૭. સપ્પાણકવગ્ગો

૧. સઞ્ચિચ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના

પાચિત્તિયન્તિ અન્તમસો મઞ્ચપીઠં સોધેન્તો મઙ્ગુલબીજકેપિ પાણસઞ્ઞી નિક્કારુણિકતાય તં ભિન્દન્તો અપનેતિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૩૮૨), પાચિત્તિયં. તેનાહ ‘‘તં ખુદ્દકમ્પી’’તિઆદિ. ઉપક્કમમહન્તતાય અકુસલં મહન્તં હોતીતિ બહુક્ખત્તું પવત્તજવનેહિ લદ્ધાસેવનાય સન્નિટ્ઠાપકચેતનાય વસેન પયોગસ્સ મહન્તત્તા અકુસલં મહન્તં હોતિ, મહાસાવજ્જં હોતીતિ અધિપ્પાયો.

સઞ્ચિચ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના

એત્થ ચ પટઙ્ગપાણકાનં પતનં ઞત્વાપિ સુદ્ધચિત્તતાય પદીપુજ્જલને વિય સપ્પાણકભાવં ઞત્વાપિ ઉદકસઞ્ઞાય પરિભુઞ્જિતબ્બતો પણ્ણત્તિવજ્જતા વેદિતબ્બા.

સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઉક્કોટનસિક્ખાપદવણ્ણના

તસ્સ તસ્સ ભિક્ખુનોતિ યેન યેન વૂપસમિતં, તસ્સ તસ્સ ભિક્ખુનો. ‘‘અકતં કમ્મ’’ન્તિઆદીનિ વદન્તોતિ ‘‘અકતં કમ્મં, દુક્કટં કમ્મં, પુન કાતબ્બં કમ્મં, અનિહતં દુન્નિહતં પુન નિહનિતબ્બ’’ન્તિ (પાચિ. ૩૯૪) વદન્તો. યથાઠિતભાવેન પતિટ્ઠાતું ન દદેય્યાતિ તેસં પવત્તિ આકારદસ્સનત્થં વુત્તં. તેનાહ ‘‘યં પન ધમ્મેન અધિકરણં નિહતં, તં સુનિહતમેવા’’તિ.

ઉક્કોટનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. દુટ્ઠુલ્લસિક્ખાપદવણ્ણના

ચત્તારિ પારાજિકાનિ અત્થુદ્ધારવસેન પદભાજનિયં દસ્સિતાનીતિ આહ ‘‘દુટ્ઠુલ્લન્તિ સઙ્ઘાદિસેસં અધિપ્પેત’’ન્તિ. યેન કેનચિ ઉપાયેનાતિ ‘‘સામં વા જાનાતિ, અઞ્ઞે વા તસ્સ આરોચેન્તિ, સો વા આરોચેતી’’તિ (પાચિ. ૩૯૯) વુત્તેસુ યેન કેનચિ ઉપાયેન. પાચિત્તિયં ધુરં નિક્ખિત્તમત્તેયેવાતિ અધિપ્પાયો. સચે પચ્છાપિ આરોચેતિ, ધુરનિક્ખેપને આપત્તિતો ન મુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘સચેપી’’તિઆદિ. સમણસતમ્પિ આપજ્જતિયેવાતિ સમણસતમ્પિ સુત્વા યદિ છાદેતિ, પાચિત્તિયં આપજ્જતિયેવાતિ અત્થો. યેનસ્સ આરોચિતન્તિ યેન દુતિયેન અસ્સ તતિયસ્સ આરોચિતં. તસ્સેવાતિ તસ્સ દુતિયસ્સેવ. આરોચેતીતિ પટિચ્છાદનત્થમેવ ‘‘મા કસ્સચિ આરોચેસી’’તિ વદતિ. કોટિછિન્ના હોતીતિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૩૯૯) યસ્મા પટિચ્છાદનપચ્ચયા આપત્તિં આપજ્જિત્વાવ દુતિયેન તતિયસ્સ આરોચિતં, તસ્મા તપ્પચ્ચયા પુન તેન આપજ્જિતબ્બાપત્તિયા અભાવતો આપત્તિયા કોટિ છિન્ના નામ હોતિ.

આદિપદેતિ દુટ્ઠુલ્લાપત્તિસઞ્ઞી, વેમતિકો, અદુટ્ઠુલ્લાપત્તિસઞ્ઞીતિ ઇમેસુ તીસુ ‘‘દુટ્ઠુલ્લાપત્તિસઞ્ઞી પટિચ્છાદેતી’’તિ (પાચિ. ૪૦૦) ઇમસ્મિં પઠમપદે. ઇતરેસુ દ્વીસૂતિ ‘‘વેમતિકો પટિચ્છાદેતિ, અદુટ્ઠુલ્લાપત્તિસઞ્ઞી પટિચ્છાદેતી’’તિ ઇમેસુ પદેસુ. અદુટ્ઠુલ્લાયાતિ અવસેસપઞ્ચાપત્તિક્ખન્ધે. અનુપસમ્પન્નસ્સ દુટ્ઠુલ્લે વા અદુટ્ઠુલ્લે વા અજ્ઝાચારેતિ અનુપસમ્પન્નસ્સ પુરિમપઞ્ચસિક્ખાપદવીતિક્કમસઙ્ખાતે દુટ્ઠુલ્લે વા ઇતરસ્મિં અદુટ્ઠુલ્લે વા અજ્ઝાચારે. યં પન સમન્તપાસાદિકાયં ‘‘અનુપસમ્પન્નસ્સ સુક્કવિસટ્ઠિ ચ કાયસંસગ્ગો ચાતિ અયં દુટ્ઠુલ્લઅજ્ઝાચારો નામા’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૪૦૦) વુત્તં, તં દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદટ્ઠકથાય (પાચિ. અટ્ઠ. ૭૮ આદયો) ન સમેતિ, ન ચાપિ એવં વત્તું યુજ્જતિ ‘‘આરોચને અનુપસમ્પન્નસ્સ દુટ્ઠુલ્લં અઞ્ઞથા અધિપ્પેતં, પટિચ્છાદને અઞ્ઞથા’’તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૪૦૦) વિસેસકારણસ્સાનુપલબ્ભનતો, તસ્મા તં ઉપપરિક્ખિતબ્બં.

દુટ્ઠુલ્લસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ઊનવીસતિવસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના

ગબ્ભવીસોપિ હિ ‘‘પરિપુણ્ણવીસો’’ ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતીતિ આહ ‘‘પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાયા’’તિઆદિ. તત્થ પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાયાતિ યં માતુકુચ્છિસ્મિં પઠમં ચિત્તં ઉપ્પન્નં પઠમં વિઞ્ઞાણં પાતુભૂતં, તં આદિં કત્વા. સોતિ યો પુગ્ગલો ઊનવીસતિવસ્સો ઉપસમ્પાદિતો, સો પુગ્ગલો. અઞ્ઞં ઉપસમ્પાદેતીતિ ઉપજ્ઝાયો વા કમ્મવાચાચરિયો વા હુત્વા અઞ્ઞં પુગ્ગલં ઉપસમ્પાદેતિ. તન્તિ ઊનવીસતિવસ્સં પુગ્ગલં. સીમં વા સમ્મન્નતીતિ નવં સીમં બન્ધતિ.

ઊનવીસતિવસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. થેય્યસત્થસિક્ખાપદવણ્ણના

રાજાનં વા વઞ્ચેત્વાતિ રાજાનં થેનેત્વા રઞ્ઞો સન્તકં કિઞ્ચિ ગહેત્વા, ‘‘ઇદાનિ તસ્સ ન દસ્સામા’’તિ મગ્ગપ્પટિપન્ના અકતકમ્મા ચેવ કતકમ્મા ચ ચોરાતિ વુત્તં હોતિ. એસ નયો સુઙ્કં પરિહરિતુકામાતિ એત્થાપિ.

કાલવિસઙ્કેતેનાતિ કાલસ્સ વિસઙ્કેતેન, દિવસવિસઙ્કેતેનાતિ વુત્તં હોતિ. મગ્ગવિસઙ્કેતેન, પન અટવિવિસઙ્કેતેન વા ગચ્છતો આપત્તિયેવ.

થેય્યસત્થસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સંવિધાનસિક્ખાપદવણ્ણના

માતુગામેનાતિ ઇત્થિયા. એકતોઉપસમ્પન્ના, પન સિક્ખમાના, સામણેરી ચાતિ ઇમા તિસ્સોપિ ઇધ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. ઇમાસં પન તિસ્સન્નં સમયો રક્ખતિ. અયમેતાસં, માતુગામસ્સ ચ વિસેસોતિ વેદિતબ્બં.

સંવિધાનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. અરિટ્ઠસિક્ખાપદવણ્ણના

તંતંસમ્પત્તિયા (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૪૧૭) વિબન્ધનવસેન સત્તસન્તાનસ્સ અન્તરે વેમજ્ઝે એતિ આગચ્છતીતિ અન્તરાયો, દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅનત્થો, અનતિક્કમનત્થેન તસ્મિં અન્તરાયે નિયુત્તા, અન્તરાયં વા ફલં અરહન્તિ, અન્તરાયસ્સ વા કરણસીલાતિ અન્તરાયિકા. તેનાહ ‘‘સગ્ગમોક્ખાનં અન્તરાયં કરોન્તીતિ અન્તરાયિકા’’તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૩૪). તે કમ્મકિલેસવિપાકઉપવાદપઞ્ઞત્તિવીતિક્કમવસેન પઞ્ચવિધાતિ એત્થ ચ પઞ્ચાનન્તરિયકમ્મં કમ્મન્તરાયિકં નામ, તથા ભિક્ખુનિદૂસકકમ્મં. તં પન મોક્ખસ્સેવ અન્તરાયં કરોતિ, ન સગ્ગસ્સ. નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિધમ્મા કિલેસન્તરાયિકા નામ. પણ્ડકતિરચ્છાનગતઉભતોબ્યઞ્જનકાનં પટિસન્ધિધમ્મા વિપાકન્તરાયિકા નામ. અરિયૂપવાદા ઉપવાદન્તરાયિકા નામ. તે પન યાવ અરિયે ન ખમાપેન્તિ, તાવદેવ, ન તતો પરં. સઞ્ચિચ્ચ આપન્ના આપત્તિયો પઞ્ઞત્તિવીતિક્કમન્તરાયિકા નામ. તાપિ યાવ ભિક્ખુભાવં વા પટિજાનાતિ, ન વુટ્ઠાતિ વા ન દેસેતિ વા, તાવદેવ, ન તતો પરં.

તત્રાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૩૪; પાચિ. અટ્ઠ. ૪૧૭) અરિટ્ઠો ભિક્ખુ બહુસ્સુતો ધમ્મકથિકો સેસન્તરાયિકે જાનાતિ, વિનયે પન અકોવિદત્તા પણ્ણત્તિવીતિક્કમન્તરાયિકે ન જાનાતિ, તસ્મા રહોગતો એવં ચિન્તેસિ ‘‘ઇમે આગારિકા પઞ્ચ કામગુણે પરિભુઞ્જન્તા સોતાપન્નાપિ સકદાગામિનોપિ અનાગામિનોપિ હોન્તિ, ભિક્ખૂપિ મનાપિકાનિ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનિ રૂપાનિ પસ્સન્તિ…પે… કાયવિઞ્ઞેય્યે ફોટ્ઠબ્બે ફુસન્તિ, મુદુકાનિ અત્થરણપાવુરણાદીનિ પરિભુઞ્જન્તિ, એતં સબ્બં વટ્ટતિ. કસ્મા? ઇત્થિરૂપા…પે… ઇત્થિફોટ્ઠબ્બા એવ ન વટ્ટન્તિ, એતેપિ વટ્ટન્તી’’તિ એવં રસેન રસં સંસન્દિત્વા સચ્છન્દરાગપરિભોગઞ્ચ નિચ્છન્દરાગપરિભોગઞ્ચ એકં કત્વા થૂલવાકેહિ સદ્ધિં અતિસુખુમસુત્તં ઘટેન્તો વિય, સાસપેન સદ્ધિં સિનેરું ઉપસંહરન્તો વિય ચ પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘કિં ભગવતા મહાસમુદ્દં બન્ધન્તેન વિય મહતા ઉસ્સાહેન પઠમપારાજિકં પઞ્ઞત્તં, નત્થિ એત્થ દોસો’’તિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સદ્ધિં પટિવિરુજ્ઝન્તો ભબ્બપુગ્ગલાનં આસં છિન્દન્તો જિનસ્સ આણાચક્કે પહારમદાસિ. તેનાહ ‘‘તેસૂ’’તિઆદિ.

તત્થ તેસૂતિ યથાવુત્તેસુ અન્તરાયેસુ. અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામાતિ એત્થ અટ્ઠિકઙ્કલં (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૪૧૭) નામ ઉરટ્ઠિ વા પિટ્ઠિકણ્ટકં વા સીસટ્ઠિ વા. તઞ્હિ નિમ્મંસત્તા ‘‘કઙ્કલ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. વિગતમંસાય હિ અટ્ઠિસઙ્ખલિકાય એકટ્ઠિમ્હિ વા કઙ્કલસદ્દો નિરુળ્હો, તંસદિસા કામા અપ્પસ્સાદટ્ઠેનાતિ અત્થો. આદિસદ્દેન ‘‘મંસપેસૂપમા કામા, તિણુક્કૂપમા કામા, અઙ્ગારકાસૂપમા કામા, સુપિનકૂપમા કામા, યાચિતકૂપમા કામા, રુક્ખફલૂપમા કામા, અસિસૂનૂપમા કામા, સત્તિસૂલૂપમા કામા, સપ્પસિરૂપમા કામા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૩૪, ૨૩૬; ૨.૪૩-૪૮; પાચિ. ૪૧૭; ચૂળવ. ૬૫) એતેસં ગહણં.

તત્થ મંસપેસૂપમા કામા (પાચિ. અટ્ઠ. ૪૧૭) બહુસાધારણટ્ઠેન. તિણુક્કૂપમા કામા અનુદહનટ્ઠેન. અઙ્ગારકાસૂપમા કામા મહાભિતાપનટ્ઠેન. સુપિનકૂપમા કામા ઇત્તરપચ્ચુપટ્ઠાનટ્ઠેન. યાચિતકૂપમા કામા તાવકાલિકટ્ઠેન. રુક્ખફલૂપમા કામા સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગપલિભઞ્જનટ્ઠેન. અસિસૂનૂપમા અધિકુટ્ટનટ્ઠેન. સત્તિસૂલૂપમા વિનિવિજ્ઝનટ્ઠેન. સપ્પસિરૂપમા સાસઙ્કસપ્પટિભયટ્ઠેન.

તથેવાતિ ‘‘મા આયસ્મા’’તિઆદીહિ. ઇતરેસન્તિ સો સઙ્ઘમજ્ઝં આકડ્ઢિત્વા યેહિ ‘‘મા આયસ્મા’’તિઆદિના વુત્તો, તત્થ તેહિ અઞ્ઞેસં સુતાનં ભિક્ખૂનં. ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેનાતિ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્ન’’ન્તિઆદિના (પાચિ. ૪૨૦) પદભાજનિયં વુત્તેન ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન.

અરિટ્ઠસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ઉક્ખિત્તસમ્ભોગસિક્ખાપદવણ્ણના

અકતાનુધમ્મેનાતિ ઉક્ખિપિત્વા અનોસારિતેન. તેનાહ ‘‘અનુધમ્મો વુચ્ચતી’’તિઆદિ. એત્થ અનુધમ્મોતિ ઓસારણા વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. ઉક્ખેપનીયકમ્મસ્સાનુરૂપો, પચ્છા કત્તબ્બો વા ધમ્મોતિ અનુધમ્મો. અનુલોમવત્તં દિસ્વાતિ ‘‘ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો’’તિઆદિકં (ચૂળવ. ૭૦) અટ્ઠારસવિધં વત્તં દિસ્વા, એતેસુ અટ્ઠારસસુ અનુલોમવત્તેસુ વત્તન્તં દિસ્વાતિ અધિપ્પાયો. આમિસસમ્ભોગં વા ધમ્મસમ્ભોગં વાતિ એત્થ યં કિઞ્ચિ આમિસસ્સ દાનં, પટિગ્ગહણઞ્ચ આમિસસમ્ભોગો. ધમ્મસ્સ ઉદ્દિસનં, ઉદ્દિસાપનઞ્ચ ધમ્મસમ્ભોગો. સંવસેય્યાતિ ‘‘ઉપોસથં વા પવારણં વા સઙ્ઘકમ્મં વા’’તિ (પાચિ. ૪૨૫) એવં પદભાજનિયં વુત્તં તિવિધં સંવાસં કરેય્ય. યસ્મા પનેત્થ ઉપોસથપવારણાપિ સઙ્ઘેહિયેવ કાતબ્બત્તા સઙ્ઘકમ્માનિયેવ હોન્તિ, તસ્મા ‘‘ઉપોસથાદિકં સઙ્ઘકમ્મં કરેય્યા’’તિ વુત્તં. પયોગે પયોગેતિ દાને દાને, ગહણે ગહણે ચાતિ અત્થો.

પણ્ણત્તિં અજાનન્તેન અરહતાપિ કિરિયાબ્યાકતચિત્તેન આપજ્જિતબ્બત્તા ‘‘તિચિત્ત’’ન્તિ વુત્તં.

ઉક્ખિત્તસમ્ભોગસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. કણ્ટકસિક્ખાપદવણ્ણના

પિરેતિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૪૨૮) નિપાતપદં સમ્બોધને વત્તમાનં પરસદ્દેન સમાનત્થં વદન્તીતિ આહ ‘‘પર અમામકા’’તિ, અમ્હાકં અનજ્ઝત્તિકભૂતાતિ અત્થો. પિરેતિ વા ‘‘પરતો’’તિ ઇમિના સમાનત્થં નિપાતપદં, તસ્મા ચર પિરેતિ પરતો ગચ્છ, મા ઇધ તિટ્ઠાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

કણ્ટકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સપ્પાણકવગ્ગો સત્તમો.