૮. સહધમ્મિકવગ્ગો

૧. સહધમ્મિકસિક્ખાપદવણ્ણના

સહધમ્મિકં વુચ્ચમાનોતિ સહધમ્મિકેન વુચ્ચમાનો. કરણત્થે ચેતં ઉપયોગવચનં. ‘‘પઞ્ચહિ સહધમ્મિકેહિ સિક્ખિતબ્બત્તા, તેસં વા સન્તકત્તા ‘સહધમ્મિક’ન્તિ લદ્ધનામેન બુદ્ધપઞ્ઞત્તેન સિક્ખાપદેન વુચ્ચમાનોતિ અત્થો’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દુબ્બચસિક્ખાપદવણ્ણના; પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૨૫-૪૨૬) દુબ્બચસિક્ખાપદે વુત્તત્તા ‘‘સહધમ્મિકં વુચ્ચમાનોતિ ઇમસ્સત્થો દુબ્બચસિક્ખાપદે વુત્તો’’તિ વુત્તં. અનાદરિયભયાતિ અનાદરકરણે ભયા, તત્થ પાચિત્તિયભયાતિ અત્થો. લેસેન એવં વદન્તસ્સાતિ ઉજુકં ‘‘ન સિક્ખિસ્સામી’’તિ અવત્વા ‘‘યાવ ન અઞ્ઞં ભિક્ખુ’’ન્તિઆદિના લેસેન વદન્તસ્સ.

સહધમ્મિકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. વિલેખનસિક્ખાપદવણ્ણના

ખુદ્દકેહિ ચ અનુખુદ્દકેહિ ચાતિ સઙ્ઘાદિસેસાદીહિ ખુદ્દકેહિ ચેવ થુલ્લચ્ચયાદીહિ અનુખુદ્દકેહિ ચ. ઠપેત્વા હિ ચત્તારિ પારાજિકાનિ અવસેસાનિ સબ્બાનિ સિક્ખાપદાનિ પરિયાયેન ખુદ્દકાનિ ચેવ હોન્તિ અનુખુદ્દકાનિ ચ. વુત્તઞ્હેતં પઞ્ચસતિકક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૪૪૧) –

‘‘કતમાનિ પન, ભન્તે, ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનીતિ? એકચ્ચે થેરા એવમાહંસુ – ‘ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઠપેત્વા અવસેસાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાની’તિ. એકચ્ચે થેરા એવમાહંસુ – ‘ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઠપેત્વા તેરસ સઙ્ઘાદિસેસે ઠપેત્વા અવસેસાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાની’તિ. એકચ્ચે થેરા એવમાહંસુ – ‘ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઠપેત્વા તેરસ સઙ્ઘાદિસેસે ઠપેત્વા દ્વે અનિયતે ઠપેત્વા અવસેસાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાની’તિ. એકચ્ચે થેરા એવમાહંસુ – ‘‘ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઠપેત્વા તેરસ સઙ્ઘાદિસેસે ઠપેત્વા દ્વે અનિયતે ઠપેત્વા તિંસ નિસ્સગ્ગિયે પાચિત્તિયે ઠપેત્વા અવસેસાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાની’તિ. એકચ્ચે થેરા એવમાહંસુ – ‘ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઠપેત્વા તેરસ સઙ્ઘાદિસેસે ઠપેત્વા દ્વે અનિયતે ઠપેત્વા તિંસ નિસ્સગ્ગિયે પાચિત્તિયે ઠપેત્વા દ્વેનવુતિપાચિત્તિયે ઠપેત્વા અવસેસાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાની’તિ. એકચ્ચે થેરા એવમાહંસુ ‘ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઠપેત્વા તેરસ સઙ્ઘાદિસેસે ઠપેત્વા દ્વે અનિયતે ઠપેત્વા તિંસ નિસ્સગ્ગિયે પાચિત્તિયે ઠપેત્વા દ્વેનવુતિપાચિત્તિયે ઠપેત્વા ચત્તારો પાટિદેસનીયે ઠપેત્વા અવસેસાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાની’’’તિ.

યં પન નાગસેનત્થેરેન મિલિન્દરઞ્ઞા પુટ્ઠેન વુત્તં ‘‘દુક્કટં, મહારાજ, ખુદ્દકં સિક્ખાપદં, દુબ્ભાસિતં અનુખુદ્દક’’ન્તિ (મિ. પ. ૪.૨.૧), તત્થ અન્તિમકોટ્ઠાસમેવ ગહેત્વા વુત્તં. તં વાદપથોપચ્છેદનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં.

સંવત્તનમરિયાદપરિચ્છેદવચનન્તિ સંવત્તનસ્સ મરિયાદા અવધિ સંવત્તનમરિયાદા, તાય નિયમવસેન યો પરિચ્છેદો, તસ્સ વચનં સંવત્તનમરિયાદપરિચ્છેદવચનં. ઇદાનિ તં મરિયાદં વિવરિત્વા દસ્સેતું ‘‘ઇદં વુત્તં હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉદ્દિસન્તીતિ આચરિયા અત્તનો રુચિયા ઉદ્દિસન્તિ. ઉદ્દિસાપેન્તીતિ આચરિયં યાચિત્વા અન્તેવાસિકા ઉદ્દિસાપેન્તિ. સજ્ઝાયન્તીતિ ધારેન્તિ. કુક્કુચ્ચવિપ્પટિસારોતિ કુક્કુચ્ચસઙ્ખાતો વિપ્પટિસારો. વિહેસાવિચિકિચ્છામનોવિલેખાતિ વિહેસાવિચિકિચ્છાસઙ્ખાતા મનોવિલેખા. ગરહણેતિ નિન્દને.

અનુપસમ્પન્નસ્સ વિવણ્ણનેતિ અનુપસમ્પન્નસ્સ સન્તિકે નિન્દતો તસ્સ તસ્મિં વિમતિં ઉપ્પાદેતું વિનયવિવણ્ણને.

વિલેખનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. મોહનસિક્ખાપદવણ્ણના

તસ્મિં અનાચારેતિ તસ્મિં અનાચારે આચિણ્ણે. મોક્ખો નત્થીતિ તસ્સા આપત્તિયા મોક્ખો નત્થિ. તસ્સ તેતિ તસ્સ તવ. અલાભાતિ યે અઞ્ઞેસં પાતિમોક્ખે ઉદ્દિસ્સમાને સાધુકં અટ્ઠિં કત્વા મનસિકરણસ્સ આનિસંસસઞ્ઞિતા દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકા ચ લાભા ઇચ્છિતબ્બા, તે સબ્બે તુય્હં અલાભા એવ હોન્તિ. દુલ્લદ્ધન્તિ પુઞ્ઞવિસેસેન લદ્ધમ્પિ મનુસ્સત્તં દુલ્લદ્ધં. સાધુકન્તિ સુટ્ઠુ. અટ્ઠિં કત્વાતિ અત્થિકભાવં કત્વા, અત્થિકો હુત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ઞત્તિદુતિયેન કમ્મેનાતિ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો’’તિઆદિના (પાચિ. ૪૪૬) પદભાજનિયં વુત્તેન મોહારોપનકેન ઞત્તિદુતિયેન કમ્મેન.

અધમ્મકમ્મેતિ એત્થ મોહારોપનકમ્મં અધિપ્પેતં.

મોહનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પહારસિક્ખાપદવણ્ણના

પહારં દદેય્યાતિ અન્તમસો ઉપ્પલપત્તં ઉપાદાય કાયકાયપ્પટિબદ્ધનિસ્સગ્ગિયાનં અઞ્ઞતરેન પહારં દદેય્ય. એવં પન પહારે દિન્ને હત્થો વા ભિજ્જતુ, પાદો વા સીસં વા, મરતુ વા, પાચિત્તિયમેવ. તેનાહ ‘‘પહરિતુકામતાયા’’તિઆદિ.

અનુપસમ્પન્નેતિ ગહટ્ઠે વા પબ્બજિતે વા ઇત્થિયા વા પુરિસે વા અન્તમસો તિરચ્છાનગતેપિ. સચે પન રત્તચિત્તો ઇત્થિં પહરતિ, સઙ્ઘાદિસેસો. કેનચિ વિહેઠિયમાનસ્સાતિ મનુસ્સેન વા તિરચ્છાનગતેન વા વિહેઠિયમાનસ્સ. મોક્ખાધિપ્પાયસ્સાતિ તતો અત્તનો મોક્ખં પત્થયમાનસ્સ. સચેપિ અન્તરામગ્ગે (પાચિ. અટ્ઠ. ૪૫૩) ચોરં વા પચ્ચત્થિકં વા વિહેઠેતુકામં દિસ્વા ‘‘ઉપાસક, એત્થેવ તિટ્ઠ, મા આગમિત્થા’’તિ વત્વા વચનં અનાદિયિત્વા આગચ્છન્તં ‘‘ગચ્છ રે’’તિ મુગ્ગરેન વા સત્થકેન વા પહરિત્વા યાતિ, સો ચે તેન પહારેન મરતિ, અનાપત્તિયેવ. વાળમિગેસુપિ એસેવ નયો.

પહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. તલસત્તિકસિક્ખાપદવણ્ણના

તલસત્તિકન્તિ તલમેવ તલસત્તિકં. ‘‘પોથનસમત્થટ્ઠેન સત્તિક’’ન્તિ (વજિર. ટી. પાચિત્તિય ૪૫૬) એકે. ઉચ્ચારેય્યાતિ ઉક્ખિપેય્ય. નપહરિતુકામતાય દિન્નત્તા દુક્કટન્તિ એત્થ પહરિતુકામતાય પહરિતે પુરિમસિક્ખાપદેન પાચિત્તિયં. ઉચ્ચારેતુકામતાય કેવલં ઉગ્ગિરણમત્તે કતે ઇમિના પાચિત્તિયં. ઇમિના પન વિરજ્ઝિત્વા પહારો દિન્નો, તસ્મા દુક્કટં. એત્થ પન ‘‘તિરચ્છાનગતાદીનં અસુચિકરણાદીનિ દિસ્વા કુજ્ઝિત્વાપિ ઉગ્ગિરન્તસ્સ મોક્ખાધિપ્પાયોયેવા’’તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૪૭૧) વદન્તિ.

તલસત્તિકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અમૂલકસિક્ખાપદવણ્ણના

છટ્ઠસિક્ખાપદં ઉત્તાનમેવ.

અમૂલકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સઞ્ચિચ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના

કુક્કુચ્ચં ઉપ્પાદેન્તસ્સાતિ (વજિર. ટી. પાચિત્તિય ૪૬૮) સંસયં જનેન્તસ્સ. પરો કુક્કુચ્ચં ઉપ્પાદેતુ વા, મા વા, તં અપ્પમાણં. મઞ્ઞેતિ તક્કયામિ. આદિસદ્દેન ‘‘વિકાલે મઞ્ઞે તયા ભુત્તં, મજ્જં મઞ્ઞે તયા પીતં, માતુગામેન સદ્ધિં રહો મઞ્ઞે તયા નિસિન્ન’’ન્તિઆદીનં (પાચિ. ૪૬૬) ગહણં. અનુપસમ્પન્નેતિ સામણેરે.

સઞ્ચિચ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ઉપસ્સુતિસિક્ખાપદવણ્ણના

સુય્યતીતિ સુતિ, સદ્દો, સુતિયા સમીપં ઉપસ્સુતીતિ આહ ‘‘સુતિસમીપ’’ન્તિ, સદ્દસમીપન્તિ અત્થો. યત્થ પન ઠિતેન સક્કા હોતિ સદ્દં સોતું, તત્થ તિટ્ઠન્તો સદ્દસમીપે તિટ્ઠતિ નામાતિ આહ ‘‘યત્થ ઠત્વા’’તિઆદિ. અથ વા ઉપેચ્ચ સુય્યતિ એત્થાતિ ઉપસ્સુતિ, ઠાનં, યં ઠાનં ઉપગતેન સક્કા હોતિ કથેન્તાનં સદ્દં સોતું, તત્થાતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તુરિતગમનેપીતિ પચ્છતો ગચ્છન્તસ્સ પુરતો ગચ્છન્તાનં સદ્દસવનત્થં સીઘગમનેપિ. ઓહીયમાનેપીતિ પુરતો ગચ્છન્તસ્સ પચ્છતો ગચ્છન્તાનં વચનસવનત્થં ઓહીયમાનેપિ.

વૂપસમિસ્સામીતિ ઉપસમં ગમિસ્સામિ, કલહં ન કરિસ્સામિ. અત્તાનં પરિમોચેસ્સામીતિ મમ અકારકભાવં કથેત્વા અત્તાનં પરિમોચેસ્સામિ. સિયા કિરિયન્તિ કદાચિ સોતુકામતાય ગમનવસેન સમુટ્ઠાનતો સિયા કિરિયં. સિયા અકિરિયન્તિ કદાચિ ઠિતટ્ઠાનં આગન્ત્વા મન્તયમાનાનં અજાનાપનવસેન સમુટ્ઠાનતો સિયા અકિરિયં.

ઉપસ્સુતિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. કમ્મપ્પટિબાહનસિક્ખાપદવણ્ણના

ધમ્મિકાનન્તિ ધમ્મેન વિનયેન સત્થુસાસનેન કતત્તા ધમ્મો એતેસુ અત્થીતિ ધમ્મિકાનિ, તેસં ધમ્મિકાનં. કમ્માનન્તિ ચતુન્નં સઙ્ઘકમ્માનં. તેનાહ ‘‘ધમ્મેના’’તિઆદિ. તત્થ ધમ્મેનાતિ ભૂતેન વત્થુના. વિનયેનાતિ ચોદનાય ચેવ સારણાય ચ. સત્થુસાસનેનાતિ ઞત્તિસમ્પદાય ચેવ અનુસ્સવનાસમ્પદાય ચ. સમગ્ગસ્સ સઙ્ઘસ્સાતિ સીમટ્ઠકસઙ્ઘં સોધેત્વા છન્દારહાનં છન્દં આહરિત્વા કત્તબ્બત્તા કાયેન ચેવ ચિત્તેન ચ એકીભૂતસ્સ સઙ્ઘસ્સ. તં તં વત્થુન્તિ અવણ્ણભણનાદિં તં તં વત્થુ.

ઓસારેન્તિ સઙ્ઘમજ્ઝં એતેનાતિ ઓસારણં. નિસ્સારેન્તિ સઙ્ઘમ્હા એતેનાતિ નિસ્સારણં. ભણ્ડુકમ્મન્તિ મુણ્ડકરણં, કેસચ્છેદનાપુચ્છનન્તિ અત્થો. કમ્મમેવ લક્ખણં કમ્મલક્ખણં. ઓસારણાદયો વિય કમ્મઞ્ચ હુત્વા અઞ્ઞઞ્ચ નામં ન લભતિ, કમ્મમેવ હુત્વા લક્ખીયતીતિ કમ્મલક્ખણન્તિ અત્થો. ‘‘ઓસારણં નિસ્સારણ’’ન્તિ (પરિ. અટ્ઠ. ૪૯૫-૪૯૬) ચેત્થ પદસિલિટ્ઠતાયેતં વુત્તં. પઠમં પન નિસ્સારણા હોતિ, પચ્છા ઓસારણાતિ આહ ‘‘તત્થ કણ્ટકસામણેરસ્સા’’તિઆદિ. કણ્ટકસામણેરસ્સ નાસના વિય નિસ્સારણાતિ યથા કણ્ટકસામણેરસ્સ દણ્ડકમ્મનાસના નિસ્સારણા, તથા બુદ્ધસ્સ વા ધમ્મસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા અવણ્ણં ભણતો, અકપ્પિયં ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ દીપયતો, મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા સમન્નાગતસ્સ અઞ્ઞસ્સાપિ સામણેરસ્સ –

‘‘સઙ્ઘં, ભન્તે, પુચ્છામિ ‘અયં ઇત્થન્નામો સામણેરો બુદ્ધસ્સ વા ધમ્મસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા અવણ્ણવાદી મિચ્છાદિટ્ઠિકો, યં અઞ્ઞે સામણેરા લભન્તિ દિરત્તતિરત્તં ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સહસેય્યં, તસ્સ અલાભાય નિસ્સારણા રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’તિ. દુતિયમ્પિ…પે… તતિયમ્પિ, ભન્તે, સઙ્ઘં પુચ્છામિ ‘અયં ઇત્થન્નામો સામણેરો…પે… રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’તિ, ચર પિરે વિનસ્સા’’તિ (પરિ. અટ્ઠ. ૪૯૫-૪૯૬) –

કત્તબ્બનાસના નિસ્સારણાતિ અત્થો. તાદિસંયેવ સમ્માવત્તન્તં દિસ્વા પવેસના ઓસારણાતિ તાદિસંયેવ અપરેન સમયેન ‘‘અહં, ભન્તે, બાલતાય અઞ્ઞાણતાય અલક્ખિકતાય એવં અકાસિં, સ્વાહં સઙ્ઘં ખમાપેમી’’તિ ખમાપેન્તં દિસ્વા યાવતતિયં યાચાપેત્વા –

‘‘સઙ્ઘં, ભન્તે, પુચ્છામિ ‘અયં ઇત્થન્નામો સામણેરો બુદ્ધસ્સ વા ધમ્મસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા અવણ્ણવાદી મિચ્છાદિટ્ઠિકો, યં અઞ્ઞે સામણેરા લભન્તિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં દિરત્તતિરત્તં સહસેય્યં, તસ્સ અલાભાય નિસ્સારિતો, સ્વાયં ઇદાનિ સોરતો નિવાતવુત્તિ લજ્જિધમ્મં ઓક્કન્તો હિરોત્તપ્પે પતિટ્ઠિતો કતદણ્ડકમ્મો અચ્ચયં દેસેતિ, ઇમસ્સ સામણેરસ્સ યથા પુરે કાયસમ્ભોગસામગ્ગિદાનં રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’તિ. દુતિયમ્પિ…પે… તતિયમ્પિ, ભન્તે, સઙ્ઘં પુચ્છામિ…પે… રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’’તિ (પરિ. અટ્ઠ. ૪૯૫-૪૯૬) –

પવેસના ઓસારણાતિ અત્થો.

કેસચ્છેદનાપુચ્છનન્તિ સીમાપરિયાપન્ને ભિક્ખૂ સન્નિપાતાપેત્વા પબ્બજ્જાપેક્ખં તત્થ નેત્વા ‘‘સઙ્ઘં, ભન્તે, ઇમસ્સ દારકસ્સ ભણ્ડુકમ્મં આપુચ્છામી’’તિ તિક્ખત્તું વા દ્વિક્ખત્તું વા સકિં વા વચનં. ઇધ ચ ‘‘ઇમસ્સ દારકસ્સ ભણ્ડુકમ્મં આપુચ્છામા’’તિપિ ‘‘ઇમસ્સ સમણકરણં આપુચ્છામા’’તિપિ ‘‘ઇમસ્સ પબ્બાજનં આપુચ્છામા’’તિપિ ‘‘અયં સમણો હોતુકામો’’તિપિ ‘‘અયં પબ્બજિતુકામો’’તિપિ વત્તું વટ્ટતિયેવ.

મુખરસ્સાતિ મુખેન ખરસ્સ. યં અવન્દિયકમ્મં અનુઞ્ઞાતન્તિ સમ્બન્ધો. ઊરું વિવરિત્વા દસ્સનાદિવત્થૂસૂતિ –

‘‘તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ભિક્ખુનિયો કદ્દમોદકેન ઓસિઞ્ચન્તિ ‘અપ્પેવ નામ અમ્હેસુ સારજ્જેય્યુ’ન્તિ, કાયં વિવરિત્વા ભિક્ખુનીનં દસ્સેન્તિ, ઊરું વિવરિત્વા ભિક્ખુનીનં દસ્સેન્તિ, અઙ્ગજાતં વિવરિત્વા ભિક્ખુનીનં દસ્સેન્તિ, ભિક્ખુનિયો ઓભાસેન્તિ, ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં સમ્પયોજેન્તિ ‘અપ્પેવ નામ અમ્હેસુ સારજ્જેય્યુ’’’ન્તિ (ચૂળવ. ૪૧૧) –

ઇમેસુ વત્થૂસુ.

અચ્છિન્નચીવરકાદીનન્તિ અચ્છિન્નચીવરજિણ્ણચીવરનટ્ઠચીવરગિલાનબહુસ્સુતસઙ્ઘભારનિત્થરકાદીનં. ચીવરાદીનીતિ ચીવરભેસજ્જસેનાસનાદીનિ. પરિભુઞ્જિતબ્બાનીતિ પરિભુઞ્જિતબ્બાનિ મૂલતચપત્તઅઙ્કુરપુપ્ફફલાદીનિ. અપનેતબ્બાનિપિ વત્થૂનીતિ આવાસકરણાદિઅત્થં હરિતબ્બાનિપિ છાયૂપગફલૂપગરુક્ખાદીનિ. તથારૂપં વા ધમ્મિકં કતિકં કરોન્તેહીતિ ચીવરપિણ્ડપાતત્થાય દિન્નતો આવાસજગ્ગનાદિકં તાદિસં વા અઞ્ઞમ્પિ ધમ્મિકં કતિકં કરોન્તેહિ.

નેવ સુત્તં આગચ્છતીતિ ન માતિકા આગચ્છતિ. નો સુત્તવિભઙ્ગોતિ વિનયોપિ ન પગુણો. બ્યઞ્જનચ્છાયાય અત્થં પટિબાહતીતિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૨૩૩) બ્યઞ્જનમત્તમેવ ગહેત્વા અત્થં પટિસેધેતિ. જાતરૂપરજતખેત્તવત્થુપ્પટિગ્ગહણાદીસુ વિનયધરેહિ ભિક્ખૂહિ આપત્તિયા કારિયમાને દિસ્વા ‘‘કિં ઇમે આપત્તિયા કારેથ, નનુ ‘જાતરૂપરજતપ્પટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતી’તિ (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪) એવં સુત્તે પટિવિરતિમત્તમેવ વુત્તં, નત્થિ એત્થ આપત્તી’’તિ વદતિ. અપરો ધમ્મકથિકો સુત્તસ્સ આગતત્તા ઓલમ્બેત્વા નિવાસેન્તાનં આપત્તિયા આરોપિયમાનાય ‘‘કિં ઇમેસં આપત્તિં આરોપેથ, નનુ ‘પરિમણ્ડલં નિવાસેસ્સામીતિ સિક્ખા કરણીયા’તિ (પાચિ. ૫૭૬) એવં સિક્ખાકરણમત્તમેવ વુત્તં, નત્થિ એત્થ આપત્તી’’તિ વદતિ. ઉબ્બાહિક વિનિચ્છયેતિ સમથક્ખન્ધકે વુત્તઉબ્બાહિકવિનિચ્છયે ‘‘સીલવા હોતી’’તિઆદિકાય હિ દસઙ્ગસમ્પત્તિયા સમન્નાગતે દ્વે તયો ભિક્ખૂ ઉચ્ચિનિત્વા વિનિચ્છયો ઉબ્બાહિકવિનિચ્છયોતિ દટ્ઠબ્બો.

પવારણપ્પચ્ચુક્કડ્ઢનાતિ પવારણાય ઉક્કસ્સના, ઉદ્ધં કડ્ઢનાતિ અત્થો. તિણવત્થારકસમથે સબ્બસઙ્ગાહિકઞત્તિ ચાતિ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, અમ્હાકં ભણ્ડનજાતાનં…પે… ઠપેત્વા ગિહિપ્પટિસંયુત્ત’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૧૨-૨૧૩) એવં તિણવત્થારકસમથે કતા સબ્બપઠમા સબ્બસઙ્ગાહિકઞત્તિ ચ.

અલાભાય પરિસક્કનાદિકેહીતિ ચતુન્નં પચ્ચયાનં અલાભત્થાય પયોગકરણાદિકેહિ. આદિસદ્દેન ‘‘અનત્થાય પરિસક્કનં, અનાવાસાય પરિસક્કનં, અક્કોસનપરિભાસનં, ભિક્ખૂ ભિક્ખૂહિ ભેદનં, બુદ્ધસ્સ અવણ્ણભણનં, ધમ્મસ્સ અવણ્ણભણનં, સઙ્ઘસ્સ અવણ્ણભણન’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૬૫) અવસેસં સત્તઙ્ગં સઙ્ગણ્હાતિ. અટ્ઠહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સાતિ અટ્ઠહિ ચેવ અઙ્ગેહિ એકેકેનપિ અઙ્ગેન ચ સમન્નાગતસ્સ. અસમ્ભોગકરણત્થન્તિ તેન દિન્નસ્સ દેય્યધમ્મસ્સ અપ્પટિગ્ગહણત્થં. પત્તનિક્કુજ્જનવસેનાતિ કમ્મવાચાય પત્તનિક્કુજ્જનવસેન, ન અધોમુખટ્ઠપનવસેન. પત્તુક્કુજ્જનવસેનાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તસ્સેવાતિ યો પત્તનિક્કુજ્જનવસેન કતનિસ્સારણો, તસ્સેવ ઉપાસકસ્સ. સમ્માવત્તન્તસ્સાતિ યેન સમન્નાગતસ્સ પત્તુક્કુજ્જનં, તેન સમન્નાગતસ્સ. સાતિ યથાવુત્તા નિસ્સારણા, ઓસારણા ચ.

સૂચિયાદિઅપ્પમત્તકં તંતદત્થિકાનં વિસ્સજ્જેતિ દેતીતિ અપ્પમત્તકવિસ્સજ્જકો. સાટિયગ્ગાહાપકોતિ વસ્સિકસાટિયગ્ગાહાપકો. કમ્મં કરોન્તે આરામિકે પેસનત્થાય દાતબ્બા સમ્મુતિ આરામિકપેસકસમ્મુતિ. એસ નયો સામણેરપેસકસમ્મુતીતિ એત્થાપિ.

તજ્જનીયકમ્માદીનં સત્તન્નન્તિ તજ્જનીયં, નિયસં, પબ્બાજનીયં, પટિસારણીયં, તિવિધઞ્ચ ઉક્ખેપનીયન્તિ તજ્જનીયાદીનં સત્તન્નં. અટ્ઠયાવતતિયકાતિ ભિક્ખૂનં વસેન ચત્તારો, ભિક્ખુનીનં વસેન ચત્તારોતિ અટ્ઠ સઙ્ઘાદિસેસા.

ઞત્તિકમ્માદિવસેનાતિ ઞત્તિકમ્મઞત્તિદુતિયકમ્મઞત્તિચતુત્થકમ્મવસેન. ‘‘કરિયમાનં દળ્હતરં હોતિ, તસ્મા કાતબ્બ’’ન્તિ એકચ્ચે વદન્તિ. એવં પન સતિ કમ્મસઙ્કરો હોતિ, તસ્મા ન કાતબ્બન્તિ પટિક્ખિત્તમેવ. સચે પન અક્ખરપરિહીનં વા પદપરિહીનં વા દુરુત્તપદં વા હોતિ, તસ્સ સોધનત્થં પુનપ્પુનં વત્તું વટ્ટતિ. ઇદં અકુપ્પકમ્મસ્સ દળ્હીકમ્મં હોતિ, કુપ્પકમ્મે કમ્મં હુત્વા તિટ્ઠતિ. સકલક્ખણેનેવાતિ ઞત્તિઞ્ચ ચતસ્સો ચ કમ્મવાચાયો સાવેત્વાવ. ન સેસકમ્મવસેનાતિ અપલોકનકમ્માદિના અવસેસકમ્મવસેન ન કાતબ્બં.

કમ્મપ્પટિબાહનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. છન્દંઅદત્વાગમનસિક્ખાપદવણ્ણના

આરોચિતં વત્થુ અવિનિચ્છિતન્તિ આરોચિતવત્થુ આપત્તિકભાવેન ન વિનિચ્છિતં. એત્થ ચ ચોદકેન ચ ચુદિતકેન ચ અત્તનો કથા કથિતા, અનુવિજ્જકો સમ્મતો, એત્તાવતા વત્થુમેવ આરોચિતં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. છન્દં અદત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમેય્યાતિ ‘‘કથં ઇદં કમ્મં કુપ્પં અસ્સ, વગ્ગં અસ્સ, ન કરેય્યા’’તિ (પાચિ. ૪૮૧) ઇમિના અધિપ્પાયેન છન્દં અદત્વા નિસિન્નાસનતો ઉટ્ઠાય ગચ્છેય્ય. તેનાહ ‘‘યો ભિક્ખૂ’’તિઆદિ. કિરિયાકિરિયન્તિ એત્થ ગમનં કિરિયં, છન્દસ્સ અદાનં અકિરિયં.

છન્દંઅદત્વાગમનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. દુબ્બલસિક્ખાપદવણ્ણના

યથાસન્થુતન્તિ યથામિત્તં. તેનાહ ‘‘યો યો’’તિ આદિ. તત્થ મિત્તસન્દિટ્ઠસમ્ભત્તવસેનાતિ મિત્તસન્દિટ્ઠસમ્ભત્તાનં વસેન. તત્થ મિત્તા મિત્તાવ. સન્દિટ્ઠા તત્થ તત્થ સઙ્ગમ્મ દિટ્ઠમત્તા નાતિદળ્હમિત્તા. સમ્ભત્તા સુટ્ઠુ ભત્તા સિનેહવન્તો દળ્હમિત્તાતિ દટ્ઠબ્બા.

પઞ્ચ ગરુભણ્ડાનીતિ રાસિવસેન પઞ્ચ ગરુભણ્ડાનિ, સરૂપવસેન પનેતાનિ બહૂનિ હોન્તિ. તેનાહ ‘‘રાસિવસેન પઞ્ચ ગરુભણ્ડાનિ વુત્તાની’’તિ. આરામો (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૨૧; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૨૨૭) નામ પુપ્ફારામો વા ફલારામો વા. આરામવત્થુ નામ તેસંયેવ આરામાનં અત્થાય પરિચ્છિન્દિત્વા ઠપિતોકાસો, તેસુ વા આરામેસુ વિનટ્ઠેસુ તેસં પોરાણકભૂમિભાગો. વિહારો નામ યં કિઞ્ચિ પાસાદાદિસેનાસનં. વિહારવત્થુ નામ તસ્સ પતિટ્ઠાનોકાસો. મઞ્ચો નામ મસારકો બુન્દિકાબદ્ધો, કુળીરપાદકો, આહચ્ચપાદકોતિ ઇમેસં પુબ્બે વુત્તાનં ચતુન્નં મઞ્ચાનં અઞ્ઞતરો. પીઠં નામ મસારકાદીનંયેવ ચતુન્નં પીઠાનં અઞ્ઞતરં. ભિસિ નામ ઉણ્ણભિસિઆદીનં પઞ્ચન્નં ભિસીનં અઞ્ઞતરા. બિબ્બોહનં નામ રુક્ખતૂલલતાતૂલપોટકિતૂલાનં અઞ્ઞતરેન પુણ્ણં. લોહકુમ્ભી નામ કાળલોહેન વા તમ્બલોહેન વા યેન કેનચિ લોહેન કતા કુમ્ભી. લોહભાણકાદીસુપિ એસેવ નયો. એત્થ પન ભાણકન્તિ અરઞ્જરો વુચ્ચતિ. વારકોતિ ઘટો. કટાહં કટાહમેવ. વાસિઆદીસુ, વલ્લિઆદીસુ ચ દુવિઞ્ઞેય્યં નામ નત્થિ. એવં –

દ્વિસઙ્ગહાનિ દ્વે હોન્તિ, તતિયં ચતુસઙ્ગહં;

ચતુત્થં નવકોટ્ઠાસં, પઞ્ચમં અટ્ઠભેદનં.

ઇતિ પઞ્ચહિ રાસીહિ, પઞ્ચનિમ્મલલોચનો;

પઞ્ચવીસવિધં નાથો, ગરુભણ્ડં પકાસયિ. (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૨૧; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૨૨૭);

વિસ્સજ્જેતું વા વિભજિતું વા ન વટ્ટતીતિ મૂલચ્છેજ્જવસેન વિસ્સજ્જેતું વા વિભજિતું વા ન વટ્ટન્તિ. પરિવત્તનવસેન પન વિસ્સજ્જન્તસ્સ, વિભજન્તસ્સ ચ અનાપત્તિ. તેનાહ ‘‘થાવરેના’’તિઆદિ. તત્થ થાવરેન થાવરન્તિ આરામઆરામવત્થુવિહારવિહારવત્થુના આરામં આરામવત્થું વિહારં વિહારવત્થું. ઇતરેનાતિ અથાવરેન, પચ્છિમરાસિત્તયેનાતિ વુત્તં હોતિ. અકપ્પિયેનાતિ સુવણ્ણમયમઞ્ચાદિના ચેવ અકપ્પિયભિસિબિબ્બોહનેહિ ચ. મહગ્ઘકપ્પિયેનાતિ દન્તમયમઞ્ચાદિના ચેવ પાવારાદિના ચ. ઇતરન્તિ અથાવરં. કપ્પિયપરિવત્તનેન પરિવત્તેતુન્તિ યથા અકપ્પિયં ન હોતિ, એવં પરિવત્તેતું.

તત્રાયં પરિવત્તનનયો (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૨૧; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૨૨૮) – સઙ્ઘસ્સ નાળિકેરારામો દૂરે હોતિ, કપ્પિયકારકાવ બહુતરં ખાદન્તિ, યમ્પિ ન ખાદન્તિ, તતો સકટવેતનં દત્વા અપ્પમેવ આહરન્તિ. અઞ્ઞેસં પન તસ્સારામસ્સ અવિદૂરે ગામવાસીનં મનુસ્સાનં વિહારસ્સ સમીપે આરામો હોતિ, તે સઙ્ઘં ઉપસઙ્કમિત્વા સકેન આરામેન તં આરામં યાચન્તિ, સઙ્ઘેન ‘‘રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’’તિ અપલોકેત્વા સમ્પટિચ્છિતબ્બો. સચેપિ ભિક્ખૂનં રુક્ખસહસ્સં હોતિ, મનુસ્સાનં પઞ્ચસતાનિ, ‘‘તુમ્હાકં આરામો ખુદ્દકો’’તિ ન વત્તબ્બં. કિઞ્ચાપિ અયં ખુદ્દકો, અથ ખો ઇતરતો બહુતરં આયં દેતિ. સચેપિ સમકમેવ દેતિ, એવમ્પિ ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે પરિભુઞ્જિતું સક્કાતિ ગહેતબ્બમેવ. સચે પન મનુસ્સાનં બહુતરા રુક્ખા હોન્તિ, ‘‘નનુ તુમ્હાકં બહુતરા રુક્ખા’’તિ વત્તબ્બં. સચે ‘‘અતિરેકં અમ્હાકં પુઞ્ઞં હોતુ, સઙ્ઘસ્સ દેમા’’તિ વદન્તિ, જાનાપેત્વા સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતિ. ભિક્ખૂનં રુક્ખા ફલધારિનો, મનુસ્સાનં રુક્ખા ન તાવ ફલં ગણ્હન્તિ. કિઞ્ચાપિ ન ગણ્હન્તિ, ન ચિરેન ગણ્હિસ્સન્તીતિ સમ્પટિચ્છિતબ્બમેવ. મનુસ્સાનં રુક્ખા ફલધારિનો, ભિક્ખૂનં રુક્ખા ન તાવ ફલં ગણ્હન્તિ, ‘‘નનુ તુમ્હાકં રુક્ખા ફલધારિનો’’તિ વત્તબ્બં. સચે ‘‘ગણ્હથ, ભન્તે, અમ્હાકં પુઞ્ઞં ભવિસ્સતી’’તિ દેન્તિ, જાનાપેત્વા સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતિ. એવં આરામેન આરામો પરિવત્તેતબ્બો, એતેનેવ નયેન આરામવત્થુપિ વિહારોપિ વિહારવત્થુપિ આરામેન પરિવત્તેતબ્બં. આરામવત્થુના ચ મહન્તેન વા ખુદ્દકેન વા આરામં આરામવત્થું વિહારં વિહારવત્થુન્તિ.

કથં વિહારેન (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૨૧; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૨૨૮) વિહારો પરિવત્તેતબ્બો? સઙ્ઘસ્સ અન્તોગામે ગેહં હોતિ, મનુસ્સાનં વિહારમજ્ઝે પાસાદો, ઉભોપિ અગ્ઘેન સમકા. સચે મનુસ્સા તેન પાસાદેન તં ગેહં યાચન્તિ, સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતિ. ભિક્ખૂનં ચે મહગ્ઘતરં ગેહં હોતિ, ‘‘મહગ્ઘતરં અમ્હાકં ગેહ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘કિઞ્ચાપિ મહગ્ઘતરં પબ્બજિતાનં અસારુપ્પં, ન સક્કા તત્થ પબ્બજિતેહિ વસિતું, ઇદં પન સારુપ્પં, ગણ્હથા’’તિ વદન્તિ, એવમ્પિ સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતિ. સચે પન મનુસ્સાનં મહગ્ઘં હોતિ ‘‘નનુ તુમ્હાકં ગેહં મહગ્ઘ’’ન્તિ વત્તબ્બં. ‘‘હોતુ, ભન્તે, અમ્હાકં પુઞ્ઞં ભવિસ્સતિ, ગણ્હથા’’તિ વુત્તે પન સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતિ. એવં વિહારેન વિહારો પરિવત્તેતબ્બો. એતેનેવ નયેન વિહારવત્થુપિ આરામોપિ આરામવત્થુપિ વિહારેન પરિવત્તેતબ્બં. વિહારવત્થુના ચ મહગ્ઘેન વા અપ્પગ્ઘેન વા વિહારં વિહારવત્થું આરામં આરામવત્થું. એવં તાવ થાવરેન થાવરપરિવત્તનં વેદિતબ્બં.

ઇતરેન ઇતરપરિવત્તને પન મઞ્ચપીઠં મહન્તં વા હોતુ, ખુદ્દકં વા (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૨૧; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૨૨૮), અન્તમસો ચતુરઙ્ગુલપાદકં ગામદારકેહિ પંસ્વાગારકેસુ કીળન્તેહિ કતમ્પિ સઙ્ઘસ્સ દિન્નકાલતો પટ્ઠાય ગરુભણ્ડં હોતિ. સચેપિ રાજા વા રાજમહામત્તાદયો વા એકપ્પહારેનેવ મઞ્ચસતં વા મઞ્ચસહસ્સં વા દેન્તિ, સબ્બે કપ્પિયમઞ્ચા સમ્પટિચ્છિતબ્બા, સમ્પટિચ્છિત્વા વુડ્ઢપ્પટિપાટિયા ‘‘સઙ્ઘિકપરિભોગેન પરિભુઞ્જથા’’તિ દાતબ્બા, ન પુગ્ગલિકપરિભોગેન દાતબ્બા. અતિરેકમઞ્ચે ભણ્ડાગારાદીસુ પઞ્ઞપેત્વા પત્તચીવરં નિક્ખિપિત્વા પરિભુઞ્જિતુમ્પિ વટ્ટતિ. બહિસીમાય ‘‘સઙ્ઘસ્સ દેમા’’તિ દિન્નમઞ્ચો સઙ્ઘત્થેરસ્સ વસનટ્ઠાને દાતબ્બો. તત્થ ચે બહૂ મઞ્ચા હોન્તિ, મઞ્ચેન કમ્મં નત્થિ. યસ્સ વસનટ્ઠાને કમ્મં અત્થિ, તત્થ ‘‘સઙ્ઘિકપરિભોગેન પરિભુઞ્જથા’’તિ દાતબ્બો, ન પુગ્ગલિકભોગેન. મહગ્ઘેન સતગ્ઘનકેન વા સહસ્સગ્ઘનકેન વા મઞ્ચેન અઞ્ઞં મઞ્ચસતં લભતિ, પરિવત્તેત્વા ગહેતબ્બં. ન કેવલં મઞ્ચેન મઞ્ચોયેવ, આરામઆરામવત્થુવિહારવિહારવત્થુપીઠભિસિબિબ્બોહનાનિપિ પરિવત્તેતું વટ્ટતિ. એસેવ નયો પીઠભિસિબિબ્બોહનેસુપિ. વરસેનાસનાદીનં સંરક્ખણત્થન્તિ સચે દુબ્ભિક્ખં હોતિ, ભિક્ખૂ પિણ્ડપાતેન ન યાપેન્તિ, એત્થ રાજરોગચોરભયાનિ, અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તાનં વિહારા પલુજ્જન્તિ, તાલનાળિકેરાદિકે વિનાસેન્તિ, સેનાસનપચ્ચયં સન્ધાય યાપેતું સક્કા હોતિ, એવરૂપે કાલે વરસેનાસનાદીનં સંરક્ખણત્થં. લામકાનિ વિસ્સજ્જેતુન્તિ લામકં લામકં વિસ્સજ્જેતું, લામકકોટિયા વિસ્સજ્જેતુન્તિ અધિપ્પાયો. વિસ્સજ્જેત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ વિસ્સજ્જેત્વા તતો લદ્ધયાગુભત્તચીવરાદીનિ પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. કાળલોહતમ્બલોહકંસલોહવટ્ટલોહાનન્તિ એત્થ કંસલોહં, વટ્ટલોહઞ્ચ કિત્તિમલોહં. તીણિ હિ કિત્તિમલોહાનિ કંસલોહં, વટ્ટલોહં, આરકૂટન્તિ. તત્થ તિપુતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં કંસલોહં, સીતતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં વટ્ટલોહં, રસકતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં આરકૂટં. તેન વુત્તં ‘‘કંસલોહં, વટ્ટલોહઞ્ચ કિત્તિમલોહ’’ન્તિ. તતો અતિરેકન્તિ તતો અતિરેકગ્ગણ્હનકો.

સરકોતિ મજ્ઝે મકુળં દસ્સેત્વા મુખવટ્ટિવિત્થતં કત્વા પિટ્ઠિતો નામેત્વા કાતબ્બં એકં ભાજનં. ‘‘સરાવ’’ન્તિપિ વદન્તિ. આદિસદ્દેન કઞ્ચનકાદીનં ગિહિઉપકરણાનં ગહણં. તાનિ હિ ખુદ્દકાનિપિ ગરુભણ્ડાનેવ ગિહિઉપકરણત્તાતિ. પિ-સદ્દેન પગેવ મહન્તાનીતિ દસ્સેતિ. ઇમાનિ પન ભાજનીયાનિ ભિક્ખૂપકરણત્તાતિ અધિપ્પાયો. યથા ચ એતાનિ, એવં કુણ્ડિકાપિ ભાજનીયા. વક્ખતિ હિ ‘‘યથા ચ મત્તિકાભણ્ડે, એવં લોહભણ્ડેપિ કુણ્ડિકા ભાજનીયકોટ્ઠાસમેવ ભજતી’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દુબ્બલસિક્ખાપદવણ્ણના). સઙ્ઘિકપરિભોગેનાતિ આગન્તુકાનં વુડ્ઢતરાનં દત્વા પરિભોગેન. ગિહિવિકટાતિ ગિહીહિ વિકતા પઞ્ઞત્તા, અત્તનો વા સન્તકકરણેન વિરૂપં કતા. પુગ્ગલિકપરિભોગેન ન વટ્ટતીતિ આગન્તુકાનં અદત્વા અત્તનો સન્તકં વિય ગહેત્વા પરિહરિત્વા પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતિ. પિપ્ફલિકોતિ કત્તરિ. આરકણ્ટકં સૂચિવેધકં. તાળં યન્તં. કત્તરયટ્ઠિવેધકો કત્તરયટ્ઠિવલયં. યથા તથા ઘનકતં લોહન્તિ લોહવટ્ટિ લોહગુળો લોહપિણ્ડિ લોહચક્કલિકન્તિ એવં ઘનકતં લોહં. ખીરપાસાણમયાનીતિ મુદુકખીરવણ્ણપાસાણમયાનિ.

ગિહિવિકટાનિપિ ન વટ્ટન્તિ અનામાસત્તા. પિ-સદ્દેન પગેવ સઙ્ઘિકપરિભોગેન વા પુગ્ગલિકપરિભોગેન વાતિ દસ્સેતિ. સેનાસનપરિભોગો પન સબ્બકપ્પિયો. તસ્મા જાતરૂપાદિમયા સબ્બેપિ સેનાસનપરિક્ખારા આમાસા. તેનાહ ‘‘સેનાસનપરિભોગે પના’’તિઆદિ.

સેસાતિ તતો મહત્તરી વાસિ. યા પનાતિ યા કુદારી પન. કુદાલો અન્તમસો ચતુરઙ્ગુલમત્તોપિ ગરુભણ્ડમેવ. નિખાદનં ચતુરસ્સમુખં વા હોતુ, દોણિમુખં વા વઙ્કં વા ઉજુકં વા, અન્તમસો સમ્મુઞ્જનિદણ્ડકવેધનમ્પિ દણ્ડબન્ધં ચે, ગરુભણ્ડમેવ. તેનાહ ‘‘કુદાલો દણ્ડબન્ધનિખાદનં વા અગરુભણ્ડં નામ નત્થી’’તિ. સિપાટિકા નામ ખુરકોસો. સિખરં પન દણ્ડબન્ધનિખાદનં અનુલોમેતીતિ આહ ‘‘સિખરમ્પિ નિખાદનેનેવ સઙ્ગહિત’’ન્તિ. સચે તમ્પિ પન અદણ્ડકં ફલમત્તં, ભાજનીયં. ઉપક્ખરેતિ વાસિઆદિભણ્ડાનિ.

પત્તબન્ધકો નામ પત્તસ્સ ગણ્ઠિકાદિકારકો. ‘‘પટિમાસુવણ્ણાદિપત્તકારકો’’તિપિ વદન્તિ. તિપુચ્છેદનકસત્થં, સુવણ્ણચ્છેદનકસત્થં, કતપરિકમ્મચમ્મચ્છિન્દનકખુદ્દકસત્થન્તિ ઇમાનિ ચેત્થ તીણિ પિપ્ફલિકં અનુલોમેન્તીતિ આહ ‘‘અયં પન વિસેસો’’તિઆદિ. ઇતરાનીતિ મહાકત્તરિઆદીનિ.

અડ્ઢબાહુપ્પમાણાતિ (સારત્થ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૩.૩૨૧) કપ્પરતો પટ્ઠાય યાવ અંસકૂટપ્પમાણા, વિદત્થિચતુરઙ્ગુલપ્પમાણાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થજાતકાતિ સઙ્ઘિકભૂમિયં જાતા. આરક્ખસંવિધાનેન રક્ખિતત્તા રક્ખિતા ચ સા મઞ્જૂસાદીસુ પક્ખિત્તં વિય યથા તં ન નસ્સતિ, એવં ગોપનતો ગોપિતા ચાતિ રક્ખિતગોપિતા. તત્થજાતકાપિ પન અરક્ખિતા ગરુભણ્ડમેવ ન હોતિ. ‘‘સઙ્ઘકમ્મે ચ ચેતિયકમ્મે ચ કતે’’તિ ઇમિના સઙ્ઘસન્તકેન ચેતિયસન્તકં રક્ખિતું, પરિવત્તિતુઞ્ચ વટ્ટતીતિ દીપેતિ. સુત્તં પનાતિ વટ્ટિતઞ્ચેવ અવટ્ટિતઞ્ચ સુત્તં.

અટ્ઠઙ્ગુલસૂચિદણ્ડમત્તોતિ અન્તમસો દીઘસો અટ્ઠઙ્ગુલમત્તો, પરિણાહતો સીહળપણ્ણસૂચિદણ્ડમત્તો. એત્થાતિ વેળુભણ્ડે. દડ્ઢં ગેહં યેસં તેતિ દડ્ઢગેહા. ન વારેતબ્બાતિ ‘‘મા ગણ્હિત્વા ગચ્છથા’’તિ ન નિસેધેતબ્બા. દેસન્તરગતેન સમ્પત્તવિહારે સઙ્ઘિકાવાસે ઠપેતબ્બા.

અવસેસઞ્ચ છદનતિણન્તિ મુઞ્જપબ્બજેહિ અવસેસં યં કિઞ્ચિ છદનતિણં. યત્થ પન તિણં નત્થિ, તત્થ પણ્ણેહિ છાદેન્તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૨૧). તસ્મા પણ્ણમ્પિ તિણેનેવ સઙ્ગહિતન્તિ આહ ‘‘છદનતિણસઙ્ખેપગતેસૂ’’તિઆદિ. અટ્ઠઙ્ગુલપ્પમાણોપીતિ વિત્થારતો અટ્ઠઙ્ગુલપ્પમાણો. લિખિતપોત્થકો પન ગરુભણ્ડં ન હોતિ.

વેળુમ્હિ વુત્તપ્પમાણોતિ ‘‘અટ્ઠઙ્ગુલસૂચિદણ્ડકમત્તોપી’’તિ વેળુભણ્ડે વુત્તપ્પમાણો. સઙ્ઘસ્સ દિન્નો વાતિ દારુદુલ્લભટ્ઠાને સઙ્ઘસ્સ દિન્નો વા. કુરુન્દિયં વુત્તક્કમેન દારુભણ્ડવિનિચ્છયં વત્વા ઇદાનિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તક્કમેન વત્તું ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. આસન્દિકાદીનીતિ એત્થ આસન્દિકોતિ ચતુરસ્સપીઠં વુચ્ચતિ. ‘‘ઉચ્ચકમ્પિ આસન્દિક’’ન્તિ વચનતો એકતોભાગેન દીઘપીઠમેવ હિ અટ્ઠઙ્ગુલપાદકં વટ્ટતિ. ચતુરસ્સાસન્દિકો પન પમાણાતિક્કન્તોપિ વટ્ઠતીતિ વેદિતબ્બો. આદિસદ્દેન ‘‘સત્તઙ્ગો, ભદ્દપીઠકં, એળકપાદકપીઠં, આમલકવટ્ટકપીઠં, ફલકં, કોચ્છં, પલાલપીઠક’’ન્તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૨૧) ઇમે સઙ્ગણ્હન્તીતિ વેદિતબ્બં. તેનાહ ‘‘અન્તમસો’’તિઆદિ. પણ્ણેહિ વાતિ કદલિપણ્ણાદીહિ વા. બ્યગ્ઘચમ્મોનદ્ધમ્પિ વાળરૂપપરિક્ખિત્તં રતનપરિસિબ્બિતં કોચ્છકં ગરુભણ્ડમેવ.

ઘટ્ટનફલકં નામ યત્થ ઠપેત્વા રજિતચીવરં હત્થેન ઘટ્ટેન્તિ. ઘટ્ટનમુગ્ગરો નામ અનુવાતાદિઘટ્ટનકોતિ વદન્તિ. દણ્ડમુગ્ગરો નામ યેન રજિતચીવરં પોથેન્તિ. અમ્બણન્તિ ફલકેહિ પોક્ખરણી વિય કતં પાનીયભાજનં. રજનદોણીતિ પક્કરજનં આકિરિત્વા ઠપનભાજનં.

અકપ્પિયચમ્મન્તિ સીહાદીનં ચમ્મં. ‘‘ભૂમત્થરણં કાતું વટ્ટતી’’તિ ઇદં અકપ્પિયચમ્મં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘પચ્ચત્થરણગતિક’’ન્તિ ઇમિના મઞ્ચપીઠેપિ અત્થરિતું વટ્ટતીતિ દીપેતિ. પાવારાદિપચ્ચત્થરણમ્પિ ગરુભણ્ડન્તિ એકે. નોતિ અપરે. વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. કપ્પિયચમ્માનીતિ મિગાદીનં ચમ્માનિ.

સબ્બં ચક્કયુત્તયાનન્તિ રથસકટાદિકં સબ્બચક્કયુત્તયાનં. વિસઙ્ખરિતચક્કં પન યાનં ભાજનીયં. અનુઞ્ઞાતવાસિ નામ યા સિપાટિકાય પક્ખિપિત્વા પરિહરિતું સક્કાતિ વુત્તા. મુટ્ઠિપણ્ણન્તિ તાલપત્તં. તઞ્હિ મુટ્ઠિના ગહેત્વા પરિહરન્તીતિ ‘‘મુટ્ઠિપણ્ણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. મુટ્ઠિપણ્ણન્તિ છત્તચ્છદનપણ્ણમેવાતિ કેચિ. અરણિસહિતન્તિ અરણિયુગળં, ઉત્તરારણી, અધરારણીતિ અરણિદ્વયન્તિ અત્થો.

ફાતિકમ્મં કત્વાતિ અન્તમસો તંઅગ્ઘનકવાલિકાયપિ થાવરં વડ્ઢિકમ્મં કત્વા. ફાતિકમ્મં અકત્વા ગણ્હન્તેન તત્થેવ વલઞ્જેતબ્બો. ગમનકાલે સઙ્ઘિકે આવાસે ઠપેત્વા ગન્તબ્બં. અસતિયા ગહેત્વા ગતેન પહિણિત્વા દાતબ્બો. દેસન્તરગતેન સમ્પત્તવિહારે સઙ્ઘિકાવાસે ઠપેતબ્બો. એત્થાતિ મત્તિકાભણ્ડે. કુણ્ડિકાતિ અયોકુણ્ડિકા ચેવ તમ્બલોહકુણ્ડિકા ચ. ભાજનીયકોટ્ઠાસમેવ ભજતીતિ ભાજનીયપક્ખમેવ સેવતિ, ન તુ ગરુભણ્ડન્તિ અત્થો. કઞ્ચનકો પન ગરુભણ્ડમેવાતિ અધિપ્પાયો. ઇતરન્તિ ગરુભણ્ડં.

દુબ્બલસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૨. પરિણામનસિક્ખાપદવણ્ણના

દ્વાદસમે ન કિઞ્ચિ વત્તબ્બં અત્થિ.

પરિણામનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સહધમ્મિકવગ્ગો અટ્ઠમો.