૧. પણ્ણત્તિવારો
ઉદ્દેસવારવણ્ણના
૧-૧૬. યથા મૂલયમકે કુસલાદિધમ્મા દેસિતાતિ કુસલાકુસલાબ્યાકતા ધમ્મા કુસલકુસલમૂલાદિવિભાગતો મૂલયમકે યમકવસેન યથા દેસિતા. અઞ્ઞથાતિ કુસલકુસલમૂલાદિવિભાગતો અઞ્ઞથા, ખન્ધાદિવસેનાતિ અત્થો.
ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. પવત્તિવારવણ્ણના
૩૩-૩૪. તં પન કમ્મસમુટ્ઠાનાદિરૂપં અગ્ગહેત્વા. કેચીતિ ધમ્મસિરિત્થેરં સન્ધાયાહ. સો હિ ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપવસેન વુત્ત’’ન્તિ અટ્ઠકથં આહરિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં પઞ્હે કમ્મસમુટ્ઠાનાદિરૂપઞ્ચ લબ્ભતી’’તિ અવોચ. તથા ચ વત્વા પટિલોમપાળિં દસ્સેત્વા ‘‘ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમેવ ઇધાધિપ્પેતં. કમ્મસમુટ્ઠાનાદિરૂપે ન વિધાનં, નાપિ પટિસેધો’’તિ આહ. તથાતિ યથા વુત્તપ્પકારે પાઠે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમેવ અધિપ્પેતં, તથા એત્થાપીતિ અત્થો. નોતિ વુત્તન્તિ વદન્તીતિ સમ્બન્ધો. તં પનેતન્તિ યથા ઉદ્ધટસ્સ પાઠસ્સ અત્થવચનં, એવં ન સક્કા વત્તું. કસ્માતિ આહ ‘‘ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે…પે… પટિસેધસિદ્ધિતો’’તિ. સ્વાયં પટિસેધો હેટ્ઠા દસ્સિતોયેવાતિ અધિપ્પાયો.
યે ચ વદન્તીતિ એત્થ યે ચાતિ વજિરબુદ્ધિત્થેરં સન્ધાયાહ. સો હિ ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે’’તિઆદિના પટિસમ્ભિદામગ્ગપાળિં આહરિત્વા ‘‘યથા તત્થ સતિપિ કમ્મજાદિરૂપે ઠપેત્વા ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપન્તિ ચિત્તપટિબદ્ધત્તા ચિત્તજરૂપમેવ ઠપેતબ્બભાવેન ઉદ્ધટં, એવમિધાપિ ચિત્તજરૂપમેવ કથિત’’ન્તિ વદતિ. તઞ્ચ નેસં વચનં તથા ન હોતિ, યથા તેહિ ઉદાહટં, વિસમોયં ઉપઞ્ઞાસોતિ અત્થો. યથા ચ તં તથા ન હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘યેસઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. તેસન્તિ કમ્મજાદીનં. તસ્સાતિ મગ્ગસ્સ. તેતિ અબ્યાકતા, યે ઉપ્પાદનિરોધવન્તો. અવિજ્જમાનેસુ ચ ઉપ્પાદનિરોધેસુ નિબ્બાનસ્સ વિય.
સન્નિટ્ઠાનેન ગહિતેસુ પુગ્ગલેસુ. તેસુ હિ કેચિ અકુસલાબ્યાકતચિત્તાનં ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિનો, કેચિ અબ્યાકતચિત્તસ્સ, કેચિ કુસલાબ્યાકતચિત્તસ્સ, તેસુ પુરિમા દ્વે પઠમકોટ્ઠાસેન સઙ્ગહિતા તસ્સ કુસલુપ્પત્તિપટિસેધપરત્તા, તે પન ભવવસેન વિભજિત્વા વત્તબ્બાતિ દસ્સેન્તો ‘‘પઞ્ચવોકારે’’તિઆદિમાહ. એવન્તિ યથાવુત્તનયેન. સબ્બત્થાતિ સબ્બપઞ્હેસુ.
૭૯. તતોતિ એકાવજ્જનવીથિતો. પુરિમતરજવનવીથિ યાય વુટ્ઠાનગામિની સઙ્ગહિતા, તત્થ ઉપ્પન્નસ્સપિ ચિત્તસ્સ. કુસલાનાગતભાવપરિયોસાનેનાતિ કુસલધમ્માનં અનાગતભાવસ્સ પરિયોસાનભૂતેન અગ્ગમગ્ગાનન્તરપચ્ચયત્તેન દીપિતં હોતિ સમાનલક્ખણં સબ્બં. કેન? તાય એવ સમાનલક્ખણતાય. એસ નયોતિ યથા કુસલાનુપ્પાદો કુસલાનાગતભાવસ્સ પરિયોસાનભૂતતો વુત્તપરિચ્છેદતો ઓરમ્પિ લબ્ભતીતિ સો યથાવુત્તપરિચ્છેદો લક્ખણમત્તન્તિ સ્વાયં નયો દસ્સિતો. એસ નયો અકુસલાતીતભાવસ્સ આદિમ્હિ ‘‘દુતિયે અકુસલે’’તિ વુત્તટ્ઠાને, અબ્યાકતાતીતભાવસ્સ આદિમ્હિ ‘‘દુતિયે ચિત્તે’’તિ વુત્તટ્ઠાનેપીતિ યોજના. ઇદાનિ ‘‘એસ નયો’’તિ યથાવુત્તમતિદેસં ‘‘યથા હી’’તિઆદિના પાકટતરં કરોતિ. ભાવનાપહાનાનિ દસ્સિતાનિ હોન્તિ ‘‘અગ્ગમગ્ગસમઙ્ગી કુસલઞ્ચ ધમ્મં ભાવેતિ, અકુસલઞ્ચ પજહતી’’તિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં પવત્તિવારે. તં તન્તિ અકુસલાતીતતાદિ કુસલાનાગતતાદિ ચ. તેન તેનાતિ ‘‘દુતિયે અકુસલે અગ્ગમગ્ગસમઙ્ગી’’તિ એવમાદિના અન્તેન ચ.
૧૦૦. પટિસન્ધિચિત્તતોતિ ઇદં મરિયાદગ્ગહણં, ન અભિવિધિગ્ગહણં, યતો ‘‘સોળસમ’’ન્તિ આહ. અભિવિધિગ્ગહણમેવ વા સોળસચિત્તક્ખણાયુકમેવ રૂપન્તિ ઇમસ્મિં પક્ખે અધિપ્પેતે પટિક્ખિત્તોવાયં વાદોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તતો પરમ્પિ વા’’તિ આહ. અયઞ્ચ વિચારો હેટ્ઠા દસ્સિતો એવ. ન તતો ઓરન્તિ વિઞ્ઞાયતિ તતો ઓરં અકુસલનિરોધસમકાલં અબ્યાકતનિરોધસ્સ અસમ્ભવતો.
પવત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
ધમ્મયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.