૫. અચેલકવગ્ગો

૧. અચેલકસિક્ખાપદવણ્ણના

અચેલકસ્સાતિ યસ્સ કસ્સચિ પબ્બજ્જાસમાપન્નસ્સ નગ્ગસ્સ. પરિબ્બાજકસ્સાતિ ઠપેત્વા ભિક્ખુઞ્ચ સામણેરઞ્ચ અવસેસસ્સ યસ્સ કસ્સચિ પબ્બજ્જાસમાપન્નસ્સ. પરિબ્બાજિકાયાતિ ઠપેત્વા ભિક્ખુનિં, સિક્ખમાનં, સામણેરિઞ્ચ અવસેસાય યાય કાયચિ પબ્બજ્જાસમાપન્નાય. એતે ચ સબ્બે અઞ્ઞતિત્થિયા વેદિતબ્બા. તેનાહ ‘‘એતેસં અચેલકાદીનં અઞ્ઞતિત્થિયાન’’ન્તિ.

તેસન્તિ અઞ્ઞતિત્થિયાનં. ભાજનં નિક્ખિપિત્વાતિ આમિસભરિતં ભાજનં નિક્ખિપિત્વા. બાહિરાલેપન્તિ તેલાદિં.

અચેલકાદયો યસ્મા, તિત્થિયાવ મતા ઇધ;

તસ્મા તિત્થિયનામેન, તિકચ્છેદો કતો તયો.

અતિત્થિયસ્સ નગ્ગસ્સ, તથા તિત્થિયલિઙ્ગિનો;

ગહટ્ઠસ્સાપિ ભિક્ખુસ્સ, કપ્પતીતિ વિનિચ્છયો.

અતિત્થિયસ્સ ચિત્તેન, તિત્થિયસ્સ ચ લિઙ્ગિનો;

સોતાપન્નાદિનો દાતું, કપ્પતીતીધ નો મતિ.

અચેલકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઉય્યોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

ગામં વા નિગમં વાતિ એત્થ નગરમ્પિ ગામગ્ગહણેનેવ ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. પવિસિસ્સામાતિ એત્થ ગહેત્વા ‘‘ગન્ત્વા’’તિ પાઠસેસો, અસમન્નાહારો વા તસ્સા ઇત્થિયા તસ્મિં ગામે સન્નિહિતભાવં અજાનન્તો વા ‘‘એહાવુસો, ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય પવિસિસ્સામા’’તિ ભિક્ખું ગહેત્વા ગન્ત્વાતિ અત્થો. યં કિઞ્ચિ આમિસન્તિ યાગુઆદિકં યં કિઞ્ચિ આમિસં. ઉય્યોજેય્યાતિ અત્તનો કીળાનુરૂપં ઇત્થિં દિસ્વા ઉય્યોજેય્ય પહિણેય્ય. તેનાહ ‘‘માતુગામેન સદ્ધિ’’ન્તિઆદિ. આદિસદ્દેન વુત્તાવસેસં કાયવચીદ્વારવીતિક્કમં સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘ગચ્છા’’તિઆદીનિ વત્વાતિ ‘‘ગચ્છાવુસો, ન મે તયા સદ્ધિં કથા વા નિસજ્જા વા ફાસુ હોતિ, એકકસ્સ મે કથા વા નિસજ્જા વા ફાસુ હોતી’’તિ (પાચિ. ૨૭૫) વત્વા. એતં અનાચારમેવાતિ એતં યથાવુત્તં હસનાદિઅનાચારમેવ. ન અઞ્ઞં પતિરૂપં કારણન્તિ ઠપેત્વા વુત્તપ્પકારં અનાચારં ઉભિન્નં એકતો ન યાપનાદિં અઞ્ઞં પતિરૂપકારણં પચ્ચયં કરિત્વા ન હોતીતિ અત્થો. અસ્સાતિ ઉય્યોજકસ્સ. સોતિ યો ઉય્યોજિતો, સો.

અનુપસમ્પન્નેતિ સામણેરે. સોવ ઇધ અનુપસમ્પન્નોતિ અધિપ્પેતોતિ વદન્તિ. ઉભિન્નમ્પીતિ ઉપસમ્પન્નસ્સ વા અનુપસમ્પન્નસ્સ વાતિ દ્વિન્નમ્પિ. કલિસાસનારોપનેતિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૭૭) કલીતિ કોધો, તસ્સ સાસનં આણં કલિસાસનં, તસ્સારોપનેતિ અત્થો, ‘‘અપ્પેવ નામ ઇમિનાપિ ઉબ્બાળ્હો પક્કમેય્યા’’તિ કોધવસેન ઠાનનિસજ્જાદીસુ દોસં દસ્સેત્વા ‘‘પસ્સથ ભો ઇમસ્સ ઠાનં નિસજ્જં આલોકિતં વિલોકિતં, ખાણુ વિય તિટ્ઠતિ, સુનખો વિય નિસીદતિ, મક્કટો વિય ઇતો ચિતો ચ વિલોકેતી’’તિ એવં અમનાપવચનસ્સ ભણનેતિ વુત્તં હોતિ. સુદ્ધચિત્તેન પનેવં ભણને દોસો નત્થિ. એવમાદીહીતિ એત્થ આદિસદ્દેન ‘‘મહગ્ઘં ભણ્ડં પસ્સિત્વા લોભધમ્મં ઉપ્પાદેસ્સતી’’તિ ઉય્યોજેતિ, ‘‘માતુગામં પસ્સિત્વા અનભિરતિં ઉપ્પાદેસ્સતી’’તિ ઉય્યોજેતિ, ‘‘ગિલાનસ્સ વા ઓહિય્યકસ્સ વા વિહારપાલસ્સ વા યાગું વા ભત્તં વા ખાદનીયં વા નીહરા’’તિ ઉય્યોજેતિ, ‘‘ન અનાચારં આચરિતુકામો સતિ કરણીયે ઉય્યોજેતી’’તિ (પાચિ. ૨૭૮) એતેસં ગહણં.

ઉય્યોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘સભોજને’’તિ બાહિરત્થસમાસોયં, ઉભસદ્દે ઉકારસ્સ ચ લોપોતિ આહ ‘‘સહ ઉભોહિ જનેહી’’તિઆદિ. તત્થ ઉભોહિ જનેહીતિ જાયા ચ પતિ ચાતિ ઉભોહિ જનેહિ. ભુઞ્જિતબ્બન્તિ વા ભોજનં, ઇત્થી ચ પુરિસો ચ, તેન સહ વત્તતીતિ સભોજનન્તિ આહ ‘‘અથ વા’’તિઆદિ. રાગપરિયુટ્ઠિતસ્સાતિ મેથુનાધિપ્પાયસ્સ. સયનિઘરન્તિ સયનીયઘરં, વાસગેહન્તિ અત્થો. મહલ્લકસ્સાતિ મહલ્લકસ્સ સયનિઘરસ્સ. પિટ્ઠસઙ્ઘાટતોતિ દ્વારબાહતો ખુદ્દકસ્સ વાતિ યથા તથા વા કતસ્સ ખુદ્દકસ્સ સયનિઘરસ્સ. વેમજ્ઝં અતિક્કમિત્વા નિસીદેય્યાતિ પિટ્ઠિવંસં અતિક્કમિત્વા નિસીદેય્ય. ખુદ્દકં (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૨૮૦) નામ સયનિઘરં વિત્થારતો પઞ્ચહત્થપ્પમાણં હોતિ, તસ્સ ચ મજ્ઝિમટ્ઠાનં પિટ્ઠસઙ્ઘાટતો અડ્ઢતેય્યહત્થપ્પમાણમેવ હોતિ, તસ્મા તાદિસે સયનિઘરે પિટ્ઠસઙ્ઘાટતો હત્થપાસં વિજહિત્વા નિસિન્નો પિટ્ઠિવંસં અતિક્કમિત્વા નિસિન્નો નામ હોતિ. એવં નિસિન્નો ચ વેમજ્ઝં અતિક્કમિત્વા નિસિન્નો નામ હોતિ. તેન વુત્તં પાળિયં ‘‘પિટ્ઠિવંસં અતિક્કમિત્વા નિસીદતી’’તિ (પાચિ. ૨૮૧). સચિત્તકઞ્ચેત્થ અનુપવિસિત્વા નિસીદનચિત્તેન દટ્ઠબ્બં.

સભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪-૫. રહોપટિચ્છન્નરહોનિસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

ચતુત્થપઞ્ચમસિક્ખાપદે યં વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં અનિયતદ્વયે વુત્તમેવાતિ આહ ‘‘સેસો કથાનયો અનિયતદ્વયે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો’’તિ.

રહોપટિચ્છન્નરહોનિસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ચારિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના

અન્તોઉપચારસીમાય દસ્સનૂપચારે ભિક્ખું દિસ્વાતિ યત્થ ઠિતસ્સ કુલાનિ પયિરુપાસનચિત્તં ઉપ્પન્નં, તતો પટ્ઠાય ગચ્છન્તો અન્તોઉપચારસીમાય દસ્સનૂપચારે ભિક્ખું પસ્સે વા અભિમુખે વા દિસ્વા. પકતિવચનેનાતિ યં દ્વાદસહત્થબ્ભન્તરે ઠિતેન સોતું સક્કા, તાદિસેન વચનેન, ઇતો ચિતો ચ પરિયેસિત્વા આરોચનકિચ્ચં પન નત્થિ. યો હિ એવં પરિયેસિતબ્બો, સો અસન્તોયેવ. તેનાહ ‘‘તાદિસ’’ન્તિઆદિ. અનાપુચ્છિત્વાતિ અનારોચેત્વા.

અન્તરારામભિક્ખુનુપસ્સયતિત્થિયસેય્યપટિક્કમનભત્તિયઘરાનીતિ એત્થ અન્તરારામન્તિ અન્તોગામે વિહારો. પટિક્કમનન્તિ આસનસાલા. ભત્તિયઘરન્તિ નિમન્તિતઘરં વા સલાકભત્તાદિદાયકાનં વા ઘરં. આપદાસૂતિ જીવિતબ્રહ્મચરિયન્તરાયેસુ. કિરિયાકિરિયન્તિ એત્થ કુલેસુ ચારિત્તાપજ્જનં કિરિયં, અનાપુચ્છનં અકિરિયન્તિ વેદિતબ્બં.

ચારિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. મહાનામસિક્ખાપદવણ્ણના

સબ્બઞ્ચેતં વત્થુવસેન વુત્તન્તિ ‘‘અગિલાનેન ભિક્ખુના ચતુમાસપચ્ચયપવારણા સાદિતબ્બા અઞ્ઞત્ર પુનપવારણાય અઞ્ઞત્ર નિચ્ચપવારણાયા’’તિ (પાચિ. ૩૦૬) એતં સબ્બં સિક્ખાપદનિદાનસઙ્ખાતસ્સ વત્થુનો વસેન વુત્તં. તત્થ હિ મહાનામેન સક્કેન ‘‘ઇચ્છામહં, ભન્તે, સઙ્ઘં ચતુમાસં ભેસજ્જેન પવારેતુ’’ન્તિઆદિના (પાચિ. ૩૦૩) ઉસ્સન્નુસ્સન્નેન ચ ભેસજ્જેન ચતુમાસં પુન નિચ્ચં પવારણા કતા, તસ્મા ભગવતા તસ્સ વસેન એવં વુત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. અઞ્ઞત્ર પુનપવારણાયાતિ યદિ પુનપવારણા અત્થિ, તં ઠપેત્વા. અઞ્ઞત્ર નિચ્ચપવારણાયાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. યદિ પન તાપિ અત્થિ, સાદિતબ્બાવાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘અયં પનેત્થ અત્થો’’તિઆદિ. તત્થાતિ તિસ્સં પવારણાયં. ભેસજ્જેહિ વા પરિચ્છેદો કતો હોતીતિ ‘‘સપ્પિ તેલ’’ન્તિ એવમાદિના નામવસેન વા ‘‘પત્થેન નાળિયા આળ્હકેના’’તિઆદિના પરિમાણવસેન વા ‘‘એત્તકાનિ વા ભેસજ્જાનિ વિઞ્ઞાપેતબ્બાની’’તિ ભેસજ્જેહિ પરિચ્છેદો કતો હોતિ. નભેસજ્જકરણીયેતિ મિસ્સકભત્તેનાપિ ચે યાપેતું સક્કોતિ, નભેસજ્જકરણીયં નામ હોતિ. અઞ્ઞં ભેસજ્જન્તિ સપ્પિના પવારિતો તેલં, આળ્હકેન પવારિતો દોણં.

યથાભૂતં આચિક્ખિત્વાતિ ‘‘ઇમેહિ તયા ભેસજ્જેહિ પવારિતમ્હા, અમ્હાકઞ્ચ ઇમિના ચ ઇમિના ચ ભેસજ્જેન અત્થો, યાસુ તયા રત્તીસુ પવારિતમ્હા, તા રત્તિયો વીતિવત્તા, અમ્હાકઞ્ચ ભેસજ્જેન અત્થો’’તિ યથાભૂતં આરોચેત્વા. એવઞ્ચ વિઞ્ઞાપેતું ગિલાનોવ લભતિ, ન ઇતરો.

મહાનામસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ઉય્યુત્તસેનાસિક્ખાપદવણ્ણના

ચતુરઙ્ગિનિન્તિ હત્થિઅસ્સરથપત્તીતિ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ એતિસ્સાતિ ચતુરઙ્ગિની, તં ચતુરઙ્ગિનિં. ‘‘દ્વાદસપુરિસો હત્થી, તિપુરિસો અસ્સો, ચતુપુરિસો રથો, ચત્તારો પુરિસા સરહત્થા પત્તી’’તિ (પાચિ. ૩૧૪) અયં પચ્છિમકોટિયા ચતુરઙ્ગસમન્નાગતા સેના નામ, ઈદિસં સેનન્તિ અત્થો. તં પન વિજહિત્વાતિ કેનચિ અન્તરિતા વા નિન્નં ઓરુળ્હા વા ન દિસ્સતિ, ઇધ ઠત્વાન સક્કા દટ્ઠુન્તિ તં દસ્સનૂપચારં વિજહિત્વા અઞ્ઞં ઠાનં ગન્ત્વા.

સેનાદસ્સનવત્થુસ્મિન્તિ સેનં દસ્સનાય ગમનવત્થુસ્મિં. અયમેવ વા પાઠો. હત્થિઆદીસુ એકમેકન્તિ હત્થિઆદીસુ ચતૂસુ અઙ્ગેસુ એકમેકં, અન્તમસો એકપુરિસારુળ્હહત્થિમ્પિ એકમ્પિ સરહત્થં પુરિસન્તિ અત્થો. અનુય્યુત્તા નામ રાજા ઉય્યાનં વા નદિં વા ગચ્છતિ, એવં અનુય્યુત્તા હોતિ. તથારૂપપ્પચ્ચયેતિ ‘‘માતુલો સેનાય ગિલાનો હોતી’’તિઆદિકે (પાચિ. ૩૧૨) અનુરૂપકારણે સતિ. આપદાસૂતિ જીવિતબ્રહ્મચરિયન્તરાયેસુ ‘‘એત્થ ગતો મુચ્ચિસ્સામી’’તિ ગચ્છતો અનાપત્તિ.

ઉય્યુત્તસેનાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. સેનાવાસસિક્ખાપદવણ્ણના

પટિસેનારુદ્ધાયાતિ યથા સઞ્ચારો છિજ્જતિ, એવં પટિસેનાય રુદ્ધાય સેનાય. કેનચિ પલિબુદ્ધસ્સાતિ વેરિકેન વા ઇસ્સરેન વા કેનચિ રુદ્ધસ્સ.

સેનાવાસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. ઉય્યોધિકસિક્ખાપદવણ્ણના

સમ્પહારટ્ઠાનસ્સાતિ યુદ્ધભૂમિયા. બલસ્સ અગ્ગં જાનન્તીતિ ‘‘એત્તકા હત્થી, એત્તકા અસ્સા, એત્તકા રથા, એત્તકા પત્તી’’તિ (પાચિ. ૩૨૪) બલસ્સ કોટ્ઠાસં જાનન્તિ. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વિહારગ્ગેના’’તિઆદીસુ (ચૂળવ. ૩૧૮) વિય કોટ્ઠાસત્થો હેત્થ અગ્ગસદ્દો. તેનાહ ‘‘બલગણનટ્ઠાનન્તિ અત્થો’’તિ. સેનાય વિયૂહન્તિ ‘‘ઇતો હત્થી હોન્તુ, ઇતો અસ્સા હોન્તુ, ઇતો રથા હોન્તુ, ઇતો પત્તી હોન્તૂ’’તિ (પાચિ. ૩૨૪) સેનાય ઠપનં, રાસિં કત્વા ઠપનન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘સેનાસન્નિવેસસ્સેતં નામ’’ન્તિ. દ્વાદસપુરિસો હત્થીતિ ચત્તારો આરોહકા, એકેકપાદરક્ખકા દ્વે દ્વેતિ એવં દ્વાદસપુરિસો હત્થી. તિપુરિસો અસ્સોતિ એકો આરોહકો, દ્વે પાદરક્ખકાતિ એવં તિપુરિસો અસ્સો. ચતુપુરિસો રથોતિ એકો સારથિ, એકો યોધો, દ્વે આણિરક્ખકાતિ એવં ચતુપુરિસો રથોતિ.

ઉય્યોધિકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અચેલકવગ્ગો પઞ્ચમો.