૬. સુરાપાનવગ્ગો

૧. સુરાપાનસિક્ખાપદવણ્ણના

પિટ્ઠાદીહિ કતં મજ્જં સુરાતિ પિટ્ઠપૂવઓદનકિણ્ણસમ્ભારેહિ કતં મજ્જં સુરાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – પિટ્ઠસુરા, પૂવસુરા, ઓદનસુરા, કિણ્ણપક્ખિત્તા, સમ્ભારસંયુત્તાતિ (પાચિ. ૩૨૮) ઇમાનિ પઞ્ચ સુરા નામાતિ. તત્થ પિટ્ઠં ભાજને પક્ખિપિત્વા તજ્જં ઉદકં દત્વા મદ્દિત્વા કતા પિટ્ઠસુરા (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૩૨૬-૩૨૮). એવં સેસાસુપિ. કિણ્ણાતિ પન તસ્સા સુરાય બીજં વુચ્ચતિ. યે ‘‘સુરામોદકા’’તિપિ વુચ્ચન્તિ, તે પક્ખિપિત્વા કતા કિણ્ણપક્ખિત્તા. હરીતકિસાસપાદિનાનાસમ્ભારેહિ સંયોજિતા સમ્ભારસંયુત્તા.

પુપ્ફાદીહિ કતો આસવો મેરયન્તિ પુપ્ફફલમધુગુળસમ્ભારેહિ કતો ચિરપરિવાસિતો મેરયન્તિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – પુપ્ફાસવો, ફલાસવો, મધ્વાસવો, ગુળાસવો, સમ્ભારસંયુત્તોતિ પઞ્ચમેરયં નામાતિ. તત્થ મધુકતાલનાળિકેરાદિ પુપ્ફરસો ચિરપરિવાસિતો પુપ્ફાસવો. પનસાદિફલરસો ફલાસવો. મુદ્દિકારસો મધ્વાસવો. સમન્તપાસાદિકાયં પન ‘‘ફલાસવો નામ મુદ્દિકાફલાદીનિ મદ્દિત્વા તેસં રસેન કતો. મધ્વાસવો નામ મુદ્દિકાનં જાતિરસેન કતો, મક્ખિકામધુનાપિ કરીયતીતિ વદન્તી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૩૨૮) વુત્તં. ઉચ્છુરસો ગુળાસવો. હરીતકામલકકટુકભણ્ડાદિનાનાસમ્ભારાનં રસો ચિરપરિવાસિતો સમ્ભારસંયુત્તો. એત્થ ચ સુરાય, મેરયસ્સ ચ સમાનેપિ સમ્ભારસંયોગે મદ્દિત્વા કતા સુરા, ચિરપરિવાસિતમત્તેન મેરયન્તિ એવમિમેસં નાનાકરણં દટ્ઠબ્બં. બીજતો પટ્ઠાયાતિ સમ્ભારે પટિયાદેત્વા ચાટિયં પક્ખિત્તકાલતો ચેવ તાલનાળિકેરાદીનં પુપ્ફરસસ્સ અભિનવકાલતો ચ પટ્ઠાય.

લોણસોવીરકં વા સુત્તં વાતિ ઇમે દ્વે અનેકેહિ ભેસજ્જેહિ અભિસઙ્ખતા આસવવિસેસા. વાસગ્ગાહાપનત્થન્તિ સુગન્ધભાવગાહાપનત્થં. વત્થું અજાનનતાય ચેત્થ અચિત્તકતા વેદિતબ્બા. અકુસલેનેવ પાતબ્બતાય લોકવજ્જં. યં પનેત્થ વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં પઠમપારાજિકવણ્ણનાય વુત્તનયમેવ.

સુરાપાનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અઙ્ગુલિપતોદકસિક્ખાપદવણ્ણના

હસાધિપ્પાયસ્સાતિ ખિડ્ડાધિપ્પાયસ્સ, ઇમિના કાયસંસગ્ગાધિપ્પાયં પટિક્ખિપતિ.

એત્થ ચ ભિક્ખુનિમ્પિ હસાધિપ્પાયેન ફુસતો ભિક્ખુસ્સ દુક્કટં. તથા ભિક્ખુમ્પિ ફુસન્તિયા ભિક્ખુનિયાતિ આહ ‘‘ઇધ પન ભિક્ખુનીપિ ભિક્ખુસ્સ, ભિક્ખુ ચ ભિક્ખુનિયા અનુપસમ્પન્નો એવા’’તિ. કાયપ્પટિબદ્ધાદીસુ સબ્બત્થાતિ ‘‘કાયેન કાયપ્પટિબદ્ધે, કાયપ્પટિબદ્ધેન કાયે, કાયપ્પટિબદ્ધેન કાયપ્પટિબદ્ધે, નિસ્સગ્ગિયેન કાયે, નિસ્સગ્ગિયેન કાયપ્પટિબદ્ધે, નિસ્સગ્ગિયેન નિસ્સગ્ગિયે’’તિ (પાચિ. ૩૩૨) સબ્બત્થ. સતિ કરણીયે આમસતોતિ સતિ કરણીયે પુરિસં આમસતો અનાપત્તિ. ઇત્થી પન સતિ કરણીયેપિ આમસિતું ન વટ્ટતિ.

અઙ્ગુલિપતોદકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. હસધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના

ઉપરિગોપ્ફકેતિ ગોપ્ફકાનં ઉપરિભાગપ્પમાણે. હસાધિપ્પાયોતિ કીળાધિપ્પાયો. યેન યેન અઙ્ગેનાતિ હત્થપાદાદીસુ યેન યેન અઙ્ગેન. તથા નાવાય કીળતોતિ ફિયારિત્તાદીહિ નાવં પાજેન્તસ્સ વા તીરે ઉસ્સારેન્તસ્સ વા દુક્કટન્તિ અત્થો.

હસધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અનાદરિયસિક્ખાપદવણ્ણના

દુવિધઞ્હેત્થ અનાદરિયં પુગ્ગલાનાદરિયઞ્ચ ધમ્માનાદરિયઞ્ચાતિ આહ ‘‘પુગ્ગલસ્સ વા’’તિઆદિ. તત્થ યો ભિક્ખુ ઉપસમ્પન્નેન પઞ્ઞત્તેન વુચ્ચમાનો ‘‘અયં ઉક્ખિત્તકો વા વમ્ભિતો વા ગરહિતો વા, ઇમસ્સ વચનં અકતં ભવિસ્સતી’’તિ (પાચિ. ૩૪૨) અનાદરિયં કરોતિ, અયં પુગ્ગલે અનાદરિયં કરોતિ નામ. યો પન પઞ્ઞત્તેન વુચ્ચમાનો ‘‘કથાયં નસ્સેય્ય વા વિનસ્સેય્ય વા અન્તરધાયેય્ય વા’’તિ, તં વા નસિક્ખિતુકામો અનાદરિયં કરોતિ, અયં ધમ્મે અનાદરિયં કરોતિ નામ. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ.

ઇદં ન સલ્લેખાય સંવત્તતીતિ સમ્મા કિલેસે લિખતીતિ સલ્લેખો, અપ્પિચ્છતા, તદત્થં નયિદં સંવત્તતિ. આદિસદ્દેન ‘‘ઇદં ન ધુતત્થાય સંવત્તતિ, ન પાસાદિકતાય, ન અપચયાય, ન વીરિયારમ્ભાય સંવત્તતી’’તિ (પાચિ. ૩૪૩) ઇદં સઙ્ગણ્હાતિ. અપઞ્ઞત્તેનાતિ સુત્તે વા અભિધમ્મે વા આગતેન. પવેણિઆગતન્તિ સઙ્ગીતિકાલતો પટ્ઠાય મહાકસ્સપાદિઆચરિયપરમ્પરાય આગતં. સચે પન યસ્મા ઉચ્છુરસો સત્તાહકાલિકો, તસ્સ કસટો યાવજીવિકો, દ્વિન્નંયેવ સમવાયો ઉચ્છુયટ્ઠિ, તસ્મા વિકાલે ઉચ્છુયટ્ઠિં ખાદિતું વટ્ટતિ ગુળહરીતકં વિયાતિ એવમાદિકં ગારય્હાચરિયુગ્ગહં ગહેત્વા ‘‘એવં અમ્હાકં આચરિયાનં ઉગ્ગહો પરિપુચ્છા’’તિ ભણતિ, આપત્તિયેવ.

અનાદરિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ભિંસાપનસિક્ખાપદવણ્ણના

રૂપાદીનીતિ ભયાનકાનિ રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાનિ. ભયાનકકથન્તિ ચોરકન્તારવાળકન્તારપિસાચકન્તારપ્પટિસંયુત્તકથં.

ભિંસાપનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. જોતિસિક્ખાપદવણ્ણના

અગિલાનોતિ યસ્સ વિના અગ્ગિના ફાસુ હોતિ, સો ઇધ અગિલાનો નામ. જોતિન્તિ અગ્ગિં.

ભગ્ગેસૂતિ એવંનામકે જનપદે. ભગ્ગાનામ જાનપદિનો રાજકુમારા, તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હિસદ્દેન ‘‘ભગ્ગા’’તિ વુચ્ચતિ. તેન વુત્તં ‘‘ભગ્ગેસૂતિ એવંનામકે જનપદે’’તિ. તથા પતિલાતં ઉક્ખિપન્તસ્સાતિ ડય્હમાનં અલાતં પતિતં ઉક્ખિપન્તસ્સ તથા દુક્કટન્તિ અત્થો. તઞ્ચાતિ દુક્કટં પરામસતિ. અવિજ્ઝાતન્તિ અનિબ્બુતાલાતં. પદીપજોતિકજન્તાઘરેતિ પદીપુજ્જલનપત્તપચનસેદકમ્માદીસુ જોતિકરણે અગ્ગિસાલાયઞ્ચ સમાદહન્તસ્સ અનાપત્તીતિ અત્થો. તથારૂપપ્પચ્ચયેતિ ઠપેત્વા પદીપાદીનિ અઞ્ઞસ્મિમ્પિ તથારૂપપચ્ચયે. આપદાસૂતિ દુટ્ઠવાળમિગઅમનુસ્સેહિ ઉપદ્દવેસુ.

જોતિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. નહાનસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘દિયડ્ઢો માસો સેસો ગિમ્હાન’’ન્તિ ‘‘વસ્સાનસ્સ પઠમો માસો’’ઇચ્ચેતે અડ્ઢતેય્યમાસા ઉણ્હસમયો, પરિળાહસમયોતિ ગિમ્હાનં સેસો દિયડ્ઢો માસો ઉણ્હસમયો, વસ્સાનસ્સ પઠમો માસો પરિળાહસમયોતિ એવં એતે અડ્ઢતેય્યમાસા કમેન ઉણ્હસમયો, પરિળાહસમયો નામ હોતીતિ અત્થો તેનેવ પદભાજનિયં ‘‘ઉણ્હસમયો નામ દિયડ્ઢો માસો સેસો ગિમ્હાન’’ન્તિ, ‘‘પરિળાહસમયો નામ વસ્સાનસ્સ પઠમો માસો’’તિ વુત્તં. યદા વિના નહાનેન ન ફાસુ હોતિ, અયં ગિલાનસમયો. પદભાજનિયં (પાચિ. ૩૬૪) પન ગિલાને નિચ્છિતે ગિલાનકાલો નિચ્છિતોવ હોતીતિ ‘‘યસ્સ વિના નહાનેન ન ફાસુ હોતિ, ‘ગિલાનસમયો’તિ નહાયિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. પરિવેણસમ્મજ્જનમત્તમ્પીતિ અન્તમસો પરિવેણસમ્મજ્જનમત્તમ્પિ.

વાલુકં ઉક્કિરિત્વાતિ સુક્ખાય નદિયા વાલિકં ઉત્તિરિત્વા. આવાટેસુપીતિ પિ-સદ્દેન નદિયં વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સેતિ. આપદાસૂતિ ભમરાદીહિ અનુબન્ધેસુ.

નહાનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. દુબ્બણ્ણકરણસિક્ખાપદવણ્ણના

લાભસદ્દોયં કમ્મસાધનો ‘‘કો ભવતા લાભો લદ્ધો’’તિઆદીસુ વિય, સો ચેત્થ અતીતકાલિકોતિ આહ ‘‘અલબ્ભીતિ લભો’’તિ, લદ્ધન્તિ અત્થો. ‘‘લભો એવ લાભો’’તિ ઇમિના સકત્થે ણપચ્ચયોતિ દસ્સેતિ. કિં અલબ્ભીતિ કિં લદ્ધં. નવન્તિ અભિનવં. એત્તાવતા ચ નવઞ્ચ તં ચીવરઞ્ચાતિ નવચીવરં, નવચીવરં લાભો એતેનાતિ નવચીવરલાભોતિ એવમેત્થ સમાસો દટ્ઠબ્બોતિ. યદિ એવં કથં ‘‘નવં ચીવરલાભેના’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઇતિ નવચીવરલાભેના’’તિઆદિ. એત્થ ચ ‘‘વિકપ્પનુપગં પચ્છિમ’’ન્તિ ન વુત્તત્તા ચીવરન્તિ યં નિવાસેતું વા પારુપિતું વા સક્કા હોતિ, તદેવ વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘નિવાસનપારુપનુપગં ચીવર’’ન્તિ. ‘‘દુબ્બણ્ણકરણં આદાતબ્બ’’ન્તિ એતં કપ્પબિન્દું સન્ધાય વુત્તં, ન નીલાદીહિ સકલચીવરં દુબ્બણ્ણકરણં, તઞ્ચ પન કપ્પં આદિયન્તેન ચીવરં રજિત્વા ચતૂસુ વા કોણેસુ, તીસુ વા દ્વીસુ વા એકસ્મિં વા કોણે મોરસ્સ અક્ખિમણ્ડલમત્તં વા મઙ્ગુલપિટ્ઠિમત્તં વા આદાતબ્બન્તિ આહ ‘‘તસ્સા’’તિઆદિ. કંસનીલેનાતિ ચમ્મકારનીલેન. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘અયોમલં લોહમલં, એતં કંસનીલં નામા’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૩૬૮) વુત્તં. પત્તનીલેનાતિ યેન કેનચિ નીલવણ્ણેન પણ્ણરસેન. કપ્પબિન્દું આદિયિત્વાતિ વટ્ટં એકં કપ્પબિન્દું આદિયિત્વા.

પાળિકપ્પકણ્ણિકકપ્પાદયો પન સબ્બટ્ઠકથાસુ પટિસિદ્ધા. અગ્ગળાદીનિ કપ્પકતચીવરે પન પચ્છા આરોપેત્વા કપ્પકરણકિચ્ચં નત્થીતિ આહ ‘‘પચ્છા આરોપિતેસૂ’’તિઆદિ. અગ્ગળઅનુવાતપરિભણ્ડેસૂતિ ઉદ્ધરિત્વા અલ્લિયાપનકખણ્ડપિટ્ઠિઅનુવાતકુચ્છિઅનુવાતેસુ. કિરિયાકિરિયન્તિ નિવાસનપારુપનતો, કપ્પસ્સ અનાદાનતો કિરિયાકિરિયં.

દુબ્બણ્ણકરણસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. વિકપ્પનસિક્ખાપદવણ્ણના

સમ્મુખેન વિકપ્પના સમ્મુખવિકપ્પના. પરમ્મુખેન વિકપ્પના પરમ્મુખવિકપ્પના. સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવન્તિ આસન્નદૂરભાવં. આસન્નદૂરભાવો ચ અધિટ્ઠાને વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

મિત્તોતિ દળ્હમિત્તો. સન્દિટ્ઠોતિ દિટ્ઠમત્તો નાતિદળ્હમિત્તો. અકતપચ્ચુદ્ધારન્તિ ‘‘મય્હં સન્તકં પરિભુઞ્જ વા વિસ્સજ્જેહિ વા’’તિઆદિના અકતપચ્ચુદ્ધારં. યેન વિનયકમ્મં કતન્તિ યેન સદ્ધિં વિનયકમ્મં કતં.

પરિભોગેન કાયકમ્મં, અપચ્ચુદ્ધારાપનેન વચીકમ્મન્તિ આહ ‘‘સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમકથિનસદિસાનેવા’’તિ. કિરિયાકિરિયન્તિ એત્થ પરિભુઞ્જનં કિરિયં. અપચ્ચુદ્ધારાપનં અકિરિયં.

વિકપ્પનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. અપનિધાનસિક્ખાપદવણ્ણના

અધિટ્ઠાનુપગન્તિ અધિટ્ઠાનયોગ્ગં અયોપત્તઞ્ચેવ મત્તિકાપત્તઞ્ચ. સૂકરન્તકં નામ કુઞ્ચિકાકોસો વિય અન્તો સુસિરં કત્વા કોટ્ટિતં.

અઞ્ઞં પરિક્ખારન્તિ પાળિયા અનાગતપત્તત્થવિકાદિં. ધમ્મકથં કત્વાતિ ‘‘સમણેન નામ અનિહિતપરિક્ખારેન ભવિતું ન વટ્ટતી’’તિ એવં ‘‘ધમ્મકથં કથેત્વા દસ્સામી’’તિ નિક્ખિપતો અનાપત્તિ.

અપનિધાનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુરાપાનવગ્ગો છટ્ઠો.