નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

કઙ્ખાવિતરણીપુરાણ-ટીકા

ગન્થારમ્ભકથા

બુદ્ધં ધમ્મઞ્ચ સઙ્ઘન્તિ-આદિના યા પકાસિતા;

ભદન્તબુદ્ધઘોસેન, માતિકાટ્ઠકથા સુભા;

તસ્સા હિ લીનપદં વિ-કાસનકોયમારમ્ભો.

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના

વિપ્પસન્નેનાતિ વિવિધપ્પસન્નેન. કથં? ‘‘ઇતિપિ સો…પે… બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો…પે… વિઞ્ઞૂહિ, સુપ્પટિપન્નો…પે… લોકસ્સા’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૦) એવમાદિના. ‘‘ચેતસા’’તિ વુત્તત્તા તીસુ વન્દનાસુ ચેતોવન્દના અધિપ્પેતા. તન્નિન્નતાદિવસેન કાયાદીહિ પણામકરણં વન્દના, ગુણવસેન મનસાપિ તથાવ કરણં માનં, પચ્ચયપ્પટિપત્તિયાદીહિ પૂજાકરણં પૂજા, પચ્ચયાદીનં અભિસઙ્ખરણં સક્કચ્ચ કરણં સક્કારો, તેસં. ભાજનન્તિ આધારો, અધિકરણં વા.

થેરા મહાકસ્સપાદયો, તેસં વંસોતિ થેરવંસો, આગમાધિગમસમ્પદાય તસ્સ વંસસ્સ પદીપભૂતાતિ થેરવંસપ્પદીપા, તેસં થેરવંસપ્પદીપાનં. અસંહીરત્તા થિરાનં. વિનયક્કમેતિ વિનયપિટકે, આરમ્ભાનુરૂપવચનમેતં. સુત્તાભિધમ્મેસુપિ તે થિરા એવ. ‘‘બુદ્ધં ધમ્મઞ્ચ સઙ્ઘઞ્ચ પુબ્બાચરિયસીહાનઞ્ચા’’તિ અવત્વા કસ્મા વિસું વુત્તન્તિ ચે? પયોજનવિસેસદસ્સનત્થં. વત્થુત્તયસ્સ હિ પણામકરણસ્સ અન્તરાયનિવારણં પયોજનં અત્તનો નિસ્સયભૂતાનં આચરિયાનં પણામકરણસ્સ ઉપકારઞ્ઞુતાદસ્સનં. તેન બુદ્ધઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ સઙ્ઘઞ્ચ વન્દિત્વા, ચ-સદ્દેન પુબ્બાચરિયસીહાનઞ્ચ નમો કત્વાતિ યોજના. અથ વા ‘‘વન્દિત્વા’’તિ ચેતોવન્દનં દસ્સેત્વા તતો ‘‘નમો કત્વા’’તિ વાચાવન્દના, ‘‘કતઞ્જલી’’તિ કાયવન્દનાપિ દસ્સિતાતિ યોજેતબ્બં.

ઇદાનિ અભિધાનપ્પયોજનં દસ્સેતું ‘‘પામોક્ખ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ પામોક્ખન્તિ પધાનં. સીલઞ્હિ સબ્બેસં કુસલધમ્માનં પધાનં આદિભાવતો. યથા ચ સત્તાનં ખજ્જભોજ્જલેય્યપેય્યવસેન ચતુબ્બિધોપિ આહારો મુખેન પવિસિત્વા અઙ્ગમઙ્ગાનિ ફરતિ, એવં યોગિનોપિ ચાતુભૂમકં કુસલં સીલમુખેન પવિસિત્વા અત્થસિદ્ધિં સમ્પાદેતિ. તેન વુત્તં ‘‘મુખ’’ન્તિઆદિ. અથ વા મુખન્તિ ઉપાયો, તેન મોક્ખપ્પવેસાય નિબ્બાનસચ્છિકિરિયાય મુખં ઉપાયોતિ અત્થો. મહેસિના યં પાતિમોક્ખં પકાસિતન્તિ સમ્બન્ધો. મહન્તે સીલાદિક્ખન્ધે એસિ ગવેસીતિ મહેસિ.

સૂરતેન નિવાતેનાતિ ‘‘તત્થ કતમં સોરચ્ચં? યો કાયિકો અવીતિક્કમો’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૩૪૯) સૂરતેન, નીચવુત્તિના માનુદ્ધચ્ચવસેન અત્તાનં અનુક્ખિપનભાવેન નિવાતેન. વિનયાચારયુત્તેન ચારિત્તવારિત્તેહિ યુત્તેન. ‘‘સોણત્થેરેન યાચિતો’’તિ અવત્વા ‘‘સૂરતેના’’તિઆદિ કસ્મા વુત્તં, કિં દુસ્સીલેન વા દુટ્ઠેન વા અલજ્જિના વા યાચિતેન વણ્ણના કાતું ન વટ્ટતીતિ ચે? ન ન વટ્ટતિ. થેરસ્સ વચનં પટિક્ખિપિતું ન સક્કા, એવરૂપગુણો થેરોવ, યાચનવસેન કત્તબ્બો આદરેનાતિ દસ્સેતું વુત્તં.

નામેનાતિ અત્તનો ગુણનામેન. સદ્દલક્ખણસુભતો, વિનિચ્છયસુભતો, વિઞ્ઞેય્યસુભતો ચ સુભં.

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિદાનવણ્ણના

‘‘આવિકતા હિસ્સ ફાસુ હોતિ, તત્થાયસ્મન્તે પુચ્છામિ…પે… તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ વત્વા ‘‘ઉદ્દિટ્ઠં ખો આયસ્મન્તો નિદાન’’ન્તિઆદિના નયેન વુત્તં. એત્થેવ યાવતતિયાનુસાવનકથાવસાને અથ ખો ઉદ્દેસકાલે ‘‘આવિકતા હિસ્સ ફાસુ હોતી’’તિ વત્વા ‘‘ઉદ્દિટ્ઠં ખો આયસ્મન્તો નિદાનં. તત્થાયસ્મન્તે પુચ્છામી’’તિઆદિના નયેન આગતં. ઉપોસથક્ખન્ધકેપિ એવમેવ આગતં. તત્થ પુબ્બે વુત્તં પચ્છા આગતસુત્તેન વિરુજ્ઝતિ. તસ્મા યથા ન વિરુજ્ઝતિ, તથા ઉપપરિક્ખિત્વા ગહેતબ્બં. એવં ન વિરુજ્ઝતીતિ એકે. કથં? ‘‘આવિકતા હિસ્સ ફાસુ હોતી’’તિ વત્વા ‘‘ઉદ્દિટ્ઠં ખો આયસ્મન્તો નિદાનં. તત્થાયસ્મન્તે પુચ્છામી’’તિઆદિના સુઉદ્દિટ્ઠં હોતીતિ એતં ઉદ્દેસલક્ખણં ઇધાપિ ખન્ધકેપિ વુત્તત્તા. તસ્મા ‘‘ફાસુ હોતી’’તિ વત્વા ‘‘તત્થાયસ્મન્તે પુચ્છામી’’તિ વુત્તટ્ઠાને અવુત્તમ્પિ આનેત્વા ગહેતબ્બં. કસ્મા? ઇધ નિદાનં ન દસ્સિતં, ઉદ્દેસો ઉદ્દેસકાલે ઉદ્દિસિતબ્બલક્ખણસ્સ તત્થ વુત્તત્તા. અપિચ ‘‘નિદાનુદ્દેસો’’તિ પદં ઉદ્ધરિત્વા નિદાનુદ્દેસં દસ્સેતુકામોપિ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો…પે… આવિકતા હિસ્સ ફાસુ હોતી’’તિ પાઠવસેન આગતં નિદાનં નિટ્ઠાપેત્વા ઉપરિ અટ્ઠકથાવસેન યોજેતબ્બં પાળિં ઇધ યોજેત્વા ‘‘તત્થાયસ્મન્તે પુચ્છામિ…પે… ધારયામી’’તિ નિદાનપાળિં પરિપુણ્ણં કત્વા પુન ‘‘તત્થ નિદાનુદ્દેસો’’તિ ઉદ્ધટપદવસેન સઙ્ખેપતો નિદાનુદ્દેસલક્ખણં દસ્સેતું ‘‘એવમેતં ધારયામી’’તિ વત્વા ‘‘ઉદ્દિટ્ઠં ખો આયસ્મન્તો નિદાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં, તસ્મા એવં ઉપરિ ચ ખન્ધકે ચ, અથ ખો ઉદ્દેસકાલે ‘‘આવિકતા હિસ્સ ફાસુ હોતી’’તિ વત્વા ‘‘ઉદ્દિટ્ઠં ખો આયસ્મન્તો નિદાનં. તત્થાયસ્મન્તે પુચ્છામી’’તિઆદિ નિદાનુદ્દેસોવ દસ્સિતો, ન નિદાનં.

સવનાણત્તિવચનન્તિ એત્થ સઙ્ઘનવકતરેન વત્તું અયુત્તન્તિ ચે? યુત્તમેવ. ‘‘પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન એવં વત્તબ્બ’’ન્તિ ભગવતા વુત્તત્તા ભગવતોવ આણત્તિ, ન ઉદ્દેસકસ્સ. ઇધ નવકતરવસેન વુત્તં. થેરોપિ પન ઉદ્દિસિતું લભતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘થેરાધિકં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ વુત્તં. ઇમિના સુત્તેન નવકતરો ન લભતીતિ ચે? તં દસ્સેતું ‘‘યો તત્થ ભિક્ખૂ’’તિઆદિ વુત્તં.

યથા ચતુવગ્ગેન ઠપેત્વા ઉપસમ્પદાપવારણાઅબ્ભાનાનિ સબ્બં સઙ્ઘકમ્મં કાતું વટ્ટતિ, એવં ‘‘અતિરેકવીસતિવગ્ગેન ઇમં નામ કમ્મં કાતબ્બ’’ન્તિ અવત્વા અતિરેકવચનત્તા અઞ્ઞં અત્થં સૂચેતિ, કિં તન્તિ ‘‘ચતુવગ્ગાદિના’’તિઆદિ. તઞ્હિ તેહિ એવ સિદ્ધં. કથં? ચતુવગ્ગેન ઉપસમ્પદાપવારણા…પે… વીસતિવગ્ગેન ન કિઞ્ચિ સઙ્ઘકમ્મં કાતું ન વટ્ટતીતિ. એત્થ ‘‘દસવગ્ગેન અબ્ભાનકમ્મમત્તં ઠપેત્વા’’તિ વદન્તેન ચતુપઞ્ચવગ્ગેન કરણીયાનિપિ દસવગ્ગેન કાતું અનુઞ્ઞાતાનિ. તસ્મા અતિરેકેન વટ્ટતીતિ દીપિતં, ‘‘ઠપેત્વા’’તિ વચનેન ઊનતરેન ન વટ્ટતીતિ દીપિતમેવ. તસ્મા ન વત્તબ્બં અતિરેકવીસતિવગ્ગોતિ ચે? વત્તબ્બમેવ. ચતુપઞ્ચવગ્ગેન કત્તબ્બં છસત્તઅટ્ઠનવવગ્ગેન કાતબ્બન્તિ ચ, દસવગ્ગેન કાતબ્બં એકાદસદ્વાદસ…પે… એકૂનવીસતિવગ્ગેન કાતબ્બન્તિ ચ દીપિતં. ઊનતરેન ન વટ્ટતીતિ દીપિતં પાકટતો. સબ્બપ્પકારેન પન અતિરેકવીસતિઅનતિરેકવીસતિવગ્ગે વુત્તેપિ દીપિતં હોતીતિ વજિરબુદ્ધિત્થેરેન લિખિતં. ઇતો પટ્ઠાય ‘‘લિખિત’’ન્તિ વુત્તે વજિરબુદ્ધિત્થેરેનાતિ ગહેતબ્બં.

સચે અનુપોસથેપિ વટ્ટેય્ય, ‘‘ઉપોસથં કરેય્યા’’તિ ન વદેય્ય, યસ્મા અનુપોસથે કાતું ન વટ્ટતિ, તસ્મા ‘‘અજ્જુપોસથો’’તિ વત્વા પુન ‘‘ઉપોસથં કરેય્યા’’તિ વુત્તં. ‘‘પચ્છિમકત્તિકપુણ્ણમા એવા’’તિ અવધારણં તતો પરં પવારણાદિવસસ્સ નત્થિતાય કતં. ઉદ્ધં પકતિઉપોસથે વુત્તેન પકતિચારિત્તેન સદ્ધિં ઇદમ્પિ.

‘‘નિમિત્તેન નિમિત્તં સમ્બન્ધિત્વા’’તિ ન વત્તબ્બં ‘‘તિવિધસમ્પત્તિયુત્તા’’તિ વુત્તત્તાતિ ચે? વત્તબ્બમેવ. કસ્મા? તિવિધસમ્પત્તિ નામ નિમિત્તસમ્પત્તિ, પરિસાસમ્પત્તિ, કમ્મવાચાસમ્પત્તીતિઆદિં વત્વા ‘‘નિમિત્તસમ્પત્તિ નામ પબ્બતનિમિત્તં, પાસાણનિમિત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં, ન નિમિત્તેન નિમિત્તસમ્બન્ધનં વુત્તં. અપિચ ‘‘તિવિધસમ્પત્તિયુત્તા’’તિ સમ્પયોગઙ્ગેસુ દસ્સેત્વા પુન તમેવ પહાનઙ્ગેસુ દસ્સેતું ‘‘નિમિત્તેન નિમિત્તં સમ્બન્ધિત્વા’’તિ વુત્તં. નદિસમુદ્દજાતસ્સરેસુ સમ્મતસીમાતો કમ્માનિ ન વિપજ્જન્તિ ઉદકુક્ખેપસીમત્તાતિ ‘‘વિપત્તિસીમાયો નામા’’તિ કસ્મા વુત્તાતિ ચે? સેસલક્ખણાનિ સમ્પાદેત્વા નદિયં સીમાય બદ્ધાય ઉદકપરિયન્તં કત્વા સીમાગતત્તા પુન તં નદિં અન્તો કત્વા તળાકે કતે સચે તસ્સા સીમાય કમ્મં કાતું વટ્ટેય્ય, સીમાતો કમ્માનિ ન વિપજ્જેય્યું. યસ્મા પન એવં કાતું ન વટ્ટતિ, તસ્મા ‘‘ઉદકુક્ખેપસીમત્તા’’તિ વુત્તં અકારણં.

વીસતિવગ્ગકરણીયત્તા સઙ્ઘકમ્મસ્સ કમ્મારહેન સદ્ધિં એકવીસતિ ભિક્ખૂ નિસીદિતું ન સક્કોન્તી’’તિ વુત્તં, સુખનિસજ્જાવસેન નિસીદિતુન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘પરિમણ્ડલાકારેન નિસીદિતુ’’ન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. તિયોજનં અતિક્કમિત્વાતિ મજ્ઝે ઠત્વા દિયડ્ઢં કત્વા તિયોજનં. કોણતો હિ કોણં તિયોજનં અતિક્કામેતિ, આપત્તિઞ્ચ આપજ્જતિ, સીમા ચ અસીમા હોતિ. કિત્તેત્વાતિ નિમિત્તાનિ સમ્પન્નાનિપિ અઞ્ઞમઞ્ઞનામવિપરિયાયેન, અનિમિત્તાનં નામેહિ ચ કિત્તેત્વાતિ અત્થો.

રાસિકતં પંસુપિ રુક્ખેસુ જાતેસુ સુદ્ધપંસુપબ્બતો હોતિ. ગુળપિણ્ડપરિમાણો થૂલતાય, ન તુલગણનાય. ભૂમિયં પતિટ્ઠિતો’’તિ ઇમિના કુટસરાવાદીસુ રોપિતં પટિક્ખિપતિ, તતો અપનેત્વા પન તઙ્ખણમ્પિ ભૂમિયં રોપિતો વટ્ટતિ. નવમૂલસાખાનિગ્ગમનં પન અકારણં. ખન્ધં છિન્દિત્વા રોપિતે પન એતં યુજ્જતિ. સૂચિદણ્ડકપ્પમાણો કનિટ્ઠઙ્ગુલિપરિમાણમત્તો. ‘‘અટ્ઠઙ્ગુલુબ્બેધો’’તિ ઇમિના ઉબ્બેધો પરિચ્છિન્નો હોતિ, ‘‘ગોવિસાણમત્તો’’તિ ઇમિના પરિણાહો. ‘‘એવં સન્તેપિ ગોવિસાણપરિણાહે પરિચ્છેદો નત્થિ, તસ્મા ખુદ્દકોપિ મહન્તોપિ વટ્ટતિ એવાતિ વદન્તિ.

જાતસ્સરે પરિપુણ્ણમેવ ઉદકં નિમિત્તૂપગં દિસ્વા અપરિપુણ્ણં અન્તરા ઠિતિભૂતં ‘‘જાતસ્સરે સમ્મતા’’તિ વુત્તં વિપત્તિં ન આપજ્જતીતિ ‘‘નદિયા સમ્મતા, સમુદ્દે સમ્મતા, જાતસ્સરે સમ્મતા’’તિ એત્થાપિ લોણી ન ગહિતા. બદ્ધસીમં વા નદિસમુદ્દજાતસ્સરે વા અનોક્કમિત્વાતિ એત્થાપિ ‘‘નદિયા વા, ભિક્ખવે, સમુદ્દે વા જાતસ્સરે વા’’તિ (મહાવ. ૧૪૭) એત્થાપિ ન ગહિતા. તસ્મા લોણી ન અબદ્ધસીમાતિ ચે? અબદ્ધસીમાવ. ‘‘યોપિ નદિં વા સમુદ્દં વા ભિન્દિત્વા નિક્ખન્તઉદકેન કતો સોબ્ભો એતં લક્ખણં પાપુણાતિ, અયમ્પિ જાતસ્સરોયેવા’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) વુત્તત્તા જાતસ્સરગ્ગહણેન ગહિતાતિ તત્થ તત્થ અવુત્તા. ‘‘યાવતિકા તસ્મિં ગામખેત્તે’’તિ વુત્તત્તા અઞ્ઞમ્પિ ગામં અન્તો કત્વા સમાનસંવાસકસીમાસમ્મન્નનકાલે તસ્મિં ગામે ભિક્ખૂ આગચ્છન્તુ વા મા વા, વટ્ટતિ. અવિપ્પવાસસીમાસમ્મન્નનકાલે આગન્તબ્બમેવ.

અગમનપથેસૂતિ એત્થ એકદિવસેન ગન્ત્વા પચ્ચાગન્તું અસક્કુણેય્યટ્ઠાનેતિ વદન્તિ, બદ્ધસીમાભાવં પટિક્ખિપિત્વાતિ અત્થો.

‘‘સમન્તા ઉદકુક્ખેપા’’તિ વુત્તત્તા સબ્બદિસાસુ ગહેતબ્બમેવાતિ ચે? યતો લબ્ભતિ, તતો ગહેતબ્બો ‘‘યસ્મિં પદેસે પકતિવીચિયો ઓત્થરિત્વા સણ્ઠહન્તિ, તતો પટ્ઠાય કપ્પિયભૂમિ, તત્થ ઠત્વા ઉપોસથાદિકમ્મં કાતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તત્તા. અનુબન્ધો અડ્ઢમાસો અન્વડ્ઢમાસો, અડ્ઢમાસસ્સ વા અનુ. યો પન કેનચિ અન્તમસો તિરચ્છાનેનપિ ખણિત્વા અકતોતિ અધિપ્પાયો.

‘‘અઞ્ઞં તત્તકંયેવ પરિચ્છેદં અનતિક્કમિત્વા ઠિતોપિ કમ્મં કોપેતી’’તિ વુત્તત્તા અતિક્કમિત્વા ઠિતો ન કોપેતીતિ દીપિતમેવ હોતીતિ ઉપતિસ્સત્થેરો, તં પન ‘‘દ્વિન્નં ઉદકુક્ખેપાનં અન્તરે અઞ્ઞો એકો ઉદકુક્ખેપો ઉપચારત્થાય ઠપેતબ્બો’’તિ વચનેન વિરુજ્ઝતિ. સમન્તપાસાદિકાયઞ્હિ ‘‘અઞ્ઞં તત્તકંયેવા’’તિ પદં નત્થિ. તસ્મા તસ્સાધિપ્પાયો પરિયેસિતબ્બો. અન્તોઉદકુક્ખેપસીમાય ઉપચારત્થાય ઠપિતં ઉદકુક્ખેપપરિચ્છેદં અનતિક્કમિત્વાતિ અત્થો ગહેતબ્બો. થેરેન અઞ્ઞથા પપઞ્ચિત્વા લિખિતં.

‘‘સભાગવત્થુના લહુકાપત્તિ’’ન્તિ વુત્તત્તા સભાગસઙ્ઘાદિસેસં આરોચેતું વટ્ટતીતિ ચે? ન વટ્ટતિ દેસનાગામિનિં સન્ધાય ઇધ વુત્તત્તા. તસ્મા એવ સમુચ્ચયક્ખન્ધકે ‘‘સભાગસઙ્ઘાદિસેસં આપન્નસ્સ પન સન્તિકે આવિકાતું ન વટ્ટતિ. સચે આવિકરોતિ, આપત્તિ આવિકતા હોતિ, દુક્કટા પન ન મુચ્ચતી’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૧૦૨) વુત્તં. યથા સઙ્ઘેન ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો…પે… પટિકરિસ્સતી’’તિ વત્વા ઉપોસથં કાતું લભતિ, એવં તીહિ દ્વીહિપિ અઞ્ઞં સુદ્ધં પસ્સિત્વા ‘‘પટિકરિસ્સામા’’તિ વત્વા ઉપોસથં કાતું વટ્ટતિ. એકેનાપિ ‘‘પરિસુદ્ધં લભિત્વા પટિકરિસ્સામી’’તિ આભોગં કત્વા ઉપોસથં કાતું વટ્ટતીતિ. અટ્ઠકથાયમ્પિ ‘‘સામન્તો ભિક્ખુ એવમસ્સ વચનીયોતિ એત્થ સભાગો એવ વત્તબ્બો. વિસભાગસ્સ હિ વુચ્ચમાને ભણ્ડનકલહસઙ્ઘભેદાદીનિપિ હોન્તિ, તસ્મા તસ્સ અવત્વા ઇતો વુટ્ઠહિત્વા પટિકરિસ્સામી’’તિ આભોગં કત્વા ઉપોસથો કાતબ્બોતિ અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્ત’’ન્તિ વત્વા તસ્સ અપ્પટિક્ખિત્તત્તા વટ્ટતીતિ દીપિતમેવ. ‘‘યદા અઞ્ઞં સુદ્ધં ભિક્ખું અનાપત્તિકં પસ્સિસ્સતિ, તદા તસ્સ સન્તિકે’’તિ વુત્તત્તા લહુકસ્સેવ અનુઞ્ઞાતત્તા સમુચ્ચયક્ખન્ધકે વુત્તત્તા સભાગસઙ્ઘાદિસેસં પન ઞત્તિયા આરોચેત્વા ઉપોસથં કાતું ન વટ્ટતિ.

દેવબ્રહ્મા પન ‘‘તિરચ્છાનગતો’’તિ પદં ઠપેત્વા યેન કેનચિ પદેન અસઙ્ગહિતાપિ ઇમિના સઙ્ગહિતાતિ દસ્સનત્થં ‘‘યસ્સ ઉપસમ્પદા પટિક્ખિત્તા’’તિ વુત્તં.

‘‘ચાતુમાસિનિયં પન પવારિતાનં સન્તિકે અનુપગતેન વા છિન્નવસ્સેન વા વુટ્ઠવસ્સેન વા’’તિ અવત્વા ‘‘અનુપગતેન વા છિન્નવસ્સેન વા’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં. વુટ્ઠવસ્સો પન તસ્મિં કાલે અનુપગતત્તા ‘‘અનુપગતો’’તિ સઙ્ખ્યં ગતોતિ. સબ્બાય વુટ્ઠિતાય સબ્બે વુટ્ઠહિત્વા ગતે સન્નિપાતેતું ન સક્કા, એકચ્ચે સન્નિપાતેત્વા પારિસુદ્ધિં આરોચેતું વટ્ટતીતિ વદન્તિ. કસ્મા? ઞત્તિં ઠપેત્વા કત્તબ્બસઙ્ઘકમ્માભાવા વગ્ગં ન હોતીતિ. પવારણાયપિ એસેવ નયો. અયઞ્હેત્થ વિસેસો – સચે પુરિમિકાય ઉપગતેહિ પચ્છિમિકાય ઉપગતા થોકતરા ચેવ હોન્તિ સમસમા ચ, સઙ્ઘપવારણાય ચ ગણં પૂરેન્તિ, સઙ્ઘપવારણાવસેન ઞત્તિ ઠપેતબ્બાતિ. ‘‘એકોવ ભિક્ખુ હોતિ…પે… અઞ્ઞેસં અનાગતભાવં ઞત્વા’’તિ વુત્તત્તા અધિટ્ઠાનુપોસથં સીમં પવિસિત્વા કાતું ન સક્કાતિ વદન્તિ.

‘‘કિં સઙ્ઘસ્સ પુબ્બકિચ્ચ’’ન્તિ ઇદં ન ઞત્તિં ઠપેત્વા વત્તબ્બં. તઞ્હિ ઞત્તિતો પુરેતરમેવ કરીયતિ. તસ્મા ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, કિં સઙ્ઘસ્સ પુબ્બકિચ્ચં, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લ’’ન્તિ વત્તબ્બં સિયાતિ. તથાપિ ન વત્તબ્બં. ન હિ તં ઞત્તિયા અન્તો કરીયતીતિ. એવં સન્તે નેતં વત્તબ્બન્તિ આપજ્જતિ પયોજનાભાવાતિ ચે? ન, યથાગતટ્ઠાને એવ વત્તબ્બતો, પરપદાપેક્ખતાયાતિ વુત્તં હોતિ. ઇદં પુબ્બકિચ્ચં અકત્વા ઉપોસથકમ્મં કરોન્તો સઙ્ઘો, પુગ્ગલો વા ઠપનક્ખેત્તાતિક્કમે આપજ્જતિ. તસ્મિઞ્હિ ખેત્તે અતિક્કન્તે સમ્મજ્જનાદિકરણે આપત્તિમોક્ખો ન હોતિ ઉપોસથકમ્મતો પુબ્બે કત્તબ્બકમ્માકરણપચ્ચયત્તા તસ્સા આપત્તિયા. ન સા કમ્મપરિયોસાનાપેક્ખા એત્થાગતસમ્પજાનમુસાવાદાપત્તિ વિય, તસ્મા પાતિમોક્ખુદ્દેસકો ભિક્ખુ ‘‘પારિસુદ્ધિં આયસ્મન્તો આરોચેથા’’તિ વત્તુકામો પઠમમેવ પારિસુદ્ધાપારિસુદ્ધિપચ્ચયં પુબ્બકિચ્ચં સરાપેતિ. તઞ્હિ કતં પારિસુદ્ધિપચ્ચયો હોતિ, અકતં અપારિસુદ્ધિપચ્ચયો. તેનેવ ઉભયાપેક્ખાધિપ્પાયેન કતં, ન કતન્તિ અવત્વા ‘‘કિં સઙ્ઘસ્સ પુબ્બકિચ્ચ’’મિચ્ચેવાહ. તત્થ અકતપક્ખે તાવ પારિસુદ્ધિઆરોચનક્કમનિદસ્સનત્થં પરતો ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તિ, સો આવિકરેય્યા’’તિ ચ, કતપક્ખે ‘‘અસન્તિયા આપત્તિયા તુણ્હી ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચ વક્ખતિ.

‘‘સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન ચતૂહિ ભિક્ખૂહિ સન્નિપતિત્વા’’તિ ચ, ‘‘ઉપોસથકરણત્થં સન્નિપતિતે સઙ્ઘે બહિ…પે… અદેન્તેન છન્દો દાતબ્બો’’તિ ચ વદન્તિ. અસન્નિપતિતેપિ પન વટ્ટતિ. ઇદઞ્હિ છન્દદાનસમયદસ્સનત્થં વુત્તં. ઉપોસથકરણત્થં સન્નિપતિતે સઙ્ઘે બહિ ઉપોસથં કત્વા આગતસ્સ કત્તબ્બાકારદસ્સનત્થઞ્ચ વુત્તં. પધાનઘરવાસિનો પધાનઘરં પવિસિતુકામા અત્તનો સભાગભિક્ખૂનં છન્દં દત્વા સચે સઙ્ઘો સન્નિપતતિ, ‘‘મય્હં છન્દો આરોચેતબ્બો’’તિ વત્વા પધાનઘરં પવિસન્તિ. અયં સીહળદીપે પયોગો. આરોચેન્તેન પન સન્નિપતિતે આરોચેતબ્બં. પઞ્ચસુ ભિક્ખૂસુ એકસ્મિં વિહારે વસન્તેસુ એકસ્સ છન્દપારિસુદ્ધિં આહરિત્વા ચતુન્નં પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતું અનુઞ્ઞાતત્તા સન્નિપતિતે છન્દો ગહેતબ્બો આરોચેતબ્બોતિ વચનં નિરત્થકં વિય. ‘‘થેય્યસંવાસકો પટિજાનાતીતિ (મહાવ. ૧૬૫) વચનતો સામણેરેન આહટાપિ વટ્ટતિ. કમ્મં ન કોપેતી’’તિ ચ, ‘‘સચે પુબ્બે છન્દં દત્વા બહિસીમાગતો પુન પવિસતિ, પચ્છા છન્દગ્ગહણકિચ્ચં નત્થિ, તસ્સ પયોગો સીમાસમ્મુતિવસેન વેદિતબ્બો’’તિ ચ ‘‘છન્દદાને તિક્ખત્તું વચને ઇદં પયોજનં – પઠમં સમગ્ગભાવં, દુતિયં પચ્છા વિધાતબ્બભાવં, તતિયં છન્દહારકસ્સ દુક્કટમોચનં દીપેતી’’તિ (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૧૬૪) ચ લિખિતં. બિળાલસઙ્ખલિકાબદ્ધાવ હોતિ અન્તોગેહે એવ સમ્પયોજનત્તા, યથા સા ન કત્થચિ ગચ્છતિ, તથા સાપિ ન કત્થચિ ગચ્છતીતિ અધિપ્પાયો. ઇતરથા વિસેસનં નિરત્થકં હોતીતિ આચરિયેન ગહિતં.

‘‘ન હિ તં અકત્વા ઉપોસથં કાતું વટ્ટતી’’તિ પુબ્બે દસ્સિતત્તા ‘‘ઇદમ્પિ હિ ઉભય’’ન્તિ કસ્મા વુત્તન્તિ ચે? સેસાનિ થેરેન આણત્તેન કાતબ્બાનિ દસ્સિતાનિ, ઇમે પન દ્વે થેરેન વા પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન વા ઞત્તિટ્ઠપનકેન વા યેન વા તેન વા કાતબ્બાનીતિ ચ, સમ્મજ્જનાદીનિ તત્થ તત્થ તાદિસાનિ પયોજનાનિ નિપ્ફાદેન્તિ, ઇમે પન દ્વે તત્થ તત્થ ન કિઞ્ચિ કમ્મં સાધેન્તિ, તસ્મા ‘‘કિં ઇમિના’’તિ અવત્વા કાતબ્બમેવાતિ દસ્સેતુઞ્ચ ‘‘ઇદમ્પિ હિ ઉભય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ‘‘આયસ્મન્તાનં પાદે વન્દતી’’તિ ગણવસેન વત્વા પુગ્ગલવસેન ન વુત્તં તેન આરોચેતબ્બસ્સ અઞ્ઞસ્સ અભાવા.

સઙ્ઘસ્સ ઉદ્દિટ્ઠં હોતીતિ સઙ્ઘેન ઉદ્દિટ્ઠં હોતીતિ અત્થો. સમગ્ગસ્સ હિ સઙ્ઘસ્સાતિ એત્થ સમગ્ગભાવસ્સ કાયસામગ્ગિકારણત્તા નત્થિ દોસોતિ ચે? તં ન, ઉદ્દેસેપિ સવનેપિ સમગ્ગભાવસ્સ ઇચ્છિતબ્બત્તા. ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે’’તિ હિ ઇમિના ચિત્તસામગ્ગિં દીપેતિ સવને સબ્બેહિ એકીભૂતભાવતો.

સઞ્ચિચ્ચ આપત્તિં આપજ્જતીતિ એત્થ અનાદરિયવસેન આપજ્જન્તો એવ અલજ્જી હોતિ, ન ઇતરોતિ. આપત્તિં પરિગૂહતીતિ એત્થ લજ્જાય પરિગૂહન્તો અલજ્જી ન હોતિ, ‘કિં ઇમિના’તિ અનાદરિયવસેન પરિગૂહન્તો હોતી’’તિ ચ લિખિતં.

‘‘સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાન’’ન્તિ ન વત્તબ્બં, ‘‘છન્ન’’ન્તિ વત્તબ્બન્તિ ચે? સત્તન્નમેવાતિ વત્તબ્બં. પારાજિકાપત્તિં આપન્નો હિ સચે અત્તનો સાપત્તિકભાવં પકાસેતિ, સઙ્ઘસ્સ ચ ઉપોસથો સમ્પજ્જતિ, તસ્સ ચ ગિહિભાવેન વા સામણેરભાવેન વા સુદ્ધિ હોતીતિ.

એકચ્ચે આચરિયા નામ ધમ્મભારિકો કિર આચરિયો. કસ્મા એવં વુત્તન્તિ ચે? યાવતતિયાનુસાવના નામ તિક્ખત્તું વચનં. તથા પાઠે અનાગતત્તા કેવલં ‘‘યાવતતિયં અનુસાવિત’’ન્તિ પદમેવ દિસ્વા ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તિ, સો આવિકરેય્યા’’તિ ઇદં ‘‘સચે આપત્તિં આપન્ના, આવિકરોથા’’તિ ઇમમત્થં દીપેતિ. ‘‘અસન્તિયા આપત્તિયા તુણ્હી ભવિતબ્બ’’ન્તિ ઇદમ્પિ તમેવત્થં દીપેતિ. ‘‘તુણ્હીભાવેન ખો પનાયસ્મન્તે પરિસુદ્ધાતિ વેદિસ્સામી’’તિ ઇદમ્પિ તમેવાતિ એવમત્થં ગહેત્વા વુત્તં કિર.

અપરેતિ અત્થદસ્સિત્થેરો કિર. એતં સન્ધાયાતિ એત્થ ‘‘સકિમ્પિ અનુસાવિત’’ન્તિ પદસ્સ વચનેન તિક્ખત્તું અનુસાવના કાતબ્બાતિ એત્તકમેવ દીપિતં વિય દિસ્સતિ.

ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તન્તિ કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘અયમેત્થ આચરિયપરમ્પરાભતો વિનિચ્છયો’’તિ વુત્તં.

‘‘સરમાનેના’’તિ ઇમિના સમ્પજાનમુસાવાદસ્સ સચિત્તકત્તં દસ્સેતિ. સઙ્ઘમજ્ઝે વાતિઆદિ લક્ખણવચનં કિર. સઙ્ઘુપોસથકરણત્થં સઙ્ઘમજ્ઝે ચે નિસિન્નો, તસ્મિં સઙ્ઘમજ્ઝે આવિકાતબ્બા. ગણુપોસથકરણત્થઞ્ચે ગણમજ્ઝે નિસિન્નો, તસ્મિં ગણમજ્ઝે. એકસ્સેવ સન્તિકે ચે પારિસુદ્ધિઉપોસથં કત્તુકામો, તસ્મિં એકપુગ્ગલે આવિકાતબ્બાતિ, એતેન ન કેવલં સઙ્ઘમજ્ઝે એવાયં મુસાવાદો સમ્ભવતિ, અથ ખો એત્થ વુત્તલક્ખણેન અસતિપિ ‘‘પારિસુદ્ધિં આયસ્મન્તો આરોચેથા’’તિઆદિવિધાને ગણુપોસથેપિ સાપત્તિકો હુત્વા ઉપોસથં કત્તુકામો અનારોચેત્વા તુણ્હીભૂતોવ ચે કરોતિ, અયં સમ્પજાનમુસાવાદાપત્તિં આપજ્જતીતિ ઇમસ્સત્થસ્સ આવિકરણતો લક્ખણવચનં કિરેતન્તિ વુત્તન્તિ તક્કિકા. અઞ્ઞથા ‘‘ગણમજ્ઝે વા’’તિ ન વત્તબ્બન્તિ તેસં અધિપ્પાયો. આરોચનાધિપ્પાયવસેન વુત્તન્તિ આચરિયસ્સ તક્કો. આરોચેન્તો હિ ‘‘સઙ્ઘસ્સ આરોચેમી’’તિ અધિપ્પાયેન આવિકરોન્તો સઙ્ઘમજ્ઝે આવિકરોતિ નામ, ઉભતોપસ્સે નિસિન્નાનં આરોચેન્તો ગણમજ્ઝે આવિકરોતિ નામ, ‘‘એકસ્સેવ આરોચેસ્સામી’’તિ અધિપ્પાયેન આવિકરોન્તો એકપુગ્ગલે આવિકરોતિ નામ. સચેપિ વેમતિકો હોતિ…પે… પટિકરિસ્સામીતિ એવં કતે યાવ વેમતિકો હોતિ, તાવ સભાગાપત્તિં પટિગ્ગહેતું લભતિ, અઞ્ઞેસઞ્ચ કમ્માનં પરિસુદ્ધો નામ હોતિ. પુન નિબ્બેમતિકો હુત્વા દેસેતબ્બં વા ન વાતિ નેવ પાળિયં, ન અટ્ઠકથાયં અત્થિ, દેસિતે પન દોસો નત્થિ. તથા ઇતો વુટ્ઠહિત્વા તં આપત્તિં પટિકરિસ્સામીતિ એત્થ ચ સકલસઙ્ઘે સભાગાપત્તિં આપન્ને, વેમતિકે ચાતિ લિખિતં (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૧૬૯-૧૭૦).

નિદાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પારાજિકકણ્ડં

૧. પઠમપારાજિકવણ્ણના

ઇધ પન ઠત્વા સિક્ખાપદાનં કમભેદો પકાસેતબ્બો. કથં – સબ્બસિક્ખાપદાનં યથાસમ્ભવં દેસનાક્કમો, પહાનક્કમો, પટિપત્તિક્કમો, ઉપ્પત્તિક્કમોતિ ચતુબ્બિધો કમો લબ્ભતિ. તત્થ ભગવતા રાજગહે ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખુદ્દેસં અનુજાનન્તેન પાતિમોક્ખુદ્દેસસ્સ યો દેસનાક્કમો અનુઞ્ઞાતો, તં દેસનાક્કમં અનુક્કમન્તોવ મહાકસ્સપો પઠમં પારાજિકુદ્દેસં પુચ્છિ, તદનન્તરં સઙ્ઘાદિસેસુદ્દેસં, તદનન્તરં અનિયતુદ્દેસં, તદનન્તરં વિત્થારુદ્દેસં. તદનન્તરં ભિક્ખુનિવિભઙ્ગઞ્ચ તેનેવ અનુક્કમેન પુચ્છિ. તતો પરં તયો આપત્તિક્ખન્ધે સઙ્ગહેતું વિના ગણનપરિચ્છેદેન સેખિયધમ્મે પુચ્છિ. આપત્તિક્ખન્ધે સભાગતો પટ્ઠાય પુચ્છન્તો વીસતિખન્ધકે પુચ્છિ. નિદાનુદ્દેસન્તોગધાનં વા સરૂપેન અનુદ્દિટ્ઠાનં પુચ્છનત્થં ખન્ધકે પુચ્છિ. એતેન ખન્ધકે પઞ્ઞત્તા થુલ્લચ્ચયાપિ સઙ્ગહિતા હોન્તિ. પુચ્છિતાનુક્કમેનેવ આયસ્મા ઉપાલિત્થેરો બ્યાકાસિ. અયમેત્થ દેસનાક્કમો. ઉભતોવિભઙ્ગખન્ધકતો પન ઉચ્ચિનિત્વા તદા પરિવારો વિસું પાળિ કતો, ઇમમેવ વચનં સન્ધાય અટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘એતેનેવ ઉપાયેન ખન્ધકં પરિવારેપિ આરોપયિંસૂ’’તિઆદિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગઈતિકથા). અપિચ પાળિયં ‘‘એતેનેવ ઉપાયેન ઉભતોવિભઙ્ગે પુચ્છિ. પુટ્ઠો પુટ્ઠો આયસ્મા ઉપાલિ વિસ્સજ્જેસી’’તિ (ચૂળવ. ૪૩૯) એત્તકમેવ વુત્તં. તસ્મા થેરો ઉભતોવિભઙ્ગે એવ પુચ્છિ. વિસ્સજ્જન્તો પન આયસ્મા ઉપાલિ નિરવસેસં દસ્સેન્તો ખન્ધકપરિવારે અન્તો કત્વા દેસેસિ. ગણસજ્ઝાયકાલે પન તદા ખન્ધકપરિવારા વિસું પાળિ કતાતિ અયમેત્થ દેસનાક્કમો.

યદિ એવં નિદાનુદ્દેસો પઠમદેસનાતિ ચે? ન, ઉપોસથક્ખન્ધકે (મહાવ. ૧૩૩) ‘‘યાનિ મયા ભિક્ખૂનં સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞત્તાનિ, તાનિ નેસં પાતિમોક્ખુદ્દેસં અનુજાનેય્ય’’ન્તિ વચનતો, ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તી’’તિ (મહાવ. ૧૩૪) વચનતો ચ. અકુસલાબ્યાકતાનં આપત્તીનં દિટ્ઠધમ્મસમ્પરાયિકાસવટ્ઠાનિયત્તા યથાભૂતં સીલસંવરકેન પરિવજ્જનેન પહાતબ્બત્તા પહાનક્કમોપેત્થ સમ્ભવતિ ‘‘તાવદેવ ચત્તારિ અકરણીયાનિ આચિક્ખિતબ્બાની’’તિ વચનતો. તથા ‘‘સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂ’’તિ (મ. નિ. ૩.૭૫; વિભ. ૫૦૮) વચનતો યથાભૂતં આચિક્ખનસિક્ખનેન પટિપત્તિક્કમોપિ સમ્ભવતિ. યથુદ્દેસક્કમં પરિયાપુણિતબ્બપરિયત્તિઅત્થેનાપિ પટિપત્તિક્કમો, એવમિમેહિ તીહિ કમેહિ દેસેતબ્બાનમેતેસં સિક્ખાપદાનં યથાસમ્ભવં ઉપ્પત્તિક્કમો સમ્ભવતિ. તથા હિ યં યં સાધારણં, તં તં ભિક્ખું આરબ્ભ ઉપ્પન્ને એવ વત્થુસ્મિં ‘‘યા પન ભિક્ખુની છન્દસો મેથુનં ધમ્મ’’ન્તિઆદિના નયેન ભિક્ખુનીનમ્પિ પઞ્ઞત્તં. યતો ભિક્ખુનીનં તં અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ ન સિયા, તતો અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ તસ્મિં નત્થીતિ (પરિ. ૨૦૧-૨૦૨) પરિવારવચનં ન વિરુજ્ઝતિ. એત્તાવતા પુરિમેન કમત્તયેન યં પઠમં દેસેતબ્બં, તં પારાજિકુદ્દેસે પઠમુપ્પન્નત્તા મેથુનધમ્મપારાજિકં સબ્બપઠમં દેસેતુકામો આયસ્મા ઉપાલિત્થેરો ‘‘તત્ર સુદં ભગવા વેસાલિયં વિહરતી’’તિ (પારા. ૨૩) વેસાલિયમેવ પાપેત્વા ઠપેસિ.

ઇદાનિ સબ્બેસં સિક્ખાપદાનં પઞ્ઞાપનવિધાનં વેદિતબ્બં. કથં? ‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથા’’તિ (પારા. ૩૯, ૪૩) એવં સઉદ્દેસઅનુદ્દેસભેદતો દુવિધં. તત્થ પાતિમોક્ખે સરૂપતો આગતા પઞ્ચ આપત્તિક્ખન્ધા સઉદ્દેસપઞ્ઞત્તિ નામ. સાપિ દ્વિધા સપુગ્ગલાપુગ્ગલનિદ્દેસભેદતો. તત્થ યસ્સા પઞ્ઞત્તિયા અન્તો આપત્તિયા સહ, વિના વા પુગ્ગલો દસ્સિતો, સા સપુગ્ગલનિદ્દેસા. ઇતરા અપુગ્ગલનિદ્દેસા.

તત્થ સપુગ્ગલનિદ્દેસા દ્વિધા અદસ્સિતદસ્સિતાપત્તિભેદતો. તત્થ અદસ્સિતાપત્તિકા નામ અટ્ઠ પારાજિકા ધમ્મા વેદિતબ્બા. ‘‘પારાજિકો હોતિ અસંવાસો’’તિ (પારા. ૩૯, ૪૪, ૮૯, ૯૧, ૧૬૭, ૧૭૧, ૧૯૫, ૧૯૭) હિ પુગ્ગલોવ તત્થ દસ્સિતો, નાપત્તિ. દસ્સિતાપત્તિકા નામ ભિક્ખુનિપાતિમોક્ખે આગતા સત્તરસ સઙ્ઘાદિસેસા ધમ્મા. ‘‘અયમ્પિ ભિક્ખુની પઠમાપત્તિકં ધમ્મં આપન્ના નિસ્સારણીયં સઙ્ઘાદિસેસ’’ન્તિ (પાચિ. ૬૮૩, ૬૮૭) હિ તત્થ આપત્તિ દસ્સિતા સદ્ધિં પુગ્ગલેન.

તથા અપુગ્ગલનિદ્દેસાપિ અદસ્સિતદસ્સિતાપત્તિભેદતો દ્વિધા. તત્થ અદસ્સિતાપત્તિકા નામ સેખિયા ધમ્મા. વુત્તાવસેસા દસ્સિતાપત્તિકાતિ વેદિતબ્બા.

સાપિ દ્વિધા અનિદ્દિટ્ઠકારકનિદ્દિટ્ઠકારકભેદતો. તત્થ અનિદ્દિટ્ઠકારકા નામ સુક્કવિસટ્ઠિમુસાવાદોમસવાદપેસુઞ્ઞભૂતગામઅઞ્ઞવાદકઉજ્ઝાપનકગણભોજનપરમ્પરભોજનસુરામેરયઅઙ્ગુલિપતોદકહસધમ્મઅનાદરિયતલઘાતકજતુમટ્ઠકસિક્ખાપદાનં વસેન પઞ્ચદસવિધા હોન્તિ. તત્થ નિદ્દિટ્ઠકારકે મિસ્સામિસ્સભેદો વેદિતબ્બો – તત્થ ઉપયોગભુમ્મવિભત્તિયો એકંસેન મિસ્સા. અવસેસા મિસ્સા ચ અમિસ્સા ચ. સેય્યથિદં – પચ્ચત્તં તાવ દ્વીસુ અનિયતેસુ ઉપયોગેન મિસ્સં, દ્વાદસસુ પાટિદેસનીયેસુ કરણેન મિસ્સં, ઊનપઞ્ચબન્ધનપત્તસિક્ખાપદેસુ સામિકરણેહિ, ઊનવીસતિવસ્સે ભુમ્મેન, મોહનકે ઉપયોગસામિભુમ્મેહિ. યસ્મા ‘‘વિવણ્ણક’’ન્તિ ભાવો અધિપ્પેતો, ન કત્તા, તસ્મા વિવણ્ણકસિક્ખાપદં યદા ન સમ્ભવતિ, એવં પચ્ચત્તં પઞ્ચવિધં મિસ્સં હોતિ. સેસેસુ પઠમાનિયતં ઠપેત્વા આદિમ્હિ ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિ એવમાગતં પચ્ચત્તં વા, દુતિયાનિયતં ઠપેત્વા પણીતભોજનસમણુદ્દેસતતિયચતુત્થપાટિદેસનીયસિક્ખાપદેસુ મજ્ઝે ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિ એવમાગતં પચ્ચત્તં વા, દુબ્બચકુલદૂસકસંસટ્ઠસિક્ખાપદેસુ આદિમ્હિ કેવલં ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ આગતં પચ્ચત્તં વા, ભેદાનુવત્તકસિક્ખાપદે મજ્ઝે આગતં પચ્ચત્તં વા અઞ્ઞાય વિભત્તિયા અમિસ્સમેવ હોતિ. તત્થ ભેદાનુવત્તકતુવટ્ટનદ્વયસંસટ્ઠદુતિયપાટિદેસનીયસિક્ખાપદેસુ બહુવચનં, ઇતરત્થ સબ્બત્થ એકવચનમેવાતિ વેદિતબ્બં.

તથા ઉપયોગો દ્વીસુ વિકપ્પનસિક્ખાપદેસુ, તન્તવાયસિક્ખાપદે ચ પચ્ચત્તેન મિસ્સો, અભિહટસિક્ખાપદે કરણેન, રાજસિક્ખાપદે કરણસામિપચ્ચત્તેહીતિ ઉપયોગો તિધા મિસ્સો હોતિ. કરણઞ્ચ કુટિકારમહલ્લકદુતિયકથિનદ્વેભાગનિસીદનસન્થતદુબ્બણ્ણકરણસિક્ખાપદેસુ છસુ પચ્ચત્તેન મિસ્સં, પઠમતતિયકથિનઅટ્ઠઙ્ગુલપાદકનિસીદનકણ્ડુપ્પટિચ્છાદિકવસ્સિકસાટિકઉદકસાટિકદ્વેધમ્મપચ્ચાસીસનસિક્ખાપદેસુ અટ્ઠસુ સામિના મિસ્સન્તિ કરણં દ્વિધા મિસ્સં હોતિ. અવસેસેસુ છબ્બસ્સવસ્સિકસાટિકદ્વત્તિચ્છદનાવસથપિણ્ડમહાનામગરુલહુપાવુરણસિક્ખાપદેસુ સત્તસુ કરણવિભત્તિ અઞ્ઞવિભત્તિયા અમિસ્સા, અચ્ચેકએળકલોમસિક્ખાપદેસુ સામિવિભત્તિ કરણવિભત્તિયા મિસ્સા. અતિરેકપત્તભેસજ્જસિક્ખાપદેસુ અગ્ગહિતગ્ગહણેન સામિવિભત્તિ અમિસ્સાવ હોતીતિ વેદિતબ્બા. એવં તાવ નિદ્દિટ્ઠકારકેસુ સિક્ખાપદેસુ –

પઞ્ચધા ચ તિધા ચેવ, દ્વિધા ચેપિ તથેકધા;

ભિન્ના વિભત્તિયો પઞ્ચ, સબ્બેકાદસધા સિયું.

એવં તાવ યથાવુત્તેસુ સઉદ્દેસપઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતેસુ સિક્ખાપદેસુ અગ્ગહિતગ્ગહણેન પઞ્ઞાસુત્તરેસુ તિસતેસુ નવુતિઅનિદ્દિટ્ઠકારકે વજ્જેત્વા નિદ્દિટ્ઠકારકાનિ અતિરેકસટ્ઠિદ્વિસતાનિ હોન્તિ. તેસુ પચ્ચત્તકરણાનિ તિંસુત્તરાનિ દ્વિસતાનિ હોન્તિ. તેસુ અમિસ્સપચ્ચત્તકરણાનિ દ્વાદસુત્તરાનિ દ્વિસતાનિ, મિસ્સપચ્ચત્તકરણાનિ અટ્ઠારસ હોન્તિ. અવસેસેસુ તિંસતિયા સિક્ખાપદેસુ મિસ્સોપયોગકરણાનિ પઞ્ચ હોન્તિ, મિસ્સકરણાનિ ચુદ્દસ, અમિસ્સાનિ સત્ત, મિસ્સામિસ્સકરણાનિ દ્વે, અમિસ્સાનિ દ્વેતિ સબ્બેસુપિ નિદ્દિટ્ઠકારકેસુ ભેદાનુવત્તકદુબ્બચકુલદૂસકપઠમદુતિયતતિયકથિનઅભિહટકુટિકારમહલ્લકવિકપ્પનદ્વયદ્વેભાગછબ્બસ્સનિસીદનસન્થતએળકલોમાતિરેકપત્તભેસજ્જવસ્સિકસાટિકતન્તવાયઅચ્ચેકછારત્તદ્વ પઞ્ચત્તિંસેસુ ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિ નત્થિ. દુતિયાનિયતપણીતભોજનસમણુદ્દેસતતિયચતુત્થપાટિદેસનીયેસુ મજ્ઝે અત્થિ.

એત્તાવતા સઉદ્દેસાનુદ્દેસદુકં, સપુગ્ગલાપુગ્ગલનિદ્દેસદુકં, પચ્ચેકદસ્સિતાપત્તિદુકદ્વયં, અનિદ્દિટ્ઠકારકદુકં, તત્થ નિદ્દિટ્ઠકારકેસુ પચ્ચત્તભુમ્મદુકં, સયોપનાયોપનદુકં, અયોપનમજ્ઝેયોપનદુકં, એકાનેકવચનદુકન્તિ નવ દુકાનિ દસ્સિતાનિ હોન્તિ. વિસેસકારણં તસ્મિં તસ્મિં સિક્ખાપદે સમ્પત્તે આવિભવિસ્સતિ. એવં તાવ સઉદ્દેસપઞ્ઞત્તિં ઞત્વા સેસવિનયપિટકે યા કાચિ પઞ્ઞત્તિ અનુદ્દેસપઞ્ઞત્તીતિ વેદિતબ્બા. સા પદભાજનન્તરાપત્તિવિનીતવત્થુપટિક્ખેપપઞ્ઞત્તિઅવુત્તસિદ્ધિસિક્ખાપદવસેન છબ્બિધા હોતિ.

તત્થ ‘‘યેભુય્યેન ખયિતે આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ (પરિ. ૧૫૭-૧૫૮), વટ્ટકતે મુખે અચ્છુપન્તસ્સ આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૭૩) એવમાદિકા પદભાજને સન્દિસ્સમાનાપત્તિ પદભાજનસિક્ખાપદં નામ. ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે, સબ્બમત્તિકામયા કુટિ કાતબ્બા, યો કરેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિઆદિ (પારા. ૮૫) અન્તરાપત્તિસિક્ખાપદં નામ. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દિવાપટિસલ્લીયન્તેન દ્વારં સંવરિત્વા પટિસલ્લીયિતુ’’ન્તિ (પારા. ૭૭) એવમાદિ વિનીતવત્થુસિક્ખાપદં નામ. ‘‘સઙ્ઘભેદકો, ભિક્ખવે, અનુપસમ્પન્નો ન ઉપસમ્પાદેતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૧૧૫) એવમાદિ પટિક્ખેપસિક્ખાપદં નામ.

યસ્મા પન તેન તેન પટિક્ખેપેન ‘‘યો પન ભિક્ખુ સમગ્ગં સઙ્ઘં અધમ્મસઞ્ઞી ભિન્દેય્ય, પારાજિકો હોતિ અસંવાસો. યો પન ભિક્ખુ દુટ્ઠચિત્તો ભગવતો જીવમાનકસરીરે લોહિતં ઉપ્પાદેય્ય, પારાજિકો હોતિ અસંવાસો’’તિ સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞત્તાનિ હોન્તિ. યાનિ સન્ધાય ‘‘એકસ્સ છેજ્જકા હોતિ, ચતુન્નં થુલ્લચ્ચયં, ચતુન્નઞ્ચેવ અનાપત્તિ, સબ્બેસં એકવત્થુકા’’તિ વુત્તં. ‘‘અત્થાપત્તિ તિટ્ઠન્તે ભગવતિ આપજ્જતિ, નો પરિનિબ્બુતે’’તિ (પરિ. ૩૨૩) ચ વુત્તં. તેન ન કેવલં ‘‘ન, ભિક્ખવે, જાનં સઙ્ઘભેદકો અનુપસમ્પન્નો ઉપસમ્પાદેતબ્બો…પે… આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ ઇદમેવ સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં હોતિ સાધકં હોતિ. ‘‘પણ્ડકો, ભિક્ખવે, અનુપસમ્પન્નો ન ઉપસમ્પાદેતબ્બો, ઉપસમ્પન્નો નાસેતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૧૦૯) એવમાદીસુ પન ઉપજ્ઝાયાદીનં દુક્કટમેવ પઞ્ઞત્તં, ન પણ્ડકાદીનં પારાજિકાપત્તિ. ન હિ તેસં ભિક્ખુભાવો અત્થિ. યતો સિયા પારાજિકાપત્તિ. તથા ‘‘ન અચ્છિન્ને થેવે પક્કમિતબ્બ’’ન્તિ (મહાવ. ૬૬, ૬૭, ૭૮, ૭૯) એવમાદિકઞ્ચ પટિક્ખેપસિક્ખાપદમેવ નામ.

ખન્ધકેસુ પઞ્ઞત્તદુક્કટથુલ્લચ્ચયાનિ પઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદં નામ. ‘‘તેન હિ, સારિપુત્ત, ભેદાનુવત્તકે થુલ્લચ્ચયં દેસાપેહી’’તિ (ચૂળવ. ૩૪૫) વુત્તં, થુલ્લચ્ચયમ્પિ તત્થેવ સમોધાનં ગચ્છતિ. ઇદં તેસં વિભત્તિકમ્મક્ખણે અપઞ્ઞત્તત્તા અવિજ્જમાનમ્પિ ભગવતો વચનેન વિસુદ્ધક્ખણેપિ વિજ્જમાનં જાતન્તિ એકે. ‘‘ભેદાનુવત્તકે દેસાપેહી’’તિ વચનતો સેસભેદાનુવત્તકાનં ‘‘યો પન ભિક્ખુ જાનં સઙ્ઘભેદકાનં અનુવત્તેય્ય, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં હોતીતિ વેદિતબ્બં. તથા સબ્બાનિ ખન્ધકવત્તાનિ, વિનયકમ્માનિ ચ તત્થેવ સમોધાનં ગચ્છન્તિ. યથાહ ‘‘પઞ્ઞત્તે તં ઉપાલિ મયા આગન્તુકાનં ભિક્ખૂનં આગન્તુકવત્તં…પે… એવં સુપઞ્ઞત્તે ખો મયા ઉપાલિ સિક્ખાપદે’’તિઆદિ. ‘‘યા પન ભિક્ખુની નચ્ચં વા ગીતં વા વાદિતં વા દસ્સનાય ગચ્છેય્ય, પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૮૩૪) ઇમિના સુત્તેન ભિક્ખુની નચ્ચેય્ય વા ગાયેય્ય વા વાદેય્ય વા, પાચિત્તિયન્તિ એવમાદિકં યં કિઞ્ચિ અટ્ઠકથાય દિસ્સમાનં આપત્તિજાતં વિનયકમ્મં વા અવુત્તસિદ્ધિસિક્ખાપદં નામ. છબ્બિધમ્પેતં છહિ આકારેહિ ઉદ્દેસારહં ન હોતીતિ અનુદ્દેસસિક્ખાપદં નામાતિ વેદિતબ્બં. સેય્યથિદં – પઞ્ચહિ ઉદ્દેસેહિ યથાસમ્ભવં વિસભાગત્તા થુલ્લચ્ચયદુબ્ભાસિતાનં સભાગવત્થુકમ્પિ દુક્કટથુલ્લચ્ચયદ્વયં અસભાગાપત્તિકત્તા અન્તરાપત્તિપઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદાનં, નાનાવત્થુકાપત્તિકત્તા પટિક્ખેપસિક્ખાપદાનં, કેસઞ્ચિ વિનીતવત્થુપઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદાનઞ્ચ અદસ્સિતાપત્તિકત્તા, અદસ્સિતવત્થુકત્તા ભેદાનુવત્તકથુલ્લચ્ચયસ્સ, અદસ્સિતાપત્તિવત્થુકત્તા અવુત્તસિદ્ધિસિક્ખાપદાનન્તિ. એત્તાવતા ‘‘દુવિધં સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનં સઉદ્દેસાનુદ્દેસભેદતો’’તિ યં વુત્તં, તં સમાસતો પકાસિતં હોતિ.

પઞ્ઞત્તિયં તાવ –

‘‘કારકો ઇધ નિદ્દિટ્ઠો, અપેક્ખાય અભાવતો;

પુબ્બે વત્તબ્બવિધાના-ભાવતો ચ આદિતો યોપનેન સહા’’તિ. –

અયં નયો વેદિતબ્બો. તસ્સત્થો – યે તે અનિદ્દિટ્ઠકારકા પુબ્બે વુત્તપ્પભેદા સુક્કવિસટ્ઠિઆદયો સિક્ખાપદવિસેસા, તેસુ અધિપ્પાયકમ્મવત્થુપુગ્ગલપયોગે અપેક્ખાય ભાવતો કારકો ન નિદ્દિટ્ઠો તેસં સાપેક્ખભાવદસ્સનત્થં. તં સબ્બં તસ્મિં તસ્મિં સિક્ખાપદે આવિભવિસ્સતિ, ઇધ પન પારાજિકપઞ્ઞત્તિયં અપેક્ખાય અભાવતો કારકો નિદ્દિટ્ઠો. યો પન કારકો ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિ’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૪૬૨, ૪૭૨, ૪૭૫) વિય પુબ્બે વત્તબ્બવિધાનાભાવતો કરણાદિવસેન અનિદ્દિસિત્વા પચ્ચત્તવસેન નિદ્દિટ્ઠો અપેક્ખાય અભાવતો. તત્થ નિદ્દિસિયમાનો સેસદુતિયાનિયતપણીતભોજનં સમણુદ્દેસતતિયચતઉત્થપાટિદેસનીયેસુ વિય મજ્ઝે અનિદ્દિસિત્વા ‘‘ન હેવ ખો પન…પે… ઓભાસિતુ’’ન્તિઆદિ (પારા. ૪૫૩) વિય પુબ્બે વત્તબ્બવિધાનાભાવતો એવ આદિમ્હિ નિદ્દિટ્ઠો. આદિમ્હિ નિદ્દિસિયમાનોપિ પુબ્બે વુત્તપ્પભેદેસુ ભેદાનુવત્તકાદીસુ પઞ્ચત્તિંસેસુ સિક્ખાપદેસુ વિય અનિદ્દિસિત્વા પુબ્બે વત્તબ્બવિધાનાભાવતો એવ ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિઆદિતોવ યોપન-સદ્દેન સહ નિદ્દિટ્ઠો. એવં નિદ્દિસિયમાનોપિ સો યસ્મા ‘‘યા પન ભિક્ખુનિયો દ્વે એકમઞ્ચે તુવટ્ટેય્યુ’’ન્તિઆદિ (પાચિ. ૯૩૩) આપત્તિ વિય પરપ્પભવં આપત્તિં ન આપજ્જતિ, તસ્મા ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિ એકવચનેન નિદ્દિટ્ઠો. મેથુનધમ્માપત્તિપિ પરપ્પભવા ‘‘દ્વયંદ્વયસમાપત્તી’’તિ (પારા. ૩૯) વચનતોતિ ચે? તં ન, અધિપ્પાયજાનનતો. અનેકિસ્સા એવ ભિક્ખુનિયા આપત્તિ, ન એકિસ્સાતિ નિયમો તત્થ અત્થિ, ન એવં ઇધ નિયમોતિ અનિયમિતાધિપ્પાયો. લમ્બીમુદુપિટ્ઠીનં કુતો ‘‘દ્વયંદ્વયસમાપત્તી’’તિ (પારા. ૫૫) વચનતો તેસં મેથુનધમ્માપત્તિ. અયમત્થો ચતસ્સો મેથુનધમ્મપચ્ચયાતિ અટ્ઠવત્થુકં સન્ધાય ‘‘છેજ્જં સિયા મેથુનધમ્મપચ્ચયા’’તિ (પરિ. ૪૮૧) ચ પરિવારે વુત્તવચનેન સાધેતબ્બો.

ભેદાનુવત્તકસિક્ખાપદે તિણ્ણં ઉદ્ધં ન સમનુભાસિતબ્બા, ન સઙ્ઘેન સઙ્ઘં એકતો કાતબ્બન્તિ. નયદસ્સનત્થં આદિતોવ ‘‘ભિક્ખૂ હોન્તી’’તિ બહુવચનનિદ્દેસં કત્વા પુન ‘‘એકો વા દ્વે વા તયો વા’’તિ (પારા. ૪૧૮) વુત્તં, અઞ્ઞથા ન તતો ઉદ્ધં ‘‘અનુવત્તકા હોન્તી’’તિ આપજ્જતિ. તતો નિદાનવિરોધો. પઞ્ચસતમત્તા હિ તદનુવત્તકા અહેસું. યં પન સત્તસતિકક્ખન્ધકે ‘‘સઙ્ઘો ચત્તારો પાચીનકે ભિક્ખૂ, ચત્તારો પાવેય્યકે ભિક્ખૂ સમ્મન્નેય્ય …પે… સમ્મતા’’તિઆદિ (ચૂળવ. ૪૫૬) ઞત્તિદુતિયકમ્મં વુત્તં, તં ‘‘ઉબ્બાહિકાય ઇમં અધિકરણં વૂપસમેતુ’’ન્તિ વુત્તત્તા તેહિ કત્તબ્બવિધાનં. સમ્મુતિકરણમેવ વા તતિયં કત્વા કપ્પતિ. ન હિ તે તેન કમ્મેન કમ્મારહા કમ્મકતા હોન્તિ. યસ્સ સઙ્ઘો કમ્મં કરોતિ, સો કમ્મારહોતિ લક્ખણં. ન ચ તદા સઙ્ઘો તેસં અટ્ઠન્નમ્પિ ભિક્ખૂનં કમ્મં અકાસિ. ભજાપિયમાના તે કમ્મપત્તભાવં ભજન્તિ. અધિકરણવૂપસમકમ્મસ્સ પત્તા યુત્તા સઙ્ઘેન કતાતિ કત્વા કમ્મપત્તા એવ હિ તે હોન્તિ. ‘‘તે ભિક્ખૂ ભિક્ખૂહિ યાવતતિયં સમનુભાસિતબ્બા તસ્સ પટિનિસ્સગ્ગાયા’’તિ (પારા. ૪૧૮) વચનતો તેહિ કત્તબ્બવિધાનં. સમ્મુતિકરણમેવ કમ્મં હોતીતિ ચે? તં ન, અધિપ્પાયજાનનતો, તસ્સ પટિનિસ્સગ્ગાય એવ તે ભિક્ખૂ કમ્મારહા કાતબ્બા, ન દોસાગતિવસેનાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. ન હિ પાચીનકાદીનં સમ્મુતિયા અધિકરણવૂપસમસિદ્ધિ વિય તેસં સમનુભાસનકમ્મેન તસ્સ પટિનિસ્સગ્ગસિદ્ધિ હોતિ, સમ્મુતિ નામેસા પઠમં અનુમતિં ગહેત્વા યાચિત્વાવ કરીયતિ, ન તથા કમ્મન્તિ. કમ્મકરણે પન તદત્થસિદ્ધિ હોતિયેવ. પરસમ્મુતિયા બહુતરાવ સમ્મન્નિતબ્બાતિ વેદિતબ્બં.

‘‘મેથુનધમ્મ’’ન્તિ એવં બાહુલ્લનયેન લદ્ધનામકં સકપયોગેન વા પરપયોગેન વા અત્તનો નિમિત્તસ્સ સકમગ્ગે વા પરમગ્ગે વા પરનિમિત્તસ્સ વા સકમગ્ગે એવ પવેસનપવિટ્ઠટ્ઠિતઉદ્ધરણેસુ યં કિઞ્ચિ એકં પટિસાદિયનવસેન સેવેય્ય, પારાજિકો હોતિ અસંવાસોતિ. કેચિ પન ‘‘પવેસનાદીનિ ચત્તારિ વા તીણિ વા દ્વે વા એકં વા પટિસેવેય્ય, પારાજિકો હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘સો ચે પવેસનં સાદિયતિ, પવિટ્ઠં સાદિયતિ, ઠિતં સાદિયતિ, ઉદ્ધરણં સાદિયતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સા’તિઆદી’’તિ (પારા. ૫૮) વદન્તિ. તેસં મતેન ચતૂસુપિ ચતસ્સો પારાજિકાપત્તિયો આપજ્જતિ. તેયેવ એવં વદન્તિ – આપજ્જતુ મેથુનધમ્મપારાજિકાપત્તિ, મેથુનધમ્મપારાજિકાપત્તિયા તંભાગિયાતિ અત્તનો વીતિક્કમે પારાજિકાપત્તિયો, સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિઞ્ચ આપજ્જિત્વા સિક્ખં પચ્ચક્ખાય ગહટ્ઠકાલે મેથુનાદિકં પારાજિકં આપજ્જિત્વા પુન પબ્બજિત્વા ઉપસમ્પજ્જિત્વા એકં સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિં એકમનેકં વા પટિકરિત્વાવ સો પુગ્ગલો યસ્મા નિરાપત્તિકો હોતિ, તસ્મા સો ગહટ્ઠકાલે સાપત્તિકોવાતિ. અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્નસ્સાપિ અત્થેવ આપત્તિ. વુટ્ઠાનદેસનાહિ પન અસુજ્ઝનતો ‘‘પયોગે પયોગે આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ ન વુત્તં. ગણનપયોજનાભાવતો કિઞ્ચાપિ ન વુત્તં, અથ ખો પદભાજને (પારા. ૫૮) ‘‘આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ વચનેનાયમત્થો સિદ્ધોતિ યુત્તિઞ્ચ વદન્તિ.

યદિ એવં માતિકાયમ્પિ ‘‘યો પન ભિક્ખુ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્ય, પારાજિક’’ન્તિ વત્તબ્બં ભવેય્ય, પારાજિકસ્સ અનવસેસવચનમ્પિ ન યુજ્જેય્ય. સબ્બેપિ હિ આપત્તિક્ખન્ધે, ભિક્ખુગણનઞ્ચ અનવસેસેત્વા તિટ્ઠતીતિ અનવસેસવચનન્તિ કત્વા પવેસેવ આપત્તિ, ન પવિટ્ઠાદીસુ. તમેવેકં સન્ધાય ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તી’’તિ (મહાવ. ૧૩૪) પારાજિકાપત્તિમ્પિ અન્તો કત્વા નિદાનુદ્દેસવચનં વેદિતબ્બં. તસ્મા માતિકાયં ‘‘પારાજિક’’ન્તિ અવત્વા ‘‘પારાજિકો હોતી’’તિ (પારા. ૪૨, ૪૪) પુગ્ગલનિદ્દેસવચનં તેન સરીરબન્ધનેન ઉપસમ્પદાય અભબ્બભાવદીપનત્થં. ‘‘આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ પદભાજને વચનં અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નસ્સાપિ પારાજિકસ્સ અસંવાસસ્સ સતો પુગ્ગલસ્સ અથેય્યસંવાસકભાવદીપનત્થં. ન હિ સો સંવાસં સાદિયન્તોપિ થેય્યસંવાસકો હોતિ, તસ્મા ઉપસમ્પન્નો ‘‘ભિક્ખૂ’’ત્વેવ વુચ્ચતિ. તેનેવાહ ‘‘અસુદ્ધો હોતિ પુગ્ગલો અઞ્ઞતરં પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નો, તઞ્ચે સુદ્ધદિટ્ઠિ સમાનો અનોકાસં કારાપેત્વા અક્કોસાધિપ્પાયો વદતિ, આપત્તિ ઓમસવાદેન દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૩૮૯) અનુપસમ્પન્નસ્સ તદભાવતો સિદ્ધો સો ઉપસમ્પન્નો ‘‘ભિક્ખૂ’’ત્વેવ વુચ્ચતીતિ, તેન પદસોધમ્મં, સહસેય્યઞ્ચ જનેતિ, ભિક્ખુપેસુઞ્ઞાદિઞ્ચ જનેતીતિ વેદિતબ્બં (વજિર. ટી. પારાજિક ૩૯).

નિદાના માતિકાભેદો, વિભઙ્ગો તન્નિયામકો;

તતો આપત્તિયા ભેદો, અનાપત્તિ તદઞ્ઞથાતિ. (વજિર. ટી. પારાજિક ૪૩-૪૪) –

અયં નયો વેદિતબ્બો. તત્થ સુદિન્નવત્થુ (પારા. ૨૪ આદયો)-મક્કટિવત્થુ (પારા. ૪૦ આદયો)-વજ્જિપુત્તકવત્થુ (પારા. ૪૩) ચાતિ તિપ્પભેદવત્થુ ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ નિદાનં નામ. તતો નિદાના ‘‘યો પન ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં…પે… અસંવાસો’’તિ (પારા. ૪૪) ઇમિસ્સા માતિકાય ભેદો જાતો. તત્થ હિ ‘‘અન્તમસો તિરચ્છાનગતાયા’’તિ (પારા. ૪૪) ઇત્થિલિઙ્ગવસેન ‘‘સચ્ચં, આવુસો, ભગવતા સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તઞ્ચ ખો ઇત્થિયા, નો પુરિસે, નો પણ્ડકે, નો ઉભતોબ્યઞ્જનકે ચા’’તિ મક્કટિપારાજિકો વિય અઞ્ઞોપિ લેસં ઓડ્ડેતું સક્કોતિ, તસ્મા તાદિસસ્સ અલેસોકાસસ્સ દસ્સનત્થં ઇદં વુચ્ચતિ, મક્કટિસઙ્ખાતા નિદાના ‘‘અન્તમસો તિરચ્છાનગતાયપી’’તિ માતિકાય વચનભેદો, ન ઇત્થિયા એવ મેથુનસિદ્ધિદસ્સનતો. તસ્મા વિભઙ્ગો તન્નિયામકો તસ્સા માતિકાય અધિપ્પેતત્થનિયામકો વિભઙ્ગોતિ. વિભઙ્ગે હિ ‘‘તિસ્સો ઇત્થિયો, તયો ઉભતોબ્યઞ્જનકા, તયો પણ્ડકા, તયો પુરિસા. મનુસ્સિત્થિયા તયો મગ્ગે, તિરચ્છાનગતપુરિસસ્સ દ્વે મગ્ગે’’તિઆદિના (પારા. ૫૬) નયેન સબ્બલેસોકાસં પિદહિત્વા નિયમો કતો. એત્થાહ – યદિ એવં સાધારણસિક્ખાપદવસેન વા લિઙ્ગપરિવત્તનવસેન વા ન કેવલં ભિક્ખૂનં, ભિક્ખુનીનમ્પિ ‘‘સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’તિ વિભઙ્ગે વત્તબ્બં સિયા. તદવચનેન હિ ભિક્ખુની પુરિસલિઙ્ગપાતુભાવેન ભિક્ખુભાવે ઠિતા એવં વદેય્ય ‘‘નાહં ઉપસમ્પદાકરણકાલે ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્ના, તસ્મા ન અપચ્ચક્ખાતસિક્ખાપિ મેથુનધમ્મેન પારાજિકા હોમી’’તિ. વુચ્ચતે – યથા વુત્તં, તથા ન વત્તબ્બં અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો. તથા વુત્તે ભિક્ખુનીનમ્પિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં અત્થીતિ આપજ્જતિ. તઞ્ચાનિટ્ઠં. ઇદમપરમનિટ્ઠં ‘‘સબ્બસિક્ખાપદાનિ સાધારણાનેવ નાસાધારણાની’’તિ. અપિચાયં ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નાવ હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તંયેવ ઉપજ્ઝં તમેવ ઉપસમ્પદં તાનિ વસ્સાનિ ભિક્ખૂહિ સઙ્ગમિતુ’’ન્તિઆદિ (પારા. ૬૯) વુત્તં. તતો આપત્તિયા ભેદોતિ તતો વિભઙ્ગતો ‘‘અક્ખયિતે સરીરે પારાજિકં, યેભુય્યેન ખયિતે થુલ્લચ્ચય’’ન્તિઆદિ (પારા. ૭૩, પરિ. ૧૫૭) આપત્તિયા ભેદો હોતિ. અનાપત્તિ તદઞ્ઞથાતિ તતો એવ વિભઙ્ગતો યેન આકારેન આપત્તિ વુત્તા, તતો અઞ્ઞેનાકારેન અનાપત્તિભેદોવ હોતિ. ‘‘સાદિયતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ, ન સાદિયતિ, અનાપત્તી’’તિ હિ વિભઙ્ગે અસતિ ન પઞ્ઞાયતિ. એત્તાવતા ‘‘નિદાના માતિકાભેદો’’તિ અયં ગાથા સમાસતો વુત્તત્થા હોતિ. વિસેસકારણં પન તસ્મિં તસ્મિં સિક્ખાપદે આવિભવિસ્સતિ.

પઠમપઞ્ઞત્તિ તાવ પઠમબોધિં અતિક્કમિત્વા પઞ્ઞત્તત્તા, આયસ્મતો સુદિન્નસ્સ અટ્ઠવસ્સિકકાલે પઞ્ઞત્તત્તા ચ રત્તઞ્ઞુમહત્તં પત્તકાલે પઞ્ઞત્તા, દુતિયપઞ્ઞત્તિ બાહુસચ્ચમહત્તં પત્તકાલે. સો હિ આયસ્મા મક્કટિપારાજિકો યથા માતુગામપ્પટિસંયુત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ તિરચ્છાનગતિત્થી ન અધિપ્પેતા, તથા ઇધાપીતિ સઞ્ઞાય ‘‘સચ્ચં, આવુસો…પે… તઞ્ચ ખો મનુસ્સિત્થિયા, નો તિરચ્છાનગતાયા’’તિ (પારા. ૪૧) આહ. તતિયપઞ્ઞત્તિ લાભગ્ગમહત્તં પત્તકાલે ઉપ્પન્ના ‘‘યાવદત્થં ભુઞ્જિત્વા’’તિઆદિ (પારા. ૪૩) વચનતો, વેપુલ્લમહત્તમ્પિ એત્થેવ લબ્ભતીતિ ઇમં પઠમપારાજિકસિક્ખાપદં તિવિધમ્પિ વત્થું ઉપાદાય ચતુબ્બિધમ્પિ તં કાલં પત્વા પઞ્ઞત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

તત્થ યો પનાતિ અનવસેસપરિયાદાનપદં. ભિક્ખૂતિ તસ્સ અતિપ્પસઙ્ગનિયમપદં. ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નોતિ તસ્સ વિસેસનવચનં. ન હિ સબ્બોપિ ભિક્ખુનામકો, યા ભગવતા યાય કાયચિ ઉપસમ્પદાય ઉપસમ્પન્નભિક્ખૂનં હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન સિક્ખિતબ્બા સિક્ખા વિહિતા, ‘‘એત્થ સહ જીવન્તી’’તિ યો ચ સાજીવો વુત્તો, તં ઉભયં સમાપન્નોવ હોતિ. કદા પન સમાપન્નો હોતિ? યાય કાયચિ ઉપસમ્પદાય ઉપસમ્પન્નસમનન્તરમેવ તદુભયં જાનન્તોપિ અજાનન્તોપિ તદજ્ઝુપગતત્તા સમાપન્નોવ નામ હોતિ. સહ જીવન્તીતિ યાવ સિક્ખં ન પચ્ચક્ખાતિ, પારાજિકભાવં વા ન પાપુણાતિ. યં પન વુત્તં અન્ધકટ્ઠકથાયં ‘‘સિક્ખં પરિપૂરેન્તો સિક્ખાસમાપન્નો સાજીવં અવીતિક્કમન્તો સાજીવસમાપન્નો’’તિ, તં ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન વુત્તં. ન હિ સિક્ખં અપરિપૂરેન્તો, કામવિતક્કાદિબહુલો વા એકચ્ચં સાવસેસં સાજીવં વીતિક્કમન્તો વા સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો નામ ન હોતિ.

ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન પન ચતુક્કં લબ્ભતિ – ‘‘અત્થિ ભિક્ખુ સિક્ખાસમાપન્નો સીલાનિ પચ્ચવેક્ખન્તો ન સાજીવસમાપન્નો અચિત્તકં સિક્ખાપદં વીતિક્કમન્તો, અત્થિ ન સિક્ખાસમાપન્નો કામવિતક્કાદિબહુલો સાજીવસમાપન્નો નિરાપત્તિકો, અત્થિ ન સિક્ખાસમાપન્નો ન ચ સાજીવસમાપન્નો અનવસેસં આપત્તિં આપન્નો, અત્થિ ઉભયસમાપન્નો સિક્ખં પરિપૂરેન્તો સાજીવઞ્ચ અવીતિક્કમન્તો’’તિ. અયમેત્થ ચતુત્થો ભિક્ખુ ઉક્કટ્ઠો ઇધ અધિપ્પેતો સિયા. ન હિ ભગવા અનુક્કટ્ઠં વત્તું યુત્તોતિ ચે? ન, ‘‘તત્ર યાયં અધિસીલસિક્ખા, અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતા સિક્ખા’’તિ વચનવિરોધતો, ઉક્કટ્ઠગ્ગહણાધિપ્પાયે સતિ ‘‘સિક્ખાતિ તિસ્સો સિક્ખા’’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. સિક્ખત્તયસમાપન્નો હિ સબ્બુક્કટ્ઠો. ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્યા’’તિ પરતો વચનં અપેક્ખિત્વા અધિસીલસિક્ખાવ વુત્તાતિ ચે? ન, તસ્સાપિ અભબ્બત્તા. ન હિ અધિસીલસિક્ખં પરિપૂરેન્તો, સાજીવઞ્ચ અવીતિક્કમન્તો મેથુનધમ્મં પટિસેવિતું ભબ્બો, તં સિક્ખં અપરિપૂરેન્તો, સાજીવઞ્ચ વીતિક્કમન્તોયેવ હિ પટિસેવેય્યાતિ અધિપ્પાયા. તસ્મા એવમેત્થ અત્થો ગહેતબ્બો. યસ્મા સિક્ખાપદસઙ્ખાતો સાજીવો અધિસીલસિક્ખમેવ સઙ્ગણ્હાતિ, ન ઇતરસિક્ખાદ્વયં, તસ્મા ‘‘તત્ર યાયં અધિસીલસિક્ખા, અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતા સિક્ખા’’તિ વુત્તં. તસ્મા અધિસીલસિક્ખાય સઙ્ગાહકો સાજીવો સિક્ખાસાજીવોતિ વુત્તો. ઇતિ સાજીવવિસેસનત્થં સિક્ખાગ્ગહણં કતં. તદત્થદીપનત્થમેવ વિભઙ્ગે સિક્ખં અપરામસિત્વા ‘‘તસ્મિં સિક્ખતિ, તેન વુચ્ચતિ સાજીવસમાપન્નો’’તિ (પારા. ૪૫) વુત્તં. તેન એકમેવિદં અત્થપદન્તિ દીપિતં હોતિ. તઞ્ચ ઉપસમ્પદૂપગમનન્તરતો પટ્ઠાય સિક્ખનાધિકારત્તા ‘‘સિક્ખતી’’તિ ચ ‘‘સમાપન્નો’’તિ ચ વુચ્ચતિ. યો એવં ‘‘સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’તિ સઙ્ખં ગતો, તાદિસં પચ્ચયં પટિચ્ચ અપરભાગે સાજીવસઙ્ખાતમેવ સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય તસ્મિંયેવ દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્યાતિ અયમત્થો યુજ્જતિ.

કિન્તુ અટ્ઠકથાનયો પટિક્ખિત્તો હોતિ, સો ચ ન પટિક્ખેપારહો હોતિ, અધિપ્પાયો પનેત્થ પરિયેસિતબ્બો. સબ્બેસુ સિક્ખાપદેસુ ઇદમેવ ભિક્ખુલક્ખણં સાધારણં યદિદં ‘‘ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’તિ. ખીણાસવોપિ સાવકો આપત્તિં આપજ્જતિ અચિત્તકં, તથા સેક્ખો, પુથુજ્જનો પન સચિત્તકમ્પિ, તસ્મા સેક્ખાસેક્ખપુથુજ્જનાનં સામઞ્ઞમિદં ભિક્ખુલક્ખણન્તિ કત્વા કેવલં સિક્ખાસમાપન્નો, કેવલં સાજીવસમાપન્નો, ઉભયસમાપન્નો ચાતિ સરૂપેકદેસએકસેસનયેન ‘‘સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’ત્વેવ સમ્પિણ્ડેત્વા ઉક્કટ્ઠગ્ગહણેન અનુક્કટ્ઠાનં ગહણસિદ્ધિતો અટ્ઠકથાયં ઉક્કટ્ઠોવ વુત્તો. તમેવ સમ્પાદેતું ‘‘તસ્મિં સિક્ખતિ, તેન વુચ્ચતિ સાજીવસમાપન્નો’’તિ એત્થ સિક્ખાસદ્દસ્સ અવચને પરિહારં વત્વા યસ્મા પન સો સિક્ખમ્પિ સમાપન્નો, તસ્મા સિક્ખાસમાપન્નોતિપિ અત્થતો વેદિતબ્બોતિ ચ વત્વા ‘‘યં સિક્ખં સમાપન્નો, તં અપચ્ચક્ખાય, યઞ્ચ સાજીવં સમાપન્નો, તત્થ દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા’’તિ વુત્તન્તિ અયમટ્ઠકથાય અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. એતસ્મિં પન અધિપ્પાયે અધિસીલસિક્ખાય એવ ગહણં સબ્બત્થિકત્તા, સીલાધિકારતો ચ વિનયસ્સાતિ વેદિતબ્બં. યથા ચ સિક્ખાપદં સમાદિયન્તો સીલં સમાદિયતીતિ વુચ્ચતિ, એવં સિક્ખાપદં પચ્ચક્ખન્તો સીલં પચ્ચક્ખાતીતિ વત્તું યુજ્જતિ, તસ્મા તત્થ વુત્તં ‘‘યં સિક્ખં સમાપન્નો, તં અપચ્ચક્ખાયા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. સિક્ખાપચ્ચક્ખાનવિભઙ્ગવણ્ણના). એત્તાવતા સમાસતો ‘‘સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’તિ એત્થ વત્તબ્બવિનિચ્છયો નિટ્ઠિતો હોતિ.

કિં ઇમિના વિસેસવચનેન પયોજનં, નનુ ‘‘યો પન ભિક્ખુ સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા…પે… અસંવાસો’’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બન્તિ ચે? ન વત્તબ્બં અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો. ‘‘યો પન સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો થેય્યસંવાસાદિકો કેવલેન સમઞ્ઞામત્તેન, પટિઞ્ઞામત્તેન વા ભિક્ખુ, તસ્સાપિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં અત્થિ, સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય ચ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ પારાજિકાપત્તિ. યો વા પચ્છા પારાજિકં આપત્તિં આપજ્જિત્વા ન સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો, તસ્સ ચ, યો વા પક્ખપણ્ડકત્તા પણ્ડકભાવૂપગમનેન ન સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો, તસ્સ ચ તદુભયં અત્થીતિ આપજ્જતિ. પણ્ડકભાવપક્ખે ચ પણ્ડકો ઉપસમ્પદાય ન વત્થૂ’’તિ વુત્તં. તસ્મા ઇતરસ્મિં પક્ખે વત્થૂતિ સિદ્ધં. તસ્મિં પક્ખે ઉપસમ્પન્નો પણ્ડકભાવપક્ખે પણ્ડકત્તા ન સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો, સો પરિચ્ચજિતબ્બાય સિક્ખાય અભાવેન સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય મુખેન પરસ્સ અઙ્ગજાતગ્ગહણનયેન મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્ય, તસ્સ કુતો પારાજિકાપત્તીતિ અધિપ્પાયો. અયં નયો અપણ્ડકપક્ખં અલભમાનસ્સેવ પરતો યુજ્જતિ, લભન્તસ્સ પન અરૂપસત્તાનં કુસલાદિસમાપત્તિક્ખણે ભવઙ્ગવિચ્છેદે સતિપિ અમરણં વિય પણ્ડકભાવપક્ખેપિ ભિક્ખુભાવો અત્થિ. સંવાસં વા સાદિયન્તસ્સ ન થેય્યસંવાસકભાવો અત્થિ અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્નસ્સ વિય. ન ચ સહસેય્યાદિં જનેતિ. ગણપૂરકો પન ન હોતિ અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નો વિય. ન સો સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો. ઇતરસ્મિં પન પક્ખે હોતિ, અયં ઇમસ્સ તતો વિસેસો. કિમયં સહેતુકો, ઉદાહુ અહેતુકોતિ? ન અહેતુકો. યતો ઉપસમ્પદા તસ્સ અપણ્ડકપક્ખે અનુઞ્ઞાતા સહેતુકપ્પટિસન્ધિકત્તા. પણ્ડકભાવપક્ખેપિ કિસ્સ નાનુઞ્ઞાતાતિ ચે? પણ્ડકભૂતત્તા ઓપક્કમિકપણ્ડકસ્સ વિય.

અપિચ ‘‘સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’તિ ઇમિના તસ્સ સિક્ખાસમાદાનં દીપેત્વા તં સમાદિન્નં સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય, તત્થ ચ દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વાતિ વત્તું યુજ્જતિ, ન અઞ્ઞથાતિ ઇમિના કારણેન યથાવુત્તાનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો ‘‘યો પન ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો સિક્ખં અપચ્ચક્ખાયા’’તિઆદિ વુત્તં. યથા ચેત્થ, એવં ‘‘યો પન ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા ગામા વા અરઞ્ઞા વા અદિન્નં…પે… યો પન ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા સુગતચીવરપ્પમાણં ચીવરં કારાપેય્યા’’તિ સબ્બત્થ યોજેતબ્બં.

‘‘અન્તમસો તિરચ્છાનગતાયપી’’તિ મનુસ્સિત્થિં ઉપાદાય વુત્તં. ન હિ પગેવ પણ્ડકે, પુરિસે વાતિ વત્તું યુજ્જતિ. સેસં તત્થ તત્થ વુત્તનયમેવ. અયં તાવ માતિકાય વિનિચ્છયો અઞ્ઞત્થાપિ યથાસમ્ભવં યોજેત્વા દીપેતબ્બો.

સારિપુત્તબેલટ્ઠસીસાનન્દાદયોપિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિકારણત્તા ચ આપત્તિઆપજ્જનતો ચ કસ્મા મહાવિભઙ્ગે ઞત્તિચતુત્થઉપસમ્પદાયેવ આગતાતિ? પટિક્ખિત્તાય સરણગમનૂપસમ્પદાય અનુઞ્ઞાતપ્પસઙ્ગભયાતિ ઉપતિસ્સત્થેરો. આપત્તિયા ભબ્બતં સન્ધાય તસ્મિમ્પિ વુત્તે પુબ્બે પટિક્ખિત્તાપિ ભગવતા પુન અનુઞ્ઞાતાતિ ભિક્ખૂનં મિચ્છાગાહો વા વિમતિ વા ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા ન વુત્તાતિ વુત્તં હોતિ.

‘‘અધમ્મકમ્મં વગ્ગકમ્મ’’તિ (મહાવ. ૩૮૭) વચનતો કુપ્પકમ્મમ્પિ કત્થચિ ‘‘કમ્મ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા ‘‘અકુપ્પેના’’તિ વુત્તં. યસ્મા અકુપ્પકમ્મમ્પિ એકચ્ચં ન ઠાનારહં, યેન અપત્તો ઓસારણં સુઓસારિતોતિ વુચ્ચતિ, તસ્મા ‘‘ઠાનારહેના’’તિ વુત્તં. યદિ એવં ‘‘ઠાનારહેના’’તિ ઇદમેવ વત્તબ્બં ઇમિના અકુપ્પસિદ્ધિતોતિ ચે? ન, અટ્ઠાનારહેન અકુપ્પેન ઉપસમ્પન્નો ઇમસ્મિં અત્થે ન અધિપ્પેતો અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો. દ્વીહિ પનેતેહિ એકતો વુત્તેહિ અયમત્થો પઞ્ઞાયતિ – કેવલં તેન અકુપ્પેન ઉપસમ્પન્નો અયમ્પિ ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ, ઠાનારહેન ચ અકુપ્પેન ચ ઉપસમ્પન્નો અયમ્પિ ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ, કુપ્પેન ઉપસમ્પન્નો નાધિપ્પેતોતિ.

‘‘પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય અપરિપુણ્ણવીસતિવસ્સો’’તિ વુત્તત્તા ઓપપાતિકઞ્ચાતિ સોળસવસ્સુદ્દેસિકા ઓપપાતિકા પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય અપરિપુણ્ણવીસતિવસ્સાતિ વદન્તિ. ‘સોળસવસ્સુદ્દેસિકા હોન્તી’તિ વુત્તત્તા પુન ચત્તારિ વસ્સાનિ ઇચ્છિતબ્બાનિ, ‘પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાયા’તિ ઇદં ગબ્ભસેય્યકાનં વસેન વુત્ત’’ન્તિ એકે. ‘‘કેચિ વદન્તી’’તિ યત્થ યત્થ લિખીયતિ, તત્થ તત્થ વિચારેત્વા અત્થં સુટ્ઠુ ઉપલક્ખયે. ઓપક્કમિકે પણ્ડકભાવો આરુળ્હનયેન વેદિતબ્બો. ‘‘પક્ખપણ્ડકો અપણ્ડકપક્ખે પબ્બાજેત્વા પણ્ડકપક્ખે નાસેતબ્બો’’તિ (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૧૦૯) લિખિતં.

‘‘બિન્દું અદત્વા ચે નિવાસેતિ, થેય્યસંવાસકો ન હોતી’’તિ વદન્તિ, વીમંસિતબ્બં. લિઙ્ગાનુરૂપસ્સાતિ સામણેરારહસ્સ સંવાસસ્સ સાદિતત્તાતિ અધિપ્પાયો.

રાજભયાદીહિ ગહિતલિઙ્ગાનં ‘‘ગિહી મં ‘સમણો’તિ જાનન્તૂ’’તિ વઞ્ચનચિત્તે સતિપિ ભિક્ખૂનં વઞ્ચેતુકામતાય ચ તેહિ સંવસિતુકામતાય ચ અભાવા દોસો ન જાતોતિ. ‘‘યો એવં પબ્બજતિ, સો થેય્યસંવાસકો નામ હોતી’’તિ વા ‘‘એવં કાતું ન લબ્ભતી’’તિ વા ‘‘એવં પબ્બજિતો સામણેરો ન હોતી’’તિ વા ન જાનાતિ, વટ્ટતિ. ‘‘જાનાતિ, ન વટ્ટતી’’તિ ચ લિખિતં. ‘‘રાજદુબ્ભિક્ખાદિઅત્થાય ચીવરં પારુપિત્વા સંવાસં સાદિયન્તો થેય્યસંવાસકો હોતિ. કસ્મા? અસુદ્ધચિત્તત્તા. પુન સો ‘સુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં કરિસ્સામિ, કિં એતેનાતિ વિપ્પટિસારેન વા પચ્ચયાદિસુલભતાય વા કરિસ્સામી’તિ સુદ્ધમાનસો હુત્વા યાવ સો સંવાસં નાધિવાસેતિ, તાવ થેય્યસંવાસકો ન હોતિ. એવં સુદ્ધચિત્તુપ્પત્તિતો પટ્ઠાય સંવાસં સાદિયતિ ચે, થેય્યસંવાસકો હોતીતિ અધિપ્પેતો. ઇતરથા સબ્બં વિરુજ્ઝતી’’તિ એકે.

‘‘નાભિપરામાસાદિના જાતો તથારૂપં પિતરં ઘાતેતિ ચે, પિતુઘાતકો હોતી’’તિ વદન્તિ.

યો પન કાયસંસગ્ગેન સીલવિનાસં પાપેતિ, ન સો ભિક્ખુનિદૂસકો ‘‘તિણ્ણં મગ્ગાન’’ન્તિ વચનતો. ભિક્ખુનિં પન એકતોઉપસમ્પન્નં દૂસેત્વાપિ ભિક્ખુનિદૂસકો હોતિ, સોપિ પારાજિકો હોતીતિ વિનિચ્છયો. ભિક્ખુની પન થેય્યસંવાસિકા, માતુપિતુઅરહન્તઘાતિકા, લોહિતુપ્પાદિકા, તિત્થિયપક્કન્તિકા ચ હોતિ, અટ્ઠકથાસુ અનાગતં વિનયધરા સમ્પટિચ્છન્તિ.

‘‘સમ્પજાનમુસાવાદે પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૨) વુત્તં મરિયાદં અવીતિક્કમન્તો તસ્મિઞ્ચ સિક્ખાપદે સિક્ખતીતિ વુચ્ચતિ. સિક્ખાપદન્તિ અસભાવધમ્મો સઙ્કેતોવ, ઇધ પઞ્ઞત્તિ અધિપ્પેતા. ‘‘મેથુનસંવરસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તં, તં પનત્થં સન્ધાયાતિ લિખિતં. સિક્ખાતિ તં તં સિક્ખાપદં, સિક્ખનભાવેન પવત્તચિત્તુપ્પાદો. સાજીવન્તિ પઞ્ઞત્તિ. તદત્થદસ્સનત્થં પુબ્બે ‘‘મેથુનસંવરસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ વુત્તં. યસ્મા સિક્ખાય ગુણસમ્મતાય પુઞ્ઞસમ્મતાય તન્તિયા અભાવતો લોકસ્સ દુબ્બલ્યાવિકમ્મં તત્થ ન સમ્ભવતિ. પત્થનીયા હિ સા, તસ્મા ‘‘યઞ્ચ સાજીવં સમાપન્નો, તસ્મિં દુબ્બલભાવં અપ્પકાસેત્વા’’તિ વુત્તં. આણાય હિ દુબ્બલ્યં સમ્ભવતીતિ ઉપતિસ્સો. દુબ્બલ્યાવિકમ્મપદં સિક્ખાપચ્ચક્ખાનપદસ્સ બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાય વા પરિવારકભાવેન વા વેદિતબ્બં. અથ વા યસ્મા સિક્ખાપચ્ચક્ખાનસ્સ એકચ્ચં દુબ્બલ્યાવિકમ્મં અકતં હોતિ, તસ્મા તં સન્ધાય ‘‘સિક્ખં અપચ્ચક્ખાયા’’તિ પદસ્સ અત્થં વિવરન્તો ‘‘દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા’’તિ આહ. તત્થ સિયા યસ્મા ન સબ્બં દુબ્બલ્યાવિકમ્મં સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં, તસ્મા ‘‘દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા’’તિ પઠમં વત્વા તસ્સ અત્થનિયમત્થં ‘‘સિક્ખં અપચ્ચક્ખાયા’’તિ વત્તબ્બન્તિ? તં ન, કસ્મા? અત્થાનુક્કમાભાવતો. ‘‘સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’તિ હિ વુત્તત્તા ‘‘યં સિક્ખં સમાપન્નો, તં અપચ્ચક્ખાય, યઞ્ચ સાજીવં સમાપન્નો, તત્થ દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા’’તિ વુચ્ચમાને અનુક્કમેનેવ અત્થો વુત્તો હોતિ, ન અઞ્ઞથા, તસ્મા ઇદમેવ પઠમં વુત્તન્તિ. તેસંયેવાતિ ચુદ્દસન્નં.

‘‘સિક્ખં અપચ્ચક્ખાયા’’તિ સબ્બસિક્ખાપદાનં સાધારણત્થં ‘‘અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તી’’તિ વુત્તં.

પવેસનં નામ અઙ્ગજાતં પવેસેન્તસ્સ અઙ્ગજાતેન સમ્ફુસનં. પવિટ્ઠં નામ યાવ મૂલં પવેસેન્તસ્સ વિપ્પકતકાલો વાયામકાલો. સુક્કવિસટ્ઠિસમયે અઙ્ગજાતં ઠિતં નામ. ઉદ્ધરણં નામ નીહરણકાલો. વિનયગણ્ઠિપદે પન ‘‘વાયામતો ઓરમિત્વા ઠાનં ઠિતં નામા’’તિ વુત્તં, તં અસઙ્કરતો દસ્સનત્થં વુત્તં. પવેસનપવિટ્ઠઉદ્ધરણકાલેસુપિ સુક્કવિસટ્ઠિ હોતિયેવ. સાદિયનં નામ સેવનચિત્તસ્સ અધિવાસનચિત્તસ્સ ઉપ્પાદનં.

ઉભતોવિભઙ્ગે એવ પઞ્ઞત્તાનિ સન્ધાય ‘‘ઇદઞ્હિ સબ્બસિક્ખાપદાનં નિદાન’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘વિનયધરપઞ્ચમેન ગણેન ઉપસમ્પદા’’તિ (મહાવ. ૨૫૯) વુત્તત્તા ઇધ તતિયા સહયોગેન વુત્તા. તસ્મા વીસતિપિ ભિક્ખૂ ચે નિસિન્ના, પઞ્ચમો વિનયધરોવ ઇચ્છિતબ્બો, એવં સતિ પારાજિકો ચે વિનયધરો, ઉપસમ્પદાકમ્મં કોપેતીતિ ચે? ન, પરિવારાવસાને કમ્મવગ્ગે (પરિ. ૪૮૨ આદયો) યં કમ્મવિપત્તિલક્ખણં વુત્તં, તસ્સ તસ્મિં નત્થિતાય. ‘‘કથં વત્થુતો વા ઞત્તિતો વા અનુસ્સાવનતો વા સીમતો વા પરિસતો વા’’તિ એત્તકં વુત્તં, નનુ અયં ‘‘પરિસતો વા’’તિ વચનેન સઙ્ગહિતોતિ ચે? ન, ‘‘દ્વાદસહિ આકારેહિ પરિસતો કમ્માનિ વિપજ્જન્તી’’તિ (પરિ. ૪૮૭) સુત્તસ્સ હિ વિભઙ્ગે તસ્સ અનામટ્ઠત્તાતિ અયમત્થો યસ્મા તત્થ તત્થ સરૂપેન વુત્તપાળિવસેનેવ સક્કા જાનિતું, તસ્મા નયમુખં દસ્સેત્વા સંખિત્તોતિ લિખિતં. ‘‘અઙ્ગ’’ન્તિ પદં ઉદ્ધરિત્વા ‘‘સબ્બસિક્ખાપદેસુ આપત્તીનં અઙ્ગાનઙ્ગં વેદિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, ઇધ પન ‘‘અઙ્ગ’’ન્તિ વુત્તં, કસ્મા? સમુટ્ઠનાદીનં પરિવારાદીસુ સઙ્ખેપેન આગતત્તા તત્થ ગહેત્વા ઇધાપિ નિદ્દિટ્ઠાનં અનઙ્ગાનં વવત્થાનાભાવતો, સબ્બત્થ સઙ્ખેપતો ચ વિત્થારતો ચ અનઙ્ગત્તે વુચ્ચમાને અતિવિત્થારતાય તસ્મિં તસ્મિં સિક્ખાપદે અનૂનં વત્તબ્બતો ચાતિ વેદિતબ્બો, સબ્બાપત્તીનં સઙ્ગાહકવસેનાતિ અત્થો.

યાનિ સિક્ખાપદાનિ ‘‘કિરિયાની’’તિ વુચ્ચન્તિ, તેસં વસેન કાયવાચા સહ વિઞ્ઞત્તિયા વેદિતબ્બા, અકિરિયાનં વસેન વિના વિઞ્ઞત્તિયા વેદિતબ્બા. ચિત્તં પનેત્થ અપ્પમાણં ભૂતારોચનસમુટ્ઠાનસ્સ કિરિયત્તા, અચિત્તકત્તા ચ. તત્થ કિરિયા આપત્તિયા અનઙ્ગન્તરચિત્તસમુટ્ઠાના વેદિતબ્બા. અવિઞ્ઞત્તિજનકમ્પિ એકચ્ચં બાહુલ્લનયેન ‘‘કિરિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ યથેવ પઠમપારાજિકં. વિઞ્ઞત્તિયા અભાવેપિ ‘‘સો ચે સાદિયતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ, ન સાદિયતિ, અનાપત્તી’’તિ હિ વુત્તં, વિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતાપિ કિરિયા વિના સેવનચિત્તેન ન હોતિ વુત્તચિત્તજત્તા, વિકારરૂપત્તા, ચિત્તાનુપરિવત્તિકત્તા ચ. તસ્મા કિરિયાસઙ્ખાતમિદં વિઞ્ઞત્તિરૂપં, ઇતરં ચિત્તજરૂપં વિય જનકચિત્તેન વિના ન તિટ્ઠતિ, ઇતરં સદ્દાયતનં તિટ્ઠતિ, તસ્મા કિરિયાય સતિ એકન્તતો તજ્જનકં સેવનચિત્તં અત્થિ એવાતિ કત્વા ન સાદિયતિ, અનાપત્તીતિ ન યુજ્જતીતિ. યસ્મા વિઞ્ઞત્તિજનકમ્પિ સમાનં સેવનચિત્તં ન સબ્બકાલં વિઞ્ઞત્તિં જનેતિ, તસ્મા વિનાપિ વિઞ્ઞત્તિયા સયં ઉપ્પજ્જતીતિ કત્વા ‘‘સાદિયતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ વુત્તં. નુપ્પજ્જતિ ચે, ન સાદિયતિ નામ, તસ્સ અનાપત્તિ. તેનેવ ભગવા ‘‘કિંચિત્તો ત્વં ભિક્ખૂ’’તિ (પારા. ૧૩૫) ચિત્તેનેવ આપત્તિં પરિચ્છિન્દતિ, ન કિરિયાયાતિ વેદિતબ્બં.

એત્થ સમુટ્ઠાનગ્ગહણં કત્તબ્બતો વા અકત્તબ્બતો વા કાયાદિભેદાપેક્ખમેવ આપત્તિં આપજ્જતિ, ન અઞ્ઞથાતિ દસ્સનપ્પયોજનં. તેસુ કિરિયાગ્ગહણં કાયાદીનં સવિઞ્ઞત્તિકાવિઞ્ઞત્તિકભેદદસ્સનપ્પયોજનં. સઞ્ઞાગ્ગહણં આપત્તિયા અઙ્ગાનઙ્ગચિત્તવિસેસદસ્સનપ્પયોજનં. તેન યં ચિત્તં કિરિયલક્ખણે વા અકિરિયલક્ખણે વા સન્નિહિતં, યતો વા કિરિયા વા અકિરિયા વા હોતિ, ન તં અવિસેસેન આપત્તિયા અઙ્ગં વા અનઙ્ગં વા હોતિ. કિન્તુ યાય સઞ્ઞાય ‘‘સઞ્ઞાવિમોક્ખ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તાય સમ્પયુત્તં ચિત્તં અઙ્ગં, ઇતરં અનઙ્ગન્તિ દસ્સિતં હોતિ. ઇદાનિ યેન ચિત્તેન સિક્ખાપદં સચિત્તકં હોતિ, તદભાવા અચિત્તકં, તેન તસ્સ અવિસેસેન સાવજ્જતાય ‘‘લોકવજ્જમેવા’’તિ વુત્તં. કિન્તુ સાવજ્જંયેવ સમાનં એકચ્ચં લોકવજ્જં, એકચ્ચં પણ્ણત્તિવજ્જન્તિ દસ્સનપ્પયોજનં ચિત્તલોકવજ્જગ્ગહણં. ચિત્તમેવ યસ્મા ‘‘લોકવજ્જ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા મનોકમ્મમ્પિ સિયા આપત્તીતિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગનિવારણપ્પયોજનં કમ્મગ્ગહણં.

યં પનેત્થ અકિરિયલક્ખણં કમ્મં, તં કુસલત્તિકવિનિમુત્તં સિયાતિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગનિવારણપ્પયોજનં કુસલત્તિકગ્ગહણં. યા પનેત્થ અબ્યાકતાપત્તિ, તં એકચ્ચં અવેદનમ્પિ નિરોધં સમાપન્નો આપજ્જતીતિ વેદનાત્તિકં એત્થ ન લબ્ભતીતિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગનિવારણત્થં વેદનાત્તિકગ્ગહણં. સિક્ખાપદઞ્હિ સચિત્તકપુગ્ગલવસેન ‘‘તિચિત્તં તિવેદન’’ન્તિ લદ્ધવોહારં અચિત્તકેનાપન્નમ્પિ ‘‘તિચિત્તં તિવેદન’’મિચેવ વુચ્ચતિ. તત્રિદં સાધકસુત્તં – ‘‘અત્થાપત્તિ અચિત્તકો આપજ્જતિ અચિત્તકો વુટ્ઠાતિ (પરિ. ૩૨૪), અત્થાપત્તિ કુસલચિત્તો આપજ્જતિ કુસલચિત્તો વુટ્ઠાતી’’તિઆદિ (પરિ. ૪૭૦). ‘‘સચિત્તકં આપત્તિદીપનં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં અનાપત્તિદીપનં, અચિત્તકં વત્થુઅજાનનં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં વીતિક્કમનાજાનનં. ઇદમેવ તેસં નાનાત્ત’’ન્તિ (વજિર. ટી. પારાજિક ૬૧-૬૬ પકિણ્ણકકથાવણ્ણના) લિખિતં.

સચિત્તકપક્ખેતિ એત્થ અયં તાવ ગણ્ઠિપદનયો – સચિત્તકપક્ખેતિ સુરાપાનાદિઅચિત્તકે સન્ધાય વુત્તં. સચિત્તકેસુ પન યં એકન્તમકુસલેનેવ સમુટ્ઠાતિ, તઞ્ચ ઉભયં લોકવજ્જં નામ. સુરાપાનસ્મિઞ્હિ ‘‘સુરા’’તિ વા ‘‘પાતું ન વટ્ટતી’’તિ વા જાનિત્વા પિવને અકુસલમેવાતિ. તત્થ ‘‘ન વટ્ટતીતિ જાનિત્વા’’તિ વુત્તવચનં ન યુજ્જતિ પણ્ણત્તિવજ્જસ્સપિ લોકવજ્જતાપસઙ્ગતો. ઇમં અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગં પરિહરિતુકામતાય ચ વજિરબુદ્ધિત્થેરેન લિખિતં – ‘‘ઇધ ‘સચિત્તક’ન્તિ ચ ‘અચિત્તક’ન્તિ ચ વિચારણા વત્થુવિજાનને એવ હોતિ, ન પઞ્ઞત્તિવિજાનને. યદિ પઞ્ઞત્તિવિજાનને હોતિ, સબ્બસિક્ખાપદાનિ લોકવજ્જાનેવ સિયું, ન ચ સબ્બસિક્ખાપદાનિ લોકવજ્જાનિ. તસ્મા વત્થુવિજાનને એવ હોતીતિ ઇદં યુજ્જતિ. કસ્મા? યસ્મા સેખિયેસુ પઞ્ઞત્તિવિજાનનમેવ પમાણં, ન વત્થુમત્તવિજાનન’’ન્તિ. અયં પનેત્થ અત્થો સિક્ખાપદસીસેન આપત્તિં ગહેત્વા યસ્સ સિક્ખાપદસ્સ સચિત્તકસ્સ ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, તં લોકવજ્જં, સચિત્તકાચિત્તકસઙ્ખાતસ્સ અચિત્તકસ્સ ચ સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, તમ્પિ સુરાપાનાદિલોકવજ્જન્તિ ઇમમત્થં સન્ધાય ‘‘યસ્સા સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, અયં લોકવજ્જા નામા’’તિ વુત્તં. ‘‘સચિત્તકપક્ખે’’તિ હિ ઇદં વચનં અચિત્તકં સન્ધાયાહ. ન હિ એકંસતો સચિત્તકાય ‘‘સચિત્તકપક્ખે’’તિ વિસેસને પયોજનં અત્થીતિ, એવં સન્તેપિ અનિયમેન વુત્તઞ્ચ નિયમવસેન એવ ગહેતબ્બન્તિ અત્થો.

તિરચ્છાનાનં પનાતિ પન-સદ્દેન થુલ્લચ્ચયાદિકારં નિવત્તેતિ. કિરિયાતિ એત્થ ‘‘ઠિતં સાદિયતી’’તિ (પારા. ૫૮) વુત્તત્તા તં કથન્તિ ચે? ‘‘સાદિયતી’’તિ વુત્તત્તા કિરિયા એવ. એવં સન્તે ‘‘કાયકમ્મં મનોકમ્મ’’ન્તિ વત્તબ્બન્તિ ચે? ન, પચુરવોહારવસેન ‘‘કાયકમ્મ’’ન્તિ વુત્તત્તા. ઉબ્ભજાણુમણ્ડલિકાય લબ્ભતિ એવાતિ લિખિતં. પુબ્બે વુત્તનયેન સંસન્દેત્વા ગહેતબ્બં. ‘‘દુન્નિક્ખિત્તસ્સ, ભિક્ખવે, પદબ્યઞ્જનસ્સ અત્થોપિ દુન્નયો હોતી’’તિ (અ. નિ. ૨.૨૦) વદન્તેનાપિ અત્થસ્સ સુખગ્ગહણત્થમેવ પદબ્યઞ્જનસ્સ સુનિક્ખિત્તભાવો ઇચ્છિતો, ન અક્ખરવચનાય, તસ્મા આહ ‘‘અત્થઞ્હિ નાથો સરણં અવોચા’’તિઆદિ.

પઠમપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયપારાજિકવણ્ણના

ગામા વા અરઞ્ઞા વાતિ લક્ખણાનુપઞ્ઞત્તિકત્તા આદિમ્હિ વુત્તા. સબ્બસ્મિઞ્હિ વિનયપિટકે ગામો, ગામૂપચારો, ગામક્ખેત્તં, ગામસીમા, ગામસીમૂપચારોતિ પઞ્ચવિધો ગામભેદો વેદિતબ્બો. તથા આરઞ્ઞકસીમાય એકં અગામકં અરઞ્ઞં, સંવિધાનસિક્ખાપદાનં (પાચિ. ૧૮૦ આદયો) એકં, સગામકં એકં, અવિપ્પવાસસીમાય એકં, ગણમ્હાઓહીયનકસ્સ (પાચિ. ૬૯૧) એકન્તિ પઞ્ચવિધો અરઞ્ઞભેદો વેદિતબ્બો. તત્થ અત્થિ ગામો ન ગામપરિહારં કત્થચિ લભતિ, અત્થિ ગામો ન ગામકિચ્ચં કરોતિ, તથા અત્થિ અરઞ્ઞં ન અરઞ્ઞપરિહારં કત્થચિ લભતિ, અત્થિ અરઞ્ઞં ન અરઞ્ઞકિચ્ચં કરોતીતિ અયમ્પિ ભેદો વેદિતબ્બો.

તત્થ અવિપ્પવાસસીમાસમ્મન્નનકમ્મવાચાય ઠપેત્વા ‘‘ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) એત્થ ગામો નામ પરિક્ખિત્તો ચે, પરિક્ખેપસ્સ અન્તો, અપરિક્ખિત્તો ચે, પરિક્ખેપોકાસતો અન્તો વેદિતબ્બો. અયં ઉદોસિતસિક્ખાપદે ‘‘અન્તોગામો’’તિ (પારા. ૪૭૮) આગતો. સાસઙ્કસિક્ખાપદે ‘‘અન્તરઘર’’ન્તિ (પારા. ૬૫૪) આગતો અનાસઙ્કતો. યથાહ ‘‘અન્તરઘરે નિક્ખિપેય્યાતિ સમન્તા ગોચરગામે નિક્ખિપેય્યા’’તિ (પારા. ૬૫૪). તથા અન્તરઘરપ્પટિસંયુત્તાનં સેખિયાનં અયમેવ પરિચ્છેદો વેદિતબ્બો. ‘‘યા પન ભિક્ખુની એકા ગામન્તરં ગચ્છેય્યા’’તિ (પાચિ. ૬૮૭) એત્થાપિ અયમેવ પરિચ્છેદો અધિપ્પેતો ‘‘પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપં અતિક્કમન્તિયા, અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં અતિક્કમન્તિયા’’તિ વુત્તત્તા.

યેસુ પુરાણપોત્થકેસુ ‘‘ઉપચારં ઓક્કમન્તિયા’’તિ લિખિતં, તં વિકાલે ગામપ્પવેસનસિક્ખાપદેસુ આચિણ્ણં નયં ગહેત્વા પમાદેન લિખીયતિ, ન પમાણં. યેસુ ચ પોત્થકેસુ વિકાલે ગામપ્પવેસનસિક્ખાપદસ્સ વિભઙ્ગે (પાચિ. ૫૧૩) ‘‘ગામં પવિસેય્યાતિ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપં અતિક્કમન્તસ્સ, અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં અતિક્કમન્તસ્સા’’તિ લિખીયતિ, સા પમાદલેખા. ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સાતિ તત્થ પાઠો. વુત્તઞ્હિ સમન્તપાસાદિકાયં ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારો અદિન્નાદાને વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૧૨). ઇધ કઙ્ખાવિતરણિયમ્પિ વુત્તં ‘‘સન્તં ભિક્ખું અનાપુચ્છિત્વાતિ…પે… ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સા’’તિઆદિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. વિકાલગામપ્પવેસનસિક્ખાપદવણ્ણના).

યં પન કત્થચિ પોત્થકે ‘‘ભિક્ખુનિયા ગામન્તરાધિકારે એકેન પાદેન ઇતરસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપં વા અતિક્કમન્તે, ઉપચારં વા ઓક્કન્તે થુલ્લચ્ચયં, દુતિયેન અતિક્કન્તમત્તે, ઓક્કન્તમત્તે ચ સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ પાઠો દિસ્સતિ. તત્થ ‘‘ઓક્કન્તે, ઓક્કન્તમત્તે’’તિ એતાનિ પદાનિ અધિકાનિ, કેવલં લિખિતકેહિ અઞ્ઞેહિ લિખિતાનિ. કત્થચિ પોત્થકે ‘‘ઓક્કન્તમત્તે ચા’’તિ પદં ન દિસ્સતિ, ઇતરં દિસ્સતિ. તાનિ દ્વે પદાનિ પાળિયા વિરુજ્ઝન્તિ. ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં અતિક્કામેન્તિયા’’તિ (પાચિ. ૬૯૨) હિ પાળિ. તથા સમન્તપાસાદિકાય (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૯૨) વિરુજ્ઝન્તિ. ‘‘પરિક્ખેપારહટ્ઠાનં એકેન પાદેન અતિક્કમતિ, થુલ્લચ્ચયં, દુતિયેન અતિક્કમતિ, સઙ્ઘાદિસેસો. અપિચેત્થ સકગામતો…પે… એકેન પાદેન ઇતરસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપે વા ઉપચારે વા અતિક્કન્તે થુલ્લચ્ચયં, દુતિયેન અતિક્કન્તમત્તે સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૯૨) હિ વુત્તં.

ગણ્ઠિપદે ચસ્સ ‘‘પરિક્ખેપં અતિક્કામેન્તિયા’’તિ વત્વા ‘‘ઉપચારેપિ એસેવ નયો’’તિ વુત્તં. અનુગણ્ઠિપદે ચ ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં ‘ઓક્કમન્તિયા’તિપિ પોત્થકેસુ એકચ્ચેસુ દિસ્સતિ, તં ન ગહેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. અપરમ્પિ વુત્તં ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં ‘અતિક્કામેન્તિયા’તિ વચનેનાપિ એવં વેદિતબ્બં – વિકાલે ગામપ્પવેસને દ્વિન્નં લેડ્ડુપાતાનં એવ વસેન ઉપચારો પરિચ્છિન્દિતબ્બો, ઇતરથા યથા એત્થ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનં પરિક્ખેપં વિય કત્વા ‘અતિક્કામેન્તિયા’તિ વુત્તં, એવં તત્થાપિ ‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં અતિક્કામેન્તસ્સા’તિ વદેય્ય. યસ્મા પન તત્થ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનતો ઉત્તરિમેકો લેડ્ડુપાતો ઉપચારોતિ અધિપ્પેતો. તસ્મા તદત્થદીપનત્થં ‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સા’તિ વુત્ત’’ન્તિ.

યં પન અન્ધકટ્ઠકથાયં પરિક્ખેપારહટ્ઠાનંયેવ ઉપચારન્તિ સલ્લક્ખેત્વા ‘‘પરિક્ખેપપઅક્ખેપારહટ્ઠાનાનં નિન્નાનાકરણદીપનત્થં ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સા’’તિ વુત્તં, પાળિવિસેસમસલ્લક્ખેત્વા ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં અતિક્કમન્તસ્સ ઇધ ઉપચારો પરિક્ખેપો યથા ભવેય્ય, તં ઉપચારં પઠમં પાદં અતિક્કામેન્તસ્સ આપત્તિ દુક્કટસ્સ, દુતિયં પાદં અતિક્કામેન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ વુત્તં, તં ન ગહેતબ્બમેવ પાળિયા વિસેસસમ્ભવતોતિ. પોરાણગણ્ઠિપદે ‘‘ઉપચારં અતિક્કામેન્તિયા ભિક્ખુનિયા ગામન્તરાપત્તી’’તિ વુત્તં. તસ્મા ઇધ કઙ્ખાવિતરણિયા ‘‘એકેન પાદેન ઇતરસ્સ…પે… અતિક્કન્તમત્તે સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ અયમેવ પાઠો વેદિતબ્બો. એત્તાવતા ઇમેસુ યથાવુત્તેસુ ઠાનેસુ યથાવુત્તપરિચ્છેદોવ ગામોતિ વેદિતબ્બો. ઇમસ્સ અત્થસ્સ દીપનત્થં ‘‘ગામો નામ એકકુટિકોપી’’તિઆદિ (પારા. ૯૨) વુત્તં. ઇમસ્સ વસેન અસતિપિ પરિક્ખેપાતિક્કમે, ઉપચારોક્કમને વા અન્તરારામતો વા ભિક્ખુનુપસ્સયતો વા તિત્થિયસેય્યતો વા પટિક્કમનતો વા તં ગામં પવિસન્તસ્સ અન્તરારામપરિક્ખેપસ્સ, ઉપચારસ્સ વા અતિક્કમનવસેન ગામપચ્ચયા આપત્તિયો વેદિતબ્બા.

ગામૂપચારો પન ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) એત્થ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપોવ, અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપોકાસોવ. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાયં ‘‘ગામૂપચારોતિ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપો, અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપોકાસો. તેસુ અધિટ્ઠિતતેચીવરિકો ભિક્ખુ પરિહારં ન લભતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૪). કિં પનેત્થ કારણં, યેન અયં ગામો, ગામૂપચારો ચ ઇધ અઞ્ઞથા, અઞ્ઞત્થ તથાતિ? અટ્ઠુપ્પત્તિતો ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ ‘ભગવતા તિચીવરેન અવિપ્પવાસસમ્મુતિ અનુઞ્ઞાતા’તિ અન્તરઘરે ચીવરાનિ નિક્ખિપન્તી’’તિ (મહાવ. ૧૪૩) ઇમિસ્સા હિ અટ્ઠુપ્પત્તિયા ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) વુત્તં. તસ્મા યત્થ અન્તરઘરસઞ્ઞા, તત્થ અવિપ્પવાસસીમા ન ગચ્છતીતિ વેદિતબ્બા. તેન ચ ઉદોસિતસિક્ખાપદે ‘‘અન્તોગામે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા અન્તોગામે વત્થબ્બ’’ન્તિ (પારા. ૪૭૮) ચ ‘‘સભાયે વા દ્વારમૂલે વા, હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બ’’ન્તિ ચ વુત્તં. કપ્પિયભૂમિયં વસન્તોયેવ હિ કપ્પિયભૂમિયં નિક્ખિત્તચીવરં રક્ખતિ. સાસઙ્કસિક્ખાપદે પન ‘‘યસ્મા યત્થ ગામે ચીવરં નિક્ખિત્તં, તેન ગામેન વિપ્પવસન્તો ચીવરેન વિપ્પવસતીતિ વુચ્ચતિ, તસ્મા પુન ગામસીમં ઓક્કમિત્વા વસિત્વા પક્કમતી’’તિ વુત્તં. તસ્મિઞ્હિ સિક્ખાપદે ગામસીમા ગામો નામાતિ અધિપ્પેતો. તત્થ વિકાલે ગામપ્પવેસનસિક્ખાપદવિભઙ્ગે ‘‘પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપં અતિક્કમન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ (પાચિ. ૫૧૩) વચનતો પરિક્ખેપો ન ગામો. કિન્તુ ગામૂપચારોતિ લેસેન દસ્સિતં હોતિ. ઇમસ્મિં પન સિક્ખાપદવિભઙ્ગે ‘‘ગામૂપચારો નામા’’તિ આરભિત્વા ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ ઇમિના અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપોકાસો ગામૂપચારોતિ સિદ્ધં. તદત્થસમ્ભવતો તસ્મિં ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ લેડ્ડુપાતો ગામૂપચારોતિ કુરુન્દટ્ઠકથાયં, મહાપચ્ચરિયમ્પિ વુત્તં. ઉપચારો હિ ‘‘ગામો એકૂપચારો નાનૂપચારો’’તિઆદીસુ દ્વારં, ‘‘અજ્ઝોકાસો એકૂપચારો’’તિ એત્થ સમન્તા સત્તબ્ભન્તરસઙ્ખાતં પમાણં, તસ્મા ‘‘ગામૂપચારોતિ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપો, અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપોકાસો’’તિ અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તથા કુરુન્દિયં, મહાપચ્ચરિયઞ્ચ. તથા પાળિયમ્પિ ‘‘અજ્ઝારામો નામ પરિક્ખિત્તસ્સ આરામસ્સ અન્તો આરામો, અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારો. અજ્ઝાવસથો નામ પરિક્ખિત્તસ્સ આવસથસ્સ અન્તો આવસથો, અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારો’’તિઆદીસુ દિસ્સતિ. મહાઅટ્ઠકથાયં પન ‘‘ગામૂપચારો’’તિઆદીસુ દિસ્સતિ. તસ્મા દુતિયો લેડ્ડુપાતો ઉપચારોતિ અધિપ્પેતો.

‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ પાળિવિસેસસમ્ભવતો ચ પઠમો લેડ્ડુપાતો ગામો એવ, દુતિયો ગામૂપચારોતિ વુત્તં. પરિક્ખિત્તસ્સ પન ગામસ્સ ઇન્દખીલે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો ગામૂપચારોતિ વુત્તન્તિ એત્થ ભેદો નત્થિ. એત્તાવતા પરિક્ખિત્તસ્સ દુવિધો ઉપચારો, અપરિક્ખિત્તસ્સ ચતુબ્બિધો ઉપચારો યત્થ સમ્ભવતિ, યત્થ ચ ન સમ્ભવતિ, તં સબ્બં દસ્સિતં હોતિ.

ગામખેત્તસ્સ ચ ગામસીમાય ચ લક્ખણં અટ્ઠકથાયમેવ વુત્તં. ઉભયઞ્હિ અત્થતો એકં. તત્થ ગામસીમાય ગામભાવો સાસઙ્કસિક્ખાપદવસેન વેદિતબ્બો.

ગામસીમૂપચારો નામ મનુસ્સાનં કટ્ઠતિણપુપ્ફફલાદિઅત્થિકાનં વનચરકાનં વલઞ્જનટ્ઠાનં. ઇમસ્સ ગામસીમૂપચારભાવો ઉદોસિતસિક્ખાપદે, ‘‘અગામકે અરઞ્ઞે સમન્તા સત્તબ્ભન્તરા’’તિ (પારા. ૪૯૪) આગતટ્ઠાને ખન્ધકે (મહાવ. ૧૪૭) ચ વેદિતબ્બો. એત્થ હિ ભગવા ગામન્તવાસીનં ભિક્ખૂનં સીમં દસ્સેન્તો ‘‘યં ગામં વા નિગમં વા ઉપનિસ્સાય વિહરતી’’તિ (મહાવ. ૧૪૭) વત્વા દસ્સેતિ. તદનન્તરમેવ ‘‘અગામકે’’તિઆદિના સત્તબ્ભન્તરસીમં દસ્સેતિ. તસ્મા યો ભિક્ખુ ગામં વા નિગમં વા ઉપનિસ્સાય ન વિહરતિ, કેવલં નાવાયં વા થલમગ્ગેન વા અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો હોતિ, તસ્સ તત્થ તત્થ સત્તબ્ભન્તરસીમા લબ્ભતીતિ વેદિતબ્બો. વુત્તઞ્હિ ‘‘એકકુલસ્સ સત્થો હોતિ, સત્થે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા પુરતો વા પચ્છતો વા સત્તબ્ભન્તરા ન વિજહિતબ્બ’’ન્તિઆદિ (પારા. ૪૮૯). ઇદમેવ અરઞ્ઞં સન્ધાય ‘‘આરઞ્ઞકસીમાય એકં અગામકં અરઞ્ઞ’’ન્તિ વુત્તં.

યં સન્ધાય ‘‘અગામકે અરઞ્ઞે અદ્ધયોજને અદ્ધયોજને આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ (પાચિ. ૪૧૪) પાળિયં વુત્તં. ઇદં સંવિધાનસિક્ખાપદાનં એકં અગામકં અરઞ્ઞં નામ.

પુરિમેન પન સઘરં સઙ્ગહિતં, ઇમિના તમસઙ્ગહિતન્તિ. યં સન્ધાય ગણમ્હા ઓહીયનાધિકારે અટ્ઠકથાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૯૨) ‘‘અગામકે અરઞ્ઞેતિ એત્થ ‘નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલા સબ્બમેતં અરઞ્ઞ’ન્તિ એવં વુત્તં લક્ખણં અરઞ્ઞં. તં પનેત કેવલં ગામાભાવેન ‘અગામક’ન્તિ વુત્તં, ન વિઞ્ઝાટવિસદિસતાયા’’તિ વુત્તં. યં સન્ધાય ‘‘આરઞ્ઞકં નામ સેનાસનં પઞ્ચધનુસતિકં પચ્છિમ’’ન્તિ (પારા. ૬૫૪; પાચિ. ૫૭૩) વુત્તં. ઇદં આરઞ્ઞકસેનાસનં નામ પરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપતો બહિ, અપરિક્ખિત્તસ્સ પન પરિક્ખેપોકાસતો બહિ સરુક્ખં વા અરુક્ખં વા વિહારે કુન્નદિસમાકિણ્ણમ્પિ અરઞ્ઞં નામ. તથા ‘‘ગણમ્હા ઓહીયનકસ્સ એક’’ન્તિ વુત્તં. ઇદં અરઞ્ઞંવ. ઇદં પન પુબ્બે અગામકભાવેન આગતટ્ઠાને વુત્તલક્ખણમેવ હુત્વા નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલા દસ્સનૂપચારવિજહને એકમેવ આપત્તિં કરોતિ, તતો ઉદ્ધં અનાપત્તિ. ‘‘સંવિધાનસિક્ખાપદાનં એક’’ન્તિ વુત્તં પન અદ્ધયોજને અદ્ધયોજને એકેકં આપત્તિં કરોતિ, ન તતો ઓરં. ઇતરાનિ તીણિ યથાવુત્તપરિચ્છેદતો ઓરમેવ તત્થ વુત્તવિધિં ન સમ્પાદેન્તિ, પરં સમ્પાદેન્તિ. એવમેતેસં અઞ્ઞમઞ્ઞનાનત્તં વેદિતબ્બં.

તત્થ પઞ્ચવિધે ગામે યો ‘‘પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઇન્દખીલે ઠિતસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ (પારા. ૯૨) વુત્તો, સો ન કત્થચિ વિનયપિટકે ઉપયોગં ગતો, કેવલં અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપોકાસતો અપરો એકો લેડ્ડુપાતો ગામૂપચારો નામાતિ દીપનત્થં વુત્તો. પરિક્ખિત્તસ્સપિ ચે ગામસ્સ એકો લેડ્ડુપાતો કપ્પિયભૂમિસમાનો ઉપચારોતિ વુત્તો, પગેવ અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપોકાસતો એકો. સો પન પાકટત્તા ચ અજ્ઝોકાસત્તા ચ ઓક્કમન્તસ્સ આપત્તિં કરોતિ ઠપેત્વા ભિક્ખુનિયા ગામન્તરાપત્તિં. ભિક્ખુનિયો હિ તસ્મિં દુતિયલેડ્ડુપાતસઙ્ખાતે ગામૂપચારે વસન્તી આપત્તિઞ્ચ આપજ્જન્તિ, ગામં પવિસન્તી ગામન્તરાપત્તિઞ્ચ. તાસઞ્હિ ઠિતટ્ઠાનં અરઞ્ઞસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ ‘‘તાવદેવ છાયા મેતબ્બા…પે… તસ્સા તયો ચ નિસ્સયે, અટ્ઠ ચ અકરણીયાનિ આચિક્ખેય્યાથા’’તિ (ચૂળવ. ૪૩૦) વચનતો. અરઞ્ઞપ્પટિસંયુત્તાનં સિક્ખાપદાનં, વિકાલેગામપ્પવેસનસિક્ખાપદસ્સ (પાચિ. ૫૦૮) ચ ભિક્ખુનીનં અસાધારણત્તા ચ અન્તરારામભિક્ખુનુપસ્સયપ્પટિક્કમનાદીનં કપ્પિયભૂમિભાવવચનતો ચ ‘‘એકા ગણમ્હા ઓહીયેય્યાતિ અગામકે અરઞ્ઞે દુતિયિકાય ભિક્ખુનિયા દસ્સનૂપચારં વા સવનૂપચારં વા વિજહન્તિયા આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિઆદિસિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિતો (પાચિ. ૬૯૨) ચ ભિક્ખુનિક્ખન્ધકનયએન વા યસ્મા પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઇન્દખીલતો પટ્ઠાય અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારતો પટ્ઠાય નીયતિ, તત્થ અન્તરઘરે નિક્ખિત્તચીવરે સતિ ચતુરઙ્ગસમોધાનેન ભિક્ખૂ વસન્તિ, તસ્મા સગામકં નામ હોતિ.

અવિપ્પવાસસીમાય એકં નામ ‘‘ન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનિયા અરઞ્ઞે વત્થબ્બં, યા વસેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (ચૂળવ. ૪૩૧) વચનતો ભિક્ખુનીનં અરઞ્ઞવાસો નામ નત્થીતિ સિદ્ધં. તાય હિ અરઞ્ઞે ભિક્ખુનુપસ્સયે સતિ અન્તોઆવાસેપિ દુતિયિકાય દસ્સનસવનૂપચારં વિજહન્તિયા આપત્તિ. તસ્મા અવિપ્પવાસસીમાધિકારે ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) એત્થ યં ઠાનં ઠપિતં, તત્થેવ ભિક્ખુનુપસ્સયોપિ કપ્પતિ, ન તતો પરં.

તાસઞ્ચ અવિપ્પવાસસીમાકમ્મવાચાયં ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ વચનં નત્થીતિ કત્વા તેસ્વેવ ગામગામૂપચારેસુ ફરતિ. તતો પરં દુતિયેસુ લેડ્ડુપાતાદીસુ તાસં અકપ્પિયભૂમિકત્તા ન સમાનસંવાસકસીમા અરઞ્ઞે ફરતિ ભિક્ખૂનં ગામગામૂપચારં વિય. તસ્મા વુત્તં ‘‘ભિક્ખુનિયા ઠપેત્વા ગામન્તરાપત્તિ’’ન્તિ.

એવં તાવ પઞ્ચવિધં ગામભેદં, અરઞ્ઞભેદઞ્ચ ઞત્વા ઇદાનિ ‘‘અત્થિ ગામો ન ગામપરિહારં કત્થચિ લભતી’’તિઆદિભેદો વેદિતબ્બો. તત્થ યો અટ્ઠકથાયં ‘‘અમનુસ્સો નામ યો સબ્બસો વા મનુસ્સાનં અભાવેન યક્ખપરિગ્ગહભૂતો’’તિ વુત્તો, સો ગામો ન ગામપરિહારં કત્થચિ સિક્ખાપદે લભતિ. યઞ્હિ સન્ધાય અટ્ઠકથાયં ‘‘તં પનેતં બુદ્ધકાલે, ચક્કવત્તિકાલે ચ નગરં હોતિ, સેસકાલે સુઞ્ઞં હોતિ યક્ખપરિગ્ગહિત’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૮૪; દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૫૦) વુત્તં. યો પન પટિરાજચોરાદીહિ વિલુત્તત્તા, કેવલં ભયેન વા છડ્ડિતો સઘરોવ અન્તરહિતગામભૂતો, સો ‘‘ગામન્તરે ગામન્તરે આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ (પાચિ. ૧૮૩) વુત્તપાચિત્તિયં જનેતિ, વિકાલે ગામપ્પવેસનં, સેખિયે ચત્તારિ જનેતીતિ વેદિતબ્બા. યો પન ગામો યતો વા મનુસ્સા કેનચિદેવ કરણીયેન પુનપિ આગન્તુકામા એવ અપક્કન્તાતિ વુત્તો, અમનુસ્સો સો પકતિગામસદિસોવ.

અત્થિ અરઞ્ઞં ન અરઞ્ઞપરિહારં કત્થચિ લભતીતિ એત્થ ‘‘અજ્ઝોકાસો એકૂપચારો નામ અગામકે અરઞ્ઞે સમન્તા સત્તબ્ભન્તરા એકૂપચારો, તતો પરં નાનૂપચારો’’તિ (પારા. ૪૯૪) એત્થ ય્વાયં નાનૂપચારોતિ વુત્તો, તં વેદિતબ્બં. યો પન પરિક્ખિત્તસ્સ એકલેડ્ડુપાતસઙ્ખાતો ગામૂપચારનામકો ગામો, યો વા સત્થો નાતિરેકચાતુમાસનિવિટ્ઠો, સો અત્થિ ગામો ન ગામકિચ્ચં કરોતિ. ન હિ તં ઠાનં ઓક્કમન્તો ગામપ્પવેસનાપત્તિં આપજ્જતિ. યં પન ગામસીમાય પરિયાપન્નં મનુસ્સાનં વલઞ્જનટ્ઠાનભૂતં અરઞ્ઞં, તં અત્થિ અરઞ્ઞં ન અરઞ્ઞકિચ્ચં કરોતિ નામ. ન હિ તત્થ આરઞ્ઞકસીમા લબ્ભતીતિ. એત્તાવતા ‘‘ગામા વા અરઞ્ઞા વા’’તિ ઇમિસ્સા અનુપઞ્ઞત્તિયા લક્ખણાનુપઞ્ઞત્તિભાવો દસ્સિતો હોતિ.

‘‘ગોનિસાદિનિવિટ્ઠોપિ ગામો’’તિ એત્થ સચે તસ્સ ગામસ્સ ગામખેત્તપરિચ્છેદો અત્થિ, સબ્બોપિ એકો ગામો. નો ચે, ઉપચારેન વા પરિક્ખેપેન વા પરિચ્છિન્દિતબ્બો. સચે ગામખેત્તે સતિ કાનિચિ તાનિ ઘરાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞઉપચારપ્પહોનકં ઠાનં અતિક્કમિત્વા દૂરે દૂરે કતાનિ હોન્તિ, વિકાલે ગામપ્પવેસે ઉપચારોવ પમાણં. અન્તરઘરપ્પટિસંયુત્તેસુ સેખિયેસુ, ભિક્ખુનિયા ગામન્તરાપત્તીસુ ચ ઘરાનં પરિક્ખેપારહટ્ઠાનં પમાણં, ઉપોસથાદિકમ્માનં ગામખેત્તં પમાણં, આરઞ્ઞકસેનાસનસ્સ આસન્નઘરસ્સ દુતિયલેડ્ડુપાતતો પટ્ઠાય પઞ્ચધનુસતન્તરતા પમાણન્તિ એવં નો પટિભાનન્તિ આચરિયા.

‘‘યમ્પિ એકસ્મિંયેવ ગામખેત્તે એકં પદેસં ‘અયમ્પિ વિસુંગામો હોતૂ’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા રાજા કસ્સચિ દેતિ, સોપિ વિસુંગામસીમા હોતિયેવા’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૭) અટ્ઠકથાવચનતો તં પવિસન્તિયા ભિક્ખુનિયા ગામન્તરાપત્તિ હોતિ એવ. સચે તત્થ વિહારો વા દેવકુલં વા સભા વા ગેહં વા નત્થિ, કેવલં વત્થુમત્તકમેવ હોતિ, ગામોતિ વિનયકમ્મં સબ્બં તત્થ કપ્પતિ. ‘‘અમનુસ્સો ગામો’’તિ હિ વુત્તં. તઞ્ચ ઠાનં ઇતરસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપબ્ભન્તરે વા ઉપચારબ્ભન્તરે વા હોતિ, વિકાલે ગામપ્પવેસનં આપુચ્છિત્વાવ ગન્તબ્બં. નો ચે, અરઞ્ઞં વિય યથાસુખં ગન્તબ્બં. તત્થ ચે આરામો વા તિત્થિયસેય્યાદીસુ અઞ્ઞતરોવા હોતિ, લદ્ધકપ્પમેવ. ભિક્ખુનુપસ્સયો ચે હોતિ, ગામં પિણ્ડાય પવિસન્તિયા ભિક્ખુનિયા ગામન્તરાપત્તિ પરિહરિતબ્બા. ‘‘અરઞ્ઞં નામ ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ અવસેસં અરઞ્ઞં નામા’’તિ (પારા. ૯૨) એત્થ પરિક્ખેપે સતિ યથાવુત્તપરિચ્છેદં ગામમેવ ઠપેત્વા અવસેસં તસ્સ ઉપચારં, તતો પરઞ્ચ અરઞ્ઞં નામ, પરિક્ખેપે અસતિ યથાવુત્તપરિચ્છેદં ગામૂપચારમેવ ઠપેત્વા તતો પરં અવસેસં અરઞ્ઞં નામાતિ અધિપ્પાયો. એવં સતિ ‘‘નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલા સબ્બમેતં અરઞ્ઞ’’ન્તિ (વિભ. ૫૨૯) વુત્તલક્ખણે અગામકે અરઞ્ઞે ગણમ્હાઓહીયનાપત્તિ, તત્થ અવિપ્પવાસસીમાય ફરણં વિકાલે ગામપ્પવેસનાપત્તિયા અનાપત્તીતિ એવમાદિવિનયવિધિ સમેતિ, અઞ્ઞથા ન સમેતિ.

‘‘ઠપેત્વા ગામૂપચારં અવસેસં અરઞ્ઞં નામા’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) વુત્તે ગામૂપચારતો પરો અરઞ્ઞન્તિ સિદ્ધે ‘‘ઠપેત્વા ગામ’’ન્તિ વિસેસત્થો ન દિસ્સતિ, ગામસ્સ પન અરઞ્ઞભાવપ્પસઙ્ગભયા વુત્તન્તિ ચે? ન, ગામૂપચારસ્સ અભાવપ્પસઙ્ગતો. સતિ હિ ગામે ગામૂપચારો હોતિ, સો ચ તવ મતેન અરઞ્ઞભૂતો. કુતો દાનિ ગામૂપચારો. ગામૂપચારોપિ ચે અરઞ્ઞસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, પરોવ ગામોતિ કત્વા ન યુત્તં ગામસ્સ અરઞ્ઞભાવપ્પસઙ્ગતો ચ. તસ્મા ‘‘ગામા વા અરઞ્ઞા વા’’તિ એત્થ ગામૂપચારોપિ ‘‘ગામો’’ ત્વેવ સઙ્ગહિતો. તસ્મા ગામસ્સ અરઞ્ઞભાવપ્પસઙ્ગો ન યુજ્જતિ. યદિ એવં ‘‘ઠપેત્વા ગામં અવસેસં અરઞ્ઞં નામા’’તિ એત્તકં વત્તબ્બન્તિ ચે? ન, અરઞ્ઞસ્સ પરિચ્છેદજાનનપ્પસઙ્ગતો. તથા હિ વુત્તો ‘‘અરઞ્ઞપરિચ્છેદો ન પઞ્ઞાયતી’’તિ નો લદ્ધિ. ગામૂપચારપરિયન્તો હિ ઇધ ગામો નામ. યદિ એવં ‘‘ગામસ્સ ચ અરઞ્ઞસ્સ ચ પરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્ત’’ન્તિ અટ્ઠકથાયં વત્તબ્બં, ‘‘અરઞ્ઞસ્સ પરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્ત’’ન્તિ કિમત્થં વુત્તન્તિ ચે? વુચ્ચતે – અટ્ઠકથાચરિયેન પઠમગામૂપચારંયેવ સન્ધાય વુત્તં ‘‘અરઞ્ઞપરિચ્છેદદસ્સનત્થ’’ન્તિ સબ્બસિક્ખાપદે હિ બાહિરઇન્દખીલતો પટ્ઠાય ગામૂપચારં અરઞ્ઞં નામ. ગામપરિચ્છેદવચને પયોજનં પનેત્થ નત્થિ પરિક્ખેપેનેવ પાકટભૂતત્તા. દુતિયગામૂપચારોવ ગામસ્સ પરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્તો પરિક્ખેપભાવેન અપાકટત્તા. તત્થ પઠમગામૂપચારો ચે અરઞ્ઞપરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્તો, તત્થ ન વત્તબ્બો. ‘‘નિક્ખમિત્વા ઇન્દખીલા સબ્બમેતં અરઞ્ઞ’’ન્તિ વત્તબ્બં. એવં સન્તે સુબ્યત્તતરં અરઞ્ઞપરિચ્છેદો દસ્સિતો હોતિ, મિચ્છાગાહો ચ ન હોતિ.

‘‘મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ હિ વુત્તે અયં ગામૂપચારોવ અરઞ્ઞં ગામૂપચારસ્સ વિભઙ્ગત્તા. યદિ અરઞ્ઞપરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્તં, અવુત્તકમેવ, અરઞ્ઞતો પરન્તિ ચ મિચ્છાગાહો હોતીતિ ચે, નનુ વુત્તં ‘‘પઠમમેવ ઇદં પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારનિયમનત્થં વુત્ત’’ન્તિ? અરઞ્ઞપરિચ્છેદદસ્સનત્થં કિઞ્ચાપિ ‘‘ગામૂપચારો’’તિઆદિ આરદ્ધં, ઇન્દખીલે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતોતિ પન એવં વચનપ્પયોજનં. અપરિક્ખિત્તસ્સ ચ ગામસ્સ ય્વાયં લેડ્ડુપાતો ઉપચારો’’તિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તો, તસ્સ નિયમનન્તિ વુત્તં હોતિ. કથં પઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘અરઞ્ઞં નામા’’તિ પદં અનુદ્ધરિત્વા ‘‘ગામૂપચારો નામા’’તિ ઉદ્ધરણસ્સ કતત્તા. તત્થ ‘‘ગામૂપચારો નામા’’તિ માતિકાયં અવિજ્જમાનં પદં ઉદ્ધરન્તો તયો અત્થવસે દસ્સેતિ. સેય્યથિદં – અરઞ્ઞપરિચ્છેદદસ્સનમેકો અત્થો, અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારેન સદ્ધિં પરિચ્છેદદસ્સનમેકો, ન કેવલં અપરિક્ખિત્તસ્સયેવ ઉપચારો વિનયાધિકારે સપ્પયોજનો દસ્સિતબ્બો, નિપ્પયોજનોપિ પરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારો ઇમિના પરિયાયેન લબ્ભતીતિ અનુસઙ્ગપ્પયોજનમેકો અત્થોપિ વેદિતબ્બો.

‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ ઇદં ભગવા તયો અત્થવસે પટિચ્ચ અભાસિ. સેય્યથિદં – અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિચ્છેદદસ્સનમેકો, અવિપ્પવાસસીમાધિકારે અયમેવ ગામૂપચારોતિ દસ્સનમેકો, તત્થ ઠિતસ્સ દુતિયો લેડ્ડુપાતો સબ્બત્થ ગામપ્પટિસંયુત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ સકિચ્ચકો ઉપચારોતિ દસ્સનમેકોતિ એવં ભગવા અત્તનો દેસનાવિલાસપ્પત્તિયા એકેકપદુદ્ધારણેન તયો અત્થવસે દસ્સેતીતિ વેદિતબ્બં.

તથા અવિપ્પવાસસીમાકમ્મવાચાય ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) એત્થાપિ પરિક્ખેપે સતિ ગામં ઠપેત્વા, અસતિ ગામૂપચારં ઠપેત્વાતિ અત્થો. પરિક્ખિત્તસ્સ, અપરિક્ખિત્તસ્સ ચ મજ્ઝે આરામે અવિપ્પવાસસીમાસમ્મન્નનકાલે અયં નયો અતિવિય યુજ્જતિ. ઉભયપરિવજ્જનતો પુબ્બે વુત્તનયેન વા ઉભયત્થ ઉભયં લબ્ભતેવ. ‘‘અન્તરારામેસુ પન આચિણ્ણકપ્પા ભિક્ખૂ અવિપ્પવાસસીમં સમ્મન્નન્તી’’તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં. ‘‘અન્તરઘરપ્પટિસંયુત્તાનં સેખિયાનં અન્તરારામેસુ અસમ્ભવતો અન્તરારામો ન ગામસઙ્ખં ગચ્છતિ, તસ્મા તત્થપિ અવિપ્પવાસસીમા રુહતેવા’’તિ એકે. તે ભિક્ખૂ દુતિયસ્સ ગામૂપચારસ્સ ગામસઙ્ખાસભાવતો તાસં ઇમાય દુતિયાય અવિપ્પવાસકમ્મવાચાય અભાવં દસ્સેત્વા પટિક્ખિપિતબ્બા. અજ્ઝારામો પન ગામોપિ સમાનો તિત્થિયસેય્યાદિ વિય કપ્પિયભૂમીતિ વેદિતબ્બો.

આપત્તિયા પરિચ્છેદં, તથાનાપત્તિયાપિ ચ;

દસ્સેતું ગામસમ્બન્ધ-સિક્ખાપદવિભાવને.

ગામગામૂપચારા દ્વે, દસ્સિતા ઇધ તાદિના;

સીમા સીમૂપચારા તુ, અનેકન્તાતિ નુદ્ધટા.

ઉપચારા ચ દ્વે હોન્તિ, બાહિરબ્ભન્તરબ્બસા;

પરિક્ખિત્તાપરિક્ખિત્ત-ભેદા ચે ચતુરો સિયું.

અયઞ્હિ ઉપચારસદ્દો વિનયપિટકે ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અગિલાનેનપિ આરામે આરામૂપચારે છત્તં ધારેતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૭૦) એવમાદીસુ બાહિરે ઉપચારે દિસ્સતિ. બાહિરો ઉપચારો નામ પરિક્ખેપતો, પરિક્ખેપારહટ્ઠાનતો વા એકો લેડ્ડુપાતો. ‘‘અજ્ઝારામો નામ પરિક્ખિત્તસ્સ આરામસ્સ અન્તોઆરામો, અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારો. અજ્ઝાવસથો નામ પરિક્ખિત્તસ્સ આવસથસ્સ અન્તોઆવસથો, અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારો’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૫૦૬) પન ઉપચારસદ્દો અબ્ભન્તરે ઉપચારે દિસ્સતિ. અબ્ભન્તરો ઉપચારો ચ નામ પરિક્ખેપો, પરિક્ખેપારહટ્ઠાનઞ્ચ હોતિ. ઇધ પન પરિક્ખેપો ‘‘અજ્ઝારામો, અજ્ઝાવસથો’’તિ વા ન વુચ્ચતિ, અન્તો એવ આરામો, આવસથોતિ વા. તેસુ બાહિરબ્ભન્તરભેદભિન્નેસુ દ્વીસુ ઉપચારેસુ અવિપ્પવાસસીમાધિકારે ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) એત્થ ગામૂપચારો નામ અબ્ભન્તરૂપચારો અધિપ્પેતો, ન બાહિરો. ભિક્ખુનિયા અરઞ્ઞસઞ્ઞિતતાય તસ્સ બાહિરસ્સ, તસ્સા ગામન્તરાપત્તિયા ઠાનભૂતત્તા ચ અબ્ભન્તરઉપચારસ્સાતિ ઇદમેત્થ કારણદ્વયં વેદિતબ્બં. તત્થ ઇધ અદિન્નાદાનપારાજિકવિભઙ્ગેયેવ પઠમો ગામૂપચારો દસ્સિતો, સો બાહિરો, દુતિયો અબ્ભન્તરોતિ વેદિતબ્બો. પઠમેન ચ અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ દુતિયલેડ્ડુપાતસઙ્ખાતો બાહિરો ઉપચારો, દુતિયેન ચ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપતો બાહિરસઙ્ખાતો અબ્ભન્તરો ઉપચારો લેસેન દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બો. એવં ચત્તારોપિ ઉપચારા ઇધ ભગવતા દેસનાવિલાસપ્પત્તેન દેસનાલીલાય દસ્સિતા હોન્તીતિ અયં નયો સુટ્ઠુ લક્ખેત્વા આચરિયેહિ સમ્મન્તયિત્વા યથાનુરૂપં તત્થ યોજેતબ્બો. ઇતરથા –

અસમ્બુધં બુદ્ધમહાનુભાવં;

ધમ્મસ્સ ગમ્ભીરનયત્તતઞ્ચ;

યો વણ્ણયે નં વિનયં અવિઞ્ઞૂ;

સો દુદ્દસો સાસનનાસહેતુ.

પાળિં તદત્થઞ્ચ અસમ્બુધઞ્હિ;

નાસેતિ યો અટ્ઠકથાનયઞ્ચ;

અનિચ્છયં નિચ્છયતો પરેહિ;

ગામોતિ તેયેવ પુરક્ખતો સો.

અનુક્કમેનેવ મહાજનેન;

પુરક્ખતો પણ્ડિતમાનિ ભિક્ખુ;

અપણ્ડિતાનં વિમતિં અકત્વા;

આચરિયલીલં પુરતો કરોતિ.

તત્થ હિ પાળિયં ‘‘ગામસ્સ ઉપચારો ગામૂપચારો, ગામસઙ્ખાતો ઉપચારો ગામૂપચારો નામા’’તિ ઉદ્ધરિત્વા ગામસ્સ ઉપચારં દસ્સેન્તો ‘‘ઇન્દખીલે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ (પારા. ૯૨) વત્વા પુન ગામસઙ્ખાતં ઉપચારં દસ્સેન્તો ‘‘ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ વુત્તં. ઇમમત્થં સન્ધાય વિકાલે ગામપ્પવેસનગામન્તરઅઅપ્પવાસસમ્મુતિઆદીસુ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનમેવ ગામૂપચારન્તિ વુત્તન્તિ લિખિતં.

અત્થતો એકન્તિ એત્થ સઙ્ખાસદ્દં સઙ્ખાતસદ્દેન સમાનયતિ. ‘‘આદિયેય્યા’’તિ ઇદં પઞ્ચવીસતિયા અવહારાનં સાધારણપદં. ઠાનાચાવનવસેન ચ ખીલાદીનિ સઙ્કામેત્વા ખેત્તાદિગ્ગહણવસેન ચાતિ અત્થો. ઠાનાચાવને યથા સામિકસ્સ ધુરનિક્ખેપાદિં અનોલોકેત્વાવ આપત્તિ, તથા ઇહાપીતિ ગહેતબ્બા.

‘‘અસુકં નામ ભણ્ડં અવહરિસ્સામી’’તિ સબ્બેસં એકાસયત્તા ‘‘એકેનાપી’’તિ વુત્તં. યદિ આણત્તિ ઇચ્છિતબ્બા, સંવિધાવહારો નામ એકો અવહારો પરિહાયિતબ્બો.

ઓકાસપરિકપ્પે ઠાનાચાવનાય ગહિતમ્પિ ઓકાસપરિકપ્પિતત્તા રક્ખતિ. ઓકાસાતિક્કમોવ પમાણં પુબ્બે અસુદ્ધચિત્તેન ગહિતત્તા. ઇદાનિ સુદ્ધચિત્તેન ગહિતેપિ હોતિ એવાતિ વદન્તિ, તં ન સુન્દરં. એત્થ પન વિનિચ્છયો સમન્તપાસાદિકં ઓલોકેત્વા ગહેતબ્બો.

ઉદ્ધારો નત્થીતિ ઠાનાચાવનં નત્થીતિ અત્થો.

ઉદ્ધતમત્તે અવહારો સકલસ્સ પયોગસ્સ નિટ્ઠાપિતત્તા, ન અત્થસાધકવસેન. ઉદ્ધારેયેવ રક્ખતીતિ એત્થ એવ-સદ્દેન પાતને ન રક્ખતીતિ અત્થે સિદ્ધેપિ અત્થસાધકવસેન અત્થં દસ્સેતું ‘‘તં ઉદ્ધરિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં.

‘‘પથબ્યારાજપદેસરાજાદયો બહૂ, તેસં સઙ્ગણ્હનત્થં ‘રાજાનો’તિ બહુવચનં વુત્ત’’ન્તિ લિખિતં. કિઞ્ચાપિ બહુવચનં કતં, ઇદં પન એકં બિમ્બિસારમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. રાજાનોતિ કિઞ્ચિ અનિદ્દિસિત્વા સાધારણવસેન કિઞ્ચાપિ વુત્તં, ઇદં પન બિમ્બિસારમેવાતિ.

પુબ્બપ્પયોગેતિ એત્થ ગમનકાલે મગ્ગસોધનાધિકરણે અપાચિત્તિયખેત્તે દુક્કટં, લતાચ્છેદનાદીસુ પાચિત્તિયમેવ. ગન્ત્વા પન કુમ્ભિમત્થકે જાતલતાદિચ્છેદને સહપયોગત્તા દુક્કટં. ‘‘એકભણ્ડે એવં ભારિયમિદં, ‘ત્વમ્પિ એકપસ્સં ગણ્હ, અહમ્પિ એકપસ્સં ગણ્હામી’તિ સંવિદહિત્વા ઉભયેસં પયોગેન ઠાનાચાવને કતે કાયવાચાચિત્તેહિ સમુટ્ઠાતિ. અઞ્ઞથા સાહત્થિકં વા આણત્તિકસ્સ અઙ્ગં ન હોતિ, આણત્તિકં વા સાહત્થિકસ્સાતિ વુત્તલક્ખણેન વિરુજ્ઝતી’’તિ વિનયગણ્ઠિપદે લિખિતં. પિ-સદ્દો પનેત્થ તત્થેવ લિખિતો.

કાયવાચાસમુટ્ઠાનં, યસ્સા આપત્તિયા સિયા;

તત્ર વાચઙ્ગં ચિત્તંવ, કમ્મં નસ્સા વિધીયતિ.

કિરિયાકિરિયાદિકં યઞ્ચે, યમ્પિ કમ્મત્તયં ભવે;

ન યુત્તં તં વિરુદ્ધત્તા, કમ્મમેકંવ યુજ્જતીતિ. (વજિર. ટી. પારાજિક ૧૩૧ પકિણ્ણકકથાવણ્ણના);

દુતિયપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તતિયપારાજિકવણ્ણના

યથા ઞાતપરિઞ્ઞા ધમ્માનં સભાવજાનનમેવ ‘‘ઇદં રૂપં, અયં વેદના’’તિ, તીરણપરિઞ્ઞા પન ધમ્મસભાવેન સદ્ધિં અનિચ્ચાદિવસેન પવત્તમાનં ‘‘રૂપં અનિચ્ચન્તિ વા’’તિઆદિ, એવમિધ સદ્ધિં ચેતેત્વા એકત્તેનાપિ પાણાતિપાતાભાવા ‘‘જીવિતા વોરોપેય્યા’’તિ વુત્તં. ‘‘મનુસ્સવિગ્ગહ’’ન્તિ વુત્તત્તા ગબ્ભસેય્યકાનં વસેન સબ્બસુખુમઅત્તભાવતો પટ્ઠાય દસ્સેતું ‘‘કલલતો પટ્ઠાયા’’તિ આહ. એત્થ જીવિતા વોરોપેન્તો પચ્ચુપ્પન્નતો વિયોજેતિ. તત્થ ખણપચ્ચુપ્પન્નં ન સક્કા વોરોપેતું, સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નં વા અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નં વા સક્કા. કથં? તસ્મિઞ્હિ ઉપક્કમે કતે લદ્ધૂપક્કમં જીવિતદસકં નિરુજ્ઝમાનં દુબ્બલસ્સ પરિહીનવેગસ્સ પચ્ચયો હોતિ. સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નં યથા દ્વે તયો જવનવારે જવિત્વા નિરુજ્ઝતિ, અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ તદનુરૂપં કત્વા નિરુજ્ઝતિ, તથા પચ્ચયો હોતિ. તતો સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નં વા અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નં વા યથાપરિચ્છિન્નકાલં અપત્વા અન્તરાવ નિરુજ્ઝતિ. એવં તદુભયમ્પિ વોરોપેતું સક્કા. તસ્મા પચ્ચુપ્પન્નં વિયોજેતિ.

‘‘ઇમસ્સ પનત્થસ્સા’’તિ વોહારવસેન વુત્તમત્થં પરમત્થવસેન આવિભાવત્થં ‘‘પાણો વેદિતબ્બો’’તિઆદિ વુત્તં. કાયવિઞ્ઞત્તિસહિતાય ચેતનાય પયુજ્જતીતિ પયોગો, કો સો? સરીરે સત્થાદીનં ગમનં પહરણન્તિ કાયવચીવિઞ્ઞત્તિસહિતાય ચેતનાય પરસરીરે સત્થપાતનં. દૂરે ઠિતન્તિ દૂરે વા તિટ્ઠતુ, સમીપે વા. હત્થતો મુત્તેન પહારો નિસ્સગ્ગિયો. તત્થાતિ નિસ્સગ્ગિયપ્પયોગે. યો કોચિ મરતૂતિ એત્થ મહાજનસમૂહે ન સક્કા. યસ્સૂપરિ સરો પતતિ, તસ્સેવ જીવિતમરણં કાતું, ન યસ્સ કસ્સચિ જીવિતમરણં. આણાપનન્તિ વચીવિઞ્ઞત્તિસહિતાય ચેતનાય અધિપ્પેતત્થસાધનં. તેનેવ ‘‘સાવેતુકામો ન સાવેતી’’તિ (પારા. ૫૪) વુત્તં. આણત્તિનિયામકાતિ આણત્તિકપ્પયોગસાધિકા. એતેસુ હિ અવિરજ્ઝિતેસુ એવ આણત્તિપયોગો હોતિ, ન અઞ્ઞથા.

રૂપૂપહારોતિ એત્થ –

‘‘મમાલાભેન એસિત્થી, મરતૂ’’તિ સમીપગો;