કઙ્ખાવિતરણી-અભિનવટીકા

ગન્થારમ્ભકથા

તિલોકતિલકં બુદ્ધં, વન્દે સુદ્ધગુણાકરં;

કરુણાસીતલીભૂત-હદયં મહિતોદયં.

તેનાપિ ધમ્મરાજેન, લોકેકાચરિયેન યો;

પૂજિતો તઞ્ચ સદ્ધમ્મં, વન્દે ગમ્ભીરમુત્તમં.

મુનિન્દચન્દસદ્ધમ્મ-રંસીહિ વિમલેહિ યો;

બોધિતોહં સદા વન્દે, તં સઙ્ઘં કુમુદાકરં.

વિનયે નયગમ્ભીરે, સબ્બથા પારદસ્સિના;

વાદિના દુત્તરાગાધ-સબ્બસત્થમહણ્ણવે.

યા કતા બુદ્ધઘોસેન, થેરેન થિરચેતસા;

કઙ્ખાવિતરણી નામ, માતિકટ્ઠકથા સુભા.

થિરાનેકગુણોઘેન, થેરેન વિનયઞ્ઞુના;

કલ્યાણાચારયુત્તેન, ધીમતા મુનિસૂનુના;

વિનયટ્ઠિતિકામેન, સુમેધેનાભિયાચિતો.

તમહં વણ્ણયિસ્સામિ, સુવિસુદ્ધમનાકુલં;

સાધવો તં નિસામેથ, સક્કચ્ચં મમ ભાસતોતિ.

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના

સબ્બકુસલધમ્મપ્પમુખસ્સ વિપુલોળારગુણવિસેસાવહસ્સ પરમગમ્ભીરસ્સ પાતિમોક્ખસ્સ અત્થસંવણ્ણનં કત્તુકામોયમાચરિયો પઠમં તાવ ‘‘બુદ્ધં ધમ્મ’’ન્તિઆદિના રતનત્તયપ્પણામકરણેન અત્તનો ચિત્તસન્તાનં પુનાતિ. વિસુદ્ધચિત્તસન્તાનનિસ્સયા હિ પઞ્ઞા તિક્ખવિસદભાવપ્પત્તિયા યથાધિપ્પેતસંવણ્ણનાય પરિયોસાનગમનસમત્થા હોતીતિ. અપિચ રતનત્તયપ્પણામેન વિધુતસબ્બકિબ્બિસે ચિત્તસન્તાને ભવન્તરૂપચિતાનિપિ અન્તરાયિકકમ્માનિ પચ્ચયવેકલ્લતો યથાધિપ્પેતાય અત્થસંવણ્ણનાય નાલમન્તરાયકરણાયાતિપિ આચરિયસ્સ રતનત્તયવન્દના.

તત્થ બુદ્ધસદ્દસ્સ તાવ ‘‘બુજ્ઝિતા સચ્ચાનીતિ બુદ્ધો, બોધેતા પજાયાતિ બુદ્ધો’’તિઆદિના (મહાનિ. ૧૯૨; ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસ ૯૭; પટિ. મ. ૧.૧૬૨) નિદ્દેસનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. અથ વા સવાસનાય અઞ્ઞાણનિદ્દાય અચ્ચન્તવિગમતો, બુદ્ધિયા વા વિકસિતભાવતો બુદ્ધવાતિ બુદ્ધો જાગરણવિકસનત્થવસેન. અથ વા કસ્સચિપિ ઞેય્યધમ્મસ્સ અનવબુદ્ધસ્સ અભાવેન, ઞેય્યવિસેસસ્સ ચ કમ્મભાવેન અગ્ગહણતો કમ્મવચનિચ્છાય અભાવેન અવગમનત્થવસેનેવ કત્તુનિદ્દેસો લબ્ભતીતિ બુદ્ધવાતિ બુદ્ધો યથા ‘‘દિક્ખિતો ન દદાતી’’તિ. અત્થતો પન પારમિતાપરિભાવિતેન સયમ્ભુઞાણેન સહવાસનાય વિગતવિદ્ધસ્તનિરવસેસુપક્કિલેસો મહાકરુણાસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદિઅપરિમેય્યગુણગણાધારોવ ખન્ધસન્તાનો બુદ્ધો. યથાહ –

‘‘બુદ્ધોતિ યો સો ભગવા સયમ્ભૂ અનાચરિયકો પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ સામં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝિ, તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, બલેસુ ચ વસીભાવ’’ન્તિ (મહાનિ. ૧૯૨; ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસ ૯૭; પટિ. મ. ૧.૧૬૧),

તં બુદ્ધં.

ધારેતીતિ ધમ્મો. અયઞ્હિ યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાને અપાયદુક્ખે, સંસારદુક્ખે ચ અપતમાને ધારેતીતિ, તન્નિબ્બત્તકકિલેસવિદ્ધંસનઞ્ચેત્થ ધારણં. એવઞ્ચ કત્વા અરિયમગ્ગો, તસ્સ તદત્થસિદ્ધિહેતુતાય નિબ્બાનઞ્ચાતિ ઉભયમેવ નિપ્પરિયાયતો ધારેતિ. અરિયફલઞ્ચ પન તંસમુચ્છિન્નકિલેસપટિપ્પસ્સમ્ભનેન તદનુકૂલતાય, પરિયત્તિધમ્મો ચ તદધિગમહેતુતાયાતિ ઉભયમ્પિ પરિયાયતો ધારેતીતિ વેદિતબ્બં, તં ધમ્મં. ચ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો. તેન યથાવુત્તં બુદ્ધં, ઇમઞ્ચ ધમ્મં વન્દિત્વાતિ બુદ્ધરતનેન સહ વન્દનકિરિયાય ધમ્મરતનં સમુચ્ચિનોતિ.

ન કેવલં ઇદં દ્વયમેવાતિ આહ ‘‘સઙ્ઘઞ્ચા’’તિ. અરિયેન દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતો ઘટિતોતિ સઙ્ઘો, અટ્ઠઅરિયપુગ્ગલસમૂહો. તેહિ તેહિ વા મગ્ગફલેહિ કિલેસદરથાનં સમુચ્છેદપટિપ્પસ્સમ્ભનવસેન સમ્મદેવ ઘાતિતત્તા સઙ્ઘો, પોથુજ્જનિકસઙ્ઘસ્સાપિ પુબ્બભાગપ્પટિપદાય ઠિતત્તા પુરિમચેતનાય વિય દાને એત્થેવ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સોપિ હિ કિઞ્ચાપિ અરિયેન દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન અસંહતો, નિય્યાનિકપક્ખિયેન પન પોથુજ્જનિકેન સંહતત્તા દક્ખિણેય્યપણિપાતારહો સઙ્ઘોયેવાતિ, તં સઙ્ઘં. ચ-સદ્દસ્સત્થો એત્થાપિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

કિંવિસિટ્ઠં બુદ્ધં, ધમ્મં, સઙ્ઘઞ્ચાતિ આહ ‘‘વન્દનામાનપૂજાસક્કારભાજન’’ન્તિ. ઇદઞ્ચ વિસેસનં પચ્ચેકં યોજેતબ્બં ‘‘વન્દનામાનપૂજાસક્કારભાજનં. બુદ્ધં…પે… વન્દનામાનપૂજાસક્કારભાજનં સઙ્ઘઞ્ચા’’તિ. તત્થ સદેવકેન લોકેન અરહતાદીહિ ગુણેહિ સેટ્ઠભાવેન કરિયમાનો પણામો વન્દના, સમ્માનો માનો, ગન્ધપુપ્ફાદીહિ ઉપહારો પૂજા, અભિસઙ્ખતપચ્ચયદાનં સક્કારો, વન્દના ચ માનો ચ પૂજા ચ સક્કારો ચ વન્દનામાનપૂજાસક્કારા, તેસં મહપ્ફલભાવકરણેન ભાજનત્તા આધારત્તા વન્દનામાનપૂજાસક્કારભાજનં. ઇમિના રતનત્તયસ્સ અરહતાદીહિ ગુણેહિ અસમભાવં દસ્સેતિ. તન્દસ્સનમ્પિ તક્કતસ્સ નિપચ્ચકારસ્સ સસન્તાનપવનાદિવસેન યથાધિપ્પેતાય અત્થસંવણ્ણનાય નિપ્ફાદનસમત્થભાવદીપનત્થન્તિ વેદિતબ્બં.

વિપ્પસન્નેન ચેતસા વન્દિત્વાતિ અરહતાદિઅનેકપ્પકારગુણવિસેસાનુસ્સરણવસેન વિવિધેન, વિસેસેન વા પસન્નેન મનસા સદ્ધિં કાયવાચાહિ કરણભૂતાહિ અભિવન્દિયાતિ અત્થો, તીહિ દ્વારેહિ નમસ્સિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. તિવિધા ચાયં વન્દના કાયવચીમનોવન્દનાનં વસેન. તત્થ બુદ્ધાદિગુણારમ્મણા કામાવચરકુસલકિરિયાનં અઞ્ઞતરચેતના કાયવચીવિઞ્ઞત્તિયો સમુટ્ઠાપેત્વા કાયવચીદ્વારવસેન ઉપ્પન્ના કાયવચીવન્દનાતિ વુચ્ચતિ, ઉભયવિઞ્ઞત્તિયો પન અસમુટ્ઠાપેત્વા મનોદ્વારવસેન ઉપ્પન્ના મનોવન્દનાતિ. ઇમસ્સ પદસ્સ ‘‘વણ્ણનં વણ્ણયિસ્સામી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો.

એવં રતનત્તયસ્સ પણામં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્તનો નિસ્સયભૂતાનં અટ્ઠકથાચરિયાનઞ્ચ પણામં દસ્સેન્તો ‘‘થેરવંસપ્પદીપાન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ કતઞ્જલી પુબ્બાચરિયસીહાનં નમો કત્વાતિ સમ્બન્ધો. કતો અઞ્જલિ કરપુટો એતેનાતિ કતઞ્જલી. છન્દાનુરક્ખણત્થઞ્હેત્થ દીઘો, કતઞ્જલી હુત્વાતિ વુત્તં હોતિ. પુબ્બાચરિયા પોરાણટ્ઠકથાકારા તમ્બપણ્ણિયા મહાથેરા, તે એવ પરિસ્સયસહનતો, પટિપક્ખભૂતકિલેસહનનતો, પરવાદિમિગેહિ અપધંસનીયતો ચ સીહસદિસત્તા સીહાતિ પુબ્બાચરિયસીહા, તેસં પુબ્બાચરિયસીહાનં. કીદિસા તે પુબ્બાચરિયસીહા, યેસં તયા નમો કરીયતીતિ આહ ‘‘થેરવંસપ્પદીપાન’’ન્તિઆદિ. તત્થ થેરવંસપ્પદીપાનન્તિ થિરેહિ સીલક્ખન્ધાદીહિ સમન્નાગતાતિ થેરા, મહાકસ્સપાદયો, તેસં વંસો અન્વયોતિ થેરવંસો. એતેન ભિન્નલદ્ધિકાનં સત્તરસભેદાનં મહાસઙ્ઘિકાદીનં વંસં પટિક્ખિપતિ, થેરવંસપરિયાપન્ના હુત્વા પન આગમાધિગમસમ્પન્નત્તા પઞ્ઞાપજ્જોતેન તસ્સ થેરવંસસ્સ દીપનતો થેરવંસપ્પદીપા, પુબ્બાચરિયસીહા, તેસં થેરવંસપ્પદીપાનં. અસંહીરત્તા થિરાનં. વિનયક્કમેતિ આરમ્ભાનુરૂપવચનમેતં, તે પન સુત્તાભિધમ્મેસુપિ થિરા એવ.

એવં અટ્ઠકથાચરિયાનમ્પિ પણામં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સંવણ્ણેતબ્બધમ્મવિસેસસ્સ અભિધાનાનિસંસં, દેસકસમ્પત્તિયો ચ દસ્સેન્તો ‘‘પામોક્ખ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ મહેસિના યં પાતિમોક્ખં પકાસિતન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થ મહેસિનાતિ મહન્તે સીલાદિકે પઞ્ચ ધમ્મક્ખન્ધે એસી ગવેસીતિ મહેસિ. મહન્તેહિ એસિતોતિ વા પુથુજ્જનસેખાસેખઇસીહિ વિસિટ્ઠત્તા મહન્તો ઇસીતિ વા મહેસિ, સમ્માસમ્બુદ્ધો, તેન મહેસિના. પાતિમોક્ખન્તિ સત્તાપત્તિક્ખન્ધસંવરભૂતં સિક્ખાપદસીલં, તદ્દીપનતો ઉભતોવિભઙ્ગસુત્તસઙ્ખાતં ગન્થપાતિમોક્ખમેવ વા. કિમ્ભૂતન્તિ આહ ‘‘પામોક્ખ’’ન્તિઆદિ. પમુખે સાધૂતિ પમોક્ખં, પમોક્ખમેવ પામોક્ખં, વજ્જપટિપક્ખત્તા અનવજ્જાનં સમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતાનં પરિત્તમહગ્ગતલોકુત્તરાનં કુસલાનં ધમ્માનં આદિ પતિટ્ઠાભૂતન્તિ અત્થો. ‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો, ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવય’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨; પેટકો. ૨૨; મિ. પ. ૨.૧.૯) હિ વુત્તં. મુખમિવાતિ મુખં, દ્વારં. યથા હિ સત્તાનં ખજ્જભોજ્જલેય્યપેય્યવસેન ચતુબ્બિધોપિ આહારો મુખેન પવિસિત્વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ ફરતિ, એવં યોગિનોપિ ચાતુભૂમકકુસલં સીલમુખેન પવિસિત્વા અત્થસિદ્ધિં સમ્પાદેતિ. તેન વુત્તં ‘‘મુખમિવાતિ મુખ’’ન્તિ. અથ વા મુખં દ્વારં મોક્ખપ્પવેસાય નિબ્બાનસચ્છિકિરિયાયાતિ અત્થો. વુત્તઞ્હિ –

‘‘અવિપ્પટિસારત્થાનિ ખો, આનન્દ, કુસલાનિ સીલાની’’તિ (અ. નિ. ૧૧.૧).

તથા –

‘‘અવિપ્પટિસારો પામોજ્જત્થાય, પામોજ્જં પીતત્થાય, પીતિ પસ્સદ્ધત્થાય, પસ્સદ્ધિ સુખત્થાય, સુખં સમાધત્થાય, સમાધિ યથાભૂતઞાણદસ્સનત્થાય, યથાભૂતઞાણદસ્સનં નિબ્બિદત્થાય, નિબ્બિદા વિરાગત્થાય, વિરાગો વિમુત્તત્થાય, વિમુત્તિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનત્થાય, વિમુત્તિઞાણદસ્સનં અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થાયા’’તિ (પરિ. ૩૬૬) ચ.

એવં સંવણ્ણેતબ્બધમ્મસ્સ અભિધાનાદિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સંવણ્ણનાય નિમિત્તં દસ્સેતું ‘‘સૂરતેના’’તિઆદિના ચતુત્થગાથમાહ. તત્થ સૂરતેનાતિ સોભને રતોતિ સૂરતો ઉ-કારસ્સ દીઘં કત્વા, તેન સૂરતેન, સોભને કાયિકવાચસિકકમ્મે રતેનાતિ અત્થો, વિનીતેનાતિ વુત્તં હોતિ. નિવાતેનાતિ નીચવુત્તિના. સુચિસલ્લેખવુત્તિનાતિ સુચિભૂતા કિલેસસલ્લિખનસમત્થા વુત્તિ પટિપત્તિ એતસ્સાતિ સુચિસલ્લેખવુત્તિ, તેન સુચિસલ્લેખવુત્તિના, પરિસુદ્ધાય અપ્પિચ્છવુત્તિયા સમન્નાગતેનાતિ અત્થો. વિનયાચારયુત્તેનાતિ વારિત્તચારિત્તસીલસમ્પન્નેન. અથ વા વિનયોતિ ચેત્થ પાતિમોક્ખસંવરાદિભેદો સંવરવિનયો. આચારોતિ આચારગોચરનિદ્દેસે આગતસમણસારુપ્પાચારો. સોણત્થેરેનાતિ એત્થ સોણોતિ તસ્સ નામં. થિરેહિ સીલક્ખન્ધાદીહિ સમન્નાગતત્તા થેરો. યાચિતોતિ અભિયાચિતો. થેરો હિ પાતિમોક્ખસ્સ ગમ્ભીરતાય દુરવગાહતં, આચરિયસ્સ ચ તંસંવણ્ણનાય સામત્થિયં ઞત્વા ‘‘પાતિમોક્ખસ્સ તયા અત્થસંવણ્ણના કાતબ્બા. એવઞ્હિ સાસનસ્સ સુચિરટ્ઠિતિકતા હોતી’’તિ સાનિસંસગારવેન યાચનં અકાસિ. તદસ્સ યાચનં અત્તનો સંવણ્ણનાય નિદાનભૂતં દસ્સેન્તો ‘‘યાચિતો’’તિ આહ.

એત્થ ચ ‘‘સૂરતેના’’તિ ઇમિનાસ્સ સોરચ્ચં વુચ્ચતિ. ‘‘નિવાતેના’’તિ ઇમિના નીચમનતા નિવાતવુત્તિતા, યાય નિવાતવુત્તિતાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો નિહતમાનો, નિહતદપ્પો, પાદપુઞ્છનચોળકસમો, ભિન્નવિસાણૂસભસમો, ઉદ્ધટદાઠસપ્પસમો ચ હુત્વા સણ્હો સખિલો સુખસમ્ભાસો હોતિ. ‘‘સુચિસલ્લેખવુત્તિના’’તિ ઇમિના ઇન્દ્રિયસંવરપચ્ચયસન્નિસ્સિતઆજીવપારિસુદ્ધિસીલં. ‘‘વિનયાચારયુત્તેના’’તિ ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરસીલં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. એવમનેકગુણેહિ તસ્સ અભિત્થવનં યથાવુત્તગુણસમન્નાગતસ્સ સબ્રહ્મચારિનો અજ્ઝેસનં ન સક્કા પટિબાહિતુન્તિ પરમગમ્ભીરસ્સાપિ પાતિમોક્ખસ્સ અત્થસંવણ્ણનાયં પવત્તાતિ દસ્સનત્થં. કિઞ્ચ – તાદિસસ્સ અજ્ઝેસનં નિસ્સાય કરિયમાના અત્થસંવણ્ણના તસ્સ અજ્ઝેસનાધિપચ્ચેન, મમઞ્ચ ઉસ્સાહસમ્પત્તિયા ન ચિરેન પરિયોસાનં ગચ્છતીતિ કતન્તિ વેદિતબ્બં.

એવં સંવણ્ણનાય નિમિત્તં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તસ્સવને સોતુજનસ્સાદરં જનેતું તપ્પયોજનકરણપ્પકારનિસ્સયાભિધાનાદિં દસ્સેન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિગાથાદ્વયમાહ. તત્થ તત્થાતિ ‘‘યં મહેસિના પાતિમોક્ખં પકાસિત’’ન્તિ વુત્તં, તસ્મિં પાતિમોક્ખે. સઞ્જાતકઙ્ખાનન્તિ પદપદત્થવિનિચ્છયવસેન સઞ્જાતકઙ્ખાનં, સમુપ્પન્નસંસયાનન્તિ અત્થો. કઙ્ખાવિતરણત્થાયાતિ યથાવુત્તસંસયસ્સ અતિક્કમનત્થાય. તસ્સાતિ પાતિમોક્ખસ્સ. વણ્ણીયતિ અત્થો કથીયતિ એતાયાતિ વણ્ણના, અટ્ઠકથા, તં વણ્ણનં. ઇમસ્સ ચ ‘‘વણ્ણયિસ્સામી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. કિંભૂતન્તિ આહ ‘‘પરિપુણ્ણવિનિચ્છય’’ન્તિઆદિ. પરિપુણ્ણવિનિચ્છયન્તિ ખન્ધકપરિવારપદભાજનાદિવસેન અસાધારણવિનિચ્છયસ્સ ચ નિદાનાદિવસેન સત્તરસપ્પભેદસ્સ ચ સબ્બસિક્ખાપદસાધારણવિનિચ્છયસ્સ પકાસનતો સમ્પુણ્ણવિનિચ્છયં.

મહાવિહારવાસીનન્તિ મહામેઘવનુય્યાનભૂમિભાગે પતિટ્ઠિતો વિહારો મહાવિહારો, યો સત્થુનો મહાબોધિના વિભૂસિતો, તત્થ વસન્તિ સીલેનાતિ મહાવિહારવાસિનો, તેસં મહાવિહારવાસીનં. વાચનામગ્ગનિસ્સિતન્તિ કથામગ્ગનિસ્સિતં, અટ્ઠકથાનિસ્સિતન્તિ અત્થો, મહાવિહારવાસીનં સીહળટ્ઠકથાનયં ઇધ નિસ્સાયાતિ વુત્તં હોતિ. વણ્ણયિસ્સામીતિ પવત્તયિસ્સામિ. નામેનાતિ અત્તનો ગુણનામેન. કઙ્ખાવિતરન્તિ એતાયાતિ કઙ્ખાવિતરણી, તં કઙ્ખાવિતરણિં. સુભન્તિ અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નત્તા સુન્દરં, સદ્દલક્ખણસુભતો, વિનિચ્છયસુભતો, વિઞ્ઞેય્યસુભતો ચ સુભં પરિસુદ્ધં. એત્થ ચ ‘‘કઙ્ખાવિતરણત્થાયા’’તિ ઇમિના પયોજનં દસ્સેતિ, પુરિપુણ્ણવિનિચ્છય’’ન્તિ ઇમિના સંવણ્ણનાપ્પકારં, ‘‘મહાવિહારવાસીનં વાચનામગ્ગનિસ્સિત’’ન્તિ ઇમિના સંવણ્ણનાય નિસ્સયવિસુદ્ધિં નિકાયન્તરલદ્ધિસઙ્કરદોસવિવજ્જનતો, ‘‘વણ્ણયિસ્સામી’’તિ ઇમિના અત્તનો અજ્ઝાસયં દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘વત્તયિસ્સામી’’તિપિ પાઠો.

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિદાનવણ્ણના

એવં રતનત્તયપણામાદિસહિતં સઞ્ઞાદિકં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ‘‘પાતિમોક્ખસ્સ વણ્ણનં વણ્ણયિસ્સામી’’તિ વુત્તત્તા પાતિમોક્ખં તાવ વચનત્થતો, સરૂપભેદતો, ગન્થભેદતો, ઉદ્દેસવિભાગતો, ઉદ્દેસપરિચ્છેદતો ચ વવત્થપેત્વા તદુદ્દેસક્કમેનાયં વણ્ણના ભવિસ્સતીતિ દસ્સેતું ‘‘તત્થ પાતિમોક્ખ’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં.

તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં ગાથાપદે. પઅતિમોક્ખન્તિ પકારતો અતિવિય સીલેસુ મુખભૂતં. અતિપમોક્ખન્તિ તમેવ પદં ઉપસગ્ગબ્યત્તયેન વદતિ. અથ વા પ અતિ મોક્ખન્તિ પદચ્છેદો, તસ્સ ઉપસગ્ગબ્યત્તયેનત્થમાહ ‘‘અતિપમોક્ખ’’ન્તિ. એવં પભેદતો પદવણ્ણનં કત્વા સદ્દત્થતો વદતિ ‘‘અતિસેટ્ઠં અતિઉત્તમન્તિ અત્થો’’તિ. એત્થ ચ સીલપાતિમોક્ખં સબ્બગુણાનં મૂલભાવતો સેટ્ઠં, ગન્થપાતિમોક્ખં પન સેટ્ઠગુણસહચરણતો સેટ્ઠન્તિ વેદિતબ્બં. ઉત્તમન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઇતીતિ એવં. ઇમિના યથાવુત્તવચનત્થં નિદસ્સેતિ. નિદસ્સનત્થો હિ અયં ઇતિ-સદ્દો ‘‘સબ્બમત્થીતિ ખો, કચ્ચાન, અયમેકો અન્તો, સબ્બં નત્થીતિ ખો, કચ્ચાન, અયં દુતિયો અન્તો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૧૫; ૩.૯૦) વિય. ઇમિનાતિ આસન્નપચ્ચક્ખવચનં ઇતિ-સદ્દેન અનન્તરનિદસ્સિતસ્સ, પટિગ્ગાહકેહિ ચ સોતવિઞ્ઞાણાદિવીથિયા પટિપન્નસ્સ વચનત્થસ્સ વચનતો. અથ વા ઇમિનાતિ આસન્નપચ્ચક્ખભાવકરણવચનં યથાવુત્તસ્સ વચનત્થસ્સ અભિમુખીકરણતો. વચનત્થેનાતિ ‘‘અતિસેટ્ઠ’’ન્તિ સદ્દત્થેન. એકવિધમ્પીતિ એકકોટ્ઠાસમ્પિ. સીલગન્થભેદતો દુવિધં હોતીતિ પુન સીલગન્થસઙ્ખાતેન પભેદેન દુવિધં હોતિ, સીલપાતિમોક્ખં, ગન્થપાતિમોક્ખઞ્ચાતિ દુવિધં હોતીતિ અત્થો.

ઇદાનિ તદુભયસ્સાપિ સુત્તે આગતભાવં દસ્સેતું ‘‘તથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પાતિ રક્ખતીતિ પાતિ, તં મોક્ખેતિ મોચેતિ આપાયિકાદીહિ દુક્ખેહીતિ પાતિમોક્ખં, સંવરણં સંવરો, કાયવાચાહિ અવીતિક્કમો, પાતિમોક્ખમેવ સંવરો પાતિમોક્ખસંવરો, પાતિમોક્ખસંવરેન સંવુતો સમન્નાગતો પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો. વિહરતીતિ વત્તતિ.

આદિમેતન્તિ એતં સિક્ખાપદસીલં પુબ્બુપ્પત્તિઅત્થેન આદિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘તસ્માતિહ ત્વં, ઉત્તિય, આદિમેવ વિસોધેહિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ. કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં? સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધં, દિટ્ઠિ ચ ઉજુકા’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૮૨).

યથા હિ નગરવડ્ઢકી નગરં માપેતુકામો પઠમં નગરટ્ઠાનં સોધેતિ, તતો અપરભાગે વીથિચતુક્કસિઙ્ઘાટકાદિપરિચ્છેદેન વિભજિત્વા નગરં માપેતિ, યથા વા પન રજકો પઠમં તીહિ ખારેહિ વત્થં ધોવિત્વા પરિસુદ્ધે વત્થે યદિચ્છકં રઙ્ગજાતં ઉપનેતિ, યથા વા પન છેકો ચિત્તકારો રૂપં લિખિતુકામો આદિતોવ ભિત્તિપરિકમ્મં કરોતિ, તતો અપરભાગે રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ, એવમેવ યોગાવચરો આદિતોવ સીલં વિસોધેત્વા અપરભાગે સમથવિપસ્સનાદયો ધમ્મે સચ્છિકરોતિ. તસ્મા સીલં ‘‘આદી’’તિ વુત્તં. ‘‘મુખમેત’’ન્તિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ. આદિસદ્દેન ‘‘પાતિમોક્ખે ચ સંવરો’’તિઆદિપાળિં (દી. નિ. ૨.૯૦; ધ. પ. ૧૮૫) સઙ્ગણ્હાતિ.

સીલન્તિ ચારિત્તવારિત્તવસેન દુવિધં વિનયપિટકપરિયાપન્નં સિક્ખાપદસીલં, ધમ્મતો પન સીલં નામ પાણાતિપાતાદીહિ વા વિરમન્તસ્સ, વત્તપટિપત્તિં વા પૂરેન્તસ્સ ચેતનાદયો ધમ્મા વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં પટિસમ્ભિદાયં ‘‘કિં સીલન્તિ ચેતના સીલં ચેતસિકં સીલં સંવરો સીલં અવીતિક્કમો સીલ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૩૯) ‘‘ઉભયાનિ ખો પનસ્સ પાતિમોક્ખાની’’તિ ભિક્ખુભિક્ખુનીપાતિમોક્ખવસેન ઉભયાનિ પાતિમોક્ખાનિ, દ્વે માતિકાતિ અત્થો. અસ્સાતિ ભિક્ખુનોવાદકસ્સ. વિત્થારેનાતિ ઉભતોવિભઙ્ગેન સદ્ધિં. સ્વાગતાનીતિ સુટ્ઠુ આગતાનિ. આદિસદ્દેન ‘‘પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્યા’’તિઆદિપાળિં (મહાવ. ૧૩૪) સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થાતિ તેસુ સીલગન્થપાતિમોક્ખેસુ. યોતિ અનિયમનિદ્દેસો, યો કોચિ પુગ્ગલો. નન્તિ વિનયપરિયાપન્નસીલં. રક્ખતીતિ સમાદિયિત્વા અવિકોપેન્તો પાલેતિ. તં ‘‘પાતી’’તિ લદ્ધનામં પાતિમોક્ખસીલે ઠિતં. મોચેતીતિ સહકારિકારણભાવતો મોક્ખેતિ. અપાયે જાતં આપાયિકં, દુક્ખં, તં આદિ યેસં તાનિ આપાયિકાદીનિ. આદિસદ્દેન તદઞ્ઞં સબ્બં સંસારદુક્ખં સઙ્ગણ્હાતિ. અત્તાનુવાદાદીહીતિ અત્તાનં અનુવાદો અત્તાનુવાદો, સો આદિ યેસં તાનિ અત્તાનુવાદાદીનિ, તેહિ અત્તાનુવાદાદીહિ. આદિસદ્દેન પરાનુવાદદણ્ડદુગ્ગતિભયાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્સ પાતિમોક્ખસ્સ જોતકત્તાતિ તસ્સ સીલપાતિમોક્ખસ્સ દીપનત્તા. આદિમ્હિ પન વુત્તો વચનત્થોતિ ‘‘અતિસેટ્ઠ’’ન્તિઆદિના આદિમ્હિ વુત્તો વચનત્થો. ઉભિન્નમ્પિ સાધારણો હોતિ સીલપાતિમોક્ખં સબ્બગુણાનં મૂલભાવતો સેટ્ઠં, ગન્થપાતિમોક્ખં સેટ્ઠગુણસહચરણતો સેટ્ઠન્તિ.

તત્થાતિ તેસુ સીલપાતિમોક્ખગન્થપાતિમોક્ખેસુ. ‘‘અયં વણ્ણના’’તિ વક્ખમાનવણ્ણનમાહ. ગન્થપાતિમોક્ખસ્સ તાવ યુજ્જતુ, કથં સીલપાતિમોક્ખસ્સ યુજ્જતીતિ આહ ‘‘ગન્થે હી’’તિઆદિ. હીતિ કારણત્થે નિપાતો. તસ્સાતિ ગન્થસ્સ. અત્થોતિ સીલં. વણ્ણિતોવ હોતીતિ ગન્થવણ્ણનામુખેન અત્થસ્સેવ વણ્ણનતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મા ગન્થે વણ્ણિતે તદવિનાભાવતો તસ્સત્થો વણ્ણિતો હોતિ, તસ્મા સીલપાતિમોક્ખસ્સપિ યુજ્જતીતિ.

એવં સરૂપભેદતો વવત્થપેત્વા ઇદાનિ ગન્થભેદતો વવત્થપેતું ‘‘તં પનેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થાતિ તેસુ ભિક્ખુપાતિમોક્ખભિક્ખુનીપાતિમોક્ખેસુ દ્વીસુ. ઉદ્દેસા પરિચ્છિજ્જન્તિ યેહિ વક્ખમાનવચનપ્પબન્ધેહિ, તે ઉદ્દેસપરિચ્છેદા, તેહિ. વવત્થિતન્તિ અસઙ્કરતો ઠિતં.

એવં ગન્થભેદતો વવત્થપેત્વા ઇદાનિ ઉદ્દેસવિભાગતો વવત્થપેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. ઉદ્દિસીયતિ સરૂપેન કથીયતિ એત્થ, એતેનાતિ વા ઉદ્દેસો, નિદાનસ્સ ઉદ્દેસોતિ નિદાનુદ્દેસો. એવં સેસેસુપિ. વિત્થારોવ ઉદ્દેસો વિત્થારુદ્દેસો.

ઇદાનિ નિદાનુદ્દેસાદીનં પરિચ્છેદદસ્સનત્થં ‘‘તત્થ નિદાનુદ્દેસો’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તત્થાતિ તેસુ પઞ્ચસુ ઉદ્દેસેસુ. નિદાનુદ્દેસો ઉદ્દિટ્ઠો હોતીતિ સમ્બન્ધો. યં પનેત્થ નિદાનુદ્દેસપરિચ્છેદં દસ્સેન્તેન ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો…પે… આવિકતા હિસ્સ ફાસુ હોતી’’તિ ઇધાગતનિદાનપાળિં દસ્સેત્વા તદનન્તરં ઉદ્દેસકાલે વત્તબ્બસ્સાપિ ‘‘ઉદ્દિટ્ઠં ખો આયસ્મન્તો નિદાન’’ન્તિ ઇમસ્સ પાઠસ્સ યોજનં અકત્વા ‘‘તત્થાયસ્મન્તે પુચ્છામી’’તિઆદિના અનુસાવનાદિકમેવ યોજેત્વા દસ્સિતં, તં પન અપરિપુણ્ણનિદાનપાળિદસ્સનપુબ્બકનિદાનુદ્દેસપરિચ્છેદદસ્સનત્થં, ખુદ્દકપેય્યાલવસેન વા પાકટત્તા તસ્સ અયોજનં કતન્તિ વેદિતબ્બં, ઉદ્દેસકાલે પન યોજેત્વાવ વત્તબ્બં. વક્ખતિ હિ ‘‘તં પનેતં પારાજિકાદીનં અવસાને દિસ્સતિ, ન નિદાનાવસાને. કિઞ્ચાપિ ન દિસ્સતિ, અથ ખો ઉદ્દેસકાલે ‘આવિકતા હિસ્સ ફાસુ હોતી’તિ વત્વા ‘ઉદ્દિટ્ઠં ખો આયસ્મન્તો નિદાનં, તત્થાયસ્મન્તે પુચ્છામી’તિઆદિના નયેન વત્તબ્બમેવા’’તિઆદિ. અવસેસે સુતેન સાવિતેતિ અવસિટ્ઠં પારાજિકુદ્દેસાદિચતુક્કં ‘‘સુતા ખો પનાયસ્મન્તેહિ ચત્તારો પારાજિકા ધમ્મા…પે… અવિવદમાનેહિ સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ એવં સુતવસેન સાવિતે.

એતેનેવ નયેન સેસા તયો પાતિમોક્ખુદ્દેસપરિચ્છેદા વેદિતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘પારાજિકુદ્દેસાદીન’’ન્તિઆદિમાહ. પારાજિકુદ્દેસાદીનં પરિચ્છેદા યોજેતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. નિદાનસ્સ આદિતો પટ્ઠાય પારાજિકાદીનિ ઓસાપેત્વાતિ નિદાનં, પારાજિકઞ્ચ, તદુભયં સઙ્ઘાદિસેસઞ્ચ, તંતિકં અનિયતઞ્ચાતિ એવં યથાક્કમં ઉદ્દિસિત્વા પારાજિકાદીનિ પરિયોસાપેત્વા. યોજેતબ્બાતિ ‘‘અવસેસે સુતેન સાવિતે ઉદ્દિટ્ઠો હોતિ પારાજિકુદ્દેસો’’તિઆદિના યોજેતબ્બા. અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બન્તિ વચનતોતિ ઉપોસથક્ખન્ધકે –

‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, પાતિમોક્ખુદ્દેસા નિદાનં ઉદ્દિસિત્વા અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બં, અયં પઠમો પાતિમોક્ખુદ્દેસો. નિદાનં ઉદ્દિસિત્વા ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઉદ્દિસિત્વા અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બં, અયં દુતિયો પાતિમોક્ખુદ્દેસો’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૧૫૦) –

એવં વુત્તત્તા. યસ્મિં વિપ્પકતેતિ યસ્મિં ઉદ્દેસે અપરિયોસિતે. અન્તરાયો ઉપ્પજ્જતીતિ દસસુ અન્તરાયેસુ યો કોચિ અન્તરાયો ઉપ્પજ્જતિ. દસ અન્તરાયા નામ – રાજન્તરાયો, ચોરન્તરાયો, અગ્યન્તરાયો, ઉદકન્તરાયો, મનુસ્સન્તરાયો, અમનુસ્સન્તરાયો, વાળન્તરાયો, સરીસપન્તરાયો, જીવિતન્તરાયો, બ્રહ્મચરિયન્તરાયોતિ. તત્થ સચે ભિક્ખૂસુ ‘‘ઉપોસથં કરિસ્સામા’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૫૦) નિસિન્નેસુ રાજા આગચ્છતિ, અયં રાજન્તરાયો. ચોરા આગચ્છન્તિ, અયં ચોરન્તરાયો. દવદાહો વા આગચ્છતિ, આવાસે વા અગ્ગિ ઉટ્ઠહતિ, અયં અગ્યન્તરાયો. મેઘો વા ઉટ્ઠહતિ, ઓઘો વા આગચ્છતિ, અયં ઉદકન્તરાયો. બહૂ મનુસ્સા આગચ્છન્તિ, અયં મનુસ્સન્તરાયો. ભિક્ખું યક્ખો ગણ્હાતિ, અયં અમનુસ્સન્તરાયો. બ્યગ્ઘાદયો ચણ્ડમિગા આગચ્છન્તિ, અયં વાળન્તરાયો. ભિક્ખું સપ્પાદયો ડંસન્તિ, અયં સરીસપન્તરાયો. ભિક્ખુ ગિલાનો વા હોતિ, કાલં વા કરોતિ, વેરિનો વા તં મારેતુકામા ગણ્હન્તિ, અયં જીવિતન્તરાયો. મનુસ્સા એકં વા બહૂ વા ભિક્ખૂ બ્રહ્મચરિયા ચાવેતુકામા ગણ્હન્તિ, અયં બ્રહ્મચરિયન્તરાયો. ઇતિ યં વુત્તં ‘‘અન્તરાયો ઉપ્પજ્જતીતિ દસસુ અન્તરાયેસુ યો કોચિ અન્તરાયો ઉપ્પજ્જતી’’તિ, તસ્સત્થો પકાસિતો હોતીતિ.

તેન સદ્ધિન્તિ વિપ્પકતુદ્દેસેન સદ્ધિં. અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બં ઉદ્દિટ્ઠઉદ્દેસાપેક્ખત્તા અવસેસવચનસ્સ. યથાહ ‘‘નિદાનં ઉદ્દિસિત્વા’’તિઆદિ (મહાવ. ૧૫૦). તેનાહ ‘‘નિદાનુદ્દેસે પના’’તિઆદિ. સુતેન સાવેતબ્બં નામ નત્થિ ઉપોસથસ્સ અન્તરાયોવ હોતીતિ અધિપ્પાયો. અનિયતુદ્દેસો પરિહાયતીતિ ભિક્ખુનીનં અનિયતસિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા અભાવતો. તદભાવો ચ ‘‘ઇદમેવ લક્ખણં તત્થાપિ અનુગત’’ન્તિ કત્વાતિ વેદિતબ્બં. સેસન્તિ અવસેસુદ્દેસપરિચ્છેદદસ્સનં. એતેસં દ્વિન્નં પાતિમોક્ખાનન્તિ સમ્બન્ધો. તાવાતિ પઠમં. ઇદન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બં બુદ્ધિયં વિપરિવત્તમાનં સામઞ્ઞેન દસ્સેતિ, ઇદં અક્ખરપદનિયમિતગન્થિતં વચનં વુચ્ચતિ કથીયતીતિ અત્થો. કિં તન્તિ આહ, ‘‘સુણાતુ મેતિઆદીન’’ન્તિઆદિ.

તત્થ સુણાતુ મેતિઆદીનન્તિ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો અજ્જુપોસથો’’તિઆદીનં ભિક્ખુપાતિમોક્ખે આગતાનં સુત્તપદાનં. અત્થનિચ્છયન્તિ અભિધેય્યત્થસ્સ ચેવ અધિપ્પાયત્થસ્સ ચ નિચ્છયનં, વવત્થાપનન્તિ અત્થો. ઇમાય હિ અટ્ઠકથાય તેસં અભિધેય્યત્થો ચેવ અધિપ્પાયત્થો ચ અનેકધા વવત્થાપીયતિ. અથ વા નિચ્છિન્નોતિ નિચ્છયો. ગણ્ઠિટ્ઠાનેસુ ખીલમદ્દનાકારેન પવત્તા વિમતિચ્છેદકથા, અત્થો ચ નિચ્છયો ચ અત્થનિચ્છયો, તં અત્થનિચ્છયં, મયા વુચ્ચમાનં અત્થઞ્ચ વિનિચ્છયઞ્ચાતિ વુત્તં હોતિ. સીલસમ્પન્નાતિ સમન્તતો પન્નં પત્તં પુણ્ણન્તિ સમ્પન્નં, સીલં સમ્પન્નમેતેસન્તિ સીલસમ્પન્ના, પરિપુણ્ણસીલાતિ અત્થો. અથ વા સમ્મદેવ પન્ના ગતા ઉપાગતાતિ સમ્પન્ના, સીલેન સમ્પન્ના સીલસમ્પન્ના, પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતાતિ અત્થો. અધિસીલઅધિચિત્તઅધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતા તિસ્સોપિ સિક્ખિતબ્બટ્ઠેન સિક્ખા, તં કામેન્તીતિ સિક્ખાકામા. સુણન્તુ મેતિ તે સબ્બેપિ ભિક્ખવો મમ સન્તિકા નિસામેન્તુ. ઇમિના અત્તનો સંવણ્ણનાય સક્કચ્ચં સવને નિયોજેતિ. સક્કચ્ચસવનપટિબદ્ધા હિ સબ્બાપિ સાસનસમ્પત્તીતિ. એત્થ ચ સીલસમ્પન્નાનં સિક્ખાકામાનંયેવ ભિક્ખૂનં ગહણં તદઞ્ઞેસં ઇમિસ્સા સંવણ્ણનાય અભાજનભાવતો. ન હિ તે વિનયં સોતબ્બં, પટિપજ્જિતબ્બઞ્ચ મઞ્ઞિસ્સન્તિ.

એત્થાતિ એતસ્મિં ગાથાપદે, એતેસં વા ગાથાય સઙ્ગહિતાનં ‘‘સુણાતુ મે’’તિઆદીનં પદાનમન્તરે. સવને આણત્તિવચનં સવનાણત્તિવચનં. કિઞ્ચાપિ સવનાણત્તિવચનં, તથાપિ પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન એવં વત્તબ્બન્તિ ભગવતા વુત્તત્તા ભગવતો આણત્તિ, ન ઉદ્દેસકસ્સાતિ નવકતરેનાપિ ઇદં વત્તું વટ્ટતિ સઙ્ઘગારવેન, સઙ્ઘબહુમાનેન ચ સહિતત્તા સગારવસપ્પતિસ્સવચનં. સઙ્ઘો હિ સુપ્પટિપન્નતાદિગુણવિસેસયુત્તત્તા ઉત્તમં ગારવપ્પતિસ્સવટ્ઠાનં. ઇદઞ્ચ સબ્બં કેન કત્થ કદા વુત્તન્તિ આહ ‘‘સબ્બમેવ ચેત’’ન્તિઆદિ. પાતિમોક્ખુદ્દેસં અનુજાનન્તેનાતિ –

‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતું, એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઉદ્દિસિતબ્બં, બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો ‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો’’’તિ (મહાવ. ૧૩૩-૧૩૪) –

એવમાદિના અનુજાનન્તેન. રાજગહેતિ એવંનામકે નગરે. તઞ્હિ મન્ધાતુમહાગોવિન્દાદીહિ પરિગ્ગહિતત્તા ‘‘રાજગહ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તં પનેતં બુદ્ધકાલે, ચક્કવત્તિકાલે ચ નગરં હોતિ, સેસકાલે સુઞ્ઞં હોતિ યક્ખપરિગ્ગહિતં, તેસં વસનટ્ઠાનં હુત્વા તિટ્ઠતિ. તસ્માતિ યસ્મા ઇદં પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન વત્તબ્બવચનં, તસ્મા. કિં તે ઉભોપિ પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તિ, યેનેવં વત્તબ્બન્તિ આહ ‘‘સઙ્ઘત્થેરો વા હી’’તિઆદિ. થેરાધિકન્તિ થેરાધીનં, થેરાયત્તં ભવિતુન્તિ અત્થો. ‘‘થેરાધેય્ય’’ન્તિ વા પાઠો, સોયેવત્થો. તત્થાતિ તિસ્સં પરિસાયં. બ્યત્તોતિ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયેન સમન્નાગતો, પગુણમાતિકોતિ અત્થો. પટિબલોતિ વત્તું સમત્થો, અભીતોતિ વુત્તં હોતિ. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ દહરસ્સાપિ બ્યત્તસ્સ પાતિમોક્ખો અનુઞ્ઞાતો, અથ ખો એત્થાયં અધિપ્પાયો – સચે થેરસ્સ પઞ્ચ વા ચત્તારો વા તયો વા પાતિમોક્ખુદ્દેસા નાગચ્છન્તિ, દ્વે પન અક્ખણ્ડા સુવિસદા વાચુગ્ગતા હોન્તિ, થેરાયત્તોવ પાતિમોક્ખો. સચે પન એત્તકમ્પિ વિસદં કાતું ન સક્કોતિ, બ્યત્તસ્સ ભિક્ખુનો આયત્તોતિ.

ઇદાનિ ‘‘સઙ્ઘો’’તિ અવિસેસેન વુત્તત્તા ઇધાધિપ્પેતસઙ્ઘં વિસેસેત્વા દસ્સેતું ‘‘સઙ્ઘોતિ ઇમિના પન પદેના’’તિઆદિમાહ કિઞ્ચાપીતિ અનુગ્ગહત્થે નિપાતો, તસ્સ યદિ નામાતિ અત્થો વેદિતબ્બો. દક્ખન્તિ એતાય સત્તા યથાધિપ્પેતાહિ સમ્પત્તીહિ વડ્ઢન્તીતિ દક્ખિણા, પરલોકં સદ્દહિત્વા દાતબ્બં દાનં, તં દક્ખિણં અરહતિ, દક્ખિણાય વા હિતો, યસ્મા નં મહપ્ફલકારિતાય વિસોધેતીતિ દક્ખિણેય્યો, દિટ્ઠિસીલસઙ્ઘાતેન સંહતોતિ સઙ્ઘો, દક્ખિણેય્યો ચ સો સઙ્ઘો ચાતિ દક્ખિણેય્યસઙ્ઘો. સમ્મુતિયા ચતુવગ્ગાદિવિનયપઞ્ઞત્તિયા સિદ્ધો સઙ્ઘો સમ્મુતિસઙ્ઘો. અવિસેસેનાતિ ‘‘અરિયા’’તિ વા ‘‘પુથુજ્જના’’તિ વા અવિસેસેત્વા સામઞ્ઞેન. સોતિ સમ્મુતિસઙ્ઘો. ઇધાતિ ઇમિસ્સં ઉપોસથઞત્તિયં. અધિપ્પેતો ઉપોસથઞત્તિયા અવિસેસત્તા. નનુ ચ સોપિ પઞ્ચવિધો હોતિ, તત્થ કતમો ઇધાધિપ્પેતોતિ અનુયોગં સન્ધાયાહ ‘‘સો પનેસા’’તિઆદિ. કમ્મવસેનાતિ વિનયકમ્મવસેન. પઞ્ચ વિધા પકારા અસ્સ સમ્મુતિસઙ્ઘસ્સાતિ પઞ્ચવિધો. તથા હિ વિધયુત્તગતપ્પકારસદ્દે સમાનત્થે વણ્ણયન્તિ. ચતુન્નં વગ્ગો સમૂહોતિ ચતુવગ્ગો, ચતુપરિમાણયુત્તો વા વગ્ગો ચતુવગ્ગો. એવં પઞ્ચવગ્ગાદિ.

ઇદાનિ યેસં કમ્માનં વસેનાયં પઞ્ચવિધો હોતિ, તં વિસેસેત્વા દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ પઞ્ચવિધે સઙ્ઘે. મજ્ઝિમેસુ જનપદેસુ ઉપસમ્પદકમ્મસ્સ દસવગ્ગકરણીયત્તા વુત્તં ‘‘ઠપેત્વા…પે… ઉપસમ્પદઞ્ચા’’તિ. ‘‘તથા’’તિ ઇમિના ‘‘ન કિઞ્ચિ સઙ્ઘકમ્મં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ. યદિ એવં કિમત્થં અતિરેકવીસતિવગ્ગો વુત્તોતિ આહ ‘‘સો પના’’તિઆદિ. અતિરેકતરેનાતિ ચતુવગ્ગાદિકરણીયં પઞ્ચવગ્ગાદિના અતિરેકતરેન, દસવગ્ગકરણીયઞ્ચ એકાદસવગ્ગાદિના અતિરેકતરેન. દસ્સનત્થન્તિ ઞાપનત્થં. ઇદમેવ ચાનેન કત્તબ્બં કમ્મન્તિ ‘‘કમ્મવસેન પઞ્ચવિધો’’તિ વુત્તં. કમ્મસ્સાનિયમે કથમેતં યુજ્જેય્યાતિ ઈદિસી ચોદના અનવકાસાતિ દટ્ઠબ્બં. ઇમસ્મિં પનત્થેતિ ઉપોસથે.

ઉપોસથસદ્દો પનાયં પાતિમોક્ખુદ્દેસસીલઉપવાસપઞ્ઞત્તિદિવસેસુ વત્તતિ. તથા હેસ ‘‘આયામાવુસો કપ્પિન, ઉપોસથં ગમિસ્સામા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૫૦; મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૮૫) તિમોક્ખુદ્દેસે આગતો, ‘‘એવં અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો ખો, વિસાખે, ઉપોસથો ઉપવુત્થો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૪૩) સીલે, ‘‘સુદ્ધસ્સ વે સદા ફગ્ગુ, સુદ્ધસ્સુપોસથો સદા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૭૯) ઉપવાસે, ‘‘ઉપોસથો નામ નાગરાજા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૪૬) પઞ્ઞત્તિયં, ‘‘ન, ભિક્ખવે, તદહુપોસથે સભિક્ખુકા આવાસા’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૧૮૧) દિવસે, ઇધાપિ દિવસેયેવ વત્તમાનો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘અજ્જ ઉપોસથદિવસો’’તિઆદિ. ઉપવસન્તિ એત્થાતિ ઉપોસથો. ઉપવસન્તીતિ સીલેન વા સબ્બસો આહારસ્સ અભુઞ્જનસઙ્ખાતેન અનસનેન વા ખીરપાનમધુપાનાદિમત્તેન વા ઉપેતા હુત્વા વસન્તીતિ અત્થો.

સબ્બેસમ્પિ વાક્યાનં એવ-કારત્થસહિતત્તા ‘‘ઉપોસથો’’તિ એતસ્સ ‘‘ઉપોસથો એવા’’તિ અયમત્થો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘એતેન અનુપોસથદિવસં પટિક્ખિપતી’’તિ. ઇમિના અવધારણેન નિરાકતં દસ્સેતિ, અથ વા સદ્દન્તરત્થાપોહનવસેન સદ્દો અત્થં વદતીતિ ‘‘ઉપોસથો’’તિ એતસ્સ ‘‘અનુપોસથો ન હોતી’’તિ અયમત્થોતિ વુત્તં ‘‘એતેન અનુપોસથદિવસં પટિક્ખિપતી’’તિ. ‘‘એસ નયો પન્નરસો’’તિ ઇમિના અઞ્ઞં ઉપોસથદિવસં પટિક્ખિપતીતિ એત્થાપિ. એતેનાતિ ‘‘ઉપોસથો’’તિ એતેન સદ્દેન. પઞ્ચદસન્નં તિથીનં પૂરણવસેન પન્નરસો. પન્નરસોતિ ઇમિના અઞ્ઞં ઉપોસથદિવસં પટિક્ખિપતી’’તિ સંખિત્તેન વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘દિવસવસેન હી’’તિઆદિમાહ. ચતુદ્દસિયં નિયુત્તો ચાતુદ્દસિકો. એવં પન્નરસિકો. સામગ્ગિઉપોસથો નામ સઙ્ઘસામગ્ગિકતદિવસે કાતબ્બઉપોસથો. હેમન્તગિમ્હવસ્સાનાનં તિણ્ણં ઉતૂનન્તિ એત્થ હેમન્તઉતુ નામ અપરકત્તિકસ્સ કાળપક્ખપાટિપદતો પટ્ઠાય ફગ્ગુનપુણ્ણમપરિયોસાના ચત્તારો માસા, ગિમ્હઉતુ નામ ફગ્ગુનસ્સ કાલપક્ખપાટિપદતો પટ્ઠાય આસાળ્હપુણ્ણમપરિયોસાના ચત્તારો માસા, વસ્સાનઉતુ નામ આસાળ્હસ્સ કાળપક્ખપાટિપદતો પટ્ઠાય અપરકત્તિકપુણ્ણમપરિયોસાના ચત્તારો માસા. તતિયસત્તમપક્ખેસુ દ્વે દ્વે કત્વા છ ચાતુદ્દસિકાતિ હેમન્તસ્સ ઉતુનો તતિયે ચ સત્તમે ચ પક્ખે દ્વે ચાતુદ્દસિકા, એવમિતરેસં ઉતૂનન્તિ છ ચાતુદ્દસિકા. સેસા પન્નરસિકાતિ સેસા અટ્ઠારસ પન્નરસિકા. હોન્તિ ચેત્થ –

‘‘કત્તિકસ્સ ચ કાળમ્હા, યાવ ફગ્ગુનપુણ્ણમા;

‘હેમન્તકાલો’તિ વિઞ્ઞેય્યો, અટ્ઠ હોન્તિ ઉપોસથા.

‘‘ફગ્ગુનસ્સ ચ કાળમ્હા, યાવ આસાળ્હપુણ્ણમા;

‘ગિમ્હકાલો’તિ વિઞ્ઞેય્યો, અટ્ઠ હોન્તિ ઉપોસથા.

‘‘આસાળ્હસ્સ ચ કાળમ્હા, યાવ કત્તિકપુણ્ણમા;

‘વસ્સકાલો’તિ વિઞ્ઞેય્યો, અટ્ઠ હોન્તિ ઉપોસથા.

‘‘ઉતૂનં પન તિણ્ણન્નં, પક્ખે તતિયસત્તમે;

‘ચાતુદ્દસો’તિ પાતિમોક્ખં, ઉદ્દિસન્તિ નયઞ્ઞુનો’’તિ.

પકતિયા નબહુતરાવાસિકાદિપચ્ચયેન કાતબ્બં પકતિચારિત્તં. બહુતરાવાસિકાદિપચ્ચયે પન સતિ અઞ્ઞસ્મિં ચાતુદ્દસેપિ કાતું વટ્ટતિ. તેનાહ ‘‘સકિ’’ન્તિઆદિ. સકિન્તિ એકસ્મિં વારે. આવાસિકાનં અનુવત્તિતબ્બન્તિ આવાસિકેહિ ‘‘અજ્જુપોસથો ચાતુદ્દસો’’તિ પુબ્બકિચ્ચે કરિયમાને અનુવત્તિતબ્બં, ન પટિક્કોસિતબ્બં. આદિસદ્દેન ‘‘આવાસિકેહિ આગન્તુકાનં અનુવત્તિતબ્બ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૭૮) વચનં, ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તેહિ ભિક્ખૂહિ દ્વે તયો ઉપોસથે ચાતુદ્દસિકે કાતું, કથં મયં તેહિ ભિક્ખૂહિ પઠમતરં પવારેય્યામા’’તિ (મહાવ. ૨૪૦) વચનઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. એત્થ ચ પઠમસુત્તસ્સ એકેકસ્સ ઉતુનો તતિયસત્તમપક્ખસ્સ ચાતુદ્દસે વા અવસેસસ્સ પન્નરસે વા સકિં પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બન્તિ પકતિચારિત્તવસેનપિ અત્થસમ્ભવતો ‘‘આગન્તુકેહી’’તિઆદીનિ સુત્તાનિ દસ્સિતાનીતિ વેદિતબ્બં. તથારૂપપચ્ચયે સતીતિ અઞ્ઞસ્મિમ્પિ ચાતુદ્દસિકે ઉપોસથં કાતું અનુરૂપે ‘‘આવાસિકા બહુતરા હોન્તી’’તિ એવમાદિકે પચ્ચયે સતિ. અઞ્ઞસ્મિમ્પિ ચાતુદ્દસેતિ તિણ્ણં ઉતૂનં તતિયસત્તમપક્ખચાતુદ્દસતો અઞ્ઞસ્મિં ચાતુદ્દસે.

ન કેવલં ઉપોસથદિવસાવ હોન્તીતિ આહ ‘‘પુરિમવસ્સંવુટ્ઠાનં પના’’તિઆદિ. મા ઇતિ ચન્દો વુચ્ચતિ તસ્સ ગતિયા દિવસસ્સ મિનિતબ્બતો, સો એત્થ સબ્બકલાપારિપૂરિયા પુણ્ણોતિ પુણ્ણમા, પુબ્બકત્તિકાય પુણ્ણમા પુબ્બકત્તિકપુણ્ણમા, અસ્સયુજપુણ્ણમા. સા હિ પચ્છિમકત્તિકં નિવત્તેતું એવં વુત્તા. તેસંયેવાતિ પુરિમવસ્સંવુટ્ઠાનંયેવ. ભણ્ડનકારકેહીતિ કલહકારકેહિ. પચ્ચુક્કડ્ઢન્તીતિ ઉક્કડ્ઢન્તિ. ભણ્ડનકારકેહિ અનુવાદવસેન અસ્સયુજપુણ્ણમાદિં પરિચ્ચજન્તા પવારણં કાળપક્ખં, જુણ્હપક્ખન્તિ ઉદ્ધં કડ્ઢન્તીતિ અત્થો. ‘‘સુણન્તુ મે આયસ્મન્તો આવાસિકા, યદાયસ્મન્તાનં પત્તકલ્લં, ઇદાનિ ઉપોસથં કરેય્યામ, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્યામ, આગમે કાળે પવારેય્યામા’’તિ (મહાવ. ૨૪૦) ‘‘સુણન્તુ મે આયસ્મન્તો આવાસિકા, યદાયસ્મન્તાનં પત્તકલ્લં, ઇદાનિ ઉપોસથં કરેય્યામ, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્યામ, આગમે જુણ્હે પવારેય્યામા’’તિ ચ એવં ઞત્તિયા પવારણં ઉક્કડ્ઢન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

અથાતિ અનન્તરત્થે નિપાતો. ચતુદ્દસન્નં પૂરણો ચાતુદ્દસો, દિવસો. યં સન્ધાય ‘‘આગમે જુણ્હે પવારેય્યામા’’તિ ઞત્તિં ઠપયિંસુ, તસ્મિં પન આગમે જુણ્હે કોમુદિયા ચાતુમાસિનિયા અવસ્સં પવારેતબ્બં. ન હિ તં અતિક્કમિત્વા પવારેતું લબ્ભતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘તે ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ભણ્ડનકારકા કલહકારકા વિવાદકારકા ભસ્સકારકા સઙ્ઘે અધિકરણકારકા તમ્પિ જુણ્હં અનુવસેય્યું, તેહિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂહિ સબ્બેહેવ આગમે જુણ્હે કોમુદિયા ચાતુમાસિનિયા અકામા પવારેતબ્બ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૪૦).

તેનેવાહ ‘‘પચ્છિમવસ્સંવુટ્ઠાનઞ્ચ પચ્છિમકત્તિકપુણ્ણમા એવા’’તિ. યદિ હિ તં અતિક્કમિત્વા પવારેય્ય, દુક્કટાપત્તિં આપજ્જેય્ય. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે, અપવારણાય પવારેતબ્બં અઞ્ઞત્ર સઙ્ઘસામગ્ગિયા’’તિ (મહાવ. ૨૩૩). વિસુદ્ધિપવારણાયોગતો પવારણાદિવસા. પિસદ્દેન ન કેવલં પવારણાદિવસાયેવ, અથ ખો ઉપોસથદિવસાપિ હોન્તીતિ દસ્સેતિ. ઇદાનિ યો સો સામગ્ગિઉપોસથદિવસો વુત્તો, તઞ્ચ તપ્પસઙ્ગેન સામગ્ગિપવારણાદિવસઞ્ચ દસ્સેન્તો ‘‘યદા પના’’તિઆદિમાહ. ઓસારિતે તસ્મિં ભિક્ખુસ્મિન્તિ ઉક્ખિત્તકે ભિક્ખુસ્મિં ઓસારિતે, તં ગહેત્વા સીમં ગન્ત્વા આપત્તિં દેસાપેત્વા કમ્મવાચાય કમ્મપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિવસેન પવેસિતેતિ વુત્તં હોતિ. તસ્સ વત્થુસ્સાતિ તસ્સ અધિકરણસ્સ. તદા ઠપેત્વા…પે… ઉપોસથદિવસો નામ હોતીતિ સમ્બન્ધો. કિં કારણન્તિ આહ ‘‘તાવદેવા’’તિઆદિ. તત્થ તાવદેવાતિ તં દિવસમેવ. વચનતોતિ કોસમ્બકક્ખન્ધકે (મહાવ. ૪૭૫) વુત્તત્તા. યત્થ પન પત્તચીવરાદીનં અત્થાય અપ્પમત્તકેન કારણેન વિવદન્તા ઉપોસથં વા પવારણં વા ઠપેન્તિ, તત્થ તસ્મિં અધિકરણે વિનિચ્છિતે ‘‘સમગ્ગા જાતમ્હા’’તિ અન્તરા સામગ્ગિઉપોસથં કાતું ન લભન્તિ. કરોન્તેહિ અનુપોસથે ઉપોસથો કતો નામ હોતિ. કત્તિકમાસબ્ભન્તરેતિ એત્થ કત્તિકમાસો નામ પુબ્બકત્તિકમાસસ્સ કાળપક્ખપાટિપદતો પટ્ઠાય યાવ અપરકત્તિકપુણ્ણમા, તાવ એકૂનતિંસરત્તિદિવો, તસ્સબ્ભન્તરે, તતો પચ્છા વા પન પુરે વા ન વટ્ટતિ. અયમેવ યો કોચિ દિવસોયેવ. ઇધાપિ કોસમ્બકક્ખન્ધકે સામગ્ગિયા સદિસાવ સામગ્ગી વેદિતબ્બા. યે પન કિસ્મિઞ્ચિદેવ અપ્પમત્તકે પવારણં ઠપેત્વા સમગ્ગા હોન્તિ, તેહિ પવારણાયમેવ પવારણા કાતબ્બા, તાવદેવ ન કાતબ્બા. કરોન્તેહિ અપ્પવારણાય પવારણા કતા હોતિ. ન કાતબ્બોયેવાતિ નિયમેન યદિ કરોતિ, દુક્કટન્તિ દસ્સેતિ. તત્થ હિ ઉપોસથકરણે દુક્કટં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ન, ભિક્ખવે, અનુપોસથે ઉપોસથો કાતબ્બો અઞ્ઞત્ર સઙ્ઘસામગ્ગિયા’’તિ (મહાવ. ૧૮૩).

‘‘પત્તકાલમેવ પત્તકલ્લ’’ન્તિ ઇમિના સકત્થે ભાવપ્પચ્ચયોતિ દસ્સેતિ. નાસતીતિ અન્વયતો વુત્તમેવ બ્યતિરેકતો દળ્હં કરોતિ.

અનુરૂપાતિ અરહા અનુચ્છવિકા, સામિનોતિ વુત્તં હોતિ. સબ્બન્તિમેનાતિ સબ્બહેટ્ઠિમેન ચત્તારો, ન તેહિ વિના તં ઉપોસથકમ્મં કરીયતિ, ન તેસં છન્દો વા પારિસુદ્ધિ વા એતિ. અવસેસા પન સચેપિ સહસ્સમત્તા હોન્તિ, સચે સમાનસંવાસકા, સબ્બે છન્દારહાવ હોન્તિ, છન્દપારિસુદ્ધિં દત્વા આગચ્છન્તુ વા, મા વા, કમ્મં ન કુપ્પતિ. પકતત્તાતિ અનુક્ખિત્તા, પારાજિકં અનજ્ઝાપન્ના ચ. હત્થપાસો નામ દિયડ્ઢહત્થપ્પમાણો.

સીમા ચ નામેસા કતમા, યત્થ હત્થપાસં અવિજહિત્વા ઠિતા કમ્મપ્પત્તા નામ હોન્તીતિ અનુયોગં સન્ધાય સીમં દસ્સેન્તો વિભાગવન્તાનં સભાવવિભાવનં વિભાગદસ્સનમુખેનેવ હોતીતિ ‘‘સીમા ચ નામેસા’’તિઆદિમાહ. સમ્ભિન્દન્તેનાતિ મિસ્સીકરોન્તેન. અજ્ઝોત્થરન્તેનાતિ મદ્દન્તેન, અન્તો કરોન્તેનાતિ વુત્તં હોતિ. ઇમા વિપત્તિસીમાયો નામાતિ સમ્બન્ધો. કસ્મા વિપત્તિસીમાયો નામાતિ આહ ‘‘એકાદસહી’’તિઆદિ. આકારેહીતિ કારણેહિ. વચનતોતિ કમ્મવગ્ગે (પરિ. ૪૮૨ આદયો) કથિતત્તા. સઙ્ઘકમ્મં નામેતં વીસતિવગ્ગકરણીયપરમન્તિ આહ ‘‘યત્થ એકવીસતિ ભિક્ખૂ નિસીદિતું ન સક્કોન્તી’’તિ. યસ્સં સીમાયં હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન કમ્મારહેન સદ્ધિં એકવીસતિ ભિક્ખૂ પરિમણ્ડલાકારેન નિસીદિતું ન સક્કોન્તિ, અયં અતિખુદ્દકા નામાતિ અત્થો. એવરૂપા ચ સીમા સમ્મતાપિ અસમ્મતા, ગામખેત્તસદિસાવ હોતિ, તત્થ કતં કમ્મં કુપ્પતિ. એસ નયો સેસસીમાસુપિ.

સમ્મતાતિ બદ્ધા, વાચિતકમ્મવાચાતિ અત્થો. કમ્મવાચાય વાચનમેવ હિ બન્ધનં નામ. નિમિત્તં ન ઉપગચ્છતીતિ અનિમિત્તુપગો, તં અનિમિત્તુપગં, અનિમિત્તારહન્તિ વુત્તં હોતિ. તચસારરુક્ખો નામ તાલનાળિકેરાદિકા. પંસુપુઞ્જવાલુકાપુઞ્જાનન્તિ પંસુરાસિવાલુકારાસીનં મજ્ઝે. નિદ્ધારણે ચેતં સામિવચનં. પોત્થકેસુ પન કત્થચિ ‘‘પંસુપુઞ્જં વા વાલુકાપુઞ્જં વા અઞ્ઞતર’’ન્તિ પાઠો દિસ્સતિ, સો પન અપાઠો. ન હિ સો ‘‘અઞ્ઞતર’’ન્તિ ઇમિના યુજ્જતીતિ. અન્તરાતિ નિમિત્તુપગનિમિત્તાનમન્તરા. એત્થ ચ યા તીહિ નિમિત્તેહિ બજ્ઝમાના અનિમિત્તુપગેસુ તચસારરુક્ખાદીસુ અઞ્ઞતરં અન્તરા એકં નિમિત્તં કત્વા સમ્મતા, સા ખણ્ડનિમિત્તા નામ હોતિ. યા પન ચતુપઞ્ચનિમિત્તાદીહિ બજ્ઝમાના ઇમેસુ તચસારરુક્ખાદીસુ અઞ્ઞતરં અન્તરા એકં નિમિત્તં કત્વા સમ્મતા, સા ખણ્ડનિમિત્તા નામ ન હોતીતિ વિઞ્ઞાયતિ નિમિત્તુપગાનં નિમિત્તાનં તિણ્ણં સબ્ભાવતો. અટ્ઠકથાસુ પન અવિસેસેન વુત્તં, તસ્મા ઉપપરિક્ખિત્વા ગહેતબ્બં. સબ્બેન સબ્બન્તિ સબ્બપ્પકારેન. નિમિત્તાનં બહિ ઠિતેન સમ્મતાતિ તેસં બહિ ઠિતેન વાચિતકમ્મવાચા. નિમિત્તાનિ પન અન્તો ચ બહિ ચ ઠત્વા કિત્તેતું વટ્ટન્તિ.

એવં સમ્મતાપીતિ નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા કમ્મવાચાય સમ્મતાપિ. ઇમસ્સ ‘‘અસમ્મતાવ હોતી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. સબ્બા, ભિક્ખવે, નદી અસીમાતિ યા કાચિ નદીલક્ખણપ્પત્તા નદી નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા ‘‘એતં બદ્ધસીમં કરોમા’’તિ કતાપિ અસીમા, બદ્ધસીમા ન હોતીતિ અત્થો. અત્તનો સભાવેન પન સા બદ્ધસીમાસદિસા. સબ્બત્થ સઙ્ઘકમ્મં કાતું વટ્ટતિ. સમુદ્દજાતસ્સરેસુપિ એસેવ નયો. ‘‘સંસટ્ઠવિટપા’’તિ ઇમિના અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ આસન્નતં દીપેતિ. બદ્ધા હોતીતિ પચ્છિમદિસાભાગે સીમં સન્ધાય વુત્તં. તસ્સા પદેસન્તિ તસ્સા એકદેસં. યત્થ ઠત્વા ભિક્ખૂહિ કમ્મં કાતું સક્કા હોતિ, તાદિસં એકદેસન્તિ વુત્તં હોતિ. યત્થ પન ઠિતેહિ કમ્મં કાતું ન સક્કા, તાદિસં પદેસં અન્તો કરિત્વા બન્ધન્તા સીમાય સીમં સમ્ભિન્દન્તિ નામ, ન તુ અજ્ઝોત્થરન્તિ નામાતિ ગહેતબ્બં. ગણ્ઠિપદેસુ પન ‘‘સમ્ભિન્દનં પરેસં સીમાય એકં વા દ્વે વા નિમિત્તે કિત્તેત્વા લેખામત્તં ગહેત્વા બન્ધનં. અજ્ઝોત્થરણં નામ પરેસં સીમાય નિમિત્તે કિત્તેત્વા તં સકલં વા તસ્સેકદેસં વા અન્તો કરોન્તેન તસ્સા બહિ એકિસ્સં દ્વીસુ વા દિસાસુ નિમિત્તે કિત્તેત્વા બન્ધન’’ન્તિ વુત્તં.

પબ્બતાદીનં નિમિત્તાનં સમ્પદા નિમિત્તસમ્પત્તિ. પબ્બતોવ નિમિત્તં પબ્બતનિમિત્તં. એવં સેસેસુપિ. એવં વુત્તેસૂતિ ઉપોસથક્ખન્ધકે (મહાવ. ૧૩૮ આદયો) સીમાસમ્મુતિયં વુત્તેસુ. ઇમેહિ ચ પન અટ્ઠહિ નિમિત્તેહિ અસમ્મિસ્સેહિપિ અઞ્ઞમઞ્ઞમિસ્સેહિપિ સીમં સમ્મન્નિતું વટ્ટતિ. તેનાહ ‘‘તસ્મિં તસ્મિં દિસાભાગે યથાલદ્ધાનિ નિમિત્તુપગાનિ નિમિત્તાની’’તિ. એકેન, પન દ્વીહિ વા નિમિત્તેહિ સમ્મન્નિતું ન વટ્ટતિ, તીણિ પન આદિં કત્વા વુત્તપ્પકારાનં નિમિત્તાનં સતેનાપિ વટ્ટતિ. ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય કિં નિમિત્ત’’ન્તિ વિનયધરેન પુચ્છિતબ્બં, ‘‘પબ્બતો, ભન્તે’’તિ વુત્તે પુન વિનયધરેનેવ ‘‘એસો પબ્બતો નિમિત્ત’’ન્તિ એવં નિમિત્તં કિત્તેતબ્બં. ‘‘એતં પબ્બતં નિમિત્તં કરોમ, નિમિત્તં કરિસ્સામ, નિમિત્તં કતો, નિમિત્તં હોતુ, હોતિ ભવિસ્સતી’’તિ એવં પન કિત્તેતું ન વટ્ટતિ. પાસાણાદીસુપિ એસેવ નયો. તેનાહ ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય કિં નિમિત્ત’’ન્તિઆદિ. ‘‘પબ્બતો, ભન્તે, ઉદકં, ભન્તે’’તિ એવં પન ઉપસમ્પન્નો વા આચિક્ખતુ, અનુપસમ્પન્નો વા, વટ્ટતિયેવ. આદિસદ્દેન ‘‘પુરત્થિમાય અનુદિસાય કિં નિમિત્તં? પાસાણો, ભન્તે, એસો પાસાણો નિમિત્તં. દક્ખિણાય દિસાય, દક્ખિણાય અનુદિસાય, પચ્છિમાય દિસાય, પચ્છિમાય અનુદિસાય, ઉત્તરાય દિસાય, ઉત્તરાય અનુદિસાય કિં નિમિત્તં? ઉદકં, ભન્તે, એતં ઉદકં નિમિત્ત’’ન્તિ ઇદં સઙ્ગણ્હાતિ. એત્થ પન અટ્ઠત્વા પુન ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય કિં નિમિત્તં? પબ્બતો, ભન્તે, એસો પબ્બતો નિમિત્ત’’ન્તિ એવં પઠમં કિત્તિતનિમિત્તં કિત્તેત્વાવ ઠપેતબ્બં. એવઞ્હિ નિમિત્તેન નિમિત્તં ઘટિતં હોતિ. સમ્મા કિત્તેત્વાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞનામવિપરિયાયેન, અનિમિત્તાનં નામેન ચ અકિત્તેત્વા યથાવુત્તેનેવ નયેન કિત્તેત્વા. સમ્મતાતિ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે’’તિઆદિના નયેન ઉપોસથક્ખન્ધકે (મહાવ. ૧૩૯ આદયો) વુત્તાય પરિસુદ્ધાય ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય બદ્ધા. તત્થ નિમિત્તાનિ સકિં કિત્તિતાનિપિ કિત્તિતાનેવ હોન્તિ. અન્ધકટ્ઠકથાયં પન તિક્ખત્તું સીમમણ્ડલં સમ્બન્ધન્તેન નિમિત્તં કિત્તેતબ્બ’’ન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮) વુત્તં.

તત્રાતિ તેસુ અટ્ઠસુ નિમિત્તેસુ. નિમિત્તુપગતાતિ નિમિત્તયોગ્યતા. ‘‘હત્થિપ્પમાણતો પટ્ઠાયા’’તિ વચનતો હત્થિપ્પમાણોપિ નિમિત્તુપગોયેવ. હત્થી પન સત્તરતનો વા અડ્ઢટ્ઠરતનો (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૩૮) વા. તતો ઓમકતરોતિ તતો હત્થિપ્પમાણતો ખુદ્દકતરો. સચે ચતૂસુ દિસાસુ ચત્તારો વા તીસુ વા તયો પબ્બતા હોન્તિ, ચતૂહિ, તીહિ વા પબ્બતનિમિત્તેહેવ સમ્મન્નિતુમ્પિ વટ્ટતિ, દ્વીહિ પન નિમિત્તેહિ, એકેન વા સમ્મન્નિતું ન વટ્ટતિ. ઇતો પરેસુ પાસાણનિમિત્તાદીસુપિ એસેવ નયો. તસ્મા પબ્બતનિમિત્તં કરોન્તેન પુચ્છિતબ્બં ‘‘એકાબદ્ધો, ન એકાબદ્ધો’’તિ. સચે એકાબદ્ધો હોતિ, ન કાતબ્બો. તઞ્હિ ચતૂસુ વા અટ્ઠસુ વા દિસાસુ કિત્તેન્તેનાપિ એકમેવ નિમિત્તં કિત્તિતં હોતિ. તસ્મા યો એવં ચક્કસણ્ઠાનેન વિહારં પરિક્ખિપિત્વા ઠિતો પબ્બતો, તં એકદિસાય કિત્તેત્વા અઞ્ઞાસુ દિસાસુ તં બહિદ્ધા કત્વા અન્તો અઞ્ઞાનિ નિમિત્તાનિ કિત્તેતબ્બાનિ. સચે પબ્બતસ્સ તતિયભાગં વા ઉપડ્ઢં વા અન્તોસીમાય કત્તુકામા હોન્તિ, પબ્બતં અકિત્તેત્વા યત્તકં પદેસં અન્તો કત્તુકામા, તસ્સ પરતો તસ્મિંયેવ પબ્બતે જાતરુક્ખવમ્મિકાદીસુ અઞ્ઞતરં નિમિત્તં કિત્તેતબ્બં. સચે યોજનદ્વિયોજનપ્પમાણં સબ્બં પબ્બતં અન્તો કત્તુકામા હોન્તિ, પબ્બતસ્સ પરતો ભૂમિયં જાતરુક્ખવમ્મિકાદીનિ નિમિત્તાનિ કિત્તેતબ્બાનિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૧૫૮).

સઙ્ખં ગચ્છતીતિ ગણનં વોહારં ગચ્છતીતિ અત્થો. દ્વત્તિંસપલગુળપિણ્ડપરિમાણોતિ થૂલતાય, ન તુલગણનાય. તત્થ ‘‘એકપલં નામ દસકલઞ્જ’’ન્તિ વદન્તિ. ઇટ્ઠકા મહન્તાપિ ન વટ્ટતિ. તથા અનિમિત્તુપગપાસાણાનં રાસિ, પગેવ પંસુવાલુકારાસિ. ભૂમિસમો ખલમણ્ડલસદિસો પિટ્ઠિપાસાણો વા ભૂમિતો ખાણુકો વિય ઉટ્ઠિતપાસાણો વા હોતિ, સોપિ પમાણૂપગો ચે, વટ્ટતિ. ‘‘પિટ્ઠિપાસાણો પન અતિમહન્તોપિ પાસાણસઙ્ખમેવ ગચ્છતીતિ આહ ‘‘પિટ્ઠિપાસાણો પના’’તિઆદિ. તસ્મા સચે મહતો પિટ્ઠિપાસાણસ્સ એકં પદેસં અન્તોસીમાયં કત્તુકામા હોન્તિ, તં અકિત્તેત્વા તસ્સુપરિ અઞ્ઞો પાસાણો કિત્તેતબ્બો. સચે પિટ્ઠિપાસાણુપરિ વિહારં કરોન્તિ, વિહારમજ્ઝેન ચ પિટ્ઠિપાસાણો વિનિવિજ્ઝિત્વા ગચ્છતિ, એવરૂપો પિટ્ઠિપાસાણો ન વટ્ટતિ. સચે હિ તં કિત્તેન્તિ, નિમિત્તસ્સુપરિ વિહારો હોતિ, નિમિત્તઞ્ચ નામ બહિસીમાયં હોતિ, વિહારોપિ બહિસીમાયં આપજ્જતિ. વિહારં પરિક્ખિપિત્વા ઠિતપિટ્ઠિપાસાણો પન એકત્થ કિત્તેત્વા અઞ્ઞત્થ ન કિત્તેતબ્બો.

વનનિમિત્તે તિણવનં વા તચસારરુક્ખવનં વા ન વટ્ટતીતિ આહ ‘‘અન્તોસારેહી’’તિઆદિ. અન્તોસારા નામ અમ્બજમ્બુપનસાદયો. અન્તોસારમિસ્સકેહીતિ અન્તો સારો યેસં તે અન્તોસારા, તેહિ મિસ્સકા અન્તોસારમિસ્સકા, તેહિ. ચતુપઞ્ચરુક્ખમત્તમ્પીતિ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદનાહ. ઉક્કંસતો પન યોજનસતિકમ્પિ વનં વટ્ટતિ. એત્થ પન ચતુરુક્ખમત્તઞ્ચે, તયો સારતો, એકો અસારતો. પઞ્ચરુક્ખમત્તઞ્ચે, તયો સારતો, દ્વે અસારતોતિ ગહેતબ્બં. સચે પન વનમજ્ઝે વિહારં કરોન્તિ, તં વનં ન કિત્તેતબ્બં. એકદેસં અન્તોસીમાયં કત્તુકામેહિપિ વનં અકિત્તેત્વા તત્થ રુક્ખપાસાણાદયો કિત્તેતબ્બા, વિહારં પરિક્ખિપિત્વા ઠિતવનં એકત્થ કિત્તેત્વા અઞ્ઞત્થ ન કિત્તેતબ્બં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮).

રુક્ખનિમિત્તેપિ તચસારરુક્ખો ન વટ્ટતીતિ આહ ‘‘અન્તોસારો’’તિ. ‘‘ભૂમિયં પતિટ્ઠિતો’’તિ ઇમિના કુટસરાવાદીસુ ઠિતં પટિક્ખિપતિ. તતો અપનેત્વા પન તઙ્ખણમ્પિ ભૂમિયં રોપેત્વા કોટ્ઠકં કત્વા ઉદકં આસિઞ્ચિત્વા કિત્તેતું વટ્ટતિ, નવમૂલસાખાનિગ્ગમનં અકારણં. ખન્ધં છિન્દિત્વા રોપિતે પન એતં યુજ્જતિ. સૂચિદણ્ડકપ્પમાણોતિ ‘‘સીહળદીપે લેખનદણ્ડપ્પમાણો’’તિ વદન્તિ (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૩૮), સો ચ કનિટ્ઠઙ્ગુલિપરિમાણોતિ દટ્ઠબ્બો. ઇદં પન રુક્ખનિમિત્તં કિત્તેન્તેન ‘‘રુક્ખો’’તિપિ, ‘‘સાકરુક્ખો, સાલરુક્ખો’’તિપિ વત્તું વટ્ટતિ. એકાબદ્ધં પન સુપ્પતિટ્ઠિતનિગ્રોધસદિસં રુક્ખં એકત્થ કિત્તેત્વા અઞ્ઞત્થ કિત્તેતું ન વટ્ટતિ.

મગ્ગનિમિત્તે અરઞ્ઞખેત્તનદીતળાકમગ્ગાદયો ન વટ્ટન્તીતિ આહ ‘‘જઙ્ઘમગ્ગો વા હોતૂ’’તિઆદિ. યો પન જઙ્ઘમગ્ગો સકટમગ્ગતો ઓક્કમિત્વા પુન સકટમગ્ગમેવ ઓતરતિ, યે વા જઙ્ઘમગ્ગસકટમગ્ગા અવલઞ્જિતા, તે ન વટ્ટન્તિ. તેનાહ ‘‘જઙ્ઘસત્થસકટસત્થેહી’’તિઆદિ. એત્થ ચ સચે સકટમગ્ગસ્સ અન્તિમચક્કમગ્ગં નિમિત્તં કરોન્તિ, મગ્ગો બહિસીમાય હોતિ. સચે બાહિરચક્કમગ્ગં નિમિત્તં કરોન્તિ, બાહિરચક્કમગ્ગોવ બહિસીમાય હોતિ, સેસં અન્તોસીમં ભજતીતિ વેદિતબ્બં. સચેપિ દ્વે મગ્ગા નિક્ખમિત્વા પચ્છા સકટધુરમિવ એકીભવન્તિ, દ્વિધા ભિન્નટ્ઠાને વા સમ્બન્ધટ્ઠાને વા સકિં કિત્તેત્વા પુન ન કિત્તેતબ્બા. એકાબદ્ધનિમિત્તઞ્હેતં હોતિ.

સચે વિહારં પરિક્ખિપિત્વા ચત્તારો મગ્ગા ચતૂસુ દિસાસુ ગચ્છન્તિ, મજ્ઝે એકં કિત્તેત્વા અપરં કિત્તેતું ન વટ્ટતિ. એકાબદ્ધનિમિત્તઞ્હેતં. કોણં વિનિવિજ્ઝિત્વા ગતં પન પરભાગે કિત્તેતું વટ્ટતિ. વિહારમજ્ઝેન વિનિવિજ્ઝિત્વા ગતમગ્ગો પન ન કિત્તેતબ્બો. કિત્તિતે પન નિમિત્તસ્સ ઉપરિ વિહારો હોતિ. ઇમઞ્ચ મગ્ગં કિત્તેન્તેન ‘‘મગ્ગો પજ્જો પથો’’તિઆદિના (ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસ ૧૦૧) વુત્તેસુ દસસુ નામેસુ યેન કેનચિ નામેન કિત્તેતું વટ્ટતિ. પરિખાસણ્ઠાનેન વિહારં પરિક્ખિપિત્વા ગતમગ્ગો એકત્થ કિત્તેત્વા અઞ્ઞત્થ કિત્તેતું ન વટ્ટતિ.

યં પન અબદ્ધસીમાલક્ખણે નદિં વક્ખામાતિ ‘‘યસ્સા ધમ્મિકાનં રાજૂનં કાલે’’તિઆદિના (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) ઉદકુક્ખેપસીમાયં નદિયા વક્ખમાનત્તા વુત્તં. યા પન નદી મગ્ગો વિય સકટધુરસણ્ઠાનેન વા પરિખાસણ્ઠાનેન વા વિહારં પરિક્ખિપિત્વા ગતા, નં એકત્થ કિત્તેત્વા અઞ્ઞત્થ કિત્તેતું ન વટ્ટતિ. વિહારસ્સ ચતૂસુ દિસાસુ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિનિવિજ્ઝિત્વા ગતે નદીચતુક્કેપિ એસેવ નયો. અસમ્મિસ્સનદિયો પન ચતસ્સોપિ કિત્તેતું વટ્ટતિ. સચે વતિં કરોન્તો વિય રુક્ખપાદે નિખણિત્વા વલ્લિપલાલાદીહિ નદીસોતં રુમ્ભન્તિ, ઉદકમ્પિ અજ્ઝોત્થરિત્વા આવરણં પવત્તતિયેવ, નિમિત્તં કાતું વટ્ટતિ. યથા પન ઉદકં નપ્પવત્તતિ, એવં સેતુમ્હિ કતે અપ્પવત્તમાના નદી નિમિત્તં કાતું ન વટ્ટતિ. પવત્તનટ્ઠાને નદીનિમિત્તં, અપ્પવત્તનટ્ઠાને ઉદકનિમિત્તં કાતું વટ્ટતિ.

યા પન દુબ્બુટ્ઠિકાલે વા ગિમ્હે વા નિરુદકભાવેન નપ્પવત્તતિ, સા વટ્ટતિ. મહાનદિતો ઉદકમાતિકં નીહરન્તિ, સા કુન્નદીસદિસા હુત્વા તીણિ સસ્સાનિ સમ્પાદેન્તી નિચ્ચં પવત્તતિ. કિઞ્ચાપિ પવત્તતિ, નિમિત્તં કાતું ન વટ્ટતિ. યા પન મૂલે મહાનદિતો નિગ્ગતાપિ કાલન્તરેન તેનેવ નિગ્ગતમગ્ગેન નદિં ભિન્દિત્વા સયમેવ ગચ્છતિ, ગચ્છન્તી ચ પરતો સુસુમારાદિસમાકિણ્ણા નાવાદીહિ સઞ્ચરિતબ્બા નદી હોતિ, તં નિમિત્તં કાતું વટ્ટતિ.

અસન્દમાનન્તિ અપ્પવત્તમાનં. સન્દમાનં નામ ઓઘનદીઉદકવાહકમાતિકાસુ ઉદકં. વુત્તપરિચ્છેદકાલં અતિટ્ઠન્તન્તિ ‘‘યાવ કમ્મવાચાપરિયોસાના સણ્ઠમાનક’’ન્તિ વુત્તપરિચ્છેદકાલં અતિટ્ઠન્તં. ભાજનગતન્તિ નાવાચાટિઆદીસુ ભાજનેસુ ગતં. યં પન અન્ધકટ્ઠકથાયં ‘‘ગમ્ભીરેસુ આવાટાદીસુ ઉક્ખેપિમં ઉદકં નિમિત્તં ન કાતબ્બ’’ન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૧૫૮) વુત્તં, તં દુવુત્તં, અત્તનો મતિમત્તમેવ. ઠિતં પન અન્તમસો સૂકરખતાયપિ ગામદારકાનં કીળનવાપિયમ્પિ સચે યાવ કમ્મવાચાપરિયોસાનં તિટ્ઠતિ, અપ્પં વા હોતુ, બહુ વા, વટ્ટતિયેવ. તસ્મિં પન ઠાને નિમિત્તસઞ્ઞાકરણત્થં પાસાણવાલિકાપંસુઆદિરાસિ વા પાસાણત્થમ્ભો વા દારુત્થમ્ભો વા કાતબ્બો.

એવં નિમિત્તસમ્પત્તિયુત્તતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યેહિ આકારેહિ બદ્ધા પરિસાસમ્પત્તિયુત્તા નામ હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘પરિસાસમ્પત્તિયા યુત્તા નામા’’તિઆદિમાહ. ઇમસ્સ પન કમ્મસ્સ ચતુવગ્ગકરણીયત્તા ‘‘ચતૂહિ ભિક્ખૂહી’’તિ વુત્તં. ઇમઞ્ચ સીમં બન્ધિતુકામેહિ સામન્તવિહારેસુ ભિક્ખૂ તસ્સ તસ્સ વિહારસ્સ સીમાપરિચ્છેદં પુચ્છિત્વા બદ્ધસીમવિહારાનં સીમાય સીમન્તરિકં, અબદ્ધસીમવિહારાનં સીમાય ઉપચારં ઠપેત્વા દિસાચારિકભિક્ખૂનં નિસ્સઞ્ચારસમયે સચે એકસ્મિં ગામખેત્તે સીમં બન્ધિતુકામા, યે તત્થ બદ્ધસીમવિહારા, તેસુ ભિક્ખૂનં ‘‘મયં અજ્જ સીમં બન્ધિસ્સામ, તુમ્હે સકસકસીમાપરિચ્છેદતો મા નિક્ખમિત્થા’’તિ પેસેતબ્બં. યે અબદ્ધસીમવિહારા, તેસુ ભિક્ખૂ એકજ્ઝં સન્નિપાતાપેતબ્બા, છન્દારહાનં છન્દો આહરાપેતબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘યાવતિકા તસ્મિં ગામખેત્તે’’તિઆદિ. તસ્મિં ગામખેત્તેતિ યસ્મિં ગામખેત્તે ઠત્વા કમ્મવાચં વાચેન્તિ, તસ્મિં ગામખેત્તે. ‘‘સચે અઞ્ઞાનિપિ ગામખેત્તાનિ અન્તો કત્તુકામા, તેસુ ગામેસુ યે ભિક્ખૂ વસન્તિ, તેહિપિ આગન્તબ્બં, અનાગચ્છન્તાનં છન્દો આહરિતબ્બો’’તિ મહાસુમત્થેરો આહ. મહાપદુમત્થેરો પનાહ ‘‘નાનાગામખેત્તાનિ નામ પાટિયેક્કં બદ્ધસીમાસદિસાનિ, ન તતો છન્દપારિસુદ્ધિ આગચ્છતિ. અન્તોનિમિત્તગતેહિ પન ભિક્ખૂહિ આગન્તબ્બ’’ન્તિ વત્વા પુન આહ ‘‘સમાનસંવાસકસીમાસમ્મન્નનકાલે આગમનમ્પિ અનાગમનમ્પિ વટ્ટતિ, અવિપ્પવાસસીમાસમ્મન્નનકાલે પન અન્તોનિમિત્તગતેહિ આગન્તબ્બં. અનાગચ્છન્તાનં છન્દો આહરિતબ્બો’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮).

ઇદાનિ યેહિ આકારેહિ સમ્મતા કમ્મવાચાસમ્પત્તિયુત્તા નામ હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘કમ્મવાચાસમ્પત્તિયા યુત્તા નામા’’તિઆદિમાહ. આદિસદ્દેન. ‘‘યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો એતેહિ નિમિત્તેહિ સીમં સમ્મન્નેય્ય સમાનસંવાસં એકૂપોસથં, એસા ઞત્તિ. સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, યાવતા સમન્તા નિમિત્તા કિત્તિતા, સઙ્ઘો એતેહિ નિમિત્તેહિ સીમં સમ્મન્નતિ સમાનસંવાસં એકૂપોસથં, યસ્સાયસ્મતો ખમતિ એતેહિ નિમિત્તેહિ સીમાય સમ્મુતિ સમાનસંવાસાય એકૂપોસથાય, સો તુણ્હસ્સ. યસ્સ નક્ખમતિ, સો ભાસેય્ય. સમ્મતા સીમા સઙ્ઘેન એતેહિ નિમિત્તેહિ સમાનસંવાસા એકૂપોસથા, ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ (મહાવ. ૧૩૯) ઇમં પાળિસેસં સઙ્ગણ્હાતિ. વુત્તાયાતિ ઉપોસથક્ખન્ધકે વુત્તાય. ઞત્તિદોસઅનુસ્સાવનદોસેહિ વિરહિતત્તા પરિસુદ્ધાય.

ખણ્ડસીમા (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮; સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૩૮; વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૧૩૮) નામ ખુદ્દકસીમા. સમાનસંવાસકત્થં સમ્મતા સીમા સમાનસંવાસકસીમા. અવિપ્પવાસત્થં સમ્મતા સીમા અવિપ્પવાસસીમા. ઇમાસુ પન તીસુ સીમં સમ્મન્નન્તેહિ પબ્બજ્જુપસમ્પદાદીનં સઙ્ઘકમ્માનં સુખકરણત્થં પઠમં ખણ્ડસીમા બન્ધિતબ્બા. તં પન બન્ધન્તેહિ વત્તં જાનિતબ્બં. સચે હિ બોધિચેતિયભત્તસાલાદીનિ સબ્બવત્થૂનિ પતિટ્ઠાપેત્વા કતવિહારે બન્ધન્તિ, વિહારમજ્ઝે બહૂનં સમોસરણટ્ઠાને અબન્ધિત્વા વિહારપચ્ચન્તે વિવિત્તોકાસે બન્ધિતબ્બા. અકતવિહારે બન્ધન્તેહિ બોધિચેતિયાદીનં સબ્બવત્થૂનં ઠાનં સલ્લક્ખેત્વા યથા પતિટ્ઠિતેસુ વત્થૂસુ વિહારપચ્ચન્તે વિવિત્તોકાસે હોતિ, એવં બન્ધિતબ્બા. સા હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન સચે એકવીસતિભિક્ખૂ ગણ્હાતિ, વટ્ટતિ. તતો ઓરં ન વટ્ટતિ. પરં ભિક્ખુસહસ્સં ગણ્હન્તીપિ વટ્ટતિ. તં બન્ધન્તેહિ સીમામાળકસ્સ સમન્તા નિમિત્તુપગા પાસાણા ઠપેતબ્બા, ન ખણ્ડસીમાય ઠિતેહિ મહાસીમા બન્ધિતબ્બા, ન મહાસીમાય ઠિતેહિ ખણ્ડસીમા. ખણ્ડસીમાયમેવ પન ઠત્વા ખણ્ડસીમા બન્ધિતબ્બા, મહાસીમાયમેવ ઠત્વા મહાસીમા.

તત્રાયં બન્ધનવિધિ – સમન્તા ‘‘એસો પાસાણો નિમિત્ત’’ન્તિ એવં નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા કમ્મવાચાય સીમા સમ્મન્નિતબ્બા. અથ તસ્સા એવ દળ્હીકમ્મત્થં અવિપ્પવાસકમ્મવાચા કાતબ્બા. એવઞ્હિ ‘‘સીમં સમૂહનિસ્સામા’’તિ આગતા સમૂહનિતું ન સક્ખિસ્સન્તિ. સીમં સમ્મન્નિત્વા બહિ સીમન્તરિકપાસાણા ઠપેતબ્બા, સીમન્તરિકા પચ્છિમકોટિયા ચતુરઙ્ગુલપ્પમાણાપિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૧૬૩) વટ્ટતિ. સચે પન વિહારો મહા હોતિ, દ્વેપિ તિસ્સોપિ તતુત્તરિપિ ખણ્ડસીમાયો બન્ધિતબ્બા.

એવં ખણ્ડસીમં સમ્મન્નિત્વા મહાસીમાસમ્મુતિકાલે ખણ્ડસીમતો નિક્ખમિત્વા મહાસીમાયં ઠત્વા સમન્તા અનુપરિયાયન્તેહિ સીમન્તરિકપાસાણા કિત્તેતબ્બા. તતો અવસેસનિમિત્તે કિત્તેત્વા હત્થપાસં અવિજહન્તેહિ કમ્મવાચાય સમાનસંવાસકસીમં સમ્મન્નિત્વા તસ્સા દળ્હીકમ્મત્થં અવિપ્પવાસકમ્મવાચાપિ કાતબ્બા. એવઞ્હિ ‘‘સીમં સમૂહનિસ્સામા’’તિ આગતા સમૂહનિતું ન સક્ખિસ્સન્તિ. સચે પન ખણ્ડસીમાય નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા તતો સીમન્તરિકાય નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા મહાસીમાય નિમિત્તાનિ કિત્તેન્તિ, એવં તીસુ ઠાનેસુ નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા યં સીમં ઇચ્છન્તિ, તં પઠમં બન્ધિતું વટ્ટતિ. એવં સન્તેપિ યથાવુત્તનયેન ખણ્ડસીમતોવ પટ્ઠાય બન્ધિતબ્બા. એવં બદ્ધાસુ પન સીમાસુ ખણ્ડસીમાયં ઠિતા ભિક્ખૂ મહાસીમાયં કમ્મં કરોન્તાનં ન કોપેન્તિ, મહાસીમાયં વા ઠિતા ખણ્ડસીમાયં કરોન્તાનં. સીમન્તરિકાય પન ઠિતા ઉભિન્નમ્પિ ન કોપન્તિ. ગામખેત્તે ઠત્વા કમ્મં કરોન્તાનં પન સીમન્તરિકાય ઠિતા કોપેન્તિ. સીમન્તરિકા હિ ગામખેત્તં ભજતિ. અવિપ્પવાસસીમાસમ્મન્નને કતે સતિ સા ચ અવિપ્પવાસસીમા નામ હોતિ. તેનાહ ‘‘તસ્સાયેવ પભેદો’’તિ. તસ્સાયેવાતિ બદ્ધસીમાય એવ.

અયં પન વિસેસો – ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) વચનતો અવિપ્પવાસસીમા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ ન ઓતરતિ, સમાનસંવાસકસીમા પન તત્થાપિ ઓતરતિ. સમાનસંવાસકસીમા ચેત્થ અત્તનો ધમ્મતાય ગચ્છતિ, અવિપ્પવાસસીમા પન યત્થ સમાનસંવાસકસીમા, તત્થેવ ગચ્છતિ. ન હિ તસ્સા વિસું નિમિત્તકિત્તનં અત્થિ. તત્થ સચે અવિપ્પવાસાય સમ્મુતિકાલે ગામો અત્થિ, તં સા ન ઓતરતિ. સચે પન સમ્મતાય સીમાય પચ્છા ગામો નિવિસતિ, સોપિ સીમાસઙ્ખમેવ ગચ્છતિ. યથા ચ પચ્છા નિવિટ્ઠો, એવં પઠમં નિવિટ્ઠસ્સ પચ્છા વડ્ઢિતપ્પદેસોપિ સીમાસઙ્ખમેવ ગચ્છતિ. સચેપિ સીમાસમ્મુતિકાલે ગેહાનિ કતાનિ, ‘‘પવિસિસ્સામા’’તિ આલયોપિ અત્થિ, મનુસ્સા પન અપ્પવિટ્ઠા, પોરાણગામં વા સગેહમેવ છડ્ડેત્વા અઞ્ઞત્થ ગતા, અગામોયેવ એસ, સીમા ઓતરતિ. સચે પન એકમ્પિ કુલં પવિટ્ઠં વા અગતં વા અત્થિ, ગામોયેવ, સીમા ન ઓતરતિ.

એવં બદ્ધસીમં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અબદ્ધસીમં દસ્સેન્તો ‘‘અબદ્ધસીમા પના’’તિઆદિમાહ. ગામો એવ સીમા ગામસીમા. ગામગ્ગહણેન ચેત્થ નિગમનગરાનમ્પિ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. યત્તકે પદેસે તસ્સ ગામસ્સ ગામભોજકા બલિં લભન્તિ, સો પદેસો અપ્પો વા હોતુ, મહન્તો વા, એકં ગામખેત્તં નામ. યમ્પિ એકસ્મિંયેવ ગામખેત્તે એકં પદેસં ‘‘અયં વિસું ગામો હોતૂ’’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા રાજા કસ્સચિ દેતિ, સોપિ વિસુંગામસીમા હોતિયેવ. તસ્મા સા ચ ઇતરા ચ પકતિગામસીમા બદ્ધસીમાસદિસાવ હોતિ. કેવલં પન તિચીવરવિપ્પવાસપરિહારં ન લભતીતિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૭).

અગામકે અરઞ્ઞેતિ વિઞ્ઝાટવિસદિસે અરઞ્ઞે. તેનાહ ‘‘અગામકં નામા’’તિઆદિ. અયં પન સીમા તિચીવરવિપ્પવાસપરિહારમ્પિ લભતિ. મચ્છબન્ધાનન્તિ કેવટ્ટાનં. અગમનપથેસૂતિ ગન્તું અસક્કુણેય્યપથેસુ. યત્થ તદહેવ ગન્ત્વા તદહેવ પચ્ચાગન્તું ન સક્કા હોતિ, તાદિસેસૂતિ વુત્તં હોતિ. તેસં ગમનપરિયન્તસ્સ ઓરતો પન ગામસીમાસઙ્ખં ગચ્છતિ. તત્થ ગામસીમં અસોધેત્વા કમ્મં કાતું ન વટ્ટતિ. મજ્ઝે ઠિતાનં સબ્બદિસાસુ સત્તબ્ભન્તરાતિ મજ્ઝે ઠિતાનં ભિક્ખૂનં ઠિતોકાસતો સબ્બદિસાસુ સત્તબ્ભન્તરા. તત્થાતિ તેસુ અબ્ભન્તરેસુ. તસ્માતિ યસ્મા પરિસવસેન વડ્ઢતિ, તસ્મા. ઉપચારત્થાયાતિ સીમોપચારત્થાય. સીમાભાવં પટિક્ખિપિત્વાતિ બદ્ધસીમાભાવં પટિક્ખિપિત્વા. સમાનો સંવાસો એત્થાતિ સમાનસંવાસા. એકો ઉપોસથો એત્થાતિ એકૂપોસથા. એત્થ ચ ઉપોસથસ્સ વિસું ગહિતત્તા અવસેસકમ્મવસેન સમાનસંવાસતા વેદિતબ્બા. વુત્તાતિ અબદ્ધસીમાપરિચ્છેદં દસ્સેતું ઉપોસથક્ખન્ધકે (મહાવ. ૧૪૯) વુત્તા. અનુ અનુ અડ્ઢમાસં અન્વડ્ઢમાસં, અડ્ઢમાસે અડ્ઢમાસેતિ અત્થો. એવં ‘‘અનુદસાહ’’ન્તિઆદીસુપિ. દેવેતિ મેઘે. વલાહકેસુ વિગતમત્તેસૂતિ ભાવેનભાવલક્ખણે ભુમ્મં. સોતન્તિ ઉદકપ્પવાહો વુચ્ચતિ. તિત્થેન વા અતિત્થેન વા ઓતરિત્વાતિ પાઠસેસો. તિમણ્ડલં પટિચ્છાદેત્વાતિ યથા તિમણ્ડલપટિચ્છાદનં હોતિ, એવં નિવાસેત્વા. ઉત્તરન્તિયાતિ યત્થ કત્થચિ ઉત્તરન્તિયા. ભિક્ખુનીવિભઙ્ગે (પાચિ. ૬૯૨) ભિક્ખુનિયા વસેન નદીલક્ખણસ્સ પાળિયં આગતત્તા ‘‘ભિક્ખુનિયા’’તિ વુત્તં, ન પન વિસેસસબ્ભાવતો.

કેનચિ ખણિત્વા અકતોતિ અન્તમસો તિરચ્છાનેનપિ ખણિત્વા અકતો. નદિં વા સમુદ્દં વા ભિન્દિત્વાતિ નદીકૂલં વા સમુદ્દવેલં વા ભિન્દિત્વા. એતં લક્ખણન્તિ ‘‘યત્થ નદિયં વુત્તપ્પકારે વસ્સકાલે ઉદકં સન્તિટ્ઠતી’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) વુત્તપ્પકારલક્ખણં. લોણીપિ જાતસ્સરસઙ્ખમેવ ગચ્છતિ. યત્થ પન વુત્તપ્પકારે વસ્સકાલે વસ્સે પચ્છિન્નમત્તે પિવિતું વા હત્થપાદે ધોવિતું વા ઉદકં ન હોતિ સુક્ખતિ, અયં જાતસ્સરો ગામખેત્તસઙ્ખમેવ ગચ્છતિ.

ઉદકુક્ખેપાતિ કરણત્થે નિસ્સક્કવચનન્તિ આહ ‘‘ઉદકુક્ખેપેના’’તિ. કથં પન ઉદકં ખિપિતબ્બન્તિ આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. મજ્ઝિમેન પુરિસેનાતિ થામમજ્ઝિમેન પુરિસેન. અયં ઉદકુક્ખેપો નામાતિ અયં ઉદકુક્ખેપેન પરિચ્છિન્ના સીમા નામાતિ અત્થો. યાવ પરિસા વડ્ઢતિ, તાવ અયં સીમાપિ વડ્ઢતિ, પરિસપરિયન્તતો ઉદકુક્ખેપોયેવ પમાણં. સચે પન નદી નાતિદીઘા હોતિ, પભવતો પટ્ઠાય યાવ મુખદ્વારં સબ્બત્થ સઙ્ઘો નિસીદતિ, ઉદકુક્ખેપસીમાકમ્મં નત્થિ. સકલાપિ નદી એતેસંયેવ ભિક્ખૂનં પહોતિ.

પકતિવસ્સકાલેતિ પુબ્બે વુત્તપ્પકારે પકતિવસ્સકાલે. ચતૂસુ માસેસૂતિ વસ્સાનસ્સ ચતૂસુ માસેસુ. અતિવુટ્ઠિકાલે ઓઘેન ઓત્થતોકાસો ન ગહેતબ્બો. સો હિ ગામસીમાસઙ્ખમેવ ગચ્છતિ. અન્તોનદિયં જાતસ્સરે જાતપિટ્ઠિપાસાણદીપકેસુપિ અયમેવ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. સચે પન નદી પરિપુણ્ણા હોતિ સમતિત્થિકા, ઉદકસાટિકં નિવાસેત્વાપિ અન્તોનદિયંયેવ કમ્મં કાતબ્બં. સચે ન સક્કોન્તિ, નાવાયપિ ઠત્વા કાતબ્બં. ગચ્છન્તિયા પન નાવાય કાતું ન વટ્ટતિ. કસ્મા? ઉદકુક્ખેપમત્તમેવ હિ સીમા, તં નાવા સીઘમેવ અતિક્કામેતિ. એવં સતિ અઞ્ઞિસ્સા સીમાય ઞત્તિ, અઞ્ઞિસ્સા અનુસ્સાવના હોતિ, તસ્મા નાવં અરિત્તેન વા ઠપેત્વા, પાસાણે વા લમ્બિત્વા, અન્તોનદિયં જાતરુક્ખે વા બન્ધિત્વા કમ્મં કાતબ્બં. અન્તોનદિયં બદ્ધઅટ્ટકેપિ અન્તોનદિયં જાતરુક્ખેપિ ઠિતેહિ કમ્મં કાતું વટ્ટતિ.

સચે પન રુક્ખસ્સ સાખા વા તતો નિક્ખન્તપારોહો વા બહિનદીતીરે વિહારસીમાય વા ગામસીમાય વા પતિટ્ઠિતો, સીમં વા સોધેત્વા, સાખં વા છિન્દિત્વા કમ્મં કાતબ્બં. બહિનદીતીરે જાતરુક્ખસ્સ અન્તોનદિયં પવિટ્ઠસાખાય વા પારોહે વા નાવં બન્ધિત્વા કમ્મં કાતું ન વટ્ટતિ. કરોન્તેહિ સીમા વા સોધેતબ્બા, સાખં છિન્દિત્વા વા તસ્સ બહિપતિટ્ઠિતભાગો નાસેતબ્બો. નદીતીરે પન ખાણુકં કોટ્ટેત્વા તત્થ બન્ધનાવાય ન વટ્ટતિયેવ.

નદિયં સેતું કરોન્તિ, સચે અન્તોનદિયંયેવ સેતુ વા સેતુપાદા વા, સેતુમ્હિ ઠિતેહિ કમ્મં કાતું વટ્ટતિ. સચે પન સેતુ વા સેતુપાદા વા બહિતીરે પતિટ્ઠિતા, કમ્મં કાતું ન વટ્ટતિ, સીમં સોધેત્વા કમ્મં કાતબ્બં. અથ સેતુપાદા અન્તો, સેતુ પન ઉભિન્નમ્પિ તીરાનં ઉપરિઆકાસે ઠિતો, વટ્ટતિ. જાતસ્સરેપિ એસેવ નયો.

‘‘યસ્મિં પદેસે પકતિવીચિયો ઓત્થરિત્વા સણ્ઠહન્તી’’તિ એતેન યં પદેસં ઉદ્ધં વડ્ઢનકઉદકં વા પકતિવીચિયો વા વેગેન આગન્ત્વા ઓત્થરન્તિ, તત્થ કમ્મં કાતું ન વટ્ટતીતિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૭) દસ્સેતિ. સચે ઊમિવેગો બાધતિ, નાવાય વા અટ્ટકે વા ઠત્વા કાતબ્બં. તેસુ વિનિચ્છયો નદિયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. સચે પન સમુદ્દો ગામસીમં વા નિગમસીમં વા ઓત્થરિત્વા તિટ્ઠતિ, સમુદ્દોવ હોતિ. તત્થ કમ્મં કાતું વટ્ટતિ. તતો પટ્ઠાય કપ્પિયભૂમીતિ ઓત્થરિત્વા સણ્ઠિતઉદકન્તતો પટ્ઠાય અન્તો નદીજાતસ્સરસમુદ્દો નામાતિ અત્થો. દુબ્બુટ્ઠિકાલેતિ વસ્સાનહેમન્તે સન્ધાય વુત્તં. સુક્ખેસુપીતિ નિરુદકેસુપિ. યથા ચ વાપિખણને, એવં આવાટપોક્ખરણીઆદીનં ખણનેપિ ગામખેત્તં હોતિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. વપ્પં વા કરોન્તીતિ લાબુતિપુસકાદિવપ્પં વા કરોન્તિ. તં ઠાનન્તિ યત્થ વાપિઆદિકં કતં, તં ઠાનં. અઞ્ઞં પન કપ્પિયભૂમિ. સચે પન જાતસ્સરં પૂરેત્વા થલં કરોન્તિ, એકસ્મિં દિસાભાગે પાળિં બન્ધિત્વા સબ્બમેવ નં મહાતળાકં વા કરોન્તિ, સબ્બોપિ અજાતસ્સરો હોતિ. ગામસીમાસઙ્ખમેવ ગચ્છતિ.

સચે નદિમ્પિ વિનાસેત્વા તળાકં કરોન્તિ, હેટ્ઠા પાળિ બદ્ધા, ઉદકં આગન્ત્વા તળાકં પૂરેત્વા તિટ્ઠતિ, એત્થ કમ્મં કાતું ન વટ્ટતિ. ઉપરિ પવત્તનટ્ઠાને છડ્ડિતં ઉદકં નદિં ઓત્થરિત્વા સન્દનટ્ઠાનતો પટ્ઠાય વટ્ટતિ. કાચિ નદી કાલન્તરેન ઉપ્પતિત્વા ગામનિગમસીમં ઓત્થરિત્વા પવત્તતિ, નદીયેવ હોતિ, કમ્મં કાતું વટ્ટતિ. સચે વિહારસીમં ઓત્થરતિ ‘‘વિહારસીમા’’ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. તસ્માતિ યસ્મા અન્તો ગચ્છતિ, તસ્મા. સમન્તા ઉદકુક્ખેપપરિચ્છેદો કાતબ્બોતિ પહોનકટ્ઠાનં સન્ધાય વુત્તં. યત્થ પન કુન્નદીઆદીસુ નપ્પહોતિ, તત્થ પહોનકટ્ઠાનતો ઉદકુક્ખેપપરિચ્છેદો કાતબ્બો. ઉપચારત્થાયાતિ સીમોપચારત્થાય.

કસ્મા પન અઞ્ઞમેકં સત્તબ્ભન્તરં, અઞ્ઞો એકો ઉદકુક્ખેપો ચ ઉપચારત્થાય ઠપેતબ્બોતિ આહ ‘‘અયં હી’’તિઆદિ. ઇદં વુત્તં હોતિ (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૪૭; વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૪૭) – યસ્મા અયં સત્તબ્ભન્તરસીમા ચ ઉદકુક્ખેપસીમા ચ ભિક્ખૂનં ઠિતોકાસતો પટ્ઠાય લબ્ભતિ, તે ચ ભિક્ખૂ ન સબ્બદા એકસદિસા, કદાચિ વડ્ઢન્તિ, કદાચિ પરિહાયન્તિ. યદા ચ વડ્ઢન્તિ, તદા સીમાસઙ્કરો હોતિ. તસ્મા અઞ્ઞમેકં સત્તબ્ભન્તરં, અઞ્ઞો એકો ઉદકુક્ખેપો ચ ઉપચારત્થાય ઠપેતબ્બોતિ. યં પન મહાઅટ્ઠકથાયં ‘‘તતો અધિકં વટ્ટતિયેવ, ઊનકં પન ન વટ્ટતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૭) વુત્તં, તમ્પિ એતદત્થમેવ, ન પન તત્થ કતસ્સ કમ્મસ્સ કુપ્પત્તાતિ ગહેતબ્બં. પરિચ્છેદતો બહિ અઞ્ઞં તત્તકંયેવ પરિચ્છેદં અનતિક્કમિત્વા ઠિતોપીતિ અત્તનો સત્તબ્ભન્તરેન, ઉદકુક્ખેપેન વા યો તેસં સત્તબ્ભન્તરસ્સ, ઉદકુક્ખેપસ્સ વા પરિચ્છેદો, તતો બહિ અઞ્ઞં તત્તકંયેવ પરિચ્છેદં અનતિક્કમિત્વા ઠિતોપીતિ અત્થો. કથમેતં વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘ઇદં સબ્બઅટ્ઠકથાસુ સન્નિટ્ઠાન’’ન્તિ, ઇદં ‘‘કમ્મં કોપેતી’’તિ મહાઅટ્ઠકથાદીસુ વવત્થાનન્તિ અત્થો. ‘‘ઇતિ ઇમ’’ન્તિઆદિ યથાવુત્તસ્સ નિગમનં. હોતિ ચેત્થ –

‘‘બદ્ધાબદ્ધવસેનેધ, સીમા નામ દ્વિધા તહિં;

તિસમ્પત્તિયુત્તા વજ્જિ-તેકાદસ વિપત્તિકા;

બદ્ધસીમા તિધા ખણ્ડા-દિતો ગામાદિતો પરા’’તિ.

સભાગાપત્તિ ચ નામેસા દુવિધા વત્થુસભાગા, આપત્તિસભાગાતિ. તત્થ ઇધ વત્થુસભાગા અધિપ્પેતા, નેતરાતિ દસ્સેતું ‘‘યં સબ્બો સઙ્ઘો વિકાલભોજનાદિના’’તિઆદિમાહ. લહુકાપત્તિન્તિ લહુકેન વિનયકમ્મેન વિસુજ્ઝનતો લહુકા થુલ્લચ્ચયપાચિત્તિયપાટિદેસનીયદુક્કટદુબ્ભાસિતસઙ્ખાતા પઞ્ચાપત્તિયો. વત્થુસભાગાય સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિયાપિ સતિ ઉપોસથકમ્મં પત્તકલ્લં ન હોતિયેવ. યથાહ ‘‘સભાગસઙ્ઘાદિસેસં આપન્નસ્સ પન સન્તિકે આવિ કાતું ન વટ્ટતિ. સચે આવિ કરોતિ, આપત્તિ આવિકતા હોતિ, દુક્કટા પન ન મુચ્ચતી’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૧૦૨). તસ્સા પન અદેસનાગામિનિતો એવં વુત્તં. વત્થુસભાગાતિ વત્થુવસેન સમાનભાગા, એકકોટ્ઠાસાતિ વુત્તં હોતિ. ઇમમેવ વત્થુસભાગં દેસેતું ન વટ્ટતિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, સભાગા આપત્તિ દેસેતબ્બા, યો દેસેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૧૬૯) વુત્તત્તા, ન પન આપત્તિસભાગં. તેનાહ ‘‘વિકાલભોજનપચ્ચયા આપન્નં પના’’તિઆદિ. આપત્તિસભાગન્તિ આપત્તિયા સમાનભાગં.

સામન્તા આવાસાતિ સામન્તઆવાસં, સમીપવિહારન્તિ અત્થો. સજ્જુકન્તિ તદહેવાગમનત્થાય. પાહેતબ્બોતિ પેસેતબ્બો. ઇચ્ચેતં કુસલન્તિ ઇતિ એતં સુન્દરં ભદ્દકં, લદ્ધકપ્પન્તિ વુત્તં હોતિ. નો ચે લભેથાતિ વિહારાનં દૂરતાય વા મગ્ગે પરિપન્થાદિના વા યદિ ન લભેથ. ‘‘તસ્સ સન્તિકે પટિકરિસ્સતી’’તિ ઇમિના વચનેન સભાગાપત્તિ આવિ કાતુમ્પિ ન લબ્ભતીતિ દીપિતં હોતિ. યદિ લભેય્ય, આવિ કત્વાપિ ઉપોસથં કરેય્ય. યદિ પન સબ્બો સઙ્ઘો સભાગં સઙ્ઘાદિસેસં આપન્નો હોતિ, ઞત્તિં ઠપેત્વા ઉપોસથં કાતું ન વટ્ટતિ, ઉપોસથસ્સ અન્તરાયોવ હોતિ. ઉભોપિ દુક્કટં આપજ્જન્તિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, સભાગા આપત્તિ દેસેતબ્બા, યો દેસેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. ન, ભિક્ખવે, સભાગા આપત્તિ પટિગ્ગહેતબ્બા, યો પટિગ્ગણ્હેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૧૬૯) વુત્તત્તા. વિમતિ સંસયો, તત્થ નિયુત્તો વેમતિકો. ‘‘પુન નિબ્બેમતિકો હુત્વા દેસેતબ્બમેવા’’તિ નેવ પાળિયં, ન ચ અટ્ઠકથાયં અત્થિ, દેસિતે પન દોસો નત્થિ. વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘પારિસુદ્ધિં આયસ્મન્તો આરોચેથા’’તિઆદિના નયેન સાપત્તિકસ્સ ઉપોસથકરણે પઞ્ઞત્તં દુક્કટં આપજ્જન્તીતિ વુત્તનયેનેવ. કસ્મા સભાગાપત્તિયેવ વુત્તાતિ આહ ‘‘એતાસુ હી’’તિઆદિ. વિસભાગાપત્તીસુ વિજ્જમાનાસુપિ પત્તકલ્લં હોતિયેવાતિ વિસભાગાસુ પન વિજ્જમાનાસુ તેસંયેવ પુગ્ગલાનં આપત્તિ, ન સઙ્ઘસ્સાતિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં હોતિયેવ.

અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્નકો નામ ચતુન્નં પારાજિકાનં અઞ્ઞતરં અજ્ઝાપન્નકો. પણ્ડકાદીનં વિનિચ્છયો પરતો પારાજિકુદ્દેસે આવિ ભવિસ્સતિ. તિરચ્છાનગતોતિ અન્તમસો સક્કં દેવરાજાનં ઉપાદાય યો કોચિ નાગમાણવકાદિકો અમનુસ્સજાતિકો વેદિતબ્બો, ન અસ્સગોણાદયો. તેનાહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ. તત્થ એત્થાતિ એતિસ્સં વજ્જનીયપુગ્ગલકથાયં. યસ્સ ઉપસમ્પદા પટિક્ખિત્તાતિ ‘‘તિરચ્છાનગતો, ભિક્ખવે, અનુપસમ્પન્નો, ન ઉપસમ્પાદેતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૧૧૧) યસ્સ નાગસુપણ્ણાદિનો તિરચ્છાનગતસ્સ ઉપસમ્પદા પટિક્ખિત્તા, સો ઇધાપિ તિરચ્છાનગતો નામાતિ અત્થો. તત્થ હિ અન્તમસો દેવે ઉપાદાય નાગમાણવકાદિકો યો કોચિ અમનુસ્સજાતિકો ‘‘તિરચ્છાનગતો’’તિ અધિપ્પેતો. વુત્તઞ્હિ સમન્તપાસાદિકાયં ‘‘તિરચ્છાનગતો, ભિક્ખવેતિ એત્થ નાગો વા હોતુ સુપણ્ણમાણવકાદીનં વા અઞ્ઞતરો, અન્તમસો સક્કં દેવરાજાનં ઉપાદાય યો કોચિ અમનુસ્સજાતિયો, સો સબ્બોવ ઇમસ્મિં અત્થે ‘તિરચ્છાનગતો’તિ વેદિતબ્બો’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૧૧). તિત્થં વુચ્ચતિ લદ્ધિ, તં એતેસં અત્થીતિ તિત્થિકા, તિત્થિકા એવ તિત્થિયા, ઇતો અઞ્ઞલદ્ધિકાતિ અત્થો.

સુત્તસ્સ ઉદ્દેસો સુત્તુદ્દેસો. પારિસુદ્ધિ એવ ઉપોસથો પારિસુદ્ધિઉપોસથો. એસેવ નયો અધિટ્ઠાનુપોસથોતિ એત્થાપિ. સોતિ પાતિમોક્ખુદ્દેસો. ઓવાદોવ પાતિમોક્ખં, તસ્સ ઉદ્દેસો સરૂપેન કથનં ઓવાદપાતિમોક્ખુદ્દેસો. ‘‘ઇમસ્મિં વીતિક્કમે અયં નામ આપત્તી’’તિ એવં આપત્તિવસેન આણાપનં પઞ્ઞાપનં આણા, સેસં અનન્તરસદિસમેવ.

ખન્તી પરમં તપો તિતિક્ખા…પે… વુત્તા તિસ્સો ગાથાયો નામ –

‘‘ખન્તી પરમં તપો તિતિક્ખા;

નિબ્બાનં પરમં વદન્તિ બુદ્ધા;

ન હિ પબ્બજિતો પરૂપઘાતી;

ન સમણો હોતિ પરં વિહેઠયન્તો.

‘‘સબ્બપાપસ્સ અકરણં, કુસલસ્સ ઉપસમ્પદા;

સચિત્તપરિયોદપનં, એતં બુદ્ધાન સાસનં.

‘‘અનૂપવાદો અનૂપઘાતો, પાતિમોક્ખે ચ સંવરો;

મત્તઞ્ઞુતા ચ ભત્તસ્મિં, પન્તઞ્ચ સયનાસનં;

અધિચિત્તે ચ આયોગો, એતં બુદ્ધાન સાસન’’ન્તિ.(દી. નિ. ૨.૯૦; ધ. પ. ૧૮૩-૧૮૫) –

ઇમા તિસ્સો ગાથાયો.

તત્થ ખન્તી પરમં તપોતિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૯૦; ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૧૮૫) અધિવાસનખન્તિ નામ પરમં તપો. તિતિક્ખાતિ ખન્તિયા એવ વેવચનં, તિતિક્ખાસઙ્ખાતા અધિવાસનખન્તિ ઉત્તમં તપોતિ અત્થો. નિબ્બાનં પરમં વદન્તીતિ સબ્બાકારેન પન નિબ્બાનં ‘‘પરમ’’ન્તિ વદન્તિ બુદ્ધા. ન હિ પબ્બજિતો પરૂપઘાતીતિ યો અધિવાસનખન્તિવિરહિતત્તા પરં ઉપઘાતેતિ બાધતિ વિહિંસતિ, સો પબ્બજિતો નામ ન હોતિ. ચતુત્થપાદો પન તસ્સેવ વેવચનં. ‘‘ન હિ પબ્બજિતો’’તિ એતસ્સ હિ ‘‘નસમણો હોતી’’તિ વેવચનં. ‘‘પરૂપઘાતી’’તિ એતસ્સ ‘‘પરં વિહેઠયન્તો’’તિ વેવચનં. અથ વા પરૂપઘાતીતિ સીલૂપઘાતી. સીલઞ્હિ ઉત્તમટ્ઠેન ‘‘પર’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યો ચ સમણો પરં યં કઞ્ચિ સત્તં વિહેઠયન્તો પરૂપઘાતી હોતિ, અત્તનો સીલવિનાસકો, સો પબ્બજિતો નામ ન હોતીતિ અત્થો. અથ વા યો અધિવાસનખન્તિયા અભાવા પરૂપઘાતી હોતિ, પરં અન્તમસો ડંસમકસમ્પિ સઞ્ચિચ્ચ જીવિતા વોરોપેતિ, સો ન હિ પબ્બજિતો. કિં કારણા? મલસ્સ અપબ્બાજિતત્તા. ‘‘પબ્બાજયમત્તનો મલં, તસ્મા ‘પબ્બજિતો’તિ વુચ્ચતી’’તિ (ધ. પ. ૩૮૮) ઇદઞ્હિ પબ્બજિતલક્ખણં. યોપિ ન હેવ ખો ઉપઘાતેતિ ન મારેતિ, અપિચ દણ્ડાદીહિ વિહેઠેતિ, સો પરં વિહેઠયન્તો સમણો ન હોતિ. કિં કારણા? વિહેસાય અસમિતત્તા. ‘‘સમિતત્તા હિ પાપાનં, ‘સમણો’તિ પવુચ્ચતી’’તિ (ધ. પ. ૨૬૫) ઇદઞ્હિ સમણલક્ખણં.

દુતિયગાથાય સબ્બપાપસ્સાતિ સબ્બાકુસલસ્સ. અકરણન્તિ અનુપ્પાદનં. કુસલસ્સાતિ ચતુભૂમકકુસલસ્સ. ઉપસમ્પદાતિ ઉપસમ્પાદનં પટિલાભો. સચિત્તપરિયોદપનન્તિ અત્તનો ચિત્તસ્સ વોદાપનં પભસ્સરભાવકરણં સબ્બસો પરિસોધનં, તં પન અરહત્તેન હોતિ. ઇતિ સીલસંવરેન સબ્બપાપં પહાય લોકિયલોકુત્તરાહિ સમથવિપસ્સનાહિ કુસલં સમ્પાદેત્વા અરહત્તફલેન ચિત્તં પરિયોદાપેતબ્બન્તિ એતં બુદ્ધાનં સાસનં ઓવાદો અનુસિટ્ઠિ.

તતિયગાથાય અનૂપવાદોતિ વાચાય કસ્સચિ અનુપવદનં. અનૂપઘાતોતિ કાયેન કસ્સચિ ઉપઘાતસ્સ અકરણં. પાતિમોક્ખેતિ યં તં પાતિમોક્ખં પઅતિમોક્ખં અતિપમોક્ખં ઉત્તમં સીલં, પાતિ વા અગતિવિસેસેહિ, મોક્ખેતિ દુગ્ગતિભયેહિ. યો વા નં પાતિ, તં મોક્ખેતીતિ ‘‘પાતિમોક્ખ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મિં પાતિમોક્ખે ચ. સંવરોતિ સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં અવીતિક્કમલક્ખણો સંવરો. મત્તઞ્ઞુતાતિ પટિગ્ગહણપરિભોગવસેન પમાણઞ્ઞુતા. પન્તઞ્ચ સયનાસનન્તિ જનસઙ્ઘટ્ટનવિરહિતં નિજ્જનસમ્બાધં વિવિત્તં, સેનાસનઞ્ચ. એત્થ ચ દ્વિહિયેવ પચ્ચયેહિ ચતુપચ્ચયસન્તોસો દીપિતોતિ વેદિતબ્બો પચ્ચયસન્તોસસામઞ્ઞેન ઇતરદ્વયસ્સાપિ લક્ખણહારનયેન જોતિતત્તા. અધિચિત્તે ચ આયોગોતિ વિપસ્સનાપાદકં અટ્ઠસમાપત્તિચિત્તં, તતોપિ મગ્ગફલચિત્તમેવ અધિચિત્તં, તસ્મિં યથાવુત્તે અધિચિત્તે આયોગો ચ અનુયોગો ચાતિ અત્થો. એતં બુદ્ધાન સાસનન્તિ એતં પરસ્સ અનુપવદનં, અનુપઘાતનં, પાતિમોક્ખે સંવરો, પટિગ્ગહણપરિભોગેસુ મત્તઞ્ઞુતા, અટ્ઠસમાપત્તિવસિભાવાય વિવિત્તસેનાસનસેવનઞ્ચ બુદ્ધાનં સાસનં ઓવાદો અનુસિટ્ઠીતિ. ઇમા પન તિસ્સો ગાથા સબ્બબુદ્ધાનં પાતિમોક્ખુદ્દેસગાથાયો હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. તં બુદ્ધા એવ ઉદ્દિસન્તિ, ન સાવકા.

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૩૪) નયેન વુત્તં આણાપાતિમોક્ખં નામ. તં સાવકા એવ ઉદ્દિસન્તિ, ન બુદ્ધા સઙ્ઘકમ્મં કરોન્તિ, ન ચ તત્થ પરિયાપન્નાતિ આહ ‘‘તં સાવકા એવ ઉદ્દિસન્તિ, ન બુદ્ધા’’તિ. ઇમસ્મિં અત્થેતિ ‘‘પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્યા’’તિ એતસ્મિં અત્થે.

અનુપગતો નામ તત્થેવ ઉપસમ્પન્નો, અસતિયા પુરિમિકાય અનુપગતો વા. ચાતુમાસિનિયન્તિ ચાતુમાસિયં. સા હિ ચતુન્નં માસાનં પારિપૂરિભૂતાતિ ચાતુમાસી, સા એવ ‘‘ચાતુમાસિની’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્સં ચાતુમાસિનિયં. પચ્છિમકત્તિકપુણ્ણમાસિનિયન્તિ અત્થો. કાયસામગ્ગિન્તિ કાયેન સમગ્ગભાવં, હત્થપાસૂપગમનન્તિ વુત્તં હોતિ.

અયં પનેત્થ વિનિચ્છયો – સચે પુરિમિકાય પઞ્ચ ભિક્ખૂ વસ્સં ઉપગતા, પચ્છિમિકાયપિ પઞ્ચ, પુરિમેહિ ઞત્તિં ઠપેત્વા પવારિતે પચ્છિમેહિ તેસં સન્તિકે પારિસુદ્ધિઉપોસથો કાતબ્બો, ન એકસ્મિં ઉપોસથગ્ગે દ્વે ઞત્તિયો ઠપેતબ્બા. સચેપિ પચ્છિમિકાય ઉપગતા ચત્તારો, તયો, દ્વે, એકો વા હોતિ, એસેવ નયો. અથ પુરિમિકાય ચત્તારો, પચ્છિમિકાયપિ ચત્તારો, તયો, દ્વે, એકો વા, એસેવ નયો. અથ પુરિમિકાય તયો, પચ્છિમિકાય તયો, દ્વે વા, એસેવ નયો. ઇદઞ્હેત્થ લક્ખણં – સચે પુરિમિકાય ઉપગતેહિ પચ્છિમિકાય ઉપગતા થોકતરા ચેવ હોન્તિ સમસમા ચ, સઙ્ઘપ્પવારણાય ચ ગણં પૂરેન્તિ, સઙ્ઘપ્પવારણાવસેન ઞત્તિં ઠપેત્વા પુરિમેહિ પવારેતબ્બા. સચે પન પુરિમિકાય તયો, પચ્છિમિકાય એકો હોતિ, તેન સદ્ધિં તે ચત્તારો હોન્તિ, ચતુન્નં સઙ્ઘઞત્તિં ઠપેત્વા પવારેતું ન વટ્ટતિ. ગણઞત્તિયા પન સો ગણપૂરકો હોતિ, તસ્મા ગણવસેન ઞત્તિં ઠપેત્વા પુરિમેહિ પવારેતબ્બં, ઇતરેન તેસં સન્તિકે પારિસુદ્ધિઉપોસથો કાતબ્બો. સચે પુરિમિકાય દ્વે, પચ્છિમિકાય દ્વે વા એકો વા, એત્થાપિ એસેવ નયો. સચે પુરિમિકાય એકો, પચ્છિમિકાયપિ એકો, એકેન એકસ્સ સન્તિકે પવારેતબ્બં, એકેન પારિસુદ્ધિઉપોસથો કાતબ્બો. સચે પુરિમવસ્સૂપગતેહિ પચ્છિમવસ્સૂપગતા એકેનપિ અધિકતરા હોન્તિ, પઠમં પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિત્વા પચ્છા થોકતરેહિ તેસં સન્તિકે પવારેતબ્બં. કત્તિકચાતુમાસિનિપવારણાય પન સચે પઠમં વસ્સૂપગતેહિ મહાપવારણાય પવારિતેહિ પચ્છા ઉપગતા અધિકતરા વા સમસમા વા હોન્તિ, પવારણાઞત્તિં ઠપેત્વા પવારેતબ્બં. તેહિ પવારિતે પચ્છા ઇતરેહિ પારિસુદ્ધિઉપોસથો કાતબ્બો. અથ મહાપવારણાય પવારિતા બહૂ હોન્તિ, પચ્છા વસ્સૂપગતા થોકા વા એકો વા, પાતિમોક્ખે ઉદ્દિટ્ઠે પચ્છા તેસં સન્તિકે તેન પવારેતબ્બન્તિ.

એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વાતિ એકસ્મિં અંસે સાધુકં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વાતિ અત્થો. અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વાતિ દસનખસમોધાનસમુજ્જલં અઞ્જલિં ઉક્ખિપિત્વા. સચે પન તત્થ પારિવાસિકોપિ અત્થિ, સઙ્ઘનવકટ્ઠાને નિસીદિત્વા તત્થેવ નિસિન્નેન અત્તનો પાળિયા પારિસુદ્ધિઉપોસથો કાતબ્બો. પાતિમોક્ખે ઉદ્દિસિયમાને પન પાળિયા અનિસીદિત્વા પાળિં વિહાય હત્થપાસં અમુઞ્ચન્તેન નિસીદિતબ્બં. પવારણાયપિ એસેવ નયો.

સબ્બં પુબ્બકરણીયન્તિ સમ્મજ્જનાદિં નવવિધં પુબ્બકિચ્ચં. યથા ચ સબ્બો સઙ્ઘો સભાગાપત્તિં આપજ્જિત્વા ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો…પે… પટિકરિસ્સતી’’તિ (મહાવ. ૧૭૧) ઞત્તિં ઠપેત્વા ઉપોસથં કાતું લભતિ, એવમેત્થાપિ તીહિ ‘‘સુણન્તુ મે આયસ્મન્તા ઇમે ભિક્ખૂ સભાગં આપત્તિં આપન્ના, યદા અઞ્ઞં ભિક્ખું સુદ્ધં અનાપત્તિકં પસ્સિસ્સન્તિ, તદા તસ્સ સન્તિકે તં આપત્તિં પટિકરિસ્સન્તી’’તિ ગણઞત્તિં ઠપેત્વા, દ્વીહિપિ ‘‘અઞ્ઞં સુદ્ધં પસ્સિત્વા પટિકરિસ્સામા’’તિ વત્વા ઉપોસથં કાતું વટ્ટતિ. એકેનાપિ ‘‘પરિસુદ્ધં લભિત્વા પટિકરિસ્સામી’’તિ આભોગં કત્વા કાતું વટ્ટતિ. તદહૂતિ તસ્મિં અહુ, તસ્મિં દિવસેતિ અત્થો. નાનાસંવાસકેહીતિ લદ્ધિનાનાસંવાસકેહિ. અનાવાસો નામ નવકમ્મસાલાદિકો યો કોચિ પદેસો. અઞ્ઞત્ર સઙ્ઘેનાતિ સઙ્ઘપ્પહોનકેહિ ભિક્ખૂહિ વિના. અઞ્ઞત્ર અન્તરાયાતિ પુબ્બે વુત્તં દસવિધમન્તરાયં વિના. સબ્બન્તિમેન પન પરિચ્છેદેન અત્તચતુત્થેન અન્તરાયે વા સતિ ગન્તું વટ્ટતિ. યથા ચ આવાસાદયો ન ગન્તબ્બા, એવં સચે વિહારે ઉપોસથં કરોન્તિ, ઉપોસથાધિટ્ઠાનત્થં સીમાપિ નદીપિ ન ગન્તબ્બા. સચે પનેત્થ કોચિ ભિક્ખુ હોતિ, તસ્સ સન્તિકં ગન્તું વટ્ટતિ. વિસ્સટ્ઠઉપોસથાપિ આવાસા ગન્તું વટ્ટતિ. એવં ગતો અધિટ્ઠાતુમ્પિ લભતિ. આરઞ્ઞકેનાપિ ભિક્ખુના ઉપોસથદિવસે ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા અત્તનો વિહારમેવ આગન્તબ્બં. સચે અઞ્ઞં વિહારં ઓક્કમતિ, તત્થ ઉપોસથં કત્વાવ આગન્તબ્બં, અકત્વા આગન્તું ન વટ્ટતિ. યં જઞ્ઞા ‘‘અજ્જેવ તત્થ ગન્તું સક્કોમી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૮૧) એવરૂપો પન આવાસો ગન્તબ્બો. તત્થ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ઉપોસથં કરોન્તેનાપિ હિ ઇમિના નેવ ઉપોસથન્તરાયો કતો ભવિસ્સતીતિ.

ઉદકં આસનેન ચાતિ આસનેન સહ પાનીયપરિભોજનીયં ઉદકઞ્ચાતિ અત્થો. સઙ્ઘસન્નિપાતતો પઠમં કત્તબ્બં પુબ્બકરણં. પુબ્બકરણતો પચ્છા કત્તબ્બમ્પિ ઉપોસથકમ્મતો પઠમં કત્તબ્બત્તા પુબ્બકિચ્ચં. ઉભયમ્પિ ચેતં ઉપોસથકમ્મતો પઠમં કત્તબ્બત્તા ‘‘પુબ્બકિચ્ચ’’મિચ્ચેવ એત્થ વુત્તન્તિ આહ ‘‘એવં દ્વીહિ નામેહિ નવવિધં પુબ્બકિચ્ચં દસ્સિત’’ન્તિ. કિં તં કતન્તિ પુચ્છતીતિ આહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. તં અકત્વા ઉપોસથં કાતું ન વટ્ટતિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, થેરેન આણત્તેન અગિલાનેન ન સમ્મજ્જિતબ્બં, યો ન સમ્મજ્જેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિઆદિ (મહાવ. ૧૫૯) વચનતો. તેનેવાહ ‘‘તસ્મા થેરેન આણત્તેના’’તિઆદિ.

સચે પન આણત્તો સમ્મજ્જનિં તાવકાલિકમ્પિ ન લભતિ, સાખાભઙ્ગં કપ્પિયં કારેત્વા સમ્મજ્જિતબ્બં. તમ્પિ અલભન્તસ્સ લદ્ધકપ્પિયં હોતિ. પાનીયં પરિભોજનીયં ઉપટ્ઠાપેતબ્બન્તિ આગન્તુકાનં અત્થાય પાનીયપરિભોજનીયં ઉપટ્ઠાપેતબ્બં. આસનં પઞ્ઞાપેતબ્બન્તિ પીઠફલકાદિઆસનં પઞ્ઞાપેતબ્બં. સચે ઉપોસથાગારે આસનાનિ નત્થિ, સંઘિકાવાસતોપિ આહરિત્વા પઞ્ઞાપેત્વા પુન હરિતબ્બાનિ. આસનેસુ અસતિ કટસારકેપિ તટ્ટિકાયોપિ પઞ્ઞાપેતું વટ્ટતિ. તટ્ટિકાસુપિ અસતિ સાખાભઙ્ગાનિ કપ્પિયં કારેત્વા પઞ્ઞાપેતબ્બાનિ. કપ્પિયકારકં અલભન્તસ્સ લદ્ધકપ્પિયં હોતિ. પદીપો કાતબ્બોતિ પદીપેતબ્બો, પદીપુજ્જલનં કાતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. આણાપેન્તેન પન ‘‘અસુકસ્મિં નામ ઓકાસે તેલં વા વટ્ટિ વા કપલ્લિકા વા અત્થિ, તં ગહેત્વા કરોહી’’તિ વત્તબ્બો. સચે તેલાદીનિ નત્થિ, પરિયેસિતબ્બાનિ. પરિયેસિત્વા અલભન્તસ્સ લદ્ધકપ્પિયં હોતિ. અપિચ કપાલે અગ્ગિપિ જાલેતબ્બો. આણાપેન્તેન ચ કિઞ્ચિ કમ્મં કરોન્તો વા સદાકાલમેવ એકો વા ભારનિત્થરણકો વા સરભાણકધમ્મકથિકાદીસુ અઞ્ઞતરો વા ન આણાપેતબ્બો, અવસેસા પન વારેન આણાપેતબ્બા. તેનાહ ‘‘થેરેનાપિ પતિરૂપં ઞત્વા આણાપેતબ્બ’’ન્તિ.

બહિ ઉપોસથં કત્વા આગતેનાતિ નદિયા વા સીમાય વા યત્થ કત્થચિ ઉપોસથં કત્વા આગતેન છન્દો દાતબ્બો, ‘‘કતો મયા ઉપોસથો’’તિ અચ્છિતું ન લભતીતિ અધિપ્પાયો. કિચ્ચપ્પસુતો વાતિ ગિલાનુપટ્ઠાકાદિકિચ્ચપ્પસુતો વા. સચે ગિલાનો છન્દપારિસુદ્ધિં દાતું ન સક્કોતિ, મઞ્ચેન વા પીઠેન વા સઙ્ઘમજ્ઝં આનેત્વા ઉપોસથો કાતબ્બો. સચે ગિલાનુપટ્ઠાકાનં ભિક્ખૂનં એવં હોતિ ‘‘સચે ખો મયં ઇમં ગિલાનં ઠાના ચાવેસ્સામ, આબાધો વા અભિવડ્ઢિસ્સતિ, કાલકિરિયા વા ભવિસ્સતી’’તિ, ન ત્વેવ સો ગિલાનો ઠાના ચાવેતબ્બો, સઙ્ઘેન તત્થ ગન્ત્વા ઉપોસથો કાતબ્બો, ન ત્વેવ વગ્ગેન સઙ્ઘેન ઉપોસથો કાતબ્બો. કરેય્ય ચે, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. સચે બહૂ તાદિસા ગિલાના હોન્તિ, સઙ્ઘેન પટિપાટિયા ઠત્વા સબ્બે હત્થપાસે કાતબ્બા. સચે દૂરે દૂરે હોન્તિ, સઙ્ઘો નપ્પહોતિ, તં દિવસં ઉપોસથો ન કાતબ્બો, ન ત્વેવ વગ્ગેન સઙ્ઘેન ઉપોસથો કાતબ્બો. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તદહુપોસથે પારિસુદ્ધિં દેન્તેન છન્દમ્પિ દાતું, સન્તિ સઙ્ઘસ્સ કરણીય’’ન્તિ (મહાવ. ૧૬૫) વુત્તત્તા ભગવતો આણં કરોન્તેન ‘‘છન્દં દમ્મી’’તિ વુત્તં. ‘‘છન્દહારકો ચે, ભિક્ખવે, દિન્ને છન્દે તત્થેવ પક્કમતિ, અઞ્ઞસ્સ દાતબ્બો છન્દો’’તિઆદિવચનતો (મહાવ. ૧૬૫) પુન અત્તનો છન્દદાનપરિસ્સમવિનોદનત્થં ‘‘છન્દં મે હરા’’તિ વુત્તં. ‘‘છન્દહારકો ચે, ભિક્ખવે, દિન્ને છન્દે સઙ્ઘપ્પત્તો સઞ્ચિચ્ચ ન આરોચેતિ, આહટો હોતિ છન્દો, છન્દહારકસ્સ આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૧૬૫) વુત્તત્તા દુક્કટતો તં મોચેતું ‘‘છન્દં મે આરોચેહી’’તિ વુત્તં.

કાયેન વા વાચાય વા ઉભયેન વા વિઞ્ઞાપેતબ્બોતિ મનસા ચિન્તેત્વા કાયપ્પયોગં કરોન્તેન યેન કેનચિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેન વા, વાચં પન નિચ્છારેતું સક્કોન્તેન તથેવ વાચાય વા, ઉભયથાપિ સક્કોન્તેન કાયવાચાહિ વા વિઞ્ઞાપેતબ્બો, જાનાપેતબ્બોતિ અત્થો. ‘‘અયં અત્થો’’તિ વચનતો પન યાય કાયચિપિ ભાસાય વિઞ્ઞાપેતું વટ્ટતિ, પારિસુદ્ધિદાનેપિ છન્દદાને વુત્તસદિસોવ વિનિચ્છયો. તં પન દેન્તેન પઠમં સન્તી આપત્તિ દેસેતબ્બા. ન હિ સાપત્તિકો સમાનો ‘‘પારિસુદ્ધિં દમ્મિ, પારિસુદ્ધિં મે હર, પારિસુદ્ધિં મે આરોચેહી’’તિ (મહાવ. ૧૬૪) વત્તું લભતિ. ‘‘સન્તિ સઙ્ઘસ્સ કરણીયાની’’તિ વત્તબ્બે વચનવિપલ્લાસેન ‘‘સન્તિ સઙ્ઘસ્સ કરણીય’’ન્તિ વુત્તં. તેસઞ્ચ અત્તનો ચ છન્દપારિસુદ્ધિં દેતીતિ એત્થ છન્દો ચ છન્દપારિસુદ્ધિ ચ છન્દપારિસુદ્ધિ, તં દેતીતિ સરૂપેકસેસનયેન અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇતરાતિ અઞ્ઞેસં છન્દપારિસુદ્ધિ. બિળાલસઙ્ખલિકા છન્દપારિસુદ્ધીતિ એત્થ બિળાલસઙ્ખલિકા નામ બિળાલબન્ધનં. તત્થ હિ સઙ્ખલિકાય પઠમવલયં દુતિયવલયંયેવ પાપુણાતિ, ન તતિયં, એવમયમ્પિ છન્દપારિસુદ્ધિ દાયકેન યસ્સ દિન્ના, તતો અઞ્ઞત્થ ન ગચ્છતીતિ (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૬૪; વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૬૪). તસ્મા સા બિળાલસઙ્ખલિકસદિસત્તા ‘‘બિળાલસઙ્ખલિકા’’તિ વુત્તા. બિળાલસઙ્ખલિકગ્ગહણઞ્ચેત્થ યાસં કાસઞ્ચિ સઙ્ખલિકાનં ઉપલક્ખણમત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ઉતુક્ખાનન્તિ તં તં કિરિયં અરતિ વત્તેતીતિ ઉતુ, તસ્સ અક્ખાનં ઉતુક્ખાનં, ઉતુઆચિક્ખનન્તિ અત્થો. યથા ચ તસ્સ આચિક્ખનં, તં સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘હેમન્તાદીન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ગણનાતિ કલના. ભિક્ખુનીનં અટ્ઠગરુધમ્મેહિ ઓવદનં ભિક્ખુનોવાદો. સ્વે ઉપોસથોતિ આગન્ત્વાતિ ‘‘સ્વે ઉપોસથો હોતી’’તિ વુત્તે અજ્જેવ આગન્ત્વા પન્નરસિકે ઉપોસથે પક્ખસ્સ ચાતુદ્દસિયં, ચાતુદ્દસિકે તેરસિયં આગન્ત્વાતિ વુત્તં હોતિ. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘પક્ખસ્સ તેરસિયંયેવ આગન્ત્વા ‘અયં ઉપોસથો ચાતુદ્દસિકો વા પન્નરસિકો વા’તિ પુચ્છિતબ્બ’’ન્તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૪૯) વુત્તં. એવં પુચ્છિતેન ચ ભિક્ખુના સચે ચાતુદ્દસિયં ઉપોસથં કરોન્તિ, ‘‘ચાતુદ્દસિકો ભગિની’’તિ વત્તબ્બં. સચે પન્નરસિયં કરોન્તિ, ‘‘પન્નરસિકો ભગિની’’તિ વત્તબ્બં. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઠપેત્વા બાલં, ઠપેત્વા ગિલાનં, ઠપેત્વા ગમિકં અવસેસેહિ ઓવાદં ગહેતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૪૧૪) વુત્તત્તા ‘‘તં ઠપેત્વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ આરોચનવિધાનં અજાનન્તો બાલો. ચાતુદ્દસિકપન્નરસિકેસુ ઉપોસથેસુ વા પાટિપદે વા ગન્તુકામો ગમિયો, દુતિયપક્ખદિવસતો પન પટ્ઠાય તતો ઉદ્ધં ગચ્છન્તો ઇધ ગમિયો નામ ન હોતિ. અરઞ્ઞે નિવાસો અસ્સાતિ આરઞ્ઞિકો. સોપિ ‘‘અહં અરઞ્ઞવાસી, સ્વે ઉપોસથો, વિહારે ન વસામી’’તિ અપ્પટિગ્ગહિતું ન લભતિ. યદિ ન ગણ્હેય્ય, દુક્કટં આપજ્જેય્ય. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઓવાદો ન ગહેતબ્બો, યો ન ગણ્હેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (ચૂળવ. ૪૧૪). તેન પન પચ્ચાહરણત્થાય સઙ્કેતો કાતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આરઞ્ઞિકેન ભિક્ખુના ઓવાદં ગહેતું, સઙ્કેતઞ્ચ કાતું અત્ર પતિહરિસ્સામી’’તિ (ચૂળવ. ૪૧૫). તસ્મા આરઞ્ઞિકેન ભિક્ખુના સચે ભિક્ખુનીનં વસનગામે ભિક્ખા લબ્ભતિ, તત્થેવ ચરિત્વા ભિક્ખુનિયો દિસ્વા આરોચેત્વા ગન્તબ્બં. નો ચસ્સ તત્થ ભિક્ખા સુલભા હોતિ, સામન્તગામે ચરિત્વા ભિક્ખુનીનં ગામં આગમ્મ તથેવ કાતબ્બં. સચે દૂરં ગન્તબ્બં હોતિ, સઙ્કેતો કાતબ્બો ‘‘અહં અસુકં નામ તુમ્હાકં ગામદ્વારે સભં વા મણ્ડપં વા રુક્ખમૂલં વા ઉપસઙ્કમિસ્સામિ, તત્ર આગચ્છેય્યાથા’’તિ. ભિક્ખુનીહિ તત્ર ગન્તબ્બં, અગન્તું ન લબ્ભતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનિયા સઙ્કેતં ન ગન્તબ્બં, યા ન ગચ્છેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (ચૂળવ. ૪૧૫). ઉપોસથગ્ગેતિ ઉપોસથકરણટ્ઠાને. અટ્ઠહિ અઙ્ગેહીતિ –

‘‘સીલવા હોતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો, અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. બહુસ્સુતો હોતિ સુતધરો સુતસન્નિચયો, યે તે ધમ્મા આદિકલ્યાણા મજ્ઝેકલ્યાણા પરિયોસાનકલ્યાણા સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં અભિવદન્તિ, તથારૂપાસ્સ ધમ્મા બહુસ્સુતા હોન્તિ, ધાતા વચસા પરિચિતા, મનસા અનુપેક્ખિતા, દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા. ઉભયાનિ ખો પનસ્સ પાતિમોક્ખાનિ વિત્થારેન સ્વાગતાનિ હોન્તિ સુવિભત્તાનિ સુપ્પવત્તીનિ સુવિનિચ્છિતાનિ સુત્તસો અનુબ્યઞ્જનસો. કલ્યાણવાચો હોતિ કલ્યાણવાક્કરણો. યેભુય્યેન ભિક્ખુનીનં પિયો હોતિ મનાપો. પટિબલો હોતિ ભિક્ખુનિયો ઓવદિતું. ન ખો પનેતં ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતાય કાસાયવત્થવસનાય ગરુધમ્મં અજ્ઝાપન્નપુબ્બો હોતિ. વીસતિવસ્સો વા હોતિ અતિરેકવીસતિવસ્સો વા’’તિ (પાચિ. ૧૪૭) –

ઇમેહિ અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ. પાસાદિકેનાતિ પસાદાવહેન નિદ્દોસેન કાયવચીમનોકમ્મેન. સમ્પાદેતૂતિ તિવિધં સિક્ખં સમ્પાદેતુ. યદા પન તાહિ ભિક્ખુનીહિ પાતિમોક્ખુદ્દેસકંયેવ દિસ્વા ઓવાદો યાચિતો, તદા ઉપોસથગ્ગે સન્નિપતિતેહિ ભિક્ખુસઙ્ઘેહિ પુબ્બકિચ્ચવસેન ‘‘અત્થિ કાચિ ભિક્ખુનિયો ઓવાદં યાચમાના’’તિ પુચ્છિતે ‘‘એવં વદેહી’’તિ અત્તના વત્તબ્બવચનં અઞ્ઞેન કથાપેત્વા ‘‘અત્થિ કોચિ ભિક્ખુ ભિક્ખુનોવાદકો સમ્મતો’’તિઆદિં સયં વત્વા પુન સયમેવ ગન્ત્વા ભિક્ખુનીનં આરોચેતબ્બં. અઞ્ઞેન વા ભિક્ખુના તસ્મિં દિવસે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસાપેતબ્બં. ઇદન્તિ ‘‘તાહી’’તિ બહુવચનં. એકતો સહેવ.

ઞત્તિટ્ઠપકેન વાતિ યત્થ તિણ્ણં વસનટ્ઠાને પાતિમોક્ખુદ્દેસો નત્થિ, તત્થ ઞત્તિટ્ઠપનકેન વા. ઇતરેન વાતિ યત્થ દ્વે ભિક્ખૂ વસન્તિ, એકો વા, તત્થ ઇતરેન વા ભિક્ખુના સચે સયમેવ સમ્મતો, ‘‘અહ’’ન્તિ વત્તબ્બં. તથેવાતિ ઉપોસથગ્ગે વુત્તસદિસમેવ. ‘‘આરોચેત્વાવા’’તિ ઇમિના અનારોચનં પટિક્ખિપતિ. ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઓવાદો ન આરોચેતબ્બો, યો ન આરોચેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (ચૂળવ. ૪૧૫) વચનતો ઓવાદં ગહેત્વા ઉપોસથગ્ગે અનારોચેતું ન વટ્ટતિ.

પરિસુદ્ધભાવન્તિ આપત્તિયા પરિસુદ્ધતં. આરોચેથાતિ આવિ કરોથ. એત્થ સિયાતિ ‘‘પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિસ્સામી’’તિ એતસ્મિં પદે અયમનુયોગો ભવેય્ય. કિં તં, યં સિયાતિ આહ ‘‘સઙ્ઘો ઉપોસથં કરેય્યા’’તિઆદિ. પુબ્બેનાપરં સન્ધિયતીતિ પુબ્બવચનેન અપરં વચનં સન્ધાનં ગચ્છતિ. સામગ્ગિયાતિ કાયચિત્તેહિ સહિતતાય. ગણસ્સાતિ ઉદ્દેસકં ઠપેત્વા ચતુવગ્ગે સેસભિક્ખૂનં. સઙ્ઘસ્સ ઉદ્દિટ્ઠં હોતીતિ સઙ્ઘેન ઉદ્દિટ્ઠં હોતિ. કરણત્થે ચેતં સામિવચનં. એત્થાતિ પાતિમોક્ખુદ્દેસે. લક્ખણન્તિ સભાવો.

થેરા ચ નવા ચ મજ્ઝિમા ચાતિ એત્થ દસવસ્સા, અતિરેકદસવસ્સા ચ થેરા. ઊનપઞ્ચવસ્સા નવા. પઞ્ચવસ્સા, અતિરેકપઞ્ચવસ્સા ચ મજ્ઝિમા. અટ્ઠિં કત્વાતિ અત્તાનં તેન પાતિમોક્ખેન અત્થિકં કત્વા, તં વા પાતિમોક્ખં ‘‘ઇદં મય્હં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ અત્થિં કત્વા. મનસિ કરિત્વાતિ ચિત્તે ઠપેત્વા. સોતદ્વારવસેનાતિ સોતદ્વારિકજવનવિઞ્ઞાણવસેન. સબ્બચેતસા સમન્નાહરામાતિ ચિત્તસ્સ થોકમ્પિ બહિ ગન્તું અદેન્તા સબ્બેન ચિત્તેન આવજ્જેમ, સલ્લક્ખેમાતિ અત્થો. મનસિ કરોમાતિ આવજ્જેમ, સમન્નાહરામાતિ અત્થો. સો ચ ખો મનસિકારો ન એત્થ આરમ્મણપ્પટિપાદનલક્ખણો, અથ ખો વીથિપ્પટિપાદનજવનપ્પટિપાદનમનસિકારપુબ્બકચિત્તે ઠપનલક્ખણોતિ આહ ‘‘એકગ્ગચિત્તા હુત્વા ચિત્તે ઠપેય્યામા’’તિ. ન સમેતીતિ ન સંગચ્છતિ. કસ્મા ન સંગચ્છતીતિ આહ ‘‘સમગ્ગસ્સ હી’’તિઆદિ. કિઞ્ચ ભિય્યોતિ આહ ‘‘પાતિમોક્ખુદ્દેસકો ચા’’તિઆદિ. સઙ્ઘપરિયાપન્નોતિ સઙ્ઘે પરિયાપન્નો અન્તોગધો.

ઇદાનિ તં દસ્સેતુન્તિ સમ્બન્ધો. આયસ્મન્તોતિ સન્નિપતિતાનં પિયવચનેન આલપનં.

અલજ્જિતાતિ અલજ્જિતાય, અલજ્જનભાવેનાતિ અત્થો. તતિયત્થે હિ ઇદં પચ્ચત્તવચનં. ‘‘અઞ્ઞાણતા’’તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. કુક્કુચ્ચપ્પકતતાતિ કુક્કુચ્ચેન અભિભૂતતાય. સતિસમ્મોસાતિ સતિવિપ્પવાસતો. વીતિક્કમન્તિ સિક્ખાપદવીતિક્કમનં.

સઞ્ચિચ્ચાતિ સઞ્ચેતેત્વા, અકપ્પિયભાવં જાનન્તોયેવ વીતિક્કમચિત્તં પેસેત્વાતિ અત્થો. પરિગૂહતીતિ નિગૂહતિ ન દેસેતિ ન વુટ્ઠાતિ. લજ્જાય પરિગૂહન્તો અલજ્જી ન હોતિ, ‘‘કિં ઇમિના’’તિ અનાદરિયેન પરિગૂહન્તો અલજ્જી હોતીતિ દસ્સેતિ. અગતિગમનઞ્ચ ગચ્છતીતિ ભણ્ડભાજનીયટ્ઠાનાદીસુ છન્દાગતિઆદિભેદં અગતિગમનઞ્ચ ગચ્છતિ. અલજ્જિપુગ્ગલોતિ અજ્ઝત્તિકસમુટ્ઠાનલજ્જાવિરહિતો પુગ્ગલો. એત્થ ચ ‘‘સઞ્ચિચ્ચા’’તિ ઇમિના અનાદરિયવસેનેવ આપત્તિં આપજ્જન્તો, આપન્નઞ્ચ આપત્તિં પરિગૂહન્તો, ભણ્ડભાજનીયટ્ઠાનાદીસુ અગતિગમનં ગચ્છન્તો ચ અલજ્જી હોતિ, ન ઇતરોતિ દસ્સેતિ.

મન્દોતિ મન્દપઞ્ઞો, અપઞ્ઞસ્સેવેતં નામં. મોમૂહોતિ અતિસંમૂળ્હો. વિરાધેતીતિ ન રાધેતિ ન સાધેતિ. કુક્કુચ્ચેતિ વિનયસંસયે. કપ્પિયં ચે કત્તબ્બં સિયાતિ વિનયધરં પુચ્છિત્વા તેન વત્થું ઓલોકેત્વા માતિકં, પદભાજનં, અન્તરાપત્તિં, અનાપત્તિઞ્ચ ઓલોકેત્વા ‘‘કપ્પતિ, આવુસો, મા એત્થ કઙ્ખી’’તિ વુત્તે કત્તબ્બં ભવેય્ય.

સહસેય્યચીવરવિપ્પવાસાદીનીતિ એત્થ સહસેય્યા નામ અનુપસમ્પન્નેન ઉત્તરિદિરત્તતિરત્તં સહસેય્યાપત્તિ, વિપ્પવાસો નામ એકરત્તછારત્તવસેન વિપ્પવાસો. આદિસદ્દેન સત્તાહાતિક્કમાદીસુ આપત્તિં સઙ્ગણ્હાતિ. સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનન્તિ પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસથુલ્લચ્ચયપાચિત્તિયપાટિદેસનીયદુક્કટદુબ્ભાસિતસઙ્ખાતાનં સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં.

દેસેતુ વા પકાસેતુ વાતિ સઙ્ઘમજ્ઝે વા ગણમજ્ઝે વા એકપુગ્ગલે વા દેસેતુ વા પકાસેતુ વા. એત્થ ચ પારાજિકાપત્તિદેસના નામ ભિક્ખુભાવસ્સ પરિચ્ચાગો. વુટ્ઠાનં પન દેસનાવિસેસત્તા ‘‘દેસના’’તિ દટ્ઠબ્બં. પકાસેતુ વાતિ આરોચેતુ વા.

એવં અનાપન્ના વાતિ એવં છન્નં આકારાનં અઞ્ઞતરેન અનાપન્ના વા. વુટ્ઠિતા વાતિ પરિવાસાદિના વુટ્ઠિતા વા. આરોચિતા વાતિ આવિકતા વા. આરોચેન્તો ચ ‘‘તુય્હં સન્તિકે એકં આપત્તિં આવિકરોમી’’તિ વા ‘‘આચિક્ખામી’’તિ વા ‘‘આરોચેમી’’તિ વા ‘‘મમ એકં આપત્તિં આપન્નભાવં જાનાહી’’તિ વા વદતુ, ‘‘એકં ગરુકં આપત્તિં આવિકરોમી’’તિ વા આદિના નયેન વદતુ, સબ્બેહિપિ આકારેહિ આરોચિતાવ હોતિ. સચે પન ગરુકાપત્તિં આવિકરોન્તો ‘‘લહુકાપત્તિં આવિકરોમી’’તિઆદિના નયેન વદતિ, અનાવિકતા હોતિ આપત્તિ. વત્થું આરોચેતિ, આપત્તિં આરોચેતિ, ઉભયં આરોચેતિ, તિવિધેનાપિ આરોચિતાવ હોતિ. અસન્તિયા આપત્તિયાતિ ભાવેનભાવલક્ખણે ભુમ્મં. તુણ્હીભાવેનાપિ હીતિ એત્થ ન કેવલં ‘‘આમ, મયં પરિસુદ્ધા’’તિ વુત્તેયેવ, અથ ખો તુણ્હીભાવેનાપીતિ અપિસદ્દસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો.

કિં તં યાવતતિયાનુસાવિતં નામ, કથઞ્ચેતં યાવતતિયાનુસાવિતં હોતીતિ વિચારણાયં આચરિયાનં મતિભેદમુખેન તમત્થં દસ્સેતું ‘‘યાવતતિયં અનુસાવિતં હોતીતિ એત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યદેતં તિક્ખત્તું અનુસાવિતન્તિ સમ્બન્ધો. અત્થબ્યઞ્જનભેદતોતિ અરીયતિ ઞાયતીતિ અત્થો, અભિધેય્યં, બ્યઞ્જીયતિ અત્થો અનેનાતિ બ્યઞ્જનં, અક્ખરં, અત્થો ચ બ્યઞ્જનઞ્ચ અત્થબ્યઞ્જનાનિ, તેસં ભેદો અત્થબ્યઞ્જનભેદો, તતો, અત્થસ્સ ચ બ્યઞ્જનસ્સ ચ વિસદિસત્તાતિ અત્થો.

ઇદાનિ તમેવત્થં વિભાવેતું ‘‘અનુસાવનઞ્હિ નામા’’તિઆદિમાહ. હીતિ કારણત્થે નિપાતો. તસ્સ પન ‘‘અભિન્ન’’ન્તિ ઇમિના સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. તેનાતિ ભિન્નત્તા. અસ્સાતિ ‘‘યસ્સ સિયા’’તિઆદિવચનત્તયસ્સ. અવસ્સઞ્ચેતમેવં સમ્પટિચ્છિતબ્બં, અઞ્ઞથા અતિપ્પસઙ્ગોપિ સિયાતિ દસ્સેતું ‘‘યદિ ચેત’’ન્તિઆદિમાહ. એતન્તિ ‘‘યસ્સ સિયા’’તિઆદિવચનત્તયં. અપરે ‘‘અનુસાવિત’’ન્તિ પદં ન અતીતત્થં દીપેતિ, અથ ખો અનાગતત્થં. ધાત્વત્થસમ્બન્ધો કાલન્તરવિહિતોપિ પચ્ચયો કાલન્તરે સાધુ હોતીતિ વિકપ્પેસું. તેનાહ ‘‘અપરે ‘અનુસાવિત’ન્તિ પદસ્સા’’તિઆદિ. ઉપરિ ઉદ્દેસાવસાનેતિ પારાજિકુદ્દેસાવસાને. અત્થયુત્તીનં અભાવતોતિ અનાગતત્થસ્સ ચ કારણસ્સ ચ અભાવતો. ઇદાનિ તમેવ વિભાવેતું ‘‘ઇદં હી’’તિઆદિમાહ. કથમેતં વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘યદિ ચસ્સા’’તિઆદિ. અયન્તિ અનાગતકાલો. અનુસાવિતં હેસ્સતીતિ વદેય્યાતિ અનુપ્પયોગં અનાગતકાલં કત્વા ‘‘અનુસાવિતં હેસ્સતી’’તિ બુદ્ધો વદેય્ય. અયં હેત્થાધિપ્પાયો – યદિ ચેત્થ ધાત્વત્થસમ્બન્ધો ત-પચ્ચયો સિયા, તથા સતિ ધાત્વત્થસમ્બન્ધો નામ વિસેસનવિસેસ્યભાવો, સો ચ અનુપ્પયોગસ્સ સમાનત્થભાવે સતિ ઉપ્પજ્જતિ, નાસતીતિ ‘‘હેસ્સતી’’તિ અનુપ્પયોગં વદેય્ય, ન ચ વુત્તં. તસ્મા અનાગતં ન દીપેતિ, અતીતકાલમેવ દીપેતીતિ. અનુસાવિયમાનેતિ વચનતોતિ ‘‘અનુસાવિયમાને’’તિ વત્તમાનકાલવચનતો. યદિ એવં ‘‘યાવતતિયં અનુસાવિતં હોતી’’તિ કિમિદન્તિ આહ ‘‘યાવતતિય’’ન્તિઆદિ. કિં તેન લક્ખીયતિ, યેનેતં લક્ખણવચનમત્તં સિયાતિ આહ ‘‘તેના’’તિઆદિ. તેનાતિ લક્ખણવચનમત્તેન હેતુના.

તદેતન્તિ પાતિમોક્ખં. તં પનેતન્તિ ‘‘તત્થાયસ્મન્તે પુચ્છામી’’તિઆદિકં યાવતતિયાનુસાવનં. ન દિસ્સતીતિ નોપલબ્ભતિ. ઇમમેવ ચ અત્થન્તિ ઇમં અમ્હેહિ વુત્તમેવત્થં. યદિ હિ ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તી’’તિઆદિવચનત્તયં યાવતતિયાનુસાવનં સિયા, તદેવ ઉપોસથક્ખન્ધકે (મહાવ. ૧૩૨ આદયો) વદેય્ય, ન પન ‘‘સકિમ્પિ અનુસાવિતં હોતી’’તિઆદિકન્તિ અધિપ્પાયો. નનુ ચાયં વિનિચ્છયો અટ્ઠકથાસુ ન આગતો, અથ કુતો લદ્ધોતિ આહ ‘‘અયમેત્થા’’તિઆદિ. વિનયટ્ઠાનેસુ કતપરિચયાનં આચરિયાનં તં તં અત્થં ઞાપેન્તી પવેણિ આચરિયપરમ્પરા, તાય આભતો આનીતો આચરિયપરમ્પરાભતો.