૧૦. દન્તપોનસિક્ખાપદવણ્ણના

કાયેનાતિ હત્થાદીસુ યેન કેનચિ સરીરાવયવેન, અન્તમસો પાદઙ્ગુલિયાપિ ગણ્હન્તો કાયેન ગણ્હાતિ નામાતિ વેદિતબ્બો. દાનેપિ એસેવ નયો. કાયપ્પટિબદ્ધેનાતિ પત્તાદીસુ યેન કેનચિ સરીરસમ્બદ્ધેન ઉપકરણેન. દાનેપિ એસેવ નયો. કટચ્છુઆદીસુ યેન કેનચિ ઉપકરણેન દિન્નં કાયપ્પટિબદ્ધેન દિન્નંયેવ હોતિ. અઞ્ઞતરેનાતિ કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા નિસ્સગ્ગિયેન વાતિ અત્થો. તત્થ નિસ્સગ્ગિયેનાતિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૬૫) કાયતો ચ કાયપ્પટિબદ્ધતો ચ મોચેત્વા હત્થપાસે ઠિતસ્સ કાયે વા કાયપ્પટિબદ્ધે વા પાતિયમાનઞ્હિ નિસ્સગ્ગિયેન પયોગેન દિન્નં નામ હોતિ. તસ્સાતિ પટિગ્ગહિતકસ્સ. વુત્તવિપલ્લાસવસેનાતિ વુત્તસ્સ પટિપક્ખવસેન. ઇદં વુત્તં હોતિ – યં કાયકાયપ્પટિબદ્ધનિસ્સગ્ગિયાનં અઞ્ઞતરેન દિય્યમાને કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા ગણ્હાતિ, એતં પટિગ્ગહિતં નામાતિ.

સંહારિમેનાતિ થામમજ્ઝિમેન પુરિસેન સંહારિમેન, ઇમિના અસંહારિમે ફલકે વા પાસાણે વા પટિગ્ગહણં ન રુહતીતિ દસ્સેતિ. ધારેતું સમત્થેનાતિ સન્ધારેતું યોગ્ગેન, ઇમિના સુખુમેસુ તિન્તિણિકાદિપણ્ણેસુ પટિગ્ગહણં ન રુહતીતિ દસ્સેતિ. અતત્થજાતકરુક્ખપણ્ણેનાતિ જાતટ્ઠાનતો ચુતેન પદુમિનિપણ્ણાદિના, ઇમિના પન મહન્તેપિ તત્થજાતકે પદુમિનિપણ્ણે વા કિંસુકપણ્ણાદિમ્હિ વા પટિગ્ગહેતું ન વટ્ટતિ. ન હિ તં કાયપ્પટિબદ્ધસઙ્ખં ગચ્છતીતિ દસ્સેતિ. યથા ચ તત્થજાતકે, એવં ખાણુકે બન્ધિત્વા ઠપિતમઞ્ચાદિમ્હિપિ. નનુ પટિબદ્ધપ્પટિબદ્ધેનાપિ પત્તાધારાદિના પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ પટિગ્ગહણં રુહતિ, અથ કસ્મા કાયકાયપ્પટિબદ્ધેહિયેવ પટિગ્ગહણં ઇધ વુત્તં, ન પટિબદ્ધપ્પટિબદ્ધેનાપીતિ આહ ‘‘પટિબદ્ધપ્પટિબદ્ધં નામ ઇધ નત્થી’’તિ. કેચિ પન ‘‘આધારકેન પટિગ્ગહણં કાયપ્પટિબદ્ધપ્પટિબદ્ધેન પટિગ્ગહણં નામ હોતિ, તસ્મા ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં વચનમત્તમેવ. અત્થતો પન સબ્બમ્પિ તં કાયપ્પટિબદ્ધમેવ હોતીતિ દસ્સેતિ.

અકલ્લકોતિ ગિલાનો. મુખેન પટિગ્ગણ્હાતીતિ સહત્થેન ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતું અસક્કોન્તો મુખેન પટિગ્ગણ્હાતિ. અભિહટભાજનતો પતિતરજમ્પિ વટ્ટતિ અભિહટત્તાતિ અધિપ્પાહો.

તસ્મિં ઠત્વાતિ તાદિસે હત્થપાસે ઠત્વા. યન્તિ યં ભારં. મજ્ઝિમો પુરિસોતિ થામમજ્ઝિમપુરિસો. વિનયે પઞ્ઞત્તં દુક્કટં વિનયદુક્કટં. તં અનુપસમ્પન્નસ્સ દત્વાતિ પિણ્ડાય ચરિત્વા વિહારં વા આસનસાલં વા ગન્ત્વા તં ભિક્ખં અનુપસમ્પન્નસ્સ દત્વા, ઇદઞ્ચ પુબ્બાભોગસ્સ અનુરૂપવસેન વુત્તં. યસ્મા પન તં ‘‘અનુપસમ્પન્નસ્સ દસ્સામી’’તિ ચિત્તુપ્પાદમત્તેન તંસન્તકં નામ ન હોતિ, તસ્મા વિનાપિ તસ્સ દાનાદિં પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ.

અસ્સુખેળસિઙ્ઘાણિકાદીસૂતિ એત્થ અસ્સુ નામ અક્ખિજલં. ખેળો નામ લાલા. સિઙ્ઘાણિકાતિ અન્તોસીસતો પૂતિસેમ્હભાવં આપન્નં મત્થલુઙ્ગં ગલિત્વા તાલુમત્થકવિવરેન ઓતરિત્વા નાસાપુટે પૂરેત્વા ઠિતં વુચ્ચતિ, આદિસદ્દેન મુત્તકરીસસેમ્હદન્તમલઅક્ખિગૂથકણ્ણગૂથકાનં, સરીરે ઉટ્ઠિતલોણસ્સ ચ ગહણં. ઠાનતોતિ અક્ખિકૂપાદિતો. અન્તરા ચે ગણ્હાતિ, કિં હોતીતિ આહ ‘‘ઉગ્ગહિતકં નામ હોતી’’તિ, દુટ્ઠુ ગહિતકં નામ હોતીતિ અત્થો. ફલિનિન્તિ ફલવન્તં. તત્થજાતકફલિનિસાખાય વાતિ તસ્મિં રુક્ખે જાતાય ફલિનિસાખાય વા. દુરુપચિણ્ણદુક્કટન્તિ ‘‘ન કત્તબ્બ’’ન્તિ વારિતસ્સ કતત્તા દુટ્ઠુ આચિણ્ણં ચરિતન્તિ દુરુપચિણ્ણં, તસ્મિં દુક્કટં દુરુપચિણ્ણદુક્કટઞ્ચ આપજ્જતીતિ અત્થો.

આહરીયતીતિ આહારો, અજ્ઝોહરિતબ્બં યં કિઞ્ચિ, ઇધ પન ચત્તારિ કાલિકાનિ અધિપ્પેતાનીતિ આહ ‘‘યં કિઞ્ચી’’તિઆદિ. તત્થ અરુણુગ્ગમનતો યાવ ઠિતમજ્ઝન્હિકા ભુઞ્જિતબ્બતો યાવ કાલો અસ્સાતિ યાવકાલિકં. અરુણુગ્ગમનતો યાવ યામાવસાના પિપાસાય સતિ પિપાસચ્છેદનત્થં પાતબ્બતો યામો કાલો અસ્સાતિ યામકાલિકં. યાવ સત્તાહં નિદહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બતો સત્તાહં કાલો અસ્સાતિ સત્તાહકાલિકં. યાવજીવમ્પિ પરિહરિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બતો યાવ જીવં એતસ્સાતિ યાવજીવિકં. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ.

વનમૂલપત્તપુપ્ફફલાદીતિ એત્થ તાવ મૂલં નામ મૂલકખારકચચ્ચુતમ્બકાદીનં તેસુ તેસુ જનપદેસુ પકતિઆહારવસેન મનુસ્સાનં ખાદનીયત્થઞ્ચેવ ભોજનીયત્થઞ્ચ ફરણકં સૂપેય્યપણ્ણમૂલં. પત્તં નામ મૂલકખારકચચ્ચુતમ્બકાદીનં તાદિસંયેવ પત્તં. પુપ્ફં નામ મૂલકખારકાદીનં તાદિસંયેવ પુપ્ફં. ફલં નામ પનસલબુજાદીનં તેસુ તેસુ જનપદેસુ પકતિઆહારવસેન મનુસ્સાનં ખાદનીયત્થઞ્ચેવ ભોજનીયત્થઞ્ચ ફરણકં ફલં. આદિસદ્દેન કન્દમૂલાદીનં ગહણં.

અમ્બપાનન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૦૦) આમેહિ વા પક્કેહિ વા અમ્બેહિ કતપાનં. તત્થ આમેહિ કરોન્તેન અમ્બતરુણાદીનિ ભિન્દિત્વા ઉદકે પક્ખિપિત્વા આતપે આદિચ્ચપાકેન પચિત્વા પરિસ્સાવેત્વા તદહુપટિગ્ગહિતેહિ મધુસક્કરકપ્પૂરાદીહિ યોજેત્વા કાતબ્બં. એવં કતં પુરેભત્તમેવ કપ્પતિ. અનુપસમ્પન્નેન કતં લભિત્વા પન પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતં પુરેભત્તં સામિસપરિભોગેનાપિ વટ્ટતિ, પચ્છાભત્તં નિરામિસપરિભોગેન યાવ અરુણુગ્ગમના વટ્ટતિ. એસ નયો સબ્બપાનેસુ.

તેસુ પન જમ્બુપાનન્તિ જમ્બુફલેહિ કતપાનં. ચોચપાનન્તિ અટ્ઠિકેહિ કદલિફલેહિ કતપાનં. મોચપાનન્તિ અનટ્ઠિકેહિ કદલિફલેહિ કતપાનં. મધુકપાનન્તિ મધુકાનં જાતિરસેન કતપાનં. તં પન ઉદકસમ્ભિન્નં વટ્ટતિ, સુદ્ધં ન વટ્ટતિ. મુદ્દિકાપાનન્તિ મુદ્દિકા ઉદકે મદ્દિત્વા અમ્બપાનં વિય કતપાનં. સાલૂકપાનન્તિ રત્તુપ્પલનીલુપ્પલાદીનં સાલૂકે મદ્દિત્વા કતપાનં. ફારુસકપાનન્તિ ફારુસકેહિ અમ્બપાનં વિય કતપાનં. ઇમિનાવ નયેન વેત્તપાનાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. એતાનિ ચ પન સબ્બાનિ પાનાનિ અગ્ગિપાકાનિ ન વટ્ટન્તિ. તેનાહ ‘‘સીતોદકેના’’તિઆદિ. અવસેસેસુપિ અનુઞ્ઞાતફલપત્તપુપ્ફરસેસૂતિ ધઞ્ઞફલપક્કસાકમધુકપુપ્ફરસતો અવસેસેસુ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સબ્બં ફલરસં ઠપેત્વા ધઞ્ઞફલરસ’’ન્તિઆદિના (મહાવ. ૩૦૦) અનુઞ્ઞાતકેસુ ફલપત્તપુપ્ફરસેસુપિ.

ખાદનીયત્થન્તિ ખાદનીયેન કત્તબ્બકિચ્ચં. નેવ ફરતીતિ ન નિપ્ફાદેતિ. અનાહારેપિ ઉદકે આહારસઞ્ઞાયાતિ ‘‘આહારં આહરેય્યા’’તિ પદસ્સ પદભાજને (પાચિ. ૨૬૫) વુત્તમત્થં સમ્મા અસલ્લક્ખેત્વા ‘‘આહરીયતીતિ આહારો’’તિ અનાહારેપિ ઉદકે આહારસઞ્ઞાય કુક્કુચ્ચાયન્તાનં. દન્તપોને ચ ‘‘મુખદ્વારં આહટં ઇદ’’ન્તિ સઞ્ઞાયાતિ મુખદ્વારં અનાહટમ્પિ દન્તપોનં ‘‘મુખદ્વારં આહટં ઇદં દન્તપોન’’ન્તિ વિપલ્લત્થસઞ્ઞાય કુક્કુચ્ચાયન્તાનં. યથાસુખં પાતુન્તિ પટિગ્ગહેત્વા વા અપ્પટિગ્ગહેત્વા વા યથાકામં પાતું. દન્તપોનપરિભોગેનાતિ દન્તકટ્ઠપરિભોગેન, દન્તધોવનાદિનાતિ અત્થો, ઇમિના તસ્સ પન રસં ગિલિતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ.

ચત્તારિ મહાવિકટાનીતિ ગૂથં, મુત્તં, છારિકા, મત્તિકા (મહાવ. ૨૬૮) ચ ‘‘આસયાદિવસેન વિરૂપાનિ જાતાની’’તિ કત્વા વિકટાનીતિ વા અપકતિભોજનત્તા વિકટાનિ ‘‘વિરૂપાનિ જાતાની’’તિ વા અત્થો. સતિ પચ્ચયેતિ કારણે સતિ, સપ્પદટ્ઠેતિ અત્થો. ધૂમાદિઅબ્બોહારિકાભાવોતિ ધૂમપુપ્ફગન્ધદન્તખયાદિઅબ્બોહારિકાભાવો.

દન્તપોનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભોજનવગ્ગો ચતુત્થો.