૯. રતનવગ્ગો

૧. અન્તેપુરસિક્ખાપદવણ્ણના

અનિક્ખન્તરાજકે અનિગ્ગતરતનકેતિ એત્થ ‘‘સયનિઘરે’’તિ પાઠસેસો દટ્ઠબ્બોતિ આહ ‘‘અનિક્ખન્તો રાજા ઇતો’’તિઆદિ. તત્થ ઇતોતિ સયનિઘરતો. સયનિઘરેતિ સયનીયઘરે. યત્થ રઞ્ઞો સયનં પઞ્ઞત્તં હોતિ, અન્તમસો સાણિપાકારપરિક્ખિત્તમ્પિ, તસ્મિન્તિ વુત્તં હોતિ. રતિજનનટ્ઠેન રતનં, હત્થિઆદિ. ઇધ પન ઇત્થિરતનં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘રતનં વુચ્ચતિ મહેસી’’તિ.

ઉભોસૂતિ રાજમહેસીસુ. કિરિયાકિરિયન્તિ એત્થ ઇન્દખીલાતિક્કમો કિરિયં, અપ્પટિસંવિદિતં અકિરિયન્તિ દટ્ઠબ્બં.

અન્તેપુરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. રતનસિક્ખાપદવણ્ણના

મુત્તાદિદસવિધન્તિ ‘‘મુત્તા મણિ વેળુરિયો સઙ્ખો સિલા પવાળં રજતં જાતરૂપં લોહિતઙ્કો મસારગલ્લ’’ન્તિ (પાચિ. ૫૦૬) દસવિધં રતનં. અજ્ઝાવસથેતિ ગેહે. તેનાહ ‘‘પરિક્ખિત્તસ્સા’’તિઆદિ, પરિક્ખિત્તસ્સ આવસથસ્સાતિ અત્થો. આવસથોતિ ચેત્થ અન્તોગામે નિવિટ્ઠગેહં અધિપ્પેતં. આરામે નિવિટ્ઠગેહં પન અજ્ઝારામગ્ગહણેનેવ ગહિતં. ‘‘આવસથોતિ ચેત્થ અન્તોઆરામે વા હોતુ, અઞ્ઞત્થ વા, અત્તનો વસનટ્ઠાનં વુચ્ચતી’’તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૫૦૬) કેચિ. સબ્બેસમ્પિ અત્થાય દુક્કટમેવાતિ અત્તનો વા તેસં સઙ્ઘાદીનં વા અત્થાય ઉગ્ગણ્હન્તસ્સ વા ઉગ્ગણ્હાપેન્તસ્સ વા દુક્કટમેવ. સચે પન માતાપિતૂનં સન્તકં અવસ્સં પટિસામેતબ્બં કપ્પિયભણ્ડં હોતિ, અત્તનો અત્થાય ગહેત્વા પટિસામેતબ્બન્તિ આહ ‘‘તાદિસં પના’’તિઆદિ. તાદિસન્તિ યં માતાપિતૂનં સન્તકં અવસ્સં પટિસામેતબ્બં કપ્પિયભણ્ડં, તાદિસં. છન્દેનપિ ભયેનપીતિ વડ્ઢકિઆદીસુ છન્દેનપિ, રાજવલ્લભેસુ ભયેનપિ.

તાદિસે ઠાનેતિ મહાવિહારસદિસસ્સ મહારામસ્સ પાકારપરિક્ખિત્તે પરિવેણે. સઞ્ઞાણં કત્વાતિ ‘‘એત્તકા કહાપણા’’તિઆદિના રૂપેન વા લઞ્છનાદિનિમિત્તેન વા સઞ્ઞાણં કત્વા, સલ્લક્ખેત્વાતિ અત્થો. પતિરૂપાનં ભિક્ખૂનં હત્થેતિ લજ્જીનં કુક્કુચ્ચકાનં ભિક્ખૂનં હત્થે. લોલજાતિકાનઞ્હિ હત્થે ઠપેતું ન લબ્ભતિ. નેવ પક્કમતીતિ નેવ તમ્હા આવાસા પક્કમતિ. ‘‘થાવરં સેનાસનં વા’’તિઆદિના અત્તનો ચીવરાદિમૂલં ન કાતબ્બન્તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૦૬) દસ્સેતિ. તં દસ્સેત્વાતિ યં થાવરસેનાસનાદિ કતં, તં ઉપાસક તવ સન્તકેન ઇદં નામ કતન્તિ એવં દસ્સેત્વા. સમાદપેત્વાતિ અઞ્ઞં સમાદપેત્વા, ‘‘ઉદ્દિસ્સ અરિયા તિટ્ઠન્તિ, એસા અરિયાન યાચના’’તિ વુત્તનયેન યાચિત્વાતિ અત્થો.

અનુઞ્ઞાતટ્ઠાનેતિ અજ્ઝારામઅજ્ઝાવસથે. આમાસન્તિ આમસિતબ્બઞ્ચેવ પટિસામેતબ્બઞ્ચ વત્થાદિ.

રતનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. વિકાલગામપ્પવેસનસિક્ખાપદવણ્ણના

ચારિત્તેતિ ચારિત્તસિક્ખાપદે. ઉપચારન્તિ દુતિયલેડ્ડુપાતં. અઞ્ઞં ગામં ગચ્છન્તાનં પુન આપુચ્છનકિચ્ચં નત્થીતિ ઉસ્સાહં અપ્પટિપ્પસ્સમ્ભેત્વા અઞ્ઞં ગામં ગચ્છન્તાનં ગામસતમ્પિ હોતુ, પુન આપુચ્છનકિચ્ચં નત્થીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘સચે પના’’તિઆદિ. ઉસ્સાહન્તિ ગામપ્પવિસનુસ્સાહં. અન્તરારામાદીસુ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૧૫) ન કેવલં અનાપુચ્છા ગચ્છન્તસ્સેવ, કાયબન્ધનં અબન્ધિત્વા સઙ્ઘાટિં અપારુપિત્વા ગચ્છન્તસ્સાપિ અનાપત્તિ. આપદાસૂતિ સીહો વા બ્યગ્ઘો વા આગચ્છતિ, મેઘો વા ઉટ્ઠેતિ, અઞ્ઞો વા કોચિ ઉપદ્દવો ઉપ્પજ્જતિ, અનાપત્તિ. એવરૂપાસુ આપદાસુ બહિગામતો અન્તોગામં પવિસિતું વટ્ટતિ.

વિકાલગામપ્પવેસનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સૂચિઘરસિક્ખાપદવણ્ણના

તં અસ્સ અત્થીતિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૫૧૭) પઠમં ભિન્દિત્વા પચ્છા દેસેતબ્બત્તા તં ભેદનકં અસ્સ પાચિત્તિયસ્સ અત્થીતિ.

અરણિકેતિ અરણિધનુકે. વિધેતિ વેધકે. વાસિજટેતિ વાસિદણ્ડકે ચ.

સૂચિઘરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. મઞ્ચપીઠસિક્ખાપદવણ્ણના

અટ્ઠઙ્ગુલપાદકન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો. ‘‘છેદનકં ભેદનકસદિસમેવા’’તિ ઇમિના ‘‘છેદનમેવ છેદનકં, તં અસ્સ અત્થીતિ છેદનક’’ન્તિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ.

યથા પમાણમેવ ઉપરિ દિસ્સતિ, એવં નિખણિત્વા વાતિ સચે પન ન છિન્દિતુકામો હોતિ, યથા પમાણમેવ ઉપરિ દિસ્સતિ, એવં ભૂમિયં નિખણિત્વા વા. અટ્ટકં વા બન્ધિત્વાતિ ઉક્ખિપિત્વા તુલાસઙ્ઘાતે ઠપેત્વા અટ્ટં કત્વા.

મઞ્ચપીઠસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. તૂલોનદ્ધસિક્ખાપદવણ્ણના

ચિમિલિકં પત્થરિત્વા તૂલં પક્ખિપિત્વાતિ મઞ્ચપીઠાનં ઉપરિ ચિમિલિકં પત્થરિત્વા તસ્સ ઉપરિ તૂલં પક્ખિપિત્વાતિ અત્થો. ઉપરિ ચિમિલિકાયાતિ ઉપરિમભાગે ચિમિલિકાય.

સીસપ્પમાણન્તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૨૯૭; સારત્થ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૩.૨૯૭) યત્થ ગલવાટકતો પટ્ઠાય સબ્બસીસં ઉપદહન્તિ, તં સીસપ્પમાણં. તઞ્ચ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદતો તિરિયં મુટ્ઠિરતનં હોતિ, દીઘતો દ્વિરતનન્તિ દસ્સેતું ‘‘યસ્સ વિત્થારતો તીસુ કોણેસૂ’’તિઆદિમાહ. દ્વિન્નં અન્તરં વિદત્થિ ચતુરઙ્ગુલં હોતીતિ દ્વિન્નં કોણાનં અન્તરં મિનિયમાનં વિદત્થિ ચેવ ચતુરઙ્ગુલઞ્ચ હોતિ. મજ્ઝે મુટ્ઠિરતનન્તિ બિબ્બોહનસ્સ મજ્ઝં તિરિયતો મુટ્ઠિરતનપ્પમાણં હોતિ. અયઞ્હિ સીસપ્પમાણસ્સ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદો. તતો ઉદ્ધં ન વટ્ટતિ, હેટ્ઠા વટ્ટતિ. અગિલાનસ્સ સીસૂપધાનઞ્ચ પાદૂપધાનઞ્ચાતિ દ્વયમેવ વટ્ટતિ. ગિલાનસ્સ બિબ્બોહનાનિ સન્થરિત્વા ઉપરિ પચ્ચત્થરણં દત્વા નિપજ્જિતુમ્પિ વટ્ટતિ.

તૂલોનદ્ધસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. નિસીદનસિક્ખાપદવણ્ણના

સત્તમં ઉત્તાનમેવ.

નિસીદનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિસિક્ખાપદવણ્ણના

અધોનાભિઉબ્ભજાણુમણ્ડલન્તિ નાભિયા હેટ્ઠા જાણુમણ્ડલાનં ઉપરિ. કણ્ડુપીળકઅસ્સાવથુલ્લકચ્છાબાધાનન્તિ એત્થ કણ્ડૂતિ કચ્છુ. પીળકાતિ લોહિતતુણ્ડિકા સુખુમપીળકા. અસ્સાવોતિ અરિસભગન્દલમધુમેહાનં વસેન અસુચિપગ્ઘરણં. થુલ્લકચ્છાબાધોતિ મહાપીળકાબાધો વુચ્ચતિ.

કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯-૧૦. વસ્સિકસાટિકનન્દસિક્ખાપદવણ્ણના

નવમં દસમઞ્ચ ઉત્તાનમેવ.

વસ્સિકસાટિકનન્દસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રતનવગ્ગો નવમો.

ઇતિ કઙ્ખાવિતરણિયા પાતિમોક્ખવણ્ણનાય

વિનયત્થમઞ્જૂસાયં લીનત્થપ્પકાસનિયં

પાચિત્તિયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.