મહાવારો

૧. અનુસયવારવણ્ણના

૩. પવત્તાવિરામવસેનાતિ અનુસયપ્પવત્તિયા અવિરામવસેન, અવિચ્છેદવસેનાતિ અત્થો. કથં પન કુસલાબ્યાકતચિત્તક્ખણે અનુસયાનં પવત્તીતિ આહ ‘‘મગ્ગેનેવ…પે… પુબ્બે’’તિ.

૨૦. ચિત્તચેતસિકાનઞ્ચ ઠાનં નામ ચિત્તુપ્પાદોતિ આહ ‘‘એકસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે’’તિ. તેસં તેસં પુગ્ગલાનન્તિ પુથુજ્જનાદીનં પુગ્ગલાનં. પકતિયા સભાવેન. સભાવસિદ્ધા હિ દુક્ખાય વેદનાય કામરાગસ્સ અનનુસયનટ્ઠાનતા. એવં સેસેસુપિ યથારહં વત્તબ્બં. વક્ખતિ હિ ‘‘પકતિયા દુક્ખાદીનં કામરાગાદીનં અનનુસયનટ્ઠાનતં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. પહાનેનાતિ તસ્સ તસ્સ અનુસયસ્સ સમુચ્છિન્દનેન. તિણ્ણં પુગ્ગલાનન્તિ પુથુજ્જનસોતાપન્નસકદાગામીનં. દ્વિન્નં પુગ્ગલાનન્તિ અનાગામિઅરહન્તાનં. એત્થાતિ એતસ્મિં પુગ્ગલોકાસવારે. પુરિમનયેતિ ‘‘તિણ્ણં પુગ્ગલાન’’ન્તિઆદિકે પુરિમસ્મિં વિસ્સજ્જનનયે. ઓકાસન્તિ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં, ઇધ પન દુક્ખવેદના વેદિતબ્બા. પચ્છિમનયેતિ ‘‘દ્વિન્નં પુગ્ગલાન’’ન્તિઆદિકે વિસ્સજ્જનનયે. અનોકાસતા અનનુસયનટ્ઠાનતા.

અનુસયવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સાનુસયવારવણ્ણના

૬૬-૧૩૧. ‘‘સાનુસયો, પજહતિ, પરિજાનાતી’’તિ પુગ્ગલો વુત્તોતિ ‘‘કામરાગેન સાનુસયો, કામરાગં પજહતિ, કામરાગં પરિજાનાતી’’તિઆદીસુ અનુસયસમઙ્ગિભાવેન પહાનપરિઞ્ઞાકિરિયાય કત્તુભાવેન ચ પુગ્ગલો વુત્તો, ન ધમ્મો. ભવવિસેસેન વાતિ કેવલેન ભવવિસેસેન વા. ઇતરેસૂતિ પટિઘાનુસયાદીસુ. ભવાનુસયવિસેસેન વાતિ કામભવાદિભવવિસિટ્ઠાનુસયવિસેસેન વા. સાનુસયતાનિરનુસયતાદિકાતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન પહાનાપહાનપરિઞ્ઞાપરિઞ્ઞા સઙ્ગય્હન્તિ. નનુ ચ ભવવિસેસે કેસઞ્ચિ અનુસયાનં અપ્પહાનન્તિ? ન તં અનુસયકતં, અથ ખો પચ્ચયવેકલ્લતો અનોકાસતાય ચાતિ નાયં વિરોધો. દ્વીસુ વેદનાસૂતિ સુખઉપેક્ખાસુ વેદનાસુ દુક્ખાય વેદનાય કામરાગાનુસયેન નિરનુસયોતિ યોજેતબ્બં. ઇદમ્પિ નત્થિ પુગ્ગલવસેન વુચ્ચમાનત્તા. તેનાહ ‘‘ન હિ પુગ્ગલસ્સ…પે… અનુસયાન’’ન્તિ. યદિપિ પુગ્ગલસ્સ અનુસયનોકાસો અનોકાસો, તસ્સ પન સાનુસયતાદિહેતુ હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અનુસયસ્સ પના’’તિઆદિમાહ. નિરનુસયતાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન અપ્પહાનાપરિઞ્ઞા સઙ્ગણ્હાતિ. પરિજાનનં સમતિક્કમનન્તિ પરિઞ્ઞાવારેપિ ‘‘અપાદાને નિસ્સક્કવચન’’ન્તિ વુત્તં.

અનુસયનટ્ઠાનતોતિ અનુસયનટ્ઠાનહેતુ. ‘‘અનનુસયનટ્ઠાનતો’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. નિમિત્તાપાદાનભાવદસ્સનત્થન્તિ સાનુસયવારે નિમિત્તભાવદસ્સનત્થં, પજહનપરિઞ્ઞાવારેસુ અપાદાનભાવદસ્સનત્થઞ્ચાતિ યોજેતબ્બં. પજહતીતિ એત્થ ‘‘રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા તતો માનાનુસયં પજહતી’’તિ પાળિપદં આહરિત્વા યોજેતબ્બં, ન પજહતીતિ એત્થ પન ‘‘દુક્ખાય વેદનાય તતો કામરાગાનુસયં નપ્પજહતી’’તિ. એવમાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન પરિઞ્ઞાવારમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. ભુમ્મનિદ્દેસેનેવ હેતુઅત્થેનેવ નિદ્દિટ્ઠાતિ અત્થો.

ચતુત્થપઞ્હવિસ્સજ્જનેનાતિ ‘‘યતો વા પન માનાનુસયેન સાનુસયો, તતો કામરાગાનુસયેન સાનુસયો’’તિ એતસ્સ પઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જનેન. તત્થ હિ ‘‘રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા’’તિઆદિના સરૂપતો અનુસયનટ્ઠાનાનિ દસ્સિતાનિ. તદત્થેતિ તં અનુસયનટ્ઠાનદસ્સનં અત્થો એતસ્સાતિ તદત્થો, તસ્મિં તદત્થે. ‘‘અનુસયસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનદસ્સનત્થં અયં વારો આરદ્ધો’’તિઆદિના ‘‘યતો’’તિ એતેન અનુસયનટ્ઠાનં વુત્તન્તિ ઇમમત્થં વિભાવેત્વા. પમાદલિખિતં વિય દિસ્સતિ ઉપ્પન્ન-સદ્દેન વત્તમાનુપ્પન્ને વુચ્ચમાને. યથા પન ઉપ્પજ્જનવારે ઉપ્પજ્જતિ-સદ્દેન ઉપ્પત્તિયોગદીપકત્તા ઉપ્પત્તિરહા વુચ્ચન્તિ, એવમિધાપિ ઉપ્પત્તિઅરહે વુચ્ચમાને ન કોચિ વિરોધો. યં પન વક્ખતિ ‘‘ન હિ અપરિયાપન્નાનં અનુસયુપ્પત્તિરહટ્ઠાનતા’’તિ, સોપિ ન દોસો. યત્થ યત્થ હિ અનુસયા ઉપ્પત્તિરહા, તદેવ એકજ્ઝં ગહેત્વા ‘‘સબ્બત્થા’’તિ વુત્તન્તિ. તથેવ દિસ્સતીતિ તં પમાદલિખિતં વિય દિસ્સતીતિ અત્થો.

યતો ઉપ્પન્નેન ભવિતબ્બન્તિ યતો અનુસયનટ્ઠાનતો કામગારાનુસયેન ઉપ્પન્નેન ભવિતબ્બં, તેન કામરાગાનુસયેન ઉપ્પત્તિરહટ્ઠાને નિસ્સક્કવચનં કતં ‘‘યતો’’તિ. તથાતિ એત્થ તથા-સદ્દો યથા ‘‘યતો ઉપ્પન્નેના’’તિ એત્થ ઉપ્પત્તિરહટ્ઠાનતો અનુસયસ્સ ઉપ્પત્તિરહતા વુત્તા, તથા ‘‘ઉપ્પજ્જનકેના’’તિ એત્થાપિ સા એવ વુચ્ચતીતિ દીપેતીતિ આહ ‘‘સબ્બધમ્મેસુ…પે… આપન્નેના’’તિ. તત્થ ‘‘ઉપ્પજ્જનકો’’તિ વુત્તે અનુપ્પજ્જનકો ન હોતીતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ, તથા ચ સતિ તેન અનુપ્પત્તિ નિચ્છિતાતિ ઉપ્પન્નસભાવતા ચ પકાસિતા હોતીતિ. તેનાહ ‘‘સબ્બધમ્મેસુ…પે… અપનેતી’’તિ. ‘‘યો યતો કામરાગાનુસયેન નિરનુસયો, સો તતો માનાનુસયેન નિરનુસયો’’તિ પુચ્છાય ‘‘યતો તતો’’તિ આગતત્તા વિસ્સજ્જને ‘‘સબ્બત્થા’’તિ પદસ્સ નિસ્સક્કવસેનેવ સક્કા યોજેતુન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બત્થાતિ…પે… ન ન સમ્ભવતી’’તિ આહ. ભુમ્મતો અઞ્ઞત્થાપિ સદ્દવિદૂ ઇચ્છન્તિ, યતો સબ્બેસં પાદકં ‘‘સબ્બત્થપાદક’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ઇધ પન નિસ્સક્કવસેન વેદિતબ્બં.

સાનુસયવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પજહનવારવણ્ણના

૧૩૨-૧૯૭. અપ્પજહનસબ્ભાવાતિ અપ્પહાનસ્સ, અપ્પહીયમાનસ્સ વા સબ્ભાવા. તસ્માતિ યસ્મા યો કામરાગાનુસયં પજહતિ, ન સો માનાનુસયં નિરવસેસતો પજહતિ, યો ચ માનાનુસયં નિરવસેસતો પજહતિ, ન સો કામરાગાનુસયં પજહતિ પગેવ પહીનત્તા, તસ્મા ‘‘યો વા પન માનાનુસયં પજહતિ, સો કામરાગાનુસયં પજહતીતિ? નો’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યદિ એવં પઠમપુચ્છાયં કથન્તિ આહ ‘‘યસ્મા પન…પે… વુત્ત’’ન્તિ. તત્થ પહાનકરણમત્તમેવાતિ પહાનકિરિયાસમ્ભવમત્તમેવ, ન નિરવસેસપ્પહાનન્તિ અધિપ્પાયો. તે ઠપેત્વાતિ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનુસયાદીનં નિરવસેસપજહનકે અટ્ઠમકાદિકે ઠપેત્વા. અવસેસાતિ તસ્સ તસ્સ અનુસયસ્સ નિરવસેસપ્પજહનકેહિ અવસિટ્ઠા. તેસુ યેસં એકચ્ચે અનુસયા પહીના, તેપિ અપ્પજહનસબ્ભાવેનેવ નપ્પજહન્તીતિ વુત્તા. ન ચ યથાવિજ્જમાનેનાતિ મગ્ગકિચ્ચભાવેન વિજ્જમાનપ્પકારેન પહાનેન વજ્જિતા રહિતા એવ વુત્તાતિ યોજના.

કેસઞ્ચીતિ સોતાપન્નસકદાગામિમગ્ગસમઙ્ગિસકદાગામીનં. પુન કેસઞ્ચીતિ અનાગામિઅગ્ગમગ્ગસમઙ્ગિઅરહન્તાનં. ઉભયન્તિ કામરાગવિચિકિચ્છાનુસયદ્વયં. સેસાનન્તિ ‘‘સેસા’’તિ વુત્તાનં યથાવુત્તપુગ્ગલાનં. તેસન્તિ વુત્તપ્પકારાનં દ્વિન્નં અનુસયાનં. ઉભયાપ્પજહનસ્સાતિ કામરાગવિચિકિચ્છાનુસયાપ્પજહનસ્સ. કારણં ન હોતીતિ યેસં વિચિકિચ્છાનુસયો પહીનો, તેસં તસ્સ પહીનતા, યેસં યથાવુત્તં ઉભયપ્પહીનં, તેસં તદપ્પજહનસ્સ કારણં ન હોતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘તેસં પહીનત્તા ‘નપ્પજહન્તી’તિ ન સક્કા વત્તુ’’ન્તિ. અથ પન ન તત્થ કારણં વુત્તં, યેન કારણવચનેન યથાવુત્તદોસાપત્તિ સિયા, કેવલં પન સન્નિટ્ઠાનેન તેસં પુગ્ગલાનં ગહિતતાદસ્સનત્થં વુત્તં ‘‘કામરાગાનુસયઞ્ચ નપ્પજહન્તી’’તિ, એવમ્પિ પુચ્છિતસ્સ સંસયત્થસ્સ કારણં વત્તબ્બં. તથા ચ સતિ ‘‘સેસપુગ્ગલા તસ્સ અનુસયસ્સ પહીનત્તા નપ્પજહન્તી’’તિ કારણં વત્તબ્બમેવાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ન વત્તબ્બ’’ન્તિઆદિ. તત્થ ન વત્તબ્બન્તિ વુત્તનયેન કારણં ન વત્તબ્બં કારણભાવસ્સેવ અભાવતો. ‘‘ઉભયાપ્પજહનસ્સ કારણં ન હોતી’’તિ વુત્તં, યથા પન વત્તબ્બં, તં દસ્સેતું ‘‘યો કામરાગાનુસયં…પે… વત્તબ્બત્તા’’તિ આહ. તેન પહીનાપ્પહીનવસેન કારણં ન વત્તબ્બં, પહીનાનંયેવ પન વસેન વત્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ. સંસયત્થસઙ્ગહિતેતિ સંસયત્થેન પદેન સઙ્ગહિતે. સન્નિટ્ઠાનપદસઙ્ગહિતં પન પહીયમાનત્તા ‘‘નપ્પજહતી’’તિ ન સક્કા વત્તુન્તિ.

પજહનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પહીનવારવણ્ણના

૨૬૪-૨૭૪. ફલટ્ઠવસેનેવ દેસના આરદ્ધા, ન મગ્ગટ્ઠવસેન, કુતો પુથુજ્જનવસેન. કસ્મા? ફલક્ખણે હિ અનુસયા પહીનાતિ વુચ્ચન્તિ, મગ્ગક્ખણે પન પહીયન્તીતિ. તેનેવાહ ‘‘મગ્ગસમઙ્ગીનં અગ્ગહિતતં દીપેતી’’તિ. પટિલોમે હિ પુથુજ્જનવસેનપિ દેસના ગહિતા ‘‘યસ્સ દિટ્ઠાનુસયો અપ્પહીનો, તસ્સ વિચિકિચ્છાનુસયો અપ્પહીનોતિ? આમન્તા’’તિઆદિના. અનુસયચ્ચન્તપટિપક્ખેકચિત્તક્ખણિકાનન્તિ અનુસયાનં અચ્ચન્તં પટિપક્ખભૂતએકચિત્તક્ખણિકાનં. મગ્ગસમઙ્ગીનન્તિ મગ્ગટ્ઠાનં. એત્થ ચ અનુસયાનં અચ્ચન્તપટિપક્ખતાગ્ગહણેન ઉપ્પત્તિરહતં પટિક્ખિપતિ. ન હિ તે અચ્ચન્તપટિપક્ખસમુપ્પત્તિતો પરતો ઉપ્પત્તિરહા હોન્તિ. મગ્ગસમઙ્ગિતાગ્ગહણેન અનુપ્પત્તિરહતાપાદિતતં પટિક્ખિપતિ. ન હિ મગ્ગક્ખણે તે અનુપ્પત્તિરહતં આપાદિતા નામ હોન્તિ, અથ ખો આપાદીયન્તીતિ. એકચિત્તક્ખણિકતાગ્ગહણેન સન્તાનબ્યાપારં. તેનાહ ‘‘ન કોચી’’તિઆદિ. તત્થ તેતિ મગ્ગસમઙ્ગિનો. ન કેવલં પહીનવારેયેવ, અથ ખો અઞ્ઞેસુપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અનુસય…પે… ગહિતા’’તિ આહ.

૨૭૫-૨૯૬. યત્થ અનુસયો ઉપ્પત્તિરહો, તત્થેવસ્સ અનુપ્પત્તિરહતાપાદનન્તિ ‘‘અત્તનો અત્તનો ઓકાસે એવ અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદિતો’’તિ આહ. તથા હિ વુત્તં ‘‘ચક્ખું લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, એત્થેસા તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ, એત્થ નિવિસમાના નિવિસતી’’તિ (વિભ. ૨૦૩) વત્વા પુન વુત્તં ‘‘ચક્ખું લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, એત્થેસા તણ્હા પહીયમાના પહીયતિ, એત્થ નિરુજ્ઝમાના નિરુજ્ઝતી’’તિ (વિભ. ૨૦૪). તસ્માતિ યસ્મા તદોકાસત્તમેવ કામધાતુઆદિઓકાસત્તમેવ અનુસયાનં દીપેન્તિ પહીનાપ્પહીનવચનાનિ, તસ્મા. અનોકાસે તદુભયાવત્તબ્બતા વુત્તાતિ યસ્મા કામરાગપટિઘાનુસયાનં દ્વિન્નં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં, સો એવ પહાનોકાસોતિ સ્વાયં તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં અનોકાસો, તસ્મિં અનોકાસે તદુભયસ્સ પહાનાપ્પહાનસ્સ નવત્તબ્બતા વુત્તા. કામરાગાનુસયોકાસે હિ પટિઘાનુસયસ્સ અપ્પહીનત્તા સો ‘‘તત્થ પહીનો’’તિ ન વત્તબ્બો, અટ્ઠિતત્તા પન ‘‘તત્થ અપ્પહીનો’’તિ ચ, તસ્મા અનોકાસે તદુભયાવત્તબ્બતા વુત્તાતિ. તેન સદ્ધિં સમાનોકાસેતિ તેન કામરાગેન સદ્ધિં સમાનોકાસે. ‘‘સાધારણટ્ઠાને’’તિ વુત્તે કામધાતુયં સુખુપેક્ખાસુ પહીનો નામ હોતિ, ન સમાનકાલે પહીનો તતિયચતુત્થમગ્ગવજ્ઝત્તા કામરાગમાનાનુસયાનં.

પહીનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ધાતુવારવણ્ણના

૩૩૨-૩૪૦. અપ્પહીનુપ્પત્તિરહભાવા ઇધ અનુગમનસયનાનીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યસ્મિં …પે… અત્થો’’તિ આહ. ઇધાપિ યુત્તાતિ પુબ્બે વુત્તમેવત્થં પરામસતિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘કારણલાભે ઉપ્પત્તિઅરહતં દસ્સેતી’’તિ (યમ. મૂલટી. અનુસયયમક ૧). છ પટિસેધવચનાનીતિ તિસ્સન્નં ધાતૂનં ચુતૂપપાતવિસિટ્ઠાનં પટિસેધનવસેન વુત્તવચનાનિ, તતો એવ ધાતુવિસેસનિદ્ધારણાનિ ન હોન્તિ. પટિસેધોતિ હિ ઇધ સત્તાપટિસેધો વુત્તોતિ અધિપ્પાયેન વદતિ. અઞ્ઞત્થે પન ન-કારે નાયં દોસો. ઇમં નામ ધાતું. તંમૂલિકાસૂતિ પટિસેધમૂલિકાસુ. એવઞ્હીતિ ‘‘ન કામધાતુયા ચુતસ્સ કામધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સા’’તિઆદિના પઠમયોજનાય સતિ. નકામધાતુઆદીસુ ઉપપત્તિકિત્તનેનેવ નકામધાતુઆદિગ્ગહણેનપિ ધાતુવિસેસસ્સેવ ગહિતતાય અત્થતો વિઞ્ઞાયમાનત્તા. તેનાહ ‘‘ન કામધાતુ…પે… વિઞ્ઞાયતી’’તિ. ભઞ્જિતબ્બાતિ વિભજિતબ્બા. વિભાગો પનેત્થ દુવિધો ઇચ્છિતોતિ આહ ‘‘દ્વિધા કાતબ્બાતિ અત્થો’’તિ. પુચ્છા ચ વિસ્સજ્જનાનિ ચ પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનિ. યથા અવુત્તે ભઙ્ગાભાવસ્સ અવિઞ્ઞાતત્તા ‘‘અનુસયા ભઙ્ગા નત્થી’’તિ વત્તબ્બં, તથા તયિદં ‘‘કતિ અનુસયા ભઙ્ગા’’તિ એતદપેક્ખન્તિ તદપિ વત્તબ્બં. પુચ્છાપેક્ખઞ્હિ વિસ્સજ્જનન્તિ.

ધાતુવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અનુસયયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ચિત્તયમકં

ઉદ્દેસવારવણ્ણના

૧-૬૨. સરાગાદીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ‘‘યસ્સ સરાગં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, ન નિરુજ્ઝતી’’તિ આરભિત્વા યાવ ‘‘યસ્સ અવિમુત્તં ચિત્ત’’ન્તિ વારો, તાવ સઙ્ગણ્હાતિ. કુસલાદીતિ પન આદિ-સદ્દેન ‘‘યસ્સ કુસલં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, ન નિરુજ્ઝતી’’તિ આરભિત્વા યાવ ‘‘યસ્સ સરણં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, ન નિરુજ્ઝતી’’તિ વારો, તાવ સઙ્ગણ્હાતિ, તસ્મા સરાગાદિકુસલાદીહીતિ સરાગાદીહિ અવિમુત્તન્તેહિ, કુસલાદીહિ અરણન્તેહિ પદેહિ મિસ્સકા વારા. સુદ્ધિકાતિ કેવલા યથાવુત્તસરાગાદીહિ કુસલાદીહિ ચ અમિસ્સકા. તયો તયોતિ પુગ્ગલધમ્મવસેન તયો તયો મહાવારા. યદિ એવં કથં સોળસ પુગ્ગલવારાતિ આહ ‘‘તત્થ તત્થ પન વુત્તે સમ્પિણ્ડેત્વા’’તિ. તત્થ તત્થ સોળસવિધે સરાગાદિમિસ્સકચિત્તે વુત્તે પુગ્ગલે એવ એકજ્ઝં સમ્પિણ્ડેત્વા સઙ્ગહેત્વા ‘‘સોળસ પુગ્ગલવારા’’તિ વુત્તં. ‘‘ધમ્મપુગ્ગલધમ્મવારા’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ન નિરન્તરં વુત્તેતિ ધમ્મે પુગ્ગલધમ્મે ચ અનામસિત્વા સોળસસુપિ ઠાનેસુ નિરન્તરં પુગ્ગલે એવ વુત્તે સમ્પિણ્ડેત્વા સોળસ પુગ્ગલવારા ન વુત્તાતિ અત્થો.

સંસગ્ગવસેનાતિ સંસજ્જનવસેન દેસનાય વિમિસ્સનવસેન. અઞ્ઞથા હિ ઉપ્પાદનિરોધા પચ્ચુપ્પન્નાનાગતકાલા ચ કથં સંસજ્જીયન્તિ. સેસાનમ્પિ વારાનન્તિ ઉપ્પાદુપ્પન્નવારાદીનં. તંતંનામતાતિ યથા ‘‘યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચિત્તં ઉપ્પન્ન’’ન્તિઆદિના ઉપ્પાદઉપ્પન્નભાવામસનતો ઉપ્પાદઉપ્પન્નવારોતિ નામં પાળિતો એવ વિઞ્ઞાયતિ, એવં સેસવારાનમ્પીતિ આહ ‘‘તંતંનામતા પાળિઅનુસારેન વેદિતબ્બા’’તિ.

ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિદ્દેસવારવણ્ણના

૬૩. તથારૂપસ્સેવાતિ પચ્છિમચિત્તસમઙ્ગિનો એવ. તઞ્ચ ચિત્તન્તિ તઞ્ચ યથાવુત્તક્ખણં પચ્છિમચિત્તં. ‘‘એવંપકાર’’ન્તિ ઇમસ્સ અત્થં દસ્સેતું ‘‘ભઙ્ગક્ખણસમઙ્ગિમેવા’’તિ વુત્તં નિરુજ્ઝમાનાકારસ્સ ‘‘એવંપકાર’’ન્તિ વુત્તત્તા.

૬૫-૮૨. દ્વયમેતન્તિ યં ‘‘ખણપચ્ચુપ્પન્નમેવ ચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણાપગમેન ઉપ્પજ્જિત્થ નામ, તદેવ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પાદં પત્તત્તા ઉપ્પજ્જિત્થ, અનતીતત્તા ઉપ્પજ્જતિ નામા’’તિ વુત્તં, એતં ઉભયમ્પિ. એવં ન સક્કા વત્તુન્તિ ઇમિના વુત્તપ્પકારેન ન સક્કા વત્તું, પકારન્તરેન પન સક્કા વત્તુન્તિ અધિપ્પાયો. તત્થ ‘‘ન હી’’તિઆદિના પઠમપક્ખં વિભાવેતિ. વિભજિતબ્બં સિયાતિ ‘‘ભઙ્ગક્ખણે તં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ, નો ચ ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પાદક્ખણે તં ચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્થ ચેવ ઉપ્પજ્જતિ ચા’’તિ વિભજિતબ્બં સિયા, ન ચ વિભત્તં. ‘‘આમન્તા’’તિ વત્તબ્બં સિયા ખણપચ્ચુપ્પન્ને ચિત્તે વુત્તનયેન ઉભયસ્સપિ લબ્ભમાનત્તા, ન ચ વુત્તં. ઇદાનિ યેન પકારેન સક્કા વત્તું, તં દસ્સેતું ‘‘ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે’’તિઆદિમાહ. પુગ્ગલો વુત્તો, પુગ્ગલવારો હેસોતિ અધિપ્પાયો. તસ્સાતિ પુગ્ગલસ્સ. ન ચ કિઞ્ચિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણસમઙ્ગિભાવતો. તં પન ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, યં ચિત્તસમઙ્ગી સો પુગ્ગલોતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યદિ અનેકચિત્તવસેનાયં યમકદેસના પવત્તાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ચિત્તન્તિ હિ…પે… તિટ્ઠતી’’તિ. સન્નિટ્ઠાનવસેન નિયમો વેદિતબ્બો, અઞ્ઞથા ‘‘નો ચ તેસં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના પટિસેધો ન યુજ્જેય્યાતિ અધિપ્પાયો. તાદિસન્તિ તથારૂપં, યદવત્થો ઉપ્પન્નઉપ્પજ્જમાનતાદિપરિયાયેહિ વત્તબ્બો હોતિ, તદવત્થન્તિ અત્થો.

૮૩-૧૧૩. ઇમસ્સ પુગ્ગલવારત્તાતિ ‘‘યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જમાન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તસ્સ ઇમસ્સ અતિક્કન્તકાલવારસ્સ પુગ્ગલવારત્તા. પુગ્ગલો પુચ્છિતોતિ ‘‘યસ્સ ચિત્તં ઉપ્પજ્જમાનં…પે… તસ્સ ચિત્ત’’ન્તિ ચિત્તસમઙ્ગિપુગ્ગલો પુચ્છિતોતિ પુગ્ગલસ્સેવ વિસ્સજ્જનેન ભવિતબ્બં, ઇતરથા અઞ્ઞં પુચ્છિતં અઞ્ઞં વિસ્સજ્જિતં સિયા. ન કોચિ પુગ્ગલો ન ગહિતો સબ્બસત્તાનં અનિબ્બત્તચિત્તતાભાવતો. તે ચ પન સબ્બે પુગ્ગલા. નિરુજ્ઝમાનક્ખણાતીતચિત્તાતિ નિરુજ્ઝમાનક્ખણા હુત્વા અતીતચિત્તા. તથા દુતિયતતિયાતિ યથા પઠમપઞ્હો અનવસેસપુગ્ગલવિસયત્તા પટિવચનેન વિસ્સજ્જેતબ્બો સિયા, તથા તતો એવ દુતિયતતિયપઞ્હા ‘‘આમન્તા’’ઇચ્ચેવ વિસ્સજ્જેતબ્બા સિયુન્તિ અત્થો. ચતુત્થો પન પઞ્હો એવં વિભજિત્વા પુગ્ગલવસેનેવ વિસ્સજ્જેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘પચ્છિમચિત્તસ્સા’’તિઆદિં વત્વા તથા અવચને કારણં દસ્સેન્તો ‘‘ચિત્તવસેન પુગ્ગલવવત્થાનતો’’તિઆદિમાહ. ‘‘ભઙ્ગક્ખણે ચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણં વીતિક્કન્ત’’ન્તિ ઇમિના વત્તમાનસ્સ ચિત્તસ્સ વસેન પુગ્ગલો ઉપ્પાદક્ખણાતીતચિત્તો, ‘‘અતીતં ચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણઞ્ચ વીતિક્કન્તન્તિ ભઙ્ગક્ખણઞ્ચ વીતિક્કન્ત’’ન્તિ ઇમિના પન અતીતસ્સ ચિત્તસ્સ વસેન પુગ્ગલો ઉપ્પાદક્ખણાતીતચિત્તો વુત્તો.

તત્થાતિ તેસુ દ્વીસુ પુગ્ગલેસુ. પુરિમસ્સાતિ પઠમં વુત્તસ્સ સન્નિટ્ઠાનપદસઙ્ગહિતસ્સ ચિત્તં ન ભઙ્ગક્ખણં વીતિક્કન્તં. ‘‘નો ચ ભઙ્ગક્ખણં વીતિક્કન્ત’’ન્તિ હિ વુત્તં. પચ્છિમસ્સ વીતિક્કન્તં ચિત્તં ભઙ્ગક્ખણન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘ભઙ્ગક્ખણઞ્ચ વીતિક્કન્ત’’ન્તિ હિ વુત્તં. એવમાદિકો પુગ્ગલવિભાગોતિ દુતિયપઞ્હાદીસુ વુત્તં સન્ધાયાહ. તસ્સ ચિત્તસ્સ તંતંખણવીતિક્કમાવીતિક્કમદસ્સનવસેનાતિ તસ્સ તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણસ્સ ભઙ્ગક્ખણસ્સ ચ યથારહં વીતિક્કમસ્સ અવીતિક્કમસ્સ ચ દસ્સનવસેન દસ્સિતો હોતિ પુગ્ગલવિભાગોતિ યોજના. ઇધાતિ ઇમસ્મિં અતિક્કન્તકાલવારે. પુગ્ગલવિસિટ્ઠં ચિત્તં પુચ્છિતં ‘‘યસ્સ ચિત્તં તસ્સ ચિત્ત’’ન્તિ વુત્તત્તા. યદિપિ પુગ્ગલપ્પધાના પુચ્છા પુગ્ગલવારત્તા. અથાપિ ચિત્તપ્પધાના પુગ્ગલં વિસેસનભાવેન ગહેત્વા ચિત્તસ્સ વિસેસિતત્તા. ઉભયથાપિ દુતિયપુચ્છાય ‘‘આમન્તા’’તિ વત્તબ્બં સિયા અનવસેસપુગ્ગલવિસયત્તા. તથા પન અવત્વા ‘‘અતીતં ચિત્ત’’ન્તિ વુત્તં, કસ્મા નિરોધક્ખણ…પે… દસ્સનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બન્તિ યોજના. એસ નયો ‘‘ન નિરુજ્ઝમાન’’ન્તિ એત્થાપીતિ નિરુજ્ઝમાનં ખણં નિરોધક્ખણં ખણં વીતિક્કન્તકાલં કિં તસ્સ ચિત્તં ન હોતીતિ અત્થો.

૧૧૪-૧૧૬. સરાગપચ્છિમચિત્તસ્સાતિ સરાગચિત્તેસુ પચ્છિમસ્સ ચિત્તસ્સ, એકસ્સ પુગ્ગલસ્સ રાગસમ્પયુત્તચિત્તેસુ યં સબ્બપચ્છિમં ચિત્તં, તસ્સ. સો પન પુગ્ગલો અનાગામી વેદિતબ્બો. ન નિરુજ્ઝતિ નિરોધાસમઙ્ગિતાય. નિરુજ્ઝિસ્સતિ ઇદાનિ નિરોધં પાપુણિસ્સતિ. અપ્પટિસન્ધિકત્તા પન તતો અઞ્ઞં નુપ્પજ્જિસ્સતિ. ઇતરેસન્તિ યથાવુત્તસરાગપચ્છિમચિત્તસમઙ્ગિં વીતરાગચિત્તસમઙ્ગિઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસાનં ઇતરસેક્ખાનઞ્ચેવ પુથુજ્જનાનઞ્ચ.

નિદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચિત્તયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ધમ્મયમકં