૧. પણ્ણત્તિવારો

ઉદ્દેસવારવણ્ણના

૧. ઇન્દ્રિયયમકે વિભઙ્ગે વિયાતિ યથા ઇન્દ્રિયવિભઙ્ગે પુરિસિન્દ્રિયાનન્તરં જીવિતિન્દ્રિયં ઉદ્દિટ્ઠં, ન મનિન્દ્રિયાનન્તરં, એવં ઇમસ્મિં ઇન્દ્રિયયમકે. તઞ્ચ સુત્તદેસનાનુરોધેનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘તીણિમાનિ…પે… સુત્તે દેસિતક્કમેના’’તિ આહ. સોયં યદત્થં તસ્સ સુત્તે દેસિતક્કમેન ઉદ્દેસો, તં દસ્સેતું ‘‘પવત્તિવારેહી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યથા ‘‘જીવિતિન્દ્રિય’’ન્તિ ઇદં રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ અરૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ ચ સામઞ્ઞતો ગહણં, એવં ઉપાદિન્નસ્સ અનુપાદિન્નસ્સ ચાતિ આહ ‘‘કમ્મજાનં અકમ્મજાનઞ્ચ અનુપાલક’’ન્તિ. અથ વા સહજધમ્માનુપાલકમ્પિ જીવિતિન્દ્રિયં ન કેવલં ખણટ્ઠિતિયા એવ કારણં, અથ ખો પબન્ધાનુપચ્છેદસ્સપિ કારણમેવ. અઞ્ઞથા આયુક્ખયમરણં ન સમ્ભવેય્ય, તસ્મા ‘‘કમ્મજાનઞ્ચ અનુપાલક’’ન્તિ અવિસેસતો વુત્તં, ચુતિપટિસન્ધીસુ ચ પવત્તમાનાનં કમ્મજાનં અનુપાલકં. ઇતીતિ તસ્મા. તંમૂલકાનીતિ જીવિતિન્દ્રિયમૂલકાનિ. ચુતિપટિસન્ધિપવત્તિવસેનાતિ ચુતિપટિસન્ધિવસેન પવત્તિવસેન ચ. તત્થ યં ઉપાદિન્નં, તં ચુતિપટિસન્ધિવસેનેવ, ઇતરં ઇતરવસેનપિ વત્તબ્બં. યસ્મા ચક્ખુન્દ્રિયાદીસુ પુરિસિન્દ્રિયાવસાનેસુ એકન્તઉપાદિન્નેસુ અતંસભાવત્તા યં મનિન્દ્રિયં મૂલમેવ ન હોતિ, તસ્મા તં ઠપેત્વા અવસેસમૂલકાનિ ચક્ખુન્દ્રિયાદિમૂલકાનિ. આયતનયમકે વિયાતિ યથા આયતનયમકે પટિસન્ધિવસેનાયતનાનં ઉપ્પાદો, મરણવસેન ચ નિરોધો વુત્તો, એવમિધાપિ ચુતિઉપપત્તિવસેનેવ વત્તબ્બાનિ, તસ્મા અતંસભાવત્તા જીવિતિન્દ્રિયં તેસં ચક્ખુન્દ્રિયાદીનં મજ્ઝે અનુદ્દિસિત્વા અન્તે પુરિસિન્દ્રિયાનન્તરં ઉદ્દિટ્ઠં. યં પન ચક્ખુન્દ્રિયાદિમૂલકેસુ મનિન્દ્રિયં સબ્બપચ્છા એવ ગહિતં, તત્થ કારણં અટ્ઠકથાયં વુત્તમેવ.

ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિદ્દેસવારવણ્ણના

૯૪. કોચિ સભાવો નત્થીતિ કોચિ સભાવધમ્મો નત્થિ. યદિ એવં ‘‘નત્થી’’તિ પટિક્ખેપો એવ યુત્તોતિ આહ ‘‘ન ચ રૂપાદી’’તિઆદિ. ‘‘સુખા દુક્ખા અદુક્ખમસુખા’’તિઆદીસુ સુખદુક્ખસદ્દાનં સામઞ્ઞવચનભાવેપિ ઇન્દ્રિયદેસનાયં તે વિસિટ્ઠવિસયા એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘સુખસ્સ…પે… ગહિતોયેવા’’તિ આહ. દુક્ખસ્સ ચ ભેદં કત્વા.

૧૪૦. પઞ્ઞિન્દ્રિયાનિ હોન્તીતિ આમન્તાતિ વુત્તન્તિ પજાનનટ્ઠેન અધિપતેય્યટ્ઠેન ચ પઞ્ઞિન્દ્રિયાનિ હોન્તિ, દસ્સનટ્ઠેન પન ચક્ખૂનિ ચાતિ ચક્ખુ, ઇન્દ્રિયન્તિ પુચ્છાય ‘‘આમન્તા’’તિ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘તણ્હાસોતમેવાહા’’તિ વુત્તં, ‘‘યસ્સ છત્તિંસતિ સોતા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૩૩૯) પન દિટ્ઠિઆદીનમ્પિ સોતભાવો આગતો.

પણ્ણત્તિનિદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પવત્તિવારવણ્ણના

૧૮૬. અઞ્ઞધમ્મનિસ્સયેનાતિ ‘‘યો તેસં રૂપીનં ધમ્માનં આયુ ઠિતી’’તિઆદિના (ધ. સ. ૬૩૪) અઞ્ઞધમ્મનિસ્સયેન ગહેતબ્બં. પવત્તિઞ્ચ ગહેત્વા ગતેસુ વિસ્સજ્જનેસુ, ચુતિપટિસન્ધિયો ગહેત્વા ગતેસુ યોજના ન લબ્ભતીતિ અધિપ્પાયો. અલબ્ભમાના ચ સુખદુક્ખદોમનસ્સિન્દ્રિયેહેવ ન લબ્ભતિ. તંમૂલકા ચ નયાતિ સુખિન્દ્રિયાદિમૂલકા ચ નયા. તેહીતિ સુખિન્દ્રિયાદીહિ. યોજનાતિ ‘‘પવત્તે સુખિન્દ્રિયવિપ્પયુત્તચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે’’તિઆદિના ઉપ્પજ્જમાનેહિ યોજના. તંમૂલકા ચ તથાયોજનામૂલભૂતા ચ નયા જીવિતિન્દ્રિયાદિમૂલકા ચ નયા. પાકટાયેવાતિ પાળિગતિયા એવ વિઞ્ઞાયમાનયોજનત્તા સુવિઞ્ઞેય્યા એવ.

તં વચનં. સોમનસ્સવિરહિતસચક્ખુકપટિસન્ધિનિદસ્સનવસેનાતિ સોમનસ્સવિરહિતસચક્ખુકપટિસન્ધિયેવ નિદસ્સનન્તિ યોજેતબ્બં. કથં પનેતં જાનિતબ્બં ‘‘નિદસ્સનમત્તમેતં, ન પન ગણનપરિચ્છિન્દન’’ન્તિ આહ ‘‘ન હિ ચતુન્નંયેવાતિ નિયમો કતો’’તિ. તંસમાનલક્ખણાતિ તાય સચક્ખુકપટિસન્ધિતાય સમાનલક્ખણાતિ પરિત્તવિપાકગ્ગહણં. તત્થ સસોમનસ્સપટિસન્ધિયો સન્ધાય ઉપેક્ખાપટિસન્ધિયો નિદસ્સનભાવેન વુત્તાતિ કેચિ. પરિત્તવિપાકપટિસન્ધિ ચ કુસલવિપાકાહેતુકપટિસન્ધિ વેદિતબ્બા. સાપિ હિ સચક્ખુકા સિયા. તંસમાનલક્ખણાતિ વા તાય ઉપેક્ખાસહગતાય સમાનલક્ખણા યથાવુત્તઅહેતુકપટિસન્ધિ ચ પઞ્ચમજ્ઝાનપટિસન્ધિ ચ. યદિ એવં ‘‘ચતુન્ન’’ન્તિ કસ્મા ગણનપરિચ્છેદોતિ આહ ‘‘કામાવચરે…પે… નિદસ્સનં કત’’ન્તિ. તેનાતિ ઉપેક્ખાસહગતમહાવિપાકનિદસ્સનેન, યેહિ સમાનતાય ઇમે નિદસ્સનભાવેન વુત્તા, તે એકંસેન તંસભાવા એવાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘યથા સસોમનસ્સ…પે… તો હોતી’’તિ.

નનુ ચ ગબ્ભસેય્યકેસુ અયમત્થો એકંસતો ન લબ્ભતીતિ આસઙ્કં સન્ધાયાહ ‘‘ગબ્ભસેય્યકાનઞ્ચ…પે… દસ્સિતા હોતી’’તિ. તેનાહ ‘‘સચક્ખુકાન’’ન્તિઆદિ. તત્થ યદિ સહેતુકપટિસન્ધિકાનં કામાવચરાનં નિયમતો સચક્ખુકાદિભાવદસ્સનં ગબ્ભસેય્યકવસેન લબ્ભેય્ય, યુત્તમેતં સિયાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ગબ્ભસેય્યકેપિ હી’’તિઆદિ. તથા આયતનયમકે દસ્સિતન્તિ ઇદં આયતનયમકવણ્ણનાયં અત્તના વુત્તં ‘‘એવઞ્ચ કત્વા ઇન્દ્રિયયમકે’’તિઆદિવચનં સન્ધાય વુત્તં. તત્થ હિ સોમનસ્સિન્દ્રિયુપ્પાદકકમ્મસ્સ એકન્તેન ચક્ખુન્દ્રિયુપ્પાદનતો ગબ્ભેપિ યાવ ચક્ખુન્દ્રિયુપ્પત્તિ, તાવ ઉપ્પજ્જમાનતાય ‘‘અભિનન્દિતબ્બત્તા’’તિ વુત્તં. સન્નિટ્ઠાનેન સઙ્ગહિતાનન્તિ ‘‘યસ્સ વા પન સોમનસ્સિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતી’’તિ એતેન સન્નિટ્ઠાનેન સઙ્ગહિતાનં. ઇત્થીનં અઘાનકાનં ઉપપજ્જન્તીનન્તિ આદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘ઇત્થીનં અચક્ખુકાનં ઉપપજ્જન્તીન’’ન્તિઆદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તે એવાતિ ગબ્ભસેય્યકા એવ.

તંસમાનલક્ખણન્તિ સોપેક્ખઅચક્ખુકપટિસન્ધિભાવેન સમાનલક્ખણં. તત્થાતિ અહેતુકપટિસન્ધિચિત્તે. સમાધિલેસો દુબ્બલસમાધિ યો ચિત્તટ્ઠિતિમત્તો. તસ્માતિ યસ્મા ચિત્તટ્ઠિતિ વિય દુબ્બલં વીરિયં નત્થિ, યો ‘‘વીરિયલેસો’’તિ વત્તબ્બો, તસ્મા, લેસમત્તસ્સપિ વીરિયસ્સ અભાવાતિ અત્થો. અઞ્ઞેસૂતિ અહેતુકપટિસન્ધિચિત્તતો અઞ્ઞેસુ. કેસુચીતિ એકચ્ચેસુ. ઉભયેનપિ મનોદ્વારાવજ્જનહસિતુપ્પાદચિત્તં વદતિ. ઇધાતિ અહેતુકપટિસન્ધિચિત્તે. સમાધિવીરિયાનિ ઇન્દ્રિયપ્પત્તાનિ ચ ન હોન્તીતિ સમાધિકિચ્ચં પટિક્ખિપતિ, ન સમાધિમત્તં, ન વીરિયલેસસ્સ સબ્ભાવતોતિ યોજેતબ્બં. તેનેવાહ ‘‘વિસેસનઞ્હિ વિસેસિતબ્બે પવત્તતી’’તિ. યસ્મિં વીરિયે સતિ ઇન્દ્રિયુપ્પત્તિ સિયા, તદેવ તત્થ નત્થીતિ અત્થો.

અપાયે ઓપપાતિકવસેનાતિ ઇદં સુગતિયં ઓપપાતિકો વિકલિન્દ્રિયો ન હોતીતિ કત્વા વુત્તં, ‘‘લબ્ભન્તેવ ઞાણવિપ્પયુત્તાન’’ન્તિ પન વુત્તત્તા ‘‘દુહેતુકપટિસન્ધિકાનં વસેના’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. તેસન્તિ ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયસન્તાનાનં. ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયાનં પન ઉપ્પાદનિરોધા અભિણ્હસોવ હોન્તીતિ. પઠમકપ્પિકાદીનન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ગહિતાનં પરિવત્તમાનલિઙ્ગાનં વસેન ઉપ્પાદનિરોધગ્ગહણં વેદિતબ્બં. પઠમકપ્પિકાનં પન વસેન ઉપ્પાદો એવ લબ્ભતિ. ‘‘ચુતિઉપપત્તિવસેનેવ દુતિયપુચ્છાસુપિ સન્નિટ્ઠાનેહિ ગહણં વેદિતબ્બ’’ન્તિ ઇદં ઉપાદિન્નઇન્દ્રિયેહિ નિયમિતત્તા વુત્તં.

૧૯૦. સન્તાનુપ્પત્તિનિરોધદસ્સનતોતિ સન્તાનવસેન ઉપ્પાદનિરોધાનં દિસ્સમાનત્તા. એતેન રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયાદિસમાનગતિકતં યુત્તિતો સાધેતિ. આગમતો પન ‘‘વિના સોમનસ્સેના’’તિઆદિના પરતો સાધેસ્સતિ. છેદોતિ નામં દટ્ઠબ્બં સરૂપદસ્સનેનેવ સંસયછેદનતો.

તસ્સાતિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ. તે ચ અસઞ્ઞસત્તા. નનુ ચ ઉપ્પાદોવ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ચુતિઉપપત્તિવસેન વત્તબ્બો, ન અનુપ્પાદોતિ આહ ‘‘અનુપ્પાદો…પે… ન પવત્તે’’તિ. અયઞ્ચ નયો ન કેવલં પુરિમકોટ્ઠાસે એવ, અથ ખો ઇતરકોટ્ઠાસેપિ ગહિતો એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘પચ્છિમકોટ્ઠાસેપી’’તિઆદિમાહ.

‘‘ઉપપત્તિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે’’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ યેનાધિપ્પાયેન ચોદના કતા, તમધિપ્પાયં વિવરિતું ‘‘નનુ સુદ્ધાવાસ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ન વત્તબ્બન્તિ ‘‘ઉપપજ્જન્તાન’’ન્તિ ન વત્તબ્બં, ‘‘ઉપપત્તિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે’’ઇચ્ચેવ વત્તબ્બન્તિ અત્થો. ઇદાનિ યથા ‘‘ઉપપજ્જન્તાન’’ન્તિ ન વત્તબ્બં, તં દસ્સેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. સોમનસ્સમનિન્દ્રિયાનન્તિ સોમનસ્સિન્દ્રિયમનિન્દ્રિયાનં, અયમેવ વા પાઠો. તદાતિ પઠમસ્સ રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ ધરમાનકાલે. તસ્માતિ યસ્મા રૂપારૂપજીવિતિન્દ્રિયાનં અત્થેવ કાલભેદો, ઉભયઞ્ચેત્થ જીવિતિન્દ્રિયભાવસામઞ્ઞેન એકજ્ઝં કત્વા ગય્હતિ, તસ્મા. ઉભયન્તિ સોમનસ્સિન્દ્રિયજીવિતિન્દ્રિયન્તિ ઇદં ઉભયં. ઉપ્પાદક્ખણેન નિદસ્સિતન્તિ એતેન ‘‘ઉપપત્તિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે’’તિ ઇદં નિદસ્સનમત્તન્તિ દસ્સેતિ. ઇદાનિ તમેવત્થં ઉદાહરણેન પાકટતરં કાતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યથા તાદિસાનં અનેકેસં ચિત્તાનં ભઙ્ગક્ખણે લબ્ભમાનં તદેકદેસેન સબ્બપઠમસ્સ ઉપપત્તિચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણેન નિદસ્સિતં, એવમિધાપિ ખણદ્વયે લબ્ભમાનં તદેકદેસેન ઉપ્પાદક્ખણેન નિદસ્સિતન્તિ એવં નિદસ્સનત્થો વેદિતબ્બો.

તેસન્તિ જીવિતિન્દ્રિયાદીનં. અઞ્ઞત્થાતિ પવત્તે. ઇધાતિ અનાગતકાલભેદે. ન ન સમ્ભવતિ ઉપપત્તિક્ખણસ્સ વિય તતો પરં પવત્તિક્ખણસ્સપિ અનાગતકાલભાવતો. તસ્માતિ ઉપપત્તિતો અઞ્ઞત્થાપિ યથાધિપ્પેતઉપ્પાદસમ્ભવતો. અયઞ્ચ અત્થો વારન્તરેપિ દિસ્સતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘એવઞ્ચ કત્વા’’તિઆદિ. ન હીતિઆદિના તમેવત્થં સમત્થેતિ. તત્થ અપિ પચ્છિમ…પે… સન્ધિકસ્સાતિ અપિ-સદ્દેન ‘‘કો પન વાદો અપચ્છિમભવિકસ્સ સોમનસ્સસહગતપટિસન્ધિકસ્સા’’તિ દસ્સેતિ. અપચ્છિમભવિકસ્સ ચુતિતો પચ્છા ‘‘સોમનસ્સિન્દ્રિયં નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ આહ ‘‘ચુતિતો પુબ્બેવા’’તિ. એત્થ હિ પઠમપુચ્છાસુ સન્નિટ્ઠાનત્થોતિઆદીસુ અયં સઙ્ખેપત્થો – એત્થ ‘‘યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ એવમાદીસુ યમકેસુ યા પઠમપુચ્છા, તાસુ સન્નિટ્ઠાનપદસઙ્ગહિતો અત્થો. પુચ્છિતબ્બત્થનિસ્સયોતિ ‘‘તસ્સ સોમનસ્સિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદિકસ્સ પુચ્છિતબ્બસ્સ અત્થસ્સ નિસ્સયભૂતો માદિસોવ મયા સદિસો એવ અત્થો ઉપપત્તિઉપ્પાદિન્દ્રિયવા ઉપપત્તિક્ખણે ઉપ્પાદાવત્થઇન્દ્રિયસહિતો, ઉભયુપ્પાદિન્દ્રિયવા પટિસન્ધિપવત્તીસુ ઉપ્પાદાવત્થઇન્દ્રિયસહિતો વા. પટિનિવત્તિત્વાપિ પુચ્છિતબ્બત્થસ્સ નિસ્સયોતિ ‘‘યસ્સ વા પના’’તિઆદિના પટિનિવત્તિત્વા પુચ્છિતબ્બસ્સપિ સંસયત્થસ્સ નિસ્સયોતિ એવં ઇમિના વિય અજ્ઝાસયેન ‘‘યસ્સ વા પન સોમનસ્સિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદીસુ દુતિયપુચ્છાસુ સન્નિટ્ઠાનત્થમેવ સન્નિટ્ઠાનપદસઙ્ગહિતમેવ અત્થં નિયમેતિ. તત્થેવ તાસુ એવ પુબ્બે વુત્તપઠમપુચ્છાસુ એવ. પુચ્છિતબ્બં ‘‘તસ્સ સોમનસ્સિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિઆદીસુ અનાગતભાવમત્તેન સરૂપતો ગહિતં ઉપ્પાદં ઉપ્પાદસઙ્ખાતં, ‘‘તસ્સ સોમનસ્સિન્દ્રિયં નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિઆદીસુ અનાગતભાવમત્તેન સરૂપતો ગહિતં નિરોધં વા નિરોધસઙ્ખાતં વા સંસયત્થં ન નિયમેતીતિ. એવન્તિ વુત્તપ્પકારેન સન્નિટ્ઠાનત્થસ્સ નિયમો હોતિ, ન સંસયત્થસ્સ, તસ્મા ‘‘યસ્સ વા પન…પે… આમન્તા’’તિ વુત્તં. એસ નયોતિ ય્વાયં ઉપ્પાદવારે વિચારો વુત્તો, નિરોધવારેપિ એસેવ નયો. તથા હિ ‘‘યસ્સ વા પન સોમનસ્સિન્દ્રિયં નિરુજ્ઝિસ્સતિ, તસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયં નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ? આમન્તા’’તિ વુત્તં.

એવં અવુત્તત્તાતિ ઉપ્પાદનિરોધાનં અનાગતાનં સરૂપેન અવુત્તત્તા. ન હિ તત્થ તે સરૂપેન વુત્તા, અથ ખો ‘‘નુપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ પટિક્ખેપમુખેન વુત્તા. તત્થાતિ અનુલોમે. ન એવં યોજેતબ્બા પટિલોમે. તમેવ અયોજેતબ્બતં ‘‘યથા હી’’તિઆદિના વિવરતિ. ઉપ્પાદનિરોધે અતિક્કમિત્વા ઉપ્પાદનિરોધા સમ્ભવન્તિ યોજેતું, તથા ઉપ્પાદનિરોધે અપ્પત્વા ઉપ્પાદનિરોધા સમ્ભવન્તિ યોજેતુન્તિ યોજના. ઇદઞ્ચ દ્વયં યથાનુલોમે સમ્ભવતિ, ન એવં પટિલોમે. તેનાહ ‘‘ન એવં…પે… સમ્ભવન્તી’’તિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘અભૂતાભાવસ્સ…પે… સમ્ભવાનુપપત્તિતો’’તિ. અભૂતાભાવસ્સાતિ અભૂતસ્સ અભાવસ્સ, અભૂતસ્સ ઉપ્પાદસ્સ નિરોધસ્સ ચ અભાવસ્સાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘અભૂતુપ્પાદનિરોધાભાવો ચ પટિલોમે પુચ્છિતો’’તિ, તસ્મા ‘‘આમન્તા’’તિ ચ વુત્તં, ન વુત્તં વિસ્સજ્જનન્તિ સમ્બન્ધો. અસ્સ વિસેસરહિતસ્સ અભૂતાભાવસ્સાતિ ઇમસ્સ યથાવુત્તસ્સ યથા રૂપાભાવો વેદનાભાવોતિ કોચિ અભાવોપિ વિસેસસહિતો, ન એવમયન્તિ વિસેસરહિતસ્સ અભૂતાભાવસ્સ.

કાલન્તરયોગાભાવતોતિ કાલવિસેસયોગાભાવતો. યાદિસાનન્તિ યાનિ ભૂતાનિ ન વત્તમાનાનિ સતિ પચ્ચયે ઉપ્પજ્જનારહાનિ, તેસં અનાગતાનન્તિ અત્થો. ઉપ્પાદનિરોધાભાવેન પુચ્છિતબ્બસ્સાતિ ‘‘નુપ્પજ્જિસ્સતિ ન નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ એવં ઉપ્પાદસ્સ નિરોધસ્સ ચ અભાવેન પુચ્છિતબ્બસ્સ અત્થસ્સ. સન્નિસ્સયો નિસ્સયભૂતો સન્નિટ્ઠાનેન સન્નિચ્છિતો સન્નિટ્ઠાનપદસઙ્ગહિતો. સો યથાવુત્તો અત્થો નિસ્સયો એતેસન્તિ તન્નિસ્સયા. તાદિસાનંયેવ અનાગતાનંયેવ ઉપપત્તિચુતિઉપ્પાદનિરોધાનં ઉપપત્તિચુતિસઙ્ખાતઉપ્પાદનિરોધાનં અનુપ્પાદાનિરોધાનં પટિક્ખેપવસેન. જીવિતાદીનમ્પિ જીવિતમનિન્દ્રિયાદીનમ્પિ. અનુપ્પાદાનિરોધા સંસયપદેન પુચ્છિતા હોન્તિ ‘‘યસ્સ સોમનસ્સિન્દ્રિયં નુપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ સોમનસ્સિન્દ્રિયં ન નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ. ‘‘આમન્તા’’તિ વુત્તં વિભજિત્વા વત્તબ્બસ્સ અભાવતો. તેનાહ ‘‘ન વુત્તં…પે… વિસ્સજ્જન’’ન્તિ.

યે સોપેક્ખપટિસન્ધિકા ભવિસ્સન્તિ રૂપલોકે, તે સઙ્ગહિતાતિ યોજના. તંસમાનલક્ખણતાયાતિ તેન સોપેક્ખપટિસન્ધિકભાવેન સમાનલક્ખણતાય. તં પમાદલિખિતં ધમ્મયમકે તાદિસસ્સેવ વચનસ્સ અભાવતો. તત્થપિ યં વત્તબ્બં, તં ચિત્તયમકે વુત્તં ‘‘ન હિ ખણપચ્ચુપ્પન્ને ઉપ્પજ્જિત્થાતિ અતીતવોહારો અત્થી’’તિઆદિના.

પવત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના

૪૩૫-૪૮૨. લોકિયઅબ્યાકતેહીતિ ફલધમ્મનિબ્બાનવિનિમુત્તેહિ અબ્યાકતેહિ. તાનિ ઉપાદાયાતિ તાનિ લોકિયઅબ્યાકતાનિ ઉપાદાય. તંસમાનગતિકાનં મનિન્દ્રિયાદીનં ‘‘સો વેદનાક્ખન્ધં પરિજાનાતીતિ? આમન્તા’’તિઆદિના (યમ. ૧.ખન્ધયમક.૨૦૬) વેદનાક્ખન્ધાદીનં વિય પરિઞ્ઞેય્યતા વુત્તા. યઞ્હિ પરિજાનિતબ્બં, તદેવ પરિજાનાતીતિઆદિના વુત્તં. એવમવિપરીતે અત્થે સિદ્ધેપિ ચોદકો ‘‘મિસ્સકત્તા’’તિ એત્થ લબ્ભમાનં લેસં ગહેત્વા ચોદેતિ ‘‘યદિ પરિઞ્ઞેય્યમિસ્સકત્તા’’તિઆદિના. તસ્સત્થો – યથા ઇધ પરિઞ્ઞેય્યમિસ્સકાનં પરિઞ્ઞેય્યતા વુત્તા, એવમઞ્ઞત્થાપિ સા તેસં વત્તબ્બા, તથા ભાવેતબ્બમિસ્સકાનં ભાવેતબ્બતાતિ. તેનાહ ‘‘કસ્મા ધમ્મયમકે’’તિઆદિ. કુસલાકુસલેસુ ભાવનાપહાનાભિનિવેસો હોતિ, યેન વુત્તં ‘‘સો તં અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતી’’તિઆદિ. ન અબ્યાકતભાવન્તિ એકેન યથા ફસ્સદ્વારતો વિય વિઞ્ઞાણદ્વારતો કુસલાદીનં ઉપ્પત્તિપરિયાયો, એવં વેદનાક્ખન્ધાદીનં વિય ન અબ્યાકતાદીનં પરિઞ્ઞેય્યતાપરિયાયોતિ દસ્સેતિ.

કુસલાકુસલભાવેન અગ્ગહિતાતિ સમુદયસભાવેન અગ્ગહિતાતિ અત્થો. કુસલાકુસલાપીતિ કુસલાકુસલભાવાપિ સમાના. ભાવેતબ્બપહાતબ્બભાવેહિ વિનાપિ હોતિ, યો ન મગ્ગસમુદયસચ્ચપક્ખિયો. યથા ‘‘અનિચ્ચં રૂપ’’ન્તિ એત્થ ‘‘અનિચ્ચમેવ રૂપં, ન નિચ્ચ’’ન્તિ પટિયોગિવિનિવત્તનમેવ એવ-કારેન કરીયતિ, ન તસ્સ દુક્ખાનત્તતાદયો નિવારિતા હોન્તિ, એવં ‘‘પહાતબ્બમેવા’’તિ એત્થ એવ-સદ્દેન પટિયોગિભૂતં અપ્પહાતબ્બમેવ નિવત્તીયતિ, ન તતો અઞ્ઞવિસેસાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘એતેન પહાતબ્બમેવા’’તિઆદિ. ભાવેતબ્બભાવો એવ તસ્સ અઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ ગહિતો ઉક્કંસગતિવિજાનનતો. ‘‘પરતો લિખિતબ્બં ઉપ્પટિપાટિયા લિખિત’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં. દ્વે પુગ્ગલાતિ હિ આદિ અનુલોમે આગતં ઉદ્ધટં, ચક્ખુન્દ્રિયં ન પરિજાનાતીતિઆદિ પન પટિલોમે. દોમનસ્સિન્દ્રિયં ન પજહન્તિ નામાતિ ઇદં ‘‘નો ચ દોમનસ્સિન્દ્રિયં પજહન્તી’’તિ પાળિપદસ્સ અત્થવચનં. યં પન ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયમૂલકં અતિક્કમિત્વા દોમનસ્સિન્દ્રિયમૂલકે ઇદં વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં, પટિલોમે આગતં સન્ધાય વુત્તત્તા તં ન યુત્તં, ન તં અટ્ઠકથાચરિયા પઠમં આગતં પદં લઙ્ઘિત્વા તાદિસસ્સેવ પચ્છા આગતપદસ્સ અત્થવણ્ણનં કરોન્તિ. પદાનુક્કમતો એવ હિ અટ્ઠકથાયં અત્થવણ્ણના આરદ્ધા, પરિયોસાપિતા ચ, તસ્મા અનુપટિપાટિયાવ લિખિતં, ન ઉપ્પટિપાટિયાતિ દટ્ઠબ્બં ‘‘દ્વે પુગ્ગલા’’તિઆદિકસ્સ અનુલોમે આગતસ્સ ઉદ્ધટત્તા.

એત્થાતિ એતસ્મિં પરિઞ્ઞાવારે. છ પુગ્ગલાતિ પુથુજ્જનેન સદ્ધિં યાવ અનાગામિમગ્ગટ્ઠા છ પુગ્ગલા. અભિન્દિત્વા ગહિતો તત્થ ભબ્બાભબ્બાનં કિચ્ચવિસેસસ્સ અગ્ગહિતત્તા. યત્થ પન સતિ પુથુજ્જનગ્ગહણસામઞ્ઞે ભબ્બાનં કિચ્ચં ગહિતં, યત્થ ચ અભબ્બાનં, તત્થ તે એવ ભિન્દિત્વા વુત્તા હોન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યે ચ પુથુજ્જના મગ્ગં પટિલભિસ્સન્તિ, યે ચ પુથુજ્જના મગ્ગં ન પટિલભિસ્સન્તી’’તિ ચ આદિમાહ. અરહાતિ અરિયો, અયમેવ વા પાઠો. પઠમમગ્ગફલસમઙ્ગીતિ પુરિમમગ્ગફલસમઙ્ગી. ઇતરોતિ અરહા. એવં પુગ્ગલભેદં ઞત્વાતિ ઇધ પુથુજ્જનો સો ચ અભબ્બોતિ ગહિતો, ઇધ ભબ્બો ઇધ અરિયા, યે ચ પઠમમગ્ગફલસમઙ્ગિનો યાવ અગ્ગમગ્ગફલસમઙ્ગિનોતિ એવં યથાવુત્તં પુગ્ગલવિભાગં ઞત્વા. તત્થ તત્થાતિ તેસં દ્વે પુથુજ્જના અટ્ઠ અરિયાતિ ઇમેસં યથાવુત્તપુગ્ગલાનં ભેદતો અભેદતો ચ ગહણવસેન આગતે તસ્મિં તસ્મિં પાઠપદેસે. સન્નિટ્ઠાનેનાતિ સન્નિટ્ઠાનપદવસેન, નિચ્છયવસેનેવ વા. નિદ્ધારેત્વાતિ નીહરિત્વા. વિસ્સજ્જનં યોજેતબ્બન્તિ વિસ્સજ્જનવસેન પવત્તપાળિયા યથાવુત્તઅત્થદસ્સનેન સમ્બન્ધતો વિભાવેતબ્બોતિ.

પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇન્દ્રિયયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

યમકપકરણ-અનુટીકા સમત્તા.

નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ