – ‘‘અનભિસમેતાવીન’’ન્તિ ઇમિના પઠમપદેન ગહિતા સબ્બત્થ મગ્ગુપ્પત્તિરહે સમ્પત્તિભવે તત્થ સુદ્ધાવાસે યે અનભિસમેતાવિનો, તેસુ દ્વિપ્પકારેસુ સુદ્ધાવાસા યસ્મિં કાલે તત્થ અનભિસમેતાવિનોતિ ગહેતબ્બા, તત્થ નેસં તથા ગહેતબ્બકાલસ્સ વિસેસનત્થં ‘‘સુદ્ધાવાસાનં દુતિયે ચિત્તે વત્તમાને’’તિ વુત્તન્તિ.
એતેનાતિ એતેન વચનેન. વોદાનચિત્તં નામ મગ્ગચિત્તાનં અનન્તરપચ્ચયભૂતં ચિત્તં, ઇધ પન અગ્ગમગ્ગચિત્તસ્સ. તતોતિ યથાવુત્તવોદાનચિત્તતો પુરિમતરચિત્તસમઙ્ગિનો, અનુલોમઞાણસમ્પયુત્તચિત્તસમઙ્ગિનો, અવસિટ્ઠવુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાચિત્તાદિસમઙ્ગિનોપિ. તેનાહ ‘‘યાવ સબ્બન્તિમતણ્હાસમ્પયુત્તચિત્તસમઙ્ગી, તાવ દસ્સિતા’’તિ.
પટિસન્ધિચુતિચિત્તાનં ભઙ્ગુપ્પાદક્ખણા પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગુપ્પાદક્ખણેહિ દુક્ખસચ્ચાદીનં નુપ્પાદાદીસુ સમાનગતિકાતિ કત્વા વુત્તં ‘‘પવત્તે ચિત્તસ્સા’’તિઆદિ. તત્થ ચુતિચિત્તસ્સપિ ઉપ્પાદક્ખણસ્સ ગહણં દટ્ઠબ્બન્તિ યોજના. દ્વીસુપિ કોટ્ઠાસેસૂતિ સમુદયસચ્ચસ્સ ભાવિનો નિરોધસ્સ અપ્પટિક્ખેપપટિક્ખેપવસેન પવત્તેસુ પુરિમપચ્છિમકોટ્ઠાસેસુ. ન વિસેસિતન્તિ યથાવુત્તે અપ્પટિક્ખેપે ચ સતિપિ વિસેસેત્વા ન વુત્તન્તિ અત્થો. એકસ્સપિ પુગ્ગલસ્સ તાદિસસ્સ મગ્ગસ્સ ચ ફલસ્સ ચ ભઙ્ગક્ખણસમઙ્ગિનો પુરિમકોટ્ઠાસસ્સેવ અભજનતો કોટ્ઠાસદ્વયસમ્ભવાભાવતોતિ અત્થો. ઇદાનિ તમેવત્થં વિવરિતું ‘‘યસ્સ દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. કેસઞ્ચિ પુગ્ગલાનં. નિદ્ધારણે ચેતં સામિવચનં. ‘‘મગ્ગસ્સ ચ ફલસ્સ ચા’’તિ વુત્તમગ્ગફલાનિ દસ્સેન્તો ‘‘તિણ્ણં ફલાનં દ્વિન્નઞ્ચ મગ્ગાન’’ન્તિ આહ. તાનિ પન હેટ્ઠિમાનિ તીણિ ફલાનિ મજ્ઝે ચ દ્વે મગ્ગા વેદિતબ્બા. નિરન્તરં અનુપ્પાદેત્વાતિ પટિપક્ખધમ્મેહિ અવોકિણ્ણં કત્વા સહ વિપસ્સનાય મગ્ગં ઉપ્પાદેન્તેન યા સાતચ્ચકિરિયા કાતબ્બા, તં અકત્વાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અન્તરન્તરા…પે… ઉપ્પાદેત્વા’’તિ. ‘‘અરૂપે મગ્ગસ્સ ચ ફલસ્સ ચ ભઙ્ગક્ખણે’’તિ અવિસેસતો વુત્તે કથમયં વિસેસો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘સામઞ્ઞવચનેનપી’’તિઆદિ. તેન અપવાદવિસયપરિયાયેન ઉપસગ્ગા અભિનિવિસન્તીતિ લોકસિદ્ધોયં ઞાયોતિ દસ્સેતિ.
પવત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૩. પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના
૧૬૫-૧૭૦. એત્થેવાતિ ઇમસ્મિં સચ્ચયમકે એવ. અપરિઞ્ઞેય્યતાદસ્સનત્થન્તિ એત્થ અ-કારો ન પરિઞ્ઞેય્યાભાવવચનો, નાપિ પરિઞ્ઞેય્યપટિપક્ખવચનો, અથ ખો તદઞ્ઞવચનોતિ યથારહં સચ્ચેસુ લબ્ભમાનાનં પહાતબ્બતાદીનમ્પિ દસ્સને આપન્નેયેવ સમયવારો દસ્સનપરો, યેસઞ્ચ ન દસ્સનપરો, તેસુ કેસુચિ સચ્ચેસુ લબ્ભમાનાનમ્પિ કેસઞ્ચિ વિસેસાનં અયં વારો ન દસ્સનપરોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સચ્છિકરણ…પે… દસ્સનત્થઞ્ચા’’તિ આહ. સમુદયે પહાનપરિઞ્ઞાવ વુત્તા, ન તીરણપરિઞ્ઞાતિ યુત્તં તાવેતં સમુદયસ્સપિ તીરેતબ્બસભાવત્તા, ‘‘દુક્ખે તીરણપરિઞ્ઞાવ વુત્તા, ન પહાનપરિઞ્ઞા’’તિ ઇદં પન કસ્મા વુત્તં, નનુ દુક્ખં અપ્પહાતબ્બમેવાતિ? સમુદયસચ્ચવિભઙ્ગે વુત્તાનં કેસઞ્ચિ સમુદયકોટ્ઠાસાનં દુક્ખસચ્ચે સઙ્ગહણતો દુક્ખસમુદયે વા અસઙ્કરતોવ ગહેત્વા ભૂતકથનમેતં દટ્ઠબ્બં. ઉભયત્થાતિ દુક્ખે સમુદયે ચ વુત્તા. કસ્મા? તેસં સાધારણાતિ. એવં સાધારણાસાધારણભેદભિન્નં યથાવુત્તં પરિઞ્ઞાકિચ્ચં પુબ્બભાગે નાનક્ખણે લબ્ભમાનમ્પિ મગ્ગકાલે એકક્ખણે એવ લબ્ભતિ એકઞાણકિચ્ચત્તાતિ દસ્સેતું ‘‘મગ્ગઞાણઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં.
પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
સચ્ચયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૬. સઙ્ખારયમકં
૧. પણ્ણત્તિવારવણ્ણના
૧. સતિપિ કુસલમૂલાદીનમ્પિ વિભત્તભાવે ખન્ધાદિવિભાગો તતો સાતિસયોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ખન્ધાદયો વિય પુબ્બે અવિભત્તા’’તિ આહ. પકારત્થો વા એત્થ આદિ-સદ્દો ‘‘ભૂવાદયો’’તિઆદીસુ વિયાતિ કુસલમૂલાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અવિઞ્ઞાતત્તા નિસામેન્તેહિ. હેતુઅત્થો વા એત્થ લુત્તનિદ્દિટ્ઠો અવિઞ્ઞાપિતત્તાતિ અત્થો. યદિપિ કાયસઙ્ખારાનં વિકપ્પદ્વયેપિ હેતુફલભાવોયેવ ઇચ્છિતો, સામિવચનરૂપાવિભૂતો પન અત્થેવ અત્થભેદોતિ દસ્સેન્તો ‘‘કાયસ્સ…પે… કત્તુઅત્થે’’તિ આહ. સો પનાતિ કત્તુઅત્થો.
૨-૭. સુદ્ધિકએકેકપદવસેનાતિ ‘‘કાયો સઙ્ખારો’’તિઆદીસુ દ્વીસુ દ્વીસુ પદેસુ અઞ્ઞમઞ્ઞં અસમ્મિસ્સએકેકપદવસેન. અત્થાભાવતોતિ યથાધિપ્પેતત્થાભાવતો. અઞ્ઞથા કરજકાયાદિકો અત્થો અત્થેવ. તેનેવાહ ‘‘પદસોધન…પે… અવચનીયત્તા’’તિ. ઇદાનિ તમેવ અત્થાભાવં બ્યતિરેકવસેન દસ્સેન્તો ‘‘યથા’’તિઆદિમાહ. કસ્મા પન ઉભયત્થ સમાને સમાસપદભાવે તત્થ અત્થો લબ્ભતિ, ઇધ ન લબ્ભતીતિ? ભિન્નલક્ખણત્તા. તત્થ હિ રૂપક્ખન્ધાદિપદાનિ સમાનાધિકરણાનીતિ પદદ્વયાધિટ્ઠાનો એકો અત્થો લબ્ભતિ, ઇધ પન કાયસઙ્ખારાદિપદાનિ ભિન્નાધિકરણાનીતિ તથારૂપો અત્થો ન લબ્ભતીતિ. તેનાહ ‘‘યથાધિપ્પેતત્થાભાવતો’’તિ.
વિસું અદીપેત્વાતિ ‘‘કાયસઙ્ખારો’’તિઆદિના સહ વુચ્ચમાનોપિ કાયસઙ્ખારસદ્દો વિસું વિસું અત્તનો અત્થં અજોતેત્વા એકં અત્થં યદિ દીપેતીતિ પરિકપ્પવસેન વદતિ. તેન કાયસઙ્ખારસદ્દાનં સમાનાધિકરણતં ઉલ્લિઙ્ગેતિ. ‘‘કાયસઙ્ખારસદ્દો કાયસઙ્ખારત્થે વત્તમાનો’’તિ કસ્મા વુત્તં, ‘‘સઙ્ખારસદ્દો સઙ્ખારત્થેવ વત્તમાનો’’તિ પન વત્તબ્બં સિયા. એવઞ્હિ સતિ ખન્ધત્થે વત્તમાનો ખન્ધસદ્દો વિય રૂપસદ્દેન કાયસદ્દેન વિસેસિતબ્બોતિ ઇદં વચનં યુજ્જેય્ય, કાયસઙ્ખારસદ્દાનં પન સમાનાધિકરણત્તે ન કેવલં સઙ્ખારસદ્દોયેવ સઙ્ખારત્થે વત્તતિ, અથ ખો કાયસદ્દોપીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘કાયસઙ્ખારસદ્દો કાયસઙ્ખારત્થે વત્તમાનો’’તિ વુત્તં સિયા, કાયસદ્દેન સમાનાધિકરણેનાતિ અધિપ્પાયો. બ્યધિકરણેન પન સઙ્ખારસ્સ વિસેસિતબ્બતા અત્થેવાતિ.
ઇમસ્સ વારસ્સાતિ સુદ્ધસઙ્ખારવારસ્સ. પદસોધનેન દસ્સિતાનન્તિ એત્તકેવ વુચ્ચમાને તત્થ દસ્સિતભાવસામઞ્ઞેન સુદ્ધકાયાદીનમ્પિ ગહણં આપજ્જેય્યાતિ તંનિવારણત્થં ‘‘યથાધિપ્પેતાનમેવા’’તિ આહ. કાયાદિપદેહિ અગ્ગહિતત્તાતિ સુદ્ધકાયાદિપદેહિ અગ્ગહિતત્તા. ઇધ પનાતિ અટ્ઠકથાયં. સુદ્ધસઙ્ખારવારં સન્ધાય વુત્તમ્પિ સુદ્ધસઙ્ખારવારમેવેત્થ અનનુજાનન્તો સકલસઙ્ખારયમકવિસયન્તિ આહ ‘‘ઇધ પન સઙ્ખારયમકે’’તિ. અધિપ્પેતત્થપરિચ્ચાગોતિ અસ્સાસપસ્સાસાદિકસ્સ અધિપ્પેતત્થસ્સ અગ્ગહણં ચેતનાકાયઅભિસઙ્ખરણસઙ્ખારાદિ અનધિપ્પેતત્થપરિગ્ગહો. યદિ ‘‘કાયો સઙ્ખારો’’તિઆદિના સુદ્ધસઙ્ખારતંમૂલચક્કવારા અત્થાભાવતો ઇધ ન ગહેતબ્બા, અથ કસ્મા પવત્તિવારમેવ અનારભિત્વા અઞ્ઞથા દેસના આરદ્ધાતિ આહ ‘‘પદસોધનવારતંમૂલચક્કવારેહી’’તિઆદિ. સંસયો હોતિ સઙ્ખારસદ્દવચનીયતાસામઞ્ઞતો કાયસઙ્ખારાદિપદાનં બ્યધિકરણભાવતો ચ. તેનેવાહ ‘‘અસમાનાધિકરણેહિ…પે… દસ્સિતાયા’’તિ.
પણ્ણત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. પવત્તિવારવણ્ણના
૧૯. સઙ્ખારાનં પુગ્ગલાનઞ્ચ ઓકાસત્તાતિ સમ્પયુત્તાનં નિસ્સયપચ્ચયતાય, સઙ્ખારાનં સમાપજ્જિતબ્બતાય પુગ્ગલાનં ઝાનસ્સ ઓકાસતા વેદિતબ્બા, ભૂમિ પન યદગ્ગેન પુગ્ગલાનં ઓકાસો, તદગ્ગેન સઙ્ખારાનમ્પિ ઓકાસો. ‘‘દુતિયે ઝાને તતિયે ઝાને’’તિઆદિના ઝાનં, ‘‘કામાવચરે રૂપાવચરે’’તિઆદિના ભૂમિ ચ વિસું ઓકાસભાવેન ગહિતા. ઇતીતિ હેતુઅત્થો, યસ્મા ઝાનમ્પિ ઓકાસભાવેન ગહિતં, તસ્માતિ અત્થો. પુગ્ગલવારે ચ ઓકાસવસેન પુગ્ગલગ્ગહણેતિ પુગ્ગલવારે ચ યદા પુગ્ગલોકાસસઙ્ખારાદીનં ઓકાસભાવેન ગય્હતિ, તદા તેસં દ્વિન્નં ઓકાસાનં વસેન ગય્હનં હોતીતિ યત્થ સો પુગ્ગલો, યઞ્ચ તસ્મિં પુગ્ગલે ઝાનં ઉપલબ્ભતિ, તેસં દ્વિન્નં ભૂમિઝાનસઙ્ખાતાનં ઓકાસાનં વસેન યથારહં કાયસઙ્ખારાદીનં ગહણં કથનં હોતીતિ. તસ્માતિ યસ્મા એતદેવ, તસ્મા. દુતિયતતિયજ્ઝાનોકાસવસેનાતિ દુતિયતતિયજ્ઝાનસઙ્ખાતઓકાસવસેન ગહિતા. કથં? ‘‘વિના વિતક્કવિચારેહિ અસ્સાસપસ્સાસાનં ઉપ્પાદક્ખણે’’તિ એવં ગહિતા પુગ્ગલા વિસેસેત્વા દસ્સિતા. કેન? તેનેવ વિતક્કવિચારરહિતઅસ્સાસપસ્સાસુપ્પાદક્ખણેનાતિ યોજેતબ્બં.
પઠમકોટ્ઠાસે ઝાનોકાસવસેન પુગ્ગલદસ્સનં કતન્તિ વુત્તં ‘‘પુન…પે… દસ્સેતી’’તિ. ભૂમિઓકાસવસેન પુગ્ગલં દસ્સેતીતિ સમ્બન્ધો. દ્વિપ્પકારાનન્તિ ઝાનભૂમિઓકાસભેદેન દુવિધાનં. તેસન્તિ પુગ્ગલાનં. ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપન્નાનં કામાવચરાન’’ન્તિ ચ ઇદં નિવત્તેતબ્બગહેતબ્બસાધારણવચનં, તસ્સ ચ અવચ્છેદકં ‘‘અસ્સાસપસ્સાસાનં ઉપ્પાદક્ખણે’’તિ ઇદન્તિ વુત્તં ‘‘વિસેસ…પે… ખણે’’તિ. તેન વિસેસનેન. કામાવચરાનમ્પીતિ પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. તેન ન કેવલં રૂપારૂપાવચરેસુ પઠમજ્ઝાનં સમાપન્નાનં, અથ ખો કામાવચરાનમ્પીતિ વુત્તમેવત્થં સમ્પિણ્ડેતિ. કીદિસાનં કામાવચરાનન્તિ આહ ‘‘ગબ્ભગતાદીન’’ન્તિ. આદિ-સદ્દેન ઉદકનિમુગ્ગવિસઞ્ઞિભૂતા સઙ્ગહિતા, ન મતચતુત્થજ્ઝાનસમાપન્નનિરોધસમાપન્ના. તે હિ અકામાવચરતાય વિય રૂપારૂપભવસમઙ્ગિનો વિતક્કવિચારુપ્પત્તિયાવ નિવત્તિતા. એકન્તિકત્તાતિ અસ્સાસપસ્સાસાભાવસ્સ એકન્તિકત્તા. નિદસ્સિતાતિ રૂપારૂપાવચરા નિદસ્સનભાવેન વુત્તા, ન તબ્બિરહિતાનં અઞ્ઞેસં અભાવતોતિ અધિપ્પાયો. પઠમજ્ઝાનોકાસા અસ્સાસપસ્સાસવિરહવિસિટ્ઠાતિ યોજના. પઠમઞ્ચેત્થ પઠમજ્ઝાનસમઙ્ગીનં રૂપારૂપાવચરાનં ગહણં, દુતિયં યથાવુત્તગબ્ભગતાદીનં. ઇમિના નયેનાતિ ય્વાયં ‘‘સઙ્ખારાનં પુગ્ગલાનઞ્ચા’’તિઆદિના ઝાનોકાસભૂમિઓકાસવસેન પુગ્ગલવિભાગનયો વુત્તો, ઇમિના નયેન ઉપાયેન. સબ્બત્થ સબ્બપુચ્છાસુ.
૨૧. એતસ્મિં પન અત્થે સતીતિ ય્વાયં ઉપ્પત્તિભૂમિયા ઝાનં વિસેસેત્વા અત્થો વુત્તો, એતસ્મિં અત્થે ગય્હમાને અઞ્ઞત્થપિ ઉપ્પત્તિભૂમિયા ઝાનં વિસેસિતબ્બં ભવેય્ય, તથા ચ અનિટ્ઠં આપજ્જતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ચતુત્થજ્ઝાને’’તિઆદિમાહ. કિં પન તં અનિટ્ઠન્તિ આહ ‘‘ભૂમીનં ઓકાસભાવસ્સેવ અગ્ગહિતતાપત્તિતો’’તિ. યત્થ યત્થ હિ ઝાનં ગય્હતિ, તત્થ તત્થ તં ઉપ્પત્તિભૂમિયા વિસેસિતબ્બં હોતિ. તથા સતિ ઝાનોકાસોવ ગહિતો સિયા, ન ભૂમિઓકાસો ગુણભૂતત્તા. કિઞ્ચ ‘‘ચતુત્થજ્ઝાને રૂપાવચરે અરૂપાવચરે’’તિ એત્થ રૂપારૂપભૂમિયા ચતુત્થજ્ઝાને વિસેસિયમાને તદેકદેસોવ ઓકાસવસેન ગહિતો સિયા, ન સબ્બં ચતુત્થજ્ઝાનં. તેનાહ ‘‘સબ્બચતુત્થજ્ઝાનસ્સ ઓકાસવસેન અગ્ગહિતતાપત્તિતો ચા’’તિ. ઝાનભૂમોકાસાનન્તિ ઝાનોકાસભૂમિઓકાસાનં.
નનુ ચ ઝાનભૂમિઓકાસે અસઙ્કરતો યોજિયમાને ન સબ્બસ્મિં પઠમજ્ઝાનોકાસે કાયસઙ્ખારો વચીસઙ્ખારો ચ અત્થિ, તથા સબ્બસ્મિં કામાવચરોકાસેતિ ચોદનુપ્પત્તિં સન્ધાય તસ્સ પરિહારં વત્તું ‘‘યદિપી’’તિઆદિમાહ. તત્થાતિ પઠમજ્ઝાનોકાસે કામાવચરોકાસે ચ. તંદ્વયુપ્પત્તીતિ તસ્સ કાયવચીસઙ્ખારદ્વયસ્સ ઉપ્પત્તિ. ઓકાસદ્વયસ્સ અસઙ્કરતો ગહણે અયઞ્ચ ગુણો લદ્ધો હોતીતિ આહ ‘‘વિસું…પે… ન વત્તબ્બં હોતી’’તિ. તત્થ અઙ્ગમત્તવસેનાતિ વિતક્કાદિઝાનઙ્ગમત્તવસેન. તત્થ વત્તબ્બં અટ્ઠકથાયં વુત્તમેવ. વિતક્કરહિતોપિ વિચારો વચીસઙ્ખારોયેવાતિ આહ ‘‘અવિતક્ક…પે… ગચ્છતી’’તિ. મુદ્ધભૂતં દુતિયજ્ઝાનન્તિ ચતુક્કનયે દુતિયજ્ઝાનમાહ. તઞ્હિ સકલક્ખોભકરધમ્મવિગમેન વિતક્કેકઙ્ગપ્પહાયિકતો સાતિસયત્તા ‘‘મુદ્ધભૂત’’ન્તિ વત્તબ્બતં લભતિ. અસઞ્ઞસત્તા વિયાતિ ઇદં વિસદિસુદાહરણં દટ્ઠબ્બં.
૩૭. આવજ્જનતો પુબ્બે પવત્તં સબ્બં ચિત્તં પટિસન્ધિચિત્તેન સમાનગતિકત્તા એકં કત્વા વુત્તં ‘‘પઠમતો’’તિ. તેનાહ ‘‘અવિતક્કઅવિચારતો’’તિઆદિ. ચિત્તસઙ્ખારસ્સ આદિદસ્સનત્થન્તિ સુદ્ધાવાસે ચિત્તસઙ્ખારસ્સ આદિદસ્સનત્થં. તથા ‘‘વચીસઙ્ખારસ્સ આદિદસ્સનત્થ’’ન્તિ એત્થાપિ.
પવત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
સઙ્ખારયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭. અનુસયયમકં
પરિચ્છેદપરિચ્છિન્નુદ્દેસવારવણ્ણના
૧. ‘‘અવિજ્જાસમુદયા રૂપસમુદયો, તણ્હાસમુદયા રૂપસમુદયો, કમ્મસમુદયા રૂપસમુદયો. લોભો નિદાનં કમ્માનં સમુદયાયા’’તિ ચ એવમાદિના કુસલમૂલકુસલાદીનં પચ્ચયભાવો વુત્તોતિ આહ ‘‘પચ્ચયદીપકેન મૂલયમકેના’’તિ. ‘‘સો ‘અનિચ્ચં રૂપં, અનિચ્ચં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. ચક્ખુ અનિચ્ચં, રૂપા અનિચ્ચા’’તિ ચ આદિના બહુલખન્ધાદિમુખેન અનિચ્ચાનુપસ્સનાદયો વિહિતાતિ વુત્તં ‘‘ખન્ધાદીસુ તીરણબાહુલ્લતો’’તિ. કિલેસાનં સમુચ્છિન્દનતો પરં પહાનકિચ્ચં નત્થીતિ આહ ‘‘અનુસયપહાનન્તા પહાનપરિઞ્ઞા’’તિ. યદિપિ અનુસયેહિ સમ્પયોગતો આરમ્મણતો વા પહાનપરિઞ્ઞા નપ્પવત્તતિ, અનુસયાભાવે પન તદારમ્ભો એવ નત્થીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘અનુસયેહિ પહાનપરિઞ્ઞં વિભાવેતુ’’ન્તિ. અનુસયભાવેન લબ્ભમાનાનન્તિ અનુસયભાવેન વિજ્જમાનાનં, અનુસયસભાવાનન્તિ અત્થો. તીહાકારેહીતિ પરિચ્છેદાદીહિ તીહિ પકારેહિ. અનુસયેસુ ગણનસરૂપપ્પવત્તિટ્ઠાનતો અબોધિતેસુ પુગ્ગલોકાસાદિવસેન પવત્તિયમાના તબ્બિસયા દેસના ન સુવિઞ્ઞેય્યા હોતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તેસુ તથા…પે… દુરવબોધત્તા’’તિ.
એત્થ પુરિમેસૂતિ પદુદ્ધારો અનન્તરસ્સ વિધિ પટિસેધો વાતિ કત્વા સાનુસયવારાદિઅપેક્ખો, ન અનુસયવારાદિઅપેક્ખો અનુસયવારે પાળિવવત્થાનસ્સ પગેવ કતત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘એતેસુ સાનુસયવારાદીસુ પુરિમેસૂતિ અત્થો’’તિ આહ. સાનુસયવારાદીસુ હિ તીસુ પુરિમેસુ ઓકાસવારે યતો તતોતિ દેસના પવત્તા, ન અનુસયવારાદીસુ. અત્થવિસેસાભાવતોતિ ‘‘કામધાતુયા ચુતસ્સા’’તિઆદિના (યમ. ૨.અનુસયયમક.૩૦૨) પાળિઆગતપદસ્સ, ‘‘કામધાતું વા પન ઉપપજ્જન્તસ્સા’’તિઆદિના યમકભાવેન અટ્ઠકથાઆદિગતપદસ્સ ચ અત્થવિસેસાભાવતો. કથમયં યમકદેસના સિયા દુતિયસ્સ પદસ્સ અભાવતોતિ અત્થો. યદિ નાયં યમકદેસના, અથ કસ્મા ઇધાગતાતિ આહ ‘‘પુરિમવારે હી’’તિઆદિ. તત્થ અનુસયટ્ઠાનપરિચ્છેદદસ્સનન્તિ અનુસયટ્ઠાનતાય પરિચ્છેદદસ્સનં. એવમ્પિ કથમિદં અનુસયયમકં યમકદેસનાસબ્ભાવતોતિ આહ ‘‘યમકદેસના…પે… નામં દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ. અત્થવસેનાતિ પટિલોમત્થવસેન. પઠમપદેન હિ વુત્તસ્સ વિપરિવત્તનવસેનપિ યમકદેસના હોતિ ‘‘રૂપં રૂપક્ખન્ધો, રૂપક્ખન્ધો રૂપ’’ન્તિઆદીસુ (યમ. ૧.ખન્ધયમક.૨), તત્થ પન અત્થવિસેસો અત્થિ, ઇધ નત્થિ, તસ્મા ન તથા દેસના કતાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અત્થવિસેસાભાવતો પન ન વુત્તા’’તિ. લબ્ભમાનતાવસેનાતિ પુચ્છાય લબ્ભમાનતાવસેન.
ઉપ્પત્તિઅરહતં દસ્સેતીતિ ઇમિના નિપ્પરિયાયેન અનુસયા અનાગતાતિ દસ્સિતં હોતિ યતો તે મગ્ગવજ્ઝા, ન ચ અતીતપચ્ચુપ્પન્ના ઉપ્પત્તિરહાતિ વુચ્ચન્તિ ઉપ્પન્નત્તા. યંસભાવા પન ધમ્મા અનાગતા અનુસયાતિ વુચ્ચન્તિ, તંસભાવા એવ તે અતીતપચ્ચુપ્પન્ના વુત્તા. ન હિ ધમ્માનં અદ્ધાભેદેન સભાવભેદો અત્થિ, તસ્મા અનુસયાનં અતીતપચ્ચુપ્પન્નભાવા પરિયાયતો લબ્ભન્તીતિ અટ્ઠકથાયં (યમ. અટ્ઠ. અનુસયયમક ૧) ‘‘અતીતોપિ હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. એવંપકારાતિ અનુસયપ્પકારા, કારણલાભે સતિ ઉપ્પજ્જનારહાઇચ્ચેવ અત્થો. સો એવંપકારો ઉપ્પજ્જનવારે ઉપ્પજ્જતિ-સદ્દેન ગહિતો ઉપ્પજ્જનારહતાય અવિચ્છિન્નભાવદીપનત્થન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘ન ખન્ધયમકાદીસુ વિય ઉપ્પજ્જમાનતા’’તિ, પચ્ચુપ્પન્નતાતિ અત્થો. તેનેવાતિઆદિના યથાવુત્તમત્થં પાકટતરં કરોતિ. તત્થ નિન્નાનાકરણોતિ નિબ્બિસેસો. ઉપ્પજ્જનાનુસયાનં નિન્નાનાકરણત્તા એવ હિ ‘‘એત્થેસા તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ, એત્થ નિવિસમાના નિવિસતી’’તિ વિભઙ્ગે (વિભ. ૨૦૩) આગતં. અનુસયનઞ્હિ એત્થ નિવિસનન્તિ અધિપ્પેતં.
ઇદાનિ યેન પરિયાયેન અતીતપચ્ચુપ્પન્નેસુ અનુસયવોહારો, તં દસ્સેતુકામો અનાગતમ્પિ તેહિ સદ્ધિં એકજ્ઝં કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘અનુરૂપં કારણં પન…પે… વુચ્ચન્તી’’તિ આહ. એતેન ભૂતપુબ્બગતિયા અતીતપચ્ચુપ્પન્નેસુ ઉપ્પત્તિરહતા વેદિતબ્બાતિ દસ્સેતિ. ઉપ્પત્તિઅરહતા નામ કિલેસાનં મગ્ગેન અસમુચ્છિન્નતાય વેદિતબ્બા. સા ચ અતીતપચ્ચુપ્પન્નેસુપિ અત્થેવાતિ પકારન્તરેનપિ તેસં પરિયાયતોવ અનુસયભાવં પકાસેતિ. તેનેવાહ ‘‘મગ્ગસ્સ પના’’તિઆદિ. તાદિસાનન્તિ યે મગ્ગભાવનાય અસતિ ઉપ્પત્તિરહા, તાદિસાનં. ધમ્મો એવ ચ ઉપ્પજ્જતિ, ન ધમ્માકારોતિ અધિપ્પાયો. ન હિ ધમ્માકારા અનિચ્ચતાદયો ઉપ્પજ્જન્તીતિ વુચ્ચન્તિ. યદિ પન તે ઉપ્પાદાદિસમઙ્ગિનો સિયું, ધમ્મા એવ સિયું. તેન વુત્તં ‘‘અપ્પહીનાકારો ચ ઉપ્પજ્જતીતિ વત્તું ન યુજ્જતી’’તિ.
વુત્તમ્પિ થામગમનં અગ્ગહેત્વા અપ્પહીનટ્ઠમત્તમેવ ગહેત્વા ચોદકો ચોદેતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સત્તાનુસય…પે… આપજ્જતીતિ ચે’’તિ. ન હિ થામગમને ગહિતે ચોદનાય ઓકાસો અત્થિ. તેનાહ ‘‘નાપજ્જતી’’તિઆદિ. વુત્તં અટ્ઠકથાયં, ન કેવલમટ્ઠકથાયમેવ પાઠગતોવાયમત્થો, તસ્મા એવમેવ ગહેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘થામગતો…પે… યુત્ત’’ન્તિ વત્વા કિં પન તં થામગમનન્તિ પરાસઙ્કં નિવત્તેન્તો ‘‘થામગતન્તિ ચ…પે… વુત્તા’’તિ આહ. તત્થ અઞ્ઞેહિ અસાધારણોતિ કિલેસવત્થુઆદીનં કિલેસતાદિસભાવો વિય કામરાગાદિતો અઞ્ઞત્થ અલબ્ભમાનો તેસંયેવ આવેણિકો સભાવો, યતો તે ભવબીજં ભવમૂલન્તિ ચ વુચ્ચન્તિ. યસ્મા ચ થામગમનં તેસં અનઞ્ઞસાધારણો સભાવો, તસ્મા અનુસયનન્તિ વુત્તં હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘થામગતોતિ અનુસયસમઙ્ગીતિ અત્થો’’તિ આહ.
‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો અનુસેતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના (યમ. ૨.અનુસયયમક.૩) અનુસયવારે વુત્તો એવ અત્થો ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો ઉપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના (યમ. ૨.અનુસયયમક.૩૦૦) વુત્તોતિ અનુસયનાકારો એવ ઉપ્પજ્જનવારે ઉપ્પજ્જતિ-સદ્દેન ગહિતોતિ ‘‘ઉપ્પજ્જનવારો અનુસયવારેન નિન્નાનાકરણો વિભત્તો’’તિ યં વુત્તં, તત્થ વિચારં આરભતિ ‘‘અનુસયઉપ્પજ્જનવારાનં સમાનગતિકત્તા’’તિઆદિના. ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વચનં સિયાતિ ઉપ્પજ્જનવારે ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વચનં અપ્પહીનાકારદીપકં સિયા. તથા ચ સતિ યથા ‘‘ઇમસ્સ ઉપ્પાદા’’તિ એત્થ ઇમસ્સ અનિરોધાતિ અયમત્થોપિ ઞાયતિ, એવં ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તે અત્થતો ‘‘ન ઉપ્પજ્જતી’’તિ અયમત્થો વુત્તો હોતિ અપ્પહીનાકારસ્સ ઉપ્પત્તિરહભાવસ્સ અનુપ્પજ્જમાનસભાવત્તાતિ ચોદનં દસ્સેન્તો ‘‘ઉપ્પજ્જતીતિ વચનસ્સ અવુત્તતા ન સક્કા વત્તુન્તિ ચે’’તિ આહ. વચનત્થવિસેસેન તંદ્વયસ્સ વુત્તત્તાતિ એતેન ધમ્મનાનત્તાભાવેપિ પદત્થનાનત્થેન વારન્તરદેસના હોતિ યથા સહજાતસંસટ્ઠવારેસૂતિ દસ્સેતિ. અનુરૂપં કારણં લભિત્વાતિઆદિ તમેવ વચનત્થવિસેસં વિભાવેતું આરદ્ધં. ઉપ્પત્તિયોગ્ગન્તિ ઉપ્પત્તિયા યોગ્ગં, ઉપ્પજ્જનસભાગતન્તિ અત્થો. યતો અનુસયા ઉપ્પત્તિરહાતિ વુચ્ચન્તિ, એકન્તેન ચેતદેવ સમ્પટિચ્છિતબ્બં ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો ઉપ્પજ્જતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિવચનતો (યમ. ૨.અનુસયયમક.૩૦૦). ‘‘અનુસેન્તીતિ અનુસયા’’તિ એત્તકે વુત્તે સદા વિજ્જમાના નુ ખો તે અપરિનિપ્ફન્નાનુસયનટ્ઠેન ‘‘અનુસયા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ અયમત્થો આપજ્જતીતિ તંનિસેધનત્થં ‘‘અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ વુત્તં. ઉપ્પત્તિઅરહભાવેન થામગતતા અનુસયટ્ઠોતિ યં તેસં ઉપ્પત્તિયોગવચનં વુત્તં, તં સમ્મદેવ વુત્તન્તિ ઇમમત્થમાહ ‘‘અનુસયસદ્દસ્સા’’તિઆદિના. તેન વારદ્વયદેસનુપ્પાદિકા અનુસયસદ્દત્થનિદ્ધારણાતિ દસ્સેતિ. તમ્પિ સુવુત્તમેવ ઇમિના તન્તિપ્પમાણેનાતિ ઇદમ્પિ ‘‘અભિધમ્મે તાવા’’તિઆદિના આગતં તિવિધમેવ તન્તિં સન્ધાયાહાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તન્તિત્તયેનપિ હિ ચિત્તસમ્પયુત્તતા દીપિતા હોતી’’તિ.
પરિચ્છેદપરિચ્છિન્નુદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવારવણ્ણના
૨. એવં સતીતિ વેદનાનં વિસેસિતબ્બભાવે કામધાતુયા ચ વિસેસનભાવે સતિ. કામાધાતુયા અનુસયનટ્ઠાનતા ન વુત્તા હોતિ અપ્પધાનભાવતો, પધાનાપ્પધાનેસુ પધાને કિચ્ચદસ્સનતો, વિસેસનભાવેન ચરિતબ્બતાય ચાતિ અધિપ્પાયો. હોતુ કો દોસોતિ કદાચિ વદેય્યાતિ આસઙ્કમાનો આહ ‘‘દ્વીસુ પના’’તિઆદિ. દ્વીસૂતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં, તથા ‘‘તીસુ ધાતૂસૂ’’તિ એત્થાપિ. તસ્માતિ યસ્મા ધાતુઆદિભેદેન તિવિધં અનુસયટ્ઠાનં, તત્થ ચ રૂપારૂપધાતૂનં ભવરાગસ્સ અનુસયટ્ઠાનતા વુત્તાતિ કામધાતુયા કામરાગસ્સ અનુસયટ્ઠાનતા એકન્તેન વત્તબ્બા, તસ્મા. તીસુ ધાતૂસુ તીસુ વેદનાસૂતિ ચ નિદ્ધારણે ભુમ્મં, કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસૂતિ ચ આધારે.
દ્વીસ્વેવાતિ દ્વીસુ સુખોપેક્ખાસુ એવ. સબ્બાસુ દ્વીસૂતિ યાસુ કાસુચિ દ્વીસુ. તેનાતિ ‘‘કામરાગો દ્વીસુ વેદનાસુ અનુસેતી’’તિ વચનસામત્થિયલદ્ધેન વિસેસનિચ્છયેનેવ. ભવરાગાનુસયટ્ઠાનં રૂપારૂપધાતુયો તદનુરૂપા ચ વેદના. ન હિ દ્વીસુ વેદનાસુ કામરાગાનુસયોવ અનુસેતીતિ અવધારણં ઇચ્છિતં, દ્વીસુ એવ પન વેદનાસૂતિ ઇચ્છિતં. તેનેવાહ ‘‘દ્વીસ્વેવ અનુસેતિ, ન તીસૂ’’તિ. અટ્ઠાનઞ્ચ અનુસયાનં, કિં તં અપરિયાપન્નં સક્કાયે? સબ્બો લોકુત્તરો ધમ્મો. ચ-સદ્દેન પટિઘાનુસયટ્ઠાનં સઙ્ગણ્હાતિ. તેન વુત્તં ‘‘યથા ચા’’તિઆદિ. અઞ્ઞાતિ કામરાગાનુસયટ્ઠાનભૂતા દ્વે વેદના.
અઞ્ઞેસુ દ્વીહિ વેદનાહિ વિપ્પયુત્તેસુ. પિયરૂપસાતરૂપેસૂતિ પિયાયિતબ્બમધુરસભાવેસુ. વિસેસનઞ્ચેતં રૂપાદીનં સબ્બદ્વારસબ્બપુરિસેસુ ઇટ્ઠભાવસ્સ અનિયતતાય કતં. સાતસન્તસુખગિદ્ધિયાતિ સાતસુખે સન્તસુખે ચ ગિજ્ઝનાકારેન અભિકઙ્ખનાકારેન. તત્થ સાતસુખં કાયિકં, સન્તસુખં ચેતસિકં. સાતસુખં વા કાયિકસુખં, સન્તસુખં ઉપેક્ખાસુખં. તથા ચાહુ ‘‘ઉપેક્ખા પન સન્તત્તા, સુખમિચ્ચેવ ભાસિતા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૪૪; મહાનિ. અટ્ઠ. ૨૭). પરિત્તં વા ઓળારિકં સુખં સાતસુખં, અનોળારિકં સન્તસુખં. પરિત્તગ્ગહણઞ્ચેત્થ કામરાગાનુસયસ્સ અધિપ્પેતત્તા. અઞ્ઞત્થાતિ વેદનાહિ અઞ્ઞત્થ. સોતિ કામરાગાનુસયો. વેદનાસુ અનુગતો હુત્વા સેતીતિ વેદનાપેક્ખો એવ હુત્વા પવત્તતિ યથા પુત્તાપેક્ખાય ધાતિયા અનુગ્ગણ્હનપ્પવત્તિ, સયનસઙ્ખાતા પવત્તિ ચ કામરાગસ્સ નિકામનમેવ. તેનાહ ‘‘સુખમિચ્ચેવ અભિલપતી’’તિ. યથા તસ્સ, એવં પટિઘાનુસયાદીનમ્પિ વુત્તનિયામેન યથાસકં કિચ્ચકરણમેવ દુક્ખવેદનાદીસુ અનુસયનં દટ્ઠબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘એવં પટિઘાનુસયો ચા’’તિઆદિ. તીસુ વેદનાસુ અનુસયનવચનેનાતિ તીસુ વેદનાસુ યથારહં અનુસયનવચનેન. ઇટ્ઠાદિભાવેન ગહિતેસૂતિ ઇટ્ઠાદીસુ આરમ્મણપકતિયા વસેન ઇટ્ઠાદિભાવેન ગહિતેસુ વિપરીતસઞ્ઞાય વસેન અનિટ્ઠાદીસુ ઇટ્ઠાદિભાવેન ગહિતેસૂતિ યોજના. ન હિ ઇટ્ઠાદિભાવેન ગહણં વિપરીતસઞ્ઞા.
તત્થાતિ ઇટ્ઠારમ્મણાદીસુ. એત્થાતિ અનુસયને. કામસ્સાદાદિવત્થુભૂતાનં કામભવાદીનન્તિ કામસ્સાદભવસ્સાદવત્થુભૂતાનં કામરૂપારૂપભવાનં ગહણં વેદિતબ્બન્તિ યોજના. તત્થાતિ વેદનાત્તયધાતુત્તયેસુ. નિદ્ધારણે ચેતં ભુમ્મં. દુક્ખપટિઘાતો દુક્ખે અનભિરતિ. યત્થ તત્થાતિ દુક્ખવેદનાય તંસમ્પયુત્તેસુ અનિટ્ઠરૂપાદીસુ વાતિ યત્થ તત્થ. મહગ્ગતા ઉપાદિન્નક્ખન્ધા રૂપારૂપભવા, અનુપાદિન્નક્ખન્ધા રૂપારૂપાવચરધમ્મા. તત્થાતિ યથાવુત્તેસુ મહગ્ગતધમ્મેસુ ભવરાગોઇચ્ચેવ વેદિતબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા એત્થ કામરાગાનુસયો નાનુસેતી’’તિ. દિટ્ઠાનુસયાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન વિચિકિચ્છાનુસયઅવિજ્જાનુસયાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.
ધાતુત્તયવેદનાત્તયવિનિમુત્તં દિટ્ઠાનુસયાદીનં અનુસયનટ્ઠાનં ન વુત્તન્તિ સુવુત્તમેતં દિટ્ઠાનુસયાદીનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનપુચ્છાયં ‘‘સબ્બસક્કાયપરિયાપન્નેસુ ધમ્મેસુ’’ઇચ્ચેવ વિસ્સજ્જિતત્તા. કામરાગો પન યત્થ નાનુસેતિ, તં દુક્ખવેદનારૂપારૂપધાતુવિનિમુત્તં દિટ્ઠાનુસયાદીનં અનુસયનટ્ઠાનં અત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘નનુ ચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તદનુસયનટ્ઠાનતોતિ તસ્સ કામરાગાનુસયસ્સ અનુસયનટ્ઠાનતો. અઞ્ઞા નેક્ખમ્મસ્સિતસોમનસ્સુપેક્ખાસઙ્ખાતા. અયમેત્થ સઙ્ખેપત્થો – નેક્ખમ્મસ્સિતદોમનસ્સે વિય પટિઘાનુસયો નેક્ખમ્મસ્સિતસોમનસ્સુપેક્ખાસુ કામરાગાનુસયો નાનુસેતીતિ ‘‘યત્થ કામરાગાનુસયો નાનુસેતિ, તત્થ દિટ્ઠાનુસયો નાનુસેતી’’તિ સક્કા વત્તુન્તિ તસ્મા તં ઉદ્ધરિત્વા ન વુત્તન્તિ. હોન્તૂતિ તાસં વેદનાનં અત્થિતં પટિજાનિત્વા ઉદ્ધરિત્વા અવચનસ્સ કારણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન પન…પે… તં ન વુત્ત’’ન્તિ. તદનુસયનટ્ઠાનન્તિ તેસં દિટ્ઠાનુસયાદીનં અનુસયનટ્ઠાનં. તસ્માતિ યસ્મા સતિપિ કામરાગાનુસયનટ્ઠાનતો અઞ્ઞસ્મિં દિટ્ઠાનુસયાદીનં અનુસયનટ્ઠાને તં પન ધાતુત્તયવેદનાત્તયવિનિમુત્તં નત્થિ વેદનાદ્વયભાવતો, તસ્મા. તં વેદનાદ્વયં ન વુત્તં વિસું ન ઉદ્ધટન્તિ અત્થો. તસ્માતિ યસ્મા ‘‘યત્થ કામરાગાદયો નાનુસેન્તિ, તત્થ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છા નાનુસેન્તી’’તિ અયમત્થો ‘‘આમન્તા’’તિ ઇમિના પટિવચનવિસ્સજ્જનેન અવિભાગતો વુત્તોતિ ‘‘યત્થ કામરાગાદયો અનુસેન્તિ, તત્થ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છા અનુસેન્તી’’તિ અયમ્પિ અત્થો અવિભાગતોવ લબ્ભતિ, તસ્મા. અવિભાગતો ચ દુક્ખં પટિઘસ્સ અનુસયનટ્ઠાનન્તિ દીપિતં હોતિ. તેનાહ ‘‘અવિસેસેન…પે… વેદિતબ્બ’’ન્તિ. તત્થ અવિસેસેનાતિ ગેહસ્સિતં નેક્ખમ્મસ્સિતન્તિ વિસેસં અકત્વા. સમુદાયવસેન ગહેત્વાતિ યથાવુત્તઅવયવાનં સમૂહવસેન દુક્ખન્ત્વેવ ગહેત્વા. ‘‘અવિસેસેન સમુદાયવસેન ગહેત્વા’’તિ ઇમમત્થં તથા-સદ્દેન અનુકડ્ઢતિ ‘‘દ્વીસુ વેદનાસૂ’’તિ એત્થાપિ ગેહસ્સિતાદિવિભાગસ્સ અનિચ્છિતત્તા.
યદિ એવં ‘‘પટિઘં તેન પજહતિ, ન તત્થ પટિઘાનુસયો અનુસેતી’’તિ ઇદં સુત્તપદં કથન્તિ ચોદનં સન્ધાય ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ તસ્મિં દોમનસ્સે, તંસમ્પયુત્તે વા પટિઘે. નેક્ખમ્મસ્સિતં દોમનસ્સન્તિઆદિના નેય્યત્થમિદં સુત્તં, ન નીતત્થન્તિ દસ્સેતિ. યથા પન સુત્તં ઉદાહટં, તથા ઇધ કસ્મા ન વુત્તન્તિ આહ ‘‘પટિઘુપ્પત્તિરહટ્ઠાનતાયા’’તિઆદિ. એવમ્પિ સુત્તાભિધમ્મપાઠાનં કથમવિરોધોતિ આહ નિપ્પરિયાયદેસના હેસા, સા પન પરિયાયદેસનાતિ. એવઞ્ચ કત્વાતિ પરિયાયદેસનત્તા એવ. રાગાનુસયોતિ કામરાગાનુસયો અધિપ્પેતો. યતો ‘‘અનાગામિમગ્ગેન સમુગ્ઘાતનં સન્ધાયા’’તિ વુત્તં, તસ્મા તસ્સ ન મહગ્ગતધમ્મા અનુસયનટ્ઠાનન્તિ તં પઠમજ્ઝાનઞ્ચ અનામસિત્વા ‘‘ન હિ લોકિયા…પે… નાનુસેતીતિ સક્કા વત્તુ’’ન્તિ વુત્તં. અવત્થુભાવતોતિ સભાવેનેવ અનુપ્પત્તિટ્ઠાનત્તા. ઇધાતિ ઇમસ્મિં અનુસયયમકે. વુત્તનયેનાતિ ‘‘નેક્ખમ્મસ્સિતં દોમનસ્સં ઉપ્પાદેત્વા’’તિઆદિના વુત્તેન નયેન. તંપટિપક્ખભાવતોતિ તેસં પટિઘાદીનં પટિપક્ખસ્સ મગ્ગસ્સ સબ્ભાવતો. ન કેવલં મગ્ગસબ્ભાવતો, અથ ખો બલવવિપસ્સનાસબ્ભાવતોપીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તંસમુગ્ઘા…પે… ભાવતો ચા’’તિ.
ઇદાનિ યદેતં તત્થ તત્થ ‘‘અનુસયનટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં, તં ગહેતબ્બધમ્મવસેન વા સિયા ગહણવિસેસેન વાતિ દ્વે વિકપ્પા, તેસુ પઠમં સન્ધાયાહ ‘‘આરમ્મણે અનુસયનટ્ઠાને સતી’’તિ. રૂપાદિઆરમ્મણે અનુસયાનં અનુસયનટ્ઠાનન્તિ ગય્હમાને યમત્થં સન્ધાય ‘‘ન સક્કા વત્તુ’’ન્તિ વુત્તં, તં દસ્સેતું ‘‘દુક્ખાય હી’’તિઆદિમાહ. યદિ સિયાતિ યદિ કામરાગાનુસયો સિયા. એતસ્સપીતિ દિટ્ઠાનુસયસમ્પયુત્તલોભસ્સપિ ‘‘સબ્બસક્કાયપરિયાપન્નેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ કામરાગસ્સ ઠાનં વત્તબ્બં સિયા, ન ચ વુત્તં. અથ પનાતિઆદિ દુતિયવિકપ્પં સન્ધાય વુત્તં. અજ્ઝાસયવસેન તંનિન્નતાયાતિ અસતિપિ આરમ્મણકરણે યત્થ કામરાગાદયો અજ્ઝાસયતો નિન્ના, તં તેસં અનુસયનટ્ઠાનં. તેન વુત્તં ‘‘અનુગતો હુત્વા સેતી’’તિ. અથ પન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. યથાતિઆદિ યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ ઉદાહરણવસેન નિરૂપનં. દુક્ખે પટિહઞ્ઞનવસેનેવ પવત્તતિ, નારમ્મણકરણવસેનાતિ અધિપ્પાયો. દુક્ખમેવ તસ્સ અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તન્તિ અજ્ઝાસયસ્સ તત્થ નિન્નત્તા દુક્ખમેવ તસ્સ પટિઘસ્સ અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તં, નાલમ્બિતં રૂપાદિ સુખવેદના ચાતિ અધિપ્પાયો. એવન્તિ યથા અઞ્ઞારમ્મણસ્સપિ પટિઘસ્સ અજ્ઝાસયતો દુક્ખનિન્નતાય દુક્ખમેવ અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તં, એવં. દુક્ખાદીસુ…પે… વુત્તન્તિ ‘‘દુક્ખેન સુખં અધિગન્તબ્બં. નત્થિ દિન્ન’’ન્તિ ચ આદિના કાયકિલમનદુક્ખે દાનાનુભાવાદિકે ચ મિચ્છાભિનિવેસનવસેન ઉપ્પજ્જમાનેન દિટ્ઠાનુસયેન સમ્પયુત્તો અઞ્ઞારમ્મણોપિ લોભો ‘‘એવં સુખં ભવિસ્સતી’’તિ અજ્ઝાસયતો સુખાભિસઙ્ગવસેનેવ પવત્તતીતિ સુખુપેક્ખાભેદં સાતસન્તસુખદ્વયમેવ અસ્સ લોભસ્સ અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તં પાળિયં, ન યથાવુત્તં દુક્ખાદિ, તસ્મા ભવરાગ…પે… ન વિરુજ્ઝતિ. એકસ્મિંયેવ ચાતિઆદિ દુતિયવિકપ્પંયેવ ઉપબ્રૂહનત્થં વુત્તં. તત્થ રાગસ્સ સુખજ્ઝાસયતા તંસમઙ્ગિનો પુગ્ગલસ્સ વસેન વેદિતબ્બા, તન્નિન્નભાવેન વા ચક્ખુસ્સ વિસમજ્ઝાસયતા વિય. એસ નયો સેસેસુપિ. તેસં રાગપટિઘાનં નાનાનુસયટ્ઠાનતા હોતિ એકસ્મિમ્પિ આરમ્મણેતિ અત્થો.
એવઞ્ચ કત્વાતિ અસતિપિ ગહેતબ્બભેદે ગહણવિસેસેન અનુસયનટ્ઠાનસ્સ ભિન્નત્તા એવ. ‘‘યત્થ…પે… નો’’તિ વુત્તં, અઞ્ઞથા વિરુજ્ઝેય્ય. ગહેતબ્બભેદેન હિ રાગપટિઘાનં અનુસયનટ્ઠાનભેદે ગય્હમાને વિપાકમત્તે ઠાતબ્બં સિયા, ન ચ તં યુત્તં, નપિ સબ્બેસં પુરિસદ્વારાનં ઇટ્ઠાનિટ્ઠં નિયતન્તિ. યદિપિ યથાવુત્તલોભસ્સ વુત્તનયેન કામરાગાનુસયતા સમ્ભવતિ, યથા પન સુખુપેક્ખાસુ ઇટ્ઠારમ્મણે ચ ઉપ્પજ્જન્તેન દોમનસ્સેન સહ પવત્તો દોસો દુબ્બલભાવેન પટિઘાનુસયો ન હોતિ, એવં યથાવુત્તલોભોપિ કામરાગાનુસયો ન હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘અટ્ઠકથાયં પના’’તિઆદિ વુત્તં. ન પટિઘાનુસયોતિ એત્થ ન-કારો પટિસેધનત્થો, ન અઞ્ઞત્થો, ઇતરત્થ પન સમ્ભવો એવ નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યં પનેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘ન હિ દોમનસ્સસ્સ પટિઘાનુસયભાવાસઙ્કા અત્થી’’તિ ઇમિના ન-કારસ્સ અઞ્ઞત્થતાભાવદસ્સનમુખેન અભાવત્થતં સમત્થેતિ.
દેસના સંકિણ્ણા વિય ભવેય્યાતિ એત્થ દેસનાસઙ્કરં દસ્સેતું ‘‘ભવરાગસ્સપિ…પે… ભવેય્યા’’તિ વુત્તં. તસ્સત્થો – યથા કામરાગસ્સ કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ આરમ્મણકરણવસેન ઉપ્પત્તિ વુત્તા ‘‘કામરાગો કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ અનુસેતી’’તિ, એવં યદિ ‘‘ભવરાગો કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ અનુસેતી’’તિ વુચ્ચેય્ય, ભવરાગસ્સપિ…પે… ભવેય્ય. તતો ચ કામરાગેન સદ્ધિં ભવરાગસ્સ દેસના સંકિણ્ણા ભવેય્ય, કામરાગતો ચ ભવરાગસ્સ વિસેસો દસ્સેતબ્બો. સો ચ સહજાતાનુસયવસેન ન સક્કા દસ્સેતુન્તિ આરમ્મણકરણવસેન દસ્સેતબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘તસ્મા આરમ્મણ…પે… અધિપ્પાયો’’તિ. તત્થ આરમ્મણવિસેસેનાતિ રૂપારૂપધાતુસઙ્ખાતઆરમ્મણવિસેસેન. વિસેસદસ્સનત્થન્તિ કામરાગતો ભવરાગસ્સ વિસેસદસ્સનત્થં. એવં દેસના કતાતિ ‘‘રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા એત્થ ભવરાગાનુસયો અનુસેતી’’તિ એવં વિસયે ભુમ્મં કત્વા દેસના કતા. તેનાહ ‘‘સહજાતવેદનાવિસેસાભાવતો’’તિ.
ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
મહાવારો
૧. અનુસયવારવણ્ણના
૩. પવત્તાવિરામવસેનાતિ અનુસયપ્પવત્તિયા અવિરામવસેન, અવિચ્છેદવસેનાતિ અત્થો. કથં પન કુસલાબ્યાકતચિત્તક્ખણે અનુસયાનં પવત્તીતિ આહ ‘‘મગ્ગેનેવ…પે… પુબ્બે’’તિ.
૨૦. ચિત્તચેતસિકાનઞ્ચ ઠાનં નામ ચિત્તુપ્પાદોતિ આહ ‘‘એકસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે’’તિ. તેસં તેસં પુગ્ગલાનન્તિ પુથુજ્જનાદીનં પુગ્ગલાનં. પકતિયા સભાવેન. સભાવસિદ્ધા હિ દુક્ખાય વેદનાય કામરાગસ્સ અનનુસયનટ્ઠાનતા. એવં સેસેસુપિ યથારહં વત્તબ્બં. વક્ખતિ હિ ‘‘પકતિયા દુક્ખાદીનં કામરાગાદીનં અનનુસયનટ્ઠાનતં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. પહાનેનાતિ તસ્સ તસ્સ અનુસયસ્સ સમુચ્છિન્દનેન. તિણ્ણં પુગ્ગલાનન્તિ પુથુજ્જનસોતાપન્નસકદાગામીનં. દ્વિન્નં પુગ્ગલાનન્તિ અનાગામિઅરહન્તાનં. એત્થાતિ એતસ્મિં પુગ્ગલોકાસવારે. પુરિમનયેતિ ‘‘તિણ્ણં પુગ્ગલાન’’ન્તિઆદિકે પુરિમસ્મિં વિસ્સજ્જનનયે. ઓકાસન્તિ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં, ઇધ પન દુક્ખવેદના વેદિતબ્બા. પચ્છિમનયેતિ ‘‘દ્વિન્નં પુગ્ગલાન’’ન્તિઆદિકે વિસ્સજ્જનનયે. અનોકાસતા અનનુસયનટ્ઠાનતા.
અનુસયવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. સાનુસયવારવણ્ણના
૬૬-૧૩૧. ‘‘સાનુસયો, પજહતિ, પરિજાનાતી’’તિ પુગ્ગલો વુત્તોતિ ‘‘કામરાગેન સાનુસયો, કામરાગં પજહતિ, કામરાગં પરિજાનાતી’’તિઆદીસુ અનુસયસમઙ્ગિભાવેન પહાનપરિઞ્ઞાકિરિયાય કત્તુભાવેન ચ પુગ્ગલો વુત્તો, ન ધમ્મો. ભવવિસેસેન વાતિ કેવલેન ભવવિસેસેન વા. ઇતરેસૂતિ પટિઘાનુસયાદીસુ. ભવાનુસયવિસેસેન વાતિ કામભવાદિભવવિસિટ્ઠાનુસયવિસેસેન વા. સાનુસયતાનિરનુસયતાદિકાતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન પહાનાપહાનપરિઞ્ઞાપરિઞ્ઞા સઙ્ગય્હન્તિ. નનુ ચ ભવવિસેસે કેસઞ્ચિ અનુસયાનં અપ્પહાનન્તિ? ન તં અનુસયકતં, અથ ખો પચ્ચયવેકલ્લતો અનોકાસતાય ચાતિ નાયં વિરોધો. દ્વીસુ વેદનાસૂતિ સુખઉપેક્ખાસુ વેદનાસુ દુક્ખાય વેદનાય કામરાગાનુસયેન નિરનુસયોતિ યોજેતબ્બં. ઇદમ્પિ નત્થિ પુગ્ગલવસેન વુચ્ચમાનત્તા. તેનાહ ‘‘ન હિ પુગ્ગલસ્સ…પે… અનુસયાન’’ન્તિ. યદિપિ પુગ્ગલસ્સ અનુસયનોકાસો અનોકાસો, તસ્સ પન સાનુસયતાદિહેતુ હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અનુસયસ્સ પના’’તિઆદિમાહ. નિરનુસયતાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન અપ્પહાનાપરિઞ્ઞા સઙ્ગણ્હાતિ. પરિજાનનં સમતિક્કમનન્તિ પરિઞ્ઞાવારેપિ ‘‘અપાદાને નિસ્સક્કવચન’’ન્તિ વુત્તં.
અનુસયનટ્ઠાનતોતિ અનુસયનટ્ઠાનહેતુ. ‘‘અનનુસયનટ્ઠાનતો’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. નિમિત્તાપાદાનભાવદસ્સનત્થન્તિ સાનુસયવારે નિમિત્તભાવદસ્સનત્થં, પજહનપરિઞ્ઞાવારેસુ અપાદાનભાવદસ્સનત્થઞ્ચાતિ યોજેતબ્બં. પજહતીતિ એત્થ ‘‘રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા તતો માનાનુસયં પજહતી’’તિ પાળિપદં આહરિત્વા યોજેતબ્બં, ન પજહતીતિ એત્થ પન ‘‘દુક્ખાય વેદનાય તતો કામરાગાનુસયં નપ્પજહતી’’તિ. એવમાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન પરિઞ્ઞાવારમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. ભુમ્મનિદ્દેસેનેવ હેતુઅત્થેનેવ નિદ્દિટ્ઠાતિ અત્થો.
ચતુત્થપઞ્હવિસ્સજ્જનેનાતિ ‘‘યતો વા પન માનાનુસયેન સાનુસયો, તતો કામરાગાનુસયેન સાનુસયો’’તિ એતસ્સ પઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જનેન. તત્થ હિ ‘‘રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા’’તિઆદિના સરૂપતો અનુસયનટ્ઠાનાનિ દસ્સિતાનિ. તદત્થેતિ તં અનુસયનટ્ઠાનદસ્સનં અત્થો એતસ્સાતિ તદત્થો, તસ્મિં તદત્થે. ‘‘અનુસયસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનદસ્સનત્થં અયં વારો આરદ્ધો’’તિઆદિના ‘‘યતો’’તિ એતેન અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તન્તિ ઇમમત્થં વિભાવેત્વા. પમાદલિખિતં વિય દિસ્સતિ ઉપ્પન્ન-સદ્દેન વત્તમાનુપ્પન્ને વુચ્ચમાને. યથા પન ઉપ્પજ્જનવારે ઉપ્પજ્જતિ-સદ્દેન ઉપ્પત્તિયોગદીપકત્તા ઉપ્પત્તિરહા વુચ્ચન્તિ, એવમિધાપિ ઉપ્પત્તિઅરહે વુચ્ચમાને ન કોચિ વિરોધો. યં પન વક્ખતિ ‘‘ન હિ અપરિયાપન્નાનં અનુસયુપ્પત્તિરહટ્ઠાનતા’’તિ, સોપિ ન દોસો. યત્થ યત્થ હિ અનુસયા ઉપ્પત્તિરહા, તદેવ એકજ્ઝં ગહેત્વા ‘‘સબ્બત્થા’’તિ વુત્તન્તિ. તથેવ દિસ્સતીતિ તં પમાદલિખિતં વિય દિસ્સતીતિ અત્થો.
યતો ઉપ્પન્નેન ભવિતબ્બન્તિ યતો અનુસયનટ્ઠાનતો કામગારાનુસયેન ઉપ્પન્નેન ભવિતબ્બં, તેન કામરાગાનુસયેન ઉપ્પત્તિરહટ્ઠાને નિસ્સક્કવચનં કતં ‘‘યતો’’તિ. તથાતિ એત્થ તથા-સદ્દો યથા ‘‘યતો ઉપ્પન્નેના’’તિ એત્થ ઉપ્પત્તિરહટ્ઠાનતો અનુસયસ્સ ઉપ્પત્તિરહતા વુત્તા, તથા ‘‘ઉપ્પજ્જનકેના’’તિ એત્થાપિ સા એવ વુચ્ચતીતિ દીપેતીતિ આહ ‘‘સબ્બધમ્મેસુ…પે… આપન્નેના’’તિ. તત્થ ‘‘ઉપ્પજ્જનકો’’તિ વુત્તે અનુપ્પજ્જનકો ન હોતીતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ, તથા ચ સતિ તેન અનુપ્પત્તિ નિચ્છિતાતિ ઉપ્પન્નસભાવતા ચ પકાસિતા હોતીતિ. તેનાહ ‘‘સબ્બધમ્મેસુ…પે… અપનેતી’’તિ. ‘‘યો યતો કામરાગાનુસયેન નિરનુસયો, સો તતો માનાનુસયેન નિરનુસયો’’તિ પુચ્છાય ‘‘યતો તતો’’તિ આગતત્તા વિસ્સજ્જને ‘‘સબ્બત્થા’’તિ પદસ્સ નિસ્સક્કવસેનેવ સક્કા યોજેતુન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બત્થાતિ…પે… ન ન સમ્ભવતી’’તિ આહ. ભુમ્મતો અઞ્ઞત્થાપિ સદ્દવિદૂ ઇચ્છન્તિ, યતો સબ્બેસં પાદકં ‘‘સબ્બત્થપાદક’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ઇધ પન નિસ્સક્કવસેન વેદિતબ્બં.
સાનુસયવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૩. પજહનવારવણ્ણના
૧૩૨-૧૯૭. અપ્પજહનસબ્ભાવાતિ અપ્પહાનસ્સ, અપ્પહીયમાનસ્સ વા સબ્ભાવા. તસ્માતિ યસ્મા યો કામરાગાનુસયં પજહતિ, ન સો માનાનુસયં નિરવસેસતો પજહતિ, યો ચ માનાનુસયં નિરવસેસતો પજહતિ, ન સો કામરાગાનુસયં પજહતિ પગેવ પહીનત્તા, તસ્મા ‘‘યો વા પન માનાનુસયં પજહતિ, સો કામરાગાનુસયં પજહતીતિ? નો’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યદિ એવં પઠમપુચ્છાયં કથન્તિ આહ ‘‘યસ્મા પન…પે… વુત્ત’’ન્તિ. તત્થ પહાનકરણમત્તમેવાતિ પહાનકિરિયાસમ્ભવમત્તમેવ, ન નિરવસેસપ્પહાનન્તિ અધિપ્પાયો. તે ઠપેત્વાતિ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનુસયાદીનં નિરવસેસપજહનકે અટ્ઠમકાદિકે ઠપેત્વા. અવસેસાતિ તસ્સ તસ્સ અનુસયસ્સ નિરવસેસપ્પજહનકેહિ અવસિટ્ઠા. તેસુ યેસં એકચ્ચે અનુસયા પહીના, તેપિ અપ્પજહનસબ્ભાવેનેવ નપ્પજહન્તીતિ વુત્તા. ન ચ યથાવિજ્જમાનેનાતિ મગ્ગકિચ્ચભાવેન વિજ્જમાનપ્પકારેન પહાનેન વજ્જિતા રહિતા એવ વુત્તાતિ યોજના.
કેસઞ્ચીતિ સોતાપન્નસકદાગામિમગ્ગસમઙ્ગિસકદાગામીનં. પુન કેસઞ્ચીતિ અનાગામિઅગ્ગમગ્ગસમઙ્ગિઅરહન્તાનં. ઉભયન્તિ કામરાગવિચિકિચ્છાનુસયદ્વયં. સેસાનન્તિ ‘‘સેસા’’તિ વુત્તાનં યથાવુત્તપુગ્ગલાનં. તેસન્તિ વુત્તપ્પકારાનં દ્વિન્નં અનુસયાનં. ઉભયાપ્પજહનસ્સાતિ કામરાગવિચિકિચ્છાનુસયાપ્પજહનસ્સ. કારણં ન હોતીતિ યેસં વિચિકિચ્છાનુસયો પહીનો, તેસં તસ્સ પહીનતા, યેસં યથાવુત્તં ઉભયપ્પહીનં, તેસં તદપ્પજહનસ્સ કારણં ન હોતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘તેસં પહીનત્તા ‘નપ્પજહન્તી’તિ ન સક્કા વત્તુ’’ન્તિ. અથ પન ન તત્થ કારણં વુત્તં, યેન કારણવચનેન યથાવુત્તદોસાપત્તિ સિયા, કેવલં પન સન્નિટ્ઠાનેન તેસં પુગ્ગલાનં ગહિતતાદસ્સનત્થં વુત્તં ‘‘કામરાગાનુસયઞ્ચ નપ્પજહન્તી’’તિ, એવમ્પિ પુચ્છિતસ્સ સંસયત્થસ્સ કારણં વત્તબ્બં. તથા ચ સતિ ‘‘સેસપુગ્ગલા તસ્સ અનુસયસ્સ પહીનત્તા નપ્પજહન્તી’’તિ કારણં વત્તબ્બમેવાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ન વત્તબ્બ’’ન્તિઆદિ. તત્થ ન વત્તબ્બન્તિ વુત્તનયેન કારણં ન વત્તબ્બં કારણભાવસ્સેવ અભાવતો. ‘‘ઉભયાપ્પજહનસ્સ કારણં ન હોતી’’તિ વુત્તં, યથા પન વત્તબ્બં, તં દસ્સેતું ‘‘યો કામરાગાનુસયં…પે… વત્તબ્બત્તા’’તિ આહ. તેન પહીનાપ્પહીનવસેન કારણં ન વત્તબ્બં, પહીનાનંયેવ પન વસેન વત્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ. સંસયત્થસઙ્ગહિતેતિ સંસયત્થેન પદેન સઙ્ગહિતે. સન્નિટ્ઠાનપદસઙ્ગહિતં પન પહીયમાનત્તા ‘‘નપ્પજહતી’’તિ ન સક્કા વત્તુન્તિ.
પજહનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૫. પહીનવારવણ્ણના
૨૬૪-૨૭૪. ફલટ્ઠવસેનેવ દેસના આરદ્ધા, ન મગ્ગટ્ઠવસેન, કુતો પુથુજ્જનવસેન. કસ્મા? ફલક્ખણે હિ અનુસયા પહીનાતિ વુચ્ચન્તિ, મગ્ગક્ખણે પન પહીયન્તીતિ. તેનેવાહ ‘‘મગ્ગસમઙ્ગીનં અગ્ગહિતતં દીપેતી’’તિ. પટિલોમે હિ પુથુજ્જનવસેનપિ દેસના ગહિતા ‘‘યસ્સ દિટ્ઠાનુસયો અપ્પહીનો, તસ્સ વિચિકિચ્છાનુસયો અપ્પહીનોતિ? આમન્તા’’તિઆદિના. અનુસયચ્ચન્તપટિપક્ખેકચિત્તક્ખણિકાનન્તિ અનુસયાનં અચ્ચન્તં પટિપક્ખભૂતએકચિત્તક્ખણિકાનં. મગ્ગસમઙ્ગીનન્તિ મગ્ગટ્ઠાનં. એત્થ ચ અનુસયાનં અચ્ચન્તપટિપક્ખતાગ્ગહણેન ઉપ્પત્તિરહતં પટિક્ખિપતિ. ન હિ તે અચ્ચન્તપટિપક્ખસમુપ્પત્તિતો પરતો ઉપ્પત્તિરહા હોન્તિ. મગ્ગસમઙ્ગિતાગ્ગહણેન અનુપ્પત્તિરહતાપાદિતતં પટિક્ખિપતિ. ન હિ મગ્ગક્ખણે તે અનુપ્પત્તિરહતં આપાદિતા નામ હોન્તિ, અથ ખો આપાદીયન્તીતિ. એકચિત્તક્ખણિકતાગ્ગહણેન સન્તાનબ્યાપારં. તેનાહ ‘‘ન કોચી’’તિઆદિ. તત્થ તેતિ મગ્ગસમઙ્ગિનો. ન કેવલં પહીનવારેયેવ, અથ ખો અઞ્ઞેસુપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અનુસય…પે… ગહિતા’’તિ આહ.
૨૭૫-૨૯૬. યત્થ અનુસયો ઉપ્પત્તિરહો, તત્થેવસ્સ અનુપ્પત્તિરહતાપાદનન્તિ ‘‘અત્તનો અત્તનો ઓકાસે એવ અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદિતો’’તિ આહ. તથા હિ વુત્તં ‘‘ચક્ખું લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, એત્થેસા તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ, એત્થ નિવિસમાના નિવિસતી’’તિ (વિભ. ૨૦૩) વત્વા પુન વુત્તં ‘‘ચક્ખું લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, એત્થેસા તણ્હા પહીયમાના પહીયતિ, એત્થ નિરુજ્ઝમાના નિરુજ્ઝતી’’તિ (વિભ. ૨૦૪). તસ્માતિ યસ્મા તદોકાસત્તમેવ કામધાતુઆદિઓકાસત્તમેવ અનુસયાનં દીપેન્તિ પહીનાપ્પહીનવચનાનિ, તસ્મા. અનોકાસે તદુભયાવત્તબ્બતા વુત્તાતિ યસ્મા કામરાગપટિઘાનુસયાનં દ્વિન્નં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં, સો એવ પહાનોકાસોતિ સ્વાયં તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં અનોકાસો, તસ્મિં અનોકાસે તદુભયસ્સ પહાનાપ્પહાનસ્સ નવત્તબ્બતા વુત્તા. કામરાગાનુસયોકાસે હિ પટિઘાનુસયસ્સ અપ્પહીનત્તા સો ‘‘તત્થ પહીનો’’તિ ન વત્તબ્બો, અટ્ઠિતત્તા પન ‘‘તત્થ અપ્પહીનો’’તિ ચ, તસ્મા અનોકાસે તદુભયાવત્તબ્બતા વુત્તાતિ. તેન સદ્ધિં સમાનોકાસેતિ તેન કામરાગેન સદ્ધિં સમાનોકાસે. ‘‘સાધારણટ્ઠાને’’તિ વુત્તે કામધાતુયં સુખુપેક્ખાસુ પહીનો નામ હોતિ, ન સમાનકાલે પહીનો તતિયચતુત્થમગ્ગવજ્ઝત્તા કામરાગમાનાનુસયાનં.
પહીનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭. ધાતુવારવણ્ણના
૩૩૨-૩૪૦. અપ્પહીનુપ્પત્તિરહભાવા ઇધ અનુગમનસયનાનીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યસ્મિં …પે… અત્થો’’તિ આહ. ઇધાપિ યુત્તાતિ પુબ્બે વુત્તમેવત્થં પરામસતિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘કારણલાભે ઉપ્પત્તિઅરહતં દસ્સેતી’’તિ (યમ. મૂલટી. અનુસયયમક ૧). છ પટિસેધવચનાનીતિ તિસ્સન્નં ધાતૂનં ચુતૂપપાતવિસિટ્ઠાનં પટિસેધનવસેન વુત્તવચનાનિ, તતો એવ ધાતુવિસેસનિદ્ધારણાનિ ન હોન્તિ. પટિસેધોતિ હિ ઇધ સત્તાપટિસેધો વુત્તોતિ અધિપ્પાયેન વદતિ. અઞ્ઞત્થે પન ન-કારે નાયં દોસો. ઇમં નામ ધાતું. તંમૂલિકાસૂતિ પટિસેધમૂલિકાસુ. એવઞ્હીતિ ‘‘ન કામધાતુયા ચુતસ્સ કામધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સા’’તિઆદિના પઠમયોજનાય સતિ. નકામધાતુઆદીસુ ઉપપત્તિકિત્તનેનેવ નકામધાતુઆદિગ્ગહણેનપિ ધાતુવિસેસસ્સેવ ગહિતતાય અત્થતો વિઞ્ઞાયમાનત્તા. તેનાહ ‘‘ન કામધાતુ…પે… વિઞ્ઞાયતી’’તિ. ભઞ્જિતબ્બાતિ વિભજિતબ્બા. વિભાગો પનેત્થ દુવિધો ઇચ્છિતોતિ આહ ‘‘દ્વિધા કાતબ્બાતિ અત્થો’’તિ. પુચ્છા ચ વિસ્સજ્જનાનિ ચ પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનિ. યથા અવુત્તે ભઙ્ગાભાવસ્સ અવિઞ્ઞાતત્તા ‘‘અનુસયા ભઙ્ગા નત્થી’’તિ વત્તબ્બં, તથા તયિદં ‘‘કતિ અનુસયા ભઙ્ગા’’તિ એતદપેક્ખન્તિ તદપિ વત્તબ્બં. પુચ્છાપેક્ખઞ્હિ વિસ્સજ્જનન્તિ.
ધાતુવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
અનુસયયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૮. ચિત્તયમકં
ઉદ્દેસવારવણ્ણના
૧-૬૨. સરાગાદીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ‘‘યસ્સ સરાગં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, ન નિરુજ્ઝતી’’તિ આરભિત્વા યાવ ‘‘યસ્સ અવિમુત્તં ચિત્ત’’ન્તિ વારો, તાવ સઙ્ગણ્હાતિ. કુસલાદીતિ પન આદિ-સદ્દેન ‘‘યસ્સ કુસલં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, ન નિરુજ્ઝતી’’તિ આરભિત્વા યાવ ‘‘યસ્સ સરણં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, ન નિરુજ્ઝતી’’તિ વારો, તાવ સઙ્ગણ્હાતિ, તસ્મા સરાગાદિકુસલાદીહીતિ સરાગાદીહિ અવિમુત્તન્તેહિ, કુસલાદીહિ અરણન્તેહિ પદેહિ મિસ્સકા વારા. સુદ્ધિકાતિ કેવલા યથાવુત્તસરાગાદીહિ કુસલાદીહિ ચ અમિસ્સકા. તયો તયોતિ પુગ્ગલધમ્મવસેન તયો તયો મહાવારા. યદિ એવં કથં સોળસ પુગ્ગલવારાતિ આહ ‘‘તત્થ તત્થ પન વુત્તે સમ્પિણ્ડેત્વા’’તિ. તત્થ તત્થ સોળસવિધે સરાગાદિમિસ્સકચિત્તે વુત્તે પુગ્ગલે એવ એકજ્ઝં સમ્પિણ્ડેત્વા સઙ્ગહેત્વા ‘‘સોળસ પુગ્ગલવારા’’તિ વુત્તં. ‘‘ધમ્મપુગ્ગલધમ્મવારા’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ન નિરન્તરં વુત્તેતિ ધમ્મે પુગ્ગલધમ્મે ચ અનામસિત્વા સોળસસુપિ ઠાનેસુ નિરન્તરં પુગ્ગલે એવ વુત્તે સમ્પિણ્ડેત્વા સોળસ પુગ્ગલવારા ન વુત્તાતિ અત્થો.
સંસગ્ગવસેનાતિ સંસજ્જનવસેન દેસનાય વિમિસ્સનવસેન. અઞ્ઞથા હિ ઉપ્પાદનિરોધા પચ્ચુપ્પન્નાનાગતકાલા ચ કથં સંસજ્જીયન્તિ. સેસાનમ્પિ વારાનન્તિ ઉપ્પાદુપ્પન્નવારાદીનં. તંતંનામતાતિ યથા ‘‘યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચિત્તં ઉપ્પન્ન’’ન્તિઆદિના ઉપ્પાદઉપ્પન્નભાવામસનતો ઉપ્પાદઉપ્પન્નવારોતિ નામં પાળિતો એવ વિઞ્ઞાયતિ, એવં સેસવારાનમ્પીતિ આહ ‘‘તંતંનામતા પાળિઅનુસારેન વેદિતબ્બા’’તિ.
ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
નિદ્દેસવારવણ્ણના
૬૩. તથારૂપસ્સેવાતિ પચ્છિમચિત્તસમઙ્ગિનો એવ. તઞ્ચ ચિત્તન્તિ તઞ્ચ યથાવુત્તક્ખણં પચ્છિમચિત્તં. ‘‘એવંપકાર’’ન્તિ ઇમસ્સ અત્થં દસ્સેતું ‘‘ભઙ્ગક્ખણસમઙ્ગિમેવા’’તિ વુત્તં નિરુજ્ઝમાનાકારસ્સ ‘‘એવંપકાર’’ન્તિ વુત્તત્તા.
૬૫-૮૨. દ્વયમેતન્તિ યં ‘‘ખણપચ્ચુપ્પન્નમેવ ચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણાપગમેન ઉપ્પજ્જિત્થ નામ, તદેવ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પાદં પત્તત્તા ઉપ્પજ્જિત્થ, અનતીતત્તા ઉપ્પજ્જતિ નામા’’તિ વુત્તં, એતં ઉભયમ્પિ. એવં ન સક્કા વત્તુન્તિ ઇમિના વુત્તપ્પકારેન ન સક્કા વત્તું, પકારન્તરેન પન સક્કા વત્તુન્તિ અધિપ્પાયો. તત્થ ‘‘ન હી’’તિઆદિના પઠમપક્ખં વિભાવેતિ. વિભજિતબ્બં સિયાતિ ‘‘ભઙ્ગક્ખણે તં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ, નો ચ ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પાદક્ખણે તં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ ચેવ ઉપ્પજ્જતિ ચા’’તિ વિભજિતબ્બં સિયા, ન ચ વિભત્તં. ‘‘આમન્તા’’તિ વત્તબ્બં સિયા ખણપચ્ચુપ્પન્ને ચિત્તે વુત્તનયેન ઉભયસ્સપિ લબ્ભમાનત્તા, ન ચ વુત્તં. ઇદાનિ યેન પકારેન સક્કા વત્તું, તં દસ્સેતું ‘‘ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે’’તિઆદિમાહ. પુગ્ગલો વુત્તો, પુગ્ગલવારો હેસોતિ અધિપ્પાયો. તસ્સાતિ પુગ્ગલસ્સ. ન ચ કિઞ્ચિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણસમઙ્ગિભાવતો. તં પન ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, યં ચિત્તસમઙ્ગી સો પુગ્ગલોતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યદિ અનેકચિત્તવસેનાયં યમકદેસના પવત્તાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ચિત્તન્તિ હિ…પે… તિટ્ઠતી’’તિ. સન્નિટ્ઠાનવસેન નિયમો વેદિતબ્બો, અઞ્ઞથા ‘‘નો ચ તેસં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના પટિસેધો ન યુજ્જેય્યાતિ અધિપ્પાયો. તાદિસન્તિ તથારૂપં, યદવત્થો ઉપ્પન્નઉપ્પજ્જમાનતાદિપરિયાયેહિ વત્તબ્બો હોતિ, તદવત્થન્તિ અત્થો.
૮૩-૧૧૩. ઇમસ્સ પુગ્ગલવારત્તાતિ ‘‘યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જમાન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તસ્સ ઇમસ્સ અતિક્કન્તકાલવારસ્સ પુગ્ગલવારત્તા. પુગ્ગલો પુચ્છિતોતિ ‘‘યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જમાનં…પે… તસ્સ ચિત્ત’’ન્તિ ચિત્તસમઙ્ગિપુગ્ગલો પુચ્છિતોતિ પુગ્ગલસ્સેવ વિસ્સજ્જનેન ભવિતબ્બં, ઇતરથા અઞ્ઞં પુચ્છિતં અઞ્ઞં વિસ્સજ્જિતં સિયા. ન કોચિ પુગ્ગલો ન ગહિતો સબ્બસત્તાનં અનિબ્બત્તચિત્તતાભાવતો. તે ચ પન સબ્બે પુગ્ગલા. નિરુજ્ઝમાનક્ખણાતીતચિત્તાતિ નિરુજ્ઝમાનક્ખણા હુત્વા અતીતચિત્તા. તથા દુતિયતતિયાતિ યથા પઠમપઞ્હો અનવસેસપુગ્ગલવિસયત્તા પટિવચનેન વિસ્સજ્જેતબ્બો સિયા, તથા તતો એવ દુતિયતતિયપઞ્હા ‘‘આમન્તા’’ઇચ્ચેવ વિસ્સજ્જેતબ્બા સિયુન્તિ અત્થો. ચતુત્થો પન પઞ્હો એવં વિભજિત્વા પુગ્ગલવસેનેવ વિસ્સજ્જેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘પચ્છિમચિત્તસ્સા’’તિઆદિં વત્વા તથા અવચને કારણં દસ્સેન્તો ‘‘ચિત્તવસેન પુગ્ગલવવત્થાનતો’’તિઆદિમાહ. ‘‘ભઙ્ગક્ખણે ચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણં વીતિક્કન્ત’’ન્તિ ઇમિના વત્તમાનસ્સ ચિત્તસ્સ વસેન પુગ્ગલો ઉપ્પાદક્ખણાતીતચિત્તો, ‘‘અતીતં ચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણઞ્ચ વીતિક્કન્તન્તિ ભઙ્ગક્ખણઞ્ચ વીતિક્કન્ત’’ન્તિ ઇમિના પન અતીતસ્સ ચિત્તસ્સ વસેન પુગ્ગલો ઉપ્પાદક્ખણાતીતચિત્તો વુત્તો.
તત્થાતિ તેસુ દ્વીસુ પુગ્ગલેસુ. પુરિમસ્સાતિ પઠમં વુત્તસ્સ સન્નિટ્ઠાનપદસઙ્ગહિતસ્સ ચિત્તં ન ભઙ્ગક્ખણં વીતિક્કન્તં. ‘‘નો ચ ભઙ્ગક્ખણં વીતિક્કન્ત’’ન્તિ હિ વુત્તં. પચ્છિમસ્સ વીતિક્કન્તં ચિત્તં ભઙ્ગક્ખણન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘ભઙ્ગક્ખણઞ્ચ વીતિક્કન્ત’’ન્તિ હિ વુત્તં. એવમાદિકો પુગ્ગલવિભાગોતિ દુતિયપઞ્હાદીસુ વુત્તં સન્ધાયાહ. તસ્સ ચિત્તસ્સ તંતંખણવીતિક્કમાવીતિક્કમદસ્સનવસેનાતિ તસ્સ તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણસ્સ ભઙ્ગક્ખણસ્સ ચ યથારહં વીતિક્કમસ્સ અવીતિક્કમસ્સ ચ દસ્સનવસેન દસ્સિતો હોતિ પુગ્ગલવિભાગોતિ યોજના. ઇધાતિ ઇમસ્મિં અતિક્કન્તકાલવારે. પુગ્ગલવિસિટ્ઠં ચિત્તં પુચ્છિતં ‘‘યસ્સ ચિત્તં તસ્સ ચિત્ત’’ન્તિ વુત્તત્તા. યદિપિ પુગ્ગલપ્પધાના પુચ્છા પુગ્ગલવારત્તા. અથાપિ ચિત્તપ્પધાના પુગ્ગલં વિસેસનભાવેન ગહેત્વા ચિત્તસ્સ વિસેસિતત્તા. ઉભયથાપિ દુતિયપુચ્છાય ‘‘આમન્તા’’તિ વત્તબ્બં સિયા અનવસેસપુગ્ગલવિસયત્તા. તથા પન અવત્વા ‘‘અતીતં ચિત્ત’’ન્તિ વુત્તં, કસ્મા નિરોધક્ખણ…પે… દસ્સનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બન્તિ યોજના. એસ નયો ‘‘ન નિરુજ્ઝમાન’’ન્તિ એત્થાપીતિ નિરુજ્ઝમાનં ખણં નિરોધક્ખણં ખણં વીતિક્કન્તકાલં કિં તસ્સ ચિત્તં ન હોતીતિ અત્થો.
૧૧૪-૧૧૬. સરાગપચ્છિમચિત્તસ્સાતિ સરાગચિત્તેસુ પચ્છિમસ્સ ચિત્તસ્સ, એકસ્સ પુગ્ગલસ્સ રાગસમ્પયુત્તચિત્તેસુ યં સબ્બપચ્છિમં ચિત્તં, તસ્સ. સો પન પુગ્ગલો અનાગામી વેદિતબ્બો. ન નિરુજ્ઝતિ નિરોધાસમઙ્ગિતાય. નિરુજ્ઝિસ્સતિ ઇદાનિ નિરોધં પાપુણિસ્સતિ. અપ્પટિસન્ધિકત્તા પન તતો અઞ્ઞં નુપ્પજ્જિસ્સતિ. ઇતરેસન્તિ યથાવુત્તસરાગપચ્છિમચિત્તસમઙ્ગિં વીતરાગચિત્તસમઙ્ગિઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસાનં ઇતરસેક્ખાનઞ્ચેવ પુથુજ્જનાનઞ્ચ.
નિદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
ચિત્તયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.