પાચિત્તિયકણ્ડં

૧. મુસાવાદવગ્ગો

૧. મુસાવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

સમ્પજાનમુસાવાદેતિ એત્થ મુસાતિ અભૂતં અતચ્છં વત્થુ, વાદોતિ તસ્સ ભૂતતો તચ્છતો વિઞ્ઞાપનં, સમ્પજાનસ્સ મુસાવાદો સમ્પજાનમુસાવાદો, તસ્મિં સમ્પજાનમુસાવાદેતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પુબ્બે’’તિઆદિ. સો ચ પન મુસાવાદો પુબ્બભાગક્ખણે, તઙ્ખણે ચ વિજાનન્તસ્સ હોતિ ‘‘પુબ્બેવસ્સ હોતિ ‘મુસા ભણિસ્સ’ન્તિ, ભણન્તસ્સ હોતિ ‘મુસા ભણામી’’’તિ (પાચિ. ૪) વુત્તત્તાતિ આહ ‘‘પુબ્બેપિ જાનિત્વા વચનક્ખણેપિ જાનન્તસ્સા’’તિ. એતઞ્હિ દ્વયં અઙ્ગભૂતં, ઇતરં પન હોતુ વા, મા વા, અકારણમેતં. નનુ ચેતં ભણનમેવ ઞાયતીતિ આહ ‘‘ભણનઞ્ચ નામા’’તિઆદિ. અભૂતસ્સાતિ અતચ્છસ્સ.

હત્થકં સક્યપુત્તન્તિ એત્થ હત્થકોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. સક્યાનં પુત્તોતિ સક્યપુત્તો. બુદ્ધકાલે કિર સક્યકુલતો અસીતિ પુરિસસહસ્સાનિ પબ્બજિંસુ, તેસં સો અઞ્ઞતરો. અવજાનિત્વા પટિજાનનાદિવત્થુસ્મિન્તિ એત્થ અવજાનિત્વા પટિજાનનં નામ તિત્થિયેહિ સદ્ધિં કથેન્તો અત્તનો વાદે કઞ્ચિ દોસં સલ્લક્ખેન્તો ‘‘નાયં મમ વાદો’’તિ અવજાનિત્વા પુન કથેન્તો કથેન્તો નિદ્દોસતં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘મમેવ અયં વાદો’’તિ પટિજાનાતિ. આદિસદ્દેન પટિજાનિત્વા અવજાનનં, અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણં, સમ્પજાનમુસાભાસનં, સઙ્કેતં કત્વા વિસંવાદકરણઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. ઇદાનિ આપત્તિભેદદસ્સનત્થં ‘‘ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનત્થ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

અનુપધારેત્વા સહસા ભણન્તસ્સાતિ અવીમંસિત્વા વેગેન દિટ્ઠમ્પિ ‘‘અદિટ્ઠં મે’’તિઆદિના ભણન્તસ્સ. ‘‘અઞ્ઞં ભણિસ્સામી’’તિ અઞ્ઞં ભણન્તસ્સાતિ યો મન્દત્તા મોમૂહત્તા પક્ખલન્તો ‘‘ચીવર’’ન્તિ વત્તબ્બે ‘‘ચીર’’ન્તિઆદીનિ ભણતિ, અયં ‘‘અઞ્ઞં ભણિસ્સામી’’તિ અઞ્ઞં ભણતિ નામ. યો પન સામણેરેન ‘‘અપિ, ભન્તે, મય્હં ઉપજ્ઝાયં પસ્સિત્થા’’તિ વુત્તો કેળિં કુરુમાનો ‘‘તવ ઉપજ્ઝાયો દારુસકટં યોજેત્વા ગતો ભવિસ્સતી’’તિ વા સિઙ્ગાલસદ્દં સુત્વા ‘‘કસ્સાયં સદ્દો’’તિ વુત્તો ‘‘માતુયા તે યાનેન ગચ્છન્તિયા કદ્દમે લગ્ગચક્કં ઉદ્ધરન્તાનં અયં સદ્દો’’તિ વા એવં નેવ દવા, ન રવા અઞ્ઞં ભણતિ, સો આપત્તિં આપજ્જતિયેવ. અઞ્ઞા પૂરણકથા નામ હોતિ – એકો ગામે થોકં તેલં લભિત્વા વિહારં આગતો સામણેરં ભણતિ ‘‘ત્વં અજ્જ કુહિં ગતો, ગામો એકતેલો અહોસી’’તિ વા, પચ્છિકાય ઠપિતં પૂવખણ્ડં લભિત્વા ‘‘અજ્જ ગામે પચ્છિકાહિ પૂવે ચારેસુ’’ન્તિ વા, અયં મુસાવાદોવ હોતિ. વિસંવાદનપુરેક્ખારતાતિ વિસં વાદેન્તિ એતેનાતિ વિસંવાદનં, વઞ્ચનાધિપ્પાયવસપ્પવત્તં ચિત્તં, તસ્સ પુરેક્ખારતા વિસંવાદનપુરેક્ખારતા, વિસંવાદનચિત્તસ્સ પુરતો કરણન્તિ અત્થો.

મુસાવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઓમસવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

ઓમસવાદેતિ ખુંસનગરહણવચને. યસ્મા પન તં નેવ કણ્ણસુખં, ન હદયસુખં, તસ્મા તેન કણ્ણઞ્ચેવ હદયઞ્ચ વિજ્ઝતીતિ આહ ‘‘ઓવિજ્ઝનવચને’’તિ, જાતિઆદીહિ ઘટેત્વા વચનેતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘જાતિનામા’’તિઆદિ. તત્થ જાતિ નામ બ્રાહ્મણાદિ ઉક્કટ્ઠા ચેવ ચણ્ડાલાદિ હીના ચ જાતિ. નામં નામ અવકણ્ણકાદિ હીનઞ્ચેવ બુદ્ધરક્ખિતાદિ ઉક્કટ્ઠઞ્ચ નામં. ગોત્તં નામ કોસિયાદિ હીનઞ્ચેવ ગોતમાદિ ઉક્કટ્ઠઞ્ચ ગોત્તં. કમ્મં નામ પુપ્ફછડ્ડકાદિ હીનઞ્ચેવ કસિવણિજ્જાદિ ઉક્કટ્ઠઞ્ચ કમ્મં. સિપ્પં નામ નળકારાદિ હીનઞ્ચેવ મુદ્દાગણનાદિ ઉક્કટ્ઠઞ્ચ સિપ્પં. આબાધો નામ સબ્બોપિ રોગો હીનોયેવ. અથ વા મધુમેહો ઉક્કટ્ઠો, સેસો હીનોતિ વેદિતબ્બો. લિઙ્ગં નામ અતિદીઘાદિ હીનઞ્ચેવ નાતિદીઘાદિ ઉક્કટ્ઠઞ્ચ લિઙ્ગં. કિલેસો નામ રાગાદિકો સબ્બોપિ કિલેસો. આપત્તિ નામ સોતાપત્તાદિકા ઉક્કટ્ઠા ચેવ પારાજિકાદિ અનુક્કટ્ઠા ચ આપત્તિ. અક્કોસો નામ ‘‘ઓટ્ઠોસી’’તિઆદિકો હીનો ચેવ ‘‘પણ્ડિતોસી’’તિઆદિકો (પાચિ. ૧૫) ઉક્કટ્ઠો ચ અક્કોસો.

યથા તથાતિ પાળિઆગતાનાગતપદાનં યેન કેનચિ આકારેન. ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે ઠપેત્વા ભિક્ખું ભિક્ખુનિઆદયો સબ્બે સત્તા અનુપસમ્પન્નટ્ઠાને ઠિતાતિ આહ ‘‘ઇધ ચા’’તિઆદિ. દવકમ્યતા નામ કેળિહસાધિપ્પાયતા. સબ્બત્થાતિ ઉપસમ્પન્નાનુપસમ્પન્નેસુ ચેવ પાળિઆગતાનાગતપદેસુ ચાતિ સબ્બત્થ. અત્થધમ્મઅનુસાસનિપુરેક્ખારાનન્તિ એત્થ ‘‘ચણ્ડાલોસી’’તિઆદિકાય પાળિયા અત્થં વણ્ણેન્તો અત્થપુરેક્ખારો નામ. પાળિં વાચેન્તો ધમ્મપુરેક્ખારો નામ. અનુસિટ્ઠિયં ઠત્વા ‘‘ઇદાનિપિ ચણ્ડાલોસિ, પાપં મા અકાસિ. મા તમોતમપરાયણો અહોસી’’તિઆદિના (પાચિ. અટ્ઠ. ૩૫) નયેન કથેન્તો અનુસાસનિપુરેક્ખારો નામાતિ વેદિતબ્બો.

ઓમસવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પેસુઞ્ઞસિક્ખાપદવણ્ણના

ભિક્ખુપેસુઞ્ઞેતિ પિસતીતિ પિસુણા, યાય વાચાય સમગ્ગે સત્તે અવયવભૂતે વગ્ગે ભિન્ને કરોતિ, સા વાચા પિસુણા, પિસુણા એવ પેસુઞ્ઞં, તાય વાચાય સમન્નાગતો પિસુણો, તસ્સ કમ્મં પેસુઞ્ઞં, ભિક્ખુસ્સ પેસુઞ્ઞં ભિક્ખુપેસુઞ્ઞં, તસ્મિં ભિક્ખુપેસુઞ્ઞે, ભિક્ખુતો સુત્વા ભિક્ખુના, ભિક્ખુસ્સ વા ઉપસંહટપેસુઞ્ઞેતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘જાતિઆદીહી’’તિઆદિ. તઞ્ચ ખો દ્વીહિ કારણેહિ ઉપસંહરતીતિ આહ ‘‘ભિક્ખુનો પિયકમ્યતાય વા’’તિઆદિ. તત્થ ભિક્ખુનો પિયકમ્યતાયાતિ યસ્સ તં ભાસતિ, તસ્સ ભિક્ખુનો ‘‘એવમહં એતસ્સ પિયો ભવિસ્સામી’’તિ અત્તનો પિયભાવં પત્થયમાનતાય. ભેદાધિપ્પાયેનાતિ ‘‘એવમયં તેન સદ્ધિં ભિજ્જિસ્સતી’’તિ પરસ્સ પરેન ભેદં ઇચ્છન્તેન. અથ વા પિયસુઞ્ઞકરણતો પેસુઞ્ઞં (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૩૬) નિરુત્તિનયેન, યાય વાચાય યસ્સ તં ભાસતિ, તસ્સ હદયે અત્તનો પિયભાવં, પરસ્સ ચ સુઞ્ઞભાવં કરોતિ, સા વાચા, ‘‘ભિક્ખુસ્સ પેસુઞ્ઞં ભિક્ખુપેસુઞ્ઞ’’ન્તિઆદિના એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ‘‘વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘જાતિઆદીહિ અક્કોસવત્થૂહી’’તિઆદિના વુત્તનયેન.

પાળિમુત્તકઅક્કોસૂપસંહારેતિ ‘‘ચોરોસી’’તિઆદિના અક્કોસસ્સ ઉપસંહારે. ‘‘અનક્કોસવત્થુભૂતં પન પેસુઞ્ઞકરં તસ્સ કિરિયં, વચનં વા પિયકમ્યતાય ઉપસંહરન્તસ્સ કિઞ્ચાપિ ઇમિના સિક્ખાપદેન આપત્તિ ન દિસ્સતિ, તથાપિ દુક્કટેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૩૬) વદન્તિ. પાપગરહિતાય વદન્તસ્સાતિ એકં અક્કોસન્તં, એકઞ્ચ ખમન્તં દિસ્વા ‘‘અહો નિલ્લજ્જો, ઈદિસમ્પિ નામ ભવન્તં પુન વત્તબ્બં મઞ્ઞિસ્સતી’’તિ એવં કેવલં પાપગરહિતાય ભણન્તસ્સ.

પેસુઞ્ઞસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પદસોધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના

પદસો ધમ્મં વાચેય્યાતિ એકતો પદં પદં ધમ્મં વાચેય્ય, કોટ્ઠાસં કોટ્ઠાસં વાચેય્યાતિ અત્થો. યસ્મા ન કેવલં તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરુળ્હધમ્મંયેવ પદસો વાચેન્તસ્સ આપત્તિ, તસ્મા ‘‘સઙ્ગીતિત્તયં અનારુળ્હમ્પી’’તિઆદિ વુત્તં. આદિ-સદ્દેન (પાચિ. અટ્ઠ. ૪૫) સીલૂપદેસ ધુતઙ્ગપઞ્હઆરમ્મણકથા બુદ્ધિકદણ્ડકઞ્ઞાણવત્થુઅસુભકથાદીનં ગહણં. મેણ્ડકમિલિન્દપઞ્હેસુ થેરસ્સ સકપ્પટિભાને અનાપત્તિ. યં રઞ્ઞો સઞ્ઞાપનત્થં આહરિત્વા વુત્તં, તત્થ આપત્તિ. વણ્ણપિટકઅઙ્ગુલિમાલપિટકરટ્ઠપાલગજ્જિતઆળવકગજ્જિતગૂળ્હમગ્ગગૂળ્હવેસ્સન્તરગૂળ્હવિનયવેદલ્લપિટકાદીનિ પન અબુદ્ધવચનાનિયેવ.

યસ્મા પન તં પદં ચતુબ્બિધં હોતિ, તસ્મા તં દસ્સેતું ‘‘પદાનુપદઅન્વક્ખરાનુબ્યઞ્જનેસૂ’’તિ વુત્તં. તત્થ પદન્તિ એકો ગાથાપાદો અધિપ્પેતો. અનુપદન્તિ દુતિયપાદો. અન્વક્ખરન્તિ એકેકં અક્ખરં. અનુબ્યઞ્જનન્તિ પુરિમબ્યઞ્જનેન સદિસં પચ્છાબ્યઞ્જનં. યં કિઞ્ચિ વા એકં અક્ખરં અન્વક્ખરં. અક્ખરસમૂહો અનુબ્યઞ્જનં. અક્ખરાનુબ્યઞ્જનસમૂહો પદં. પઠમં પદં પદમેવ, દુતિયં અનુપદન્તિ એવમેત્થ નાનાકરણં વેદિતબ્બં. એતેસુ પદાદીસુ યં કઞ્ચિ કોટ્ઠાસં ભિક્ખુઞ્ચ ભિક્ખુનિઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસપુગ્ગલેહિ સદ્ધિં એકતો ભણન્તસ્સ પદાદિગણનાય પાચિત્તિયન્તિ સમ્બન્ધો.

એત્થ ગાથાબન્ધેસુ (પાચિ. અટ્ઠ. ૪૫) તાવ ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ (ધ. પ. ૧, ૨) એકમેકં પદં સામણેરેન સદ્ધિં એકતો આરભિત્વા એકતોયેવ નિટ્ઠાપેન્તસ્સ પદગણનાય પાચિત્તિયં. થેરેન ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ વુત્તે તં પદં અપાપુણિત્વા ‘‘મનોસેટ્ઠા મનોમયા’’તિ વચનકાલે પત્તેન સામણેરેન એકતો ભણન્તસ્સ અનુપદગણનાય. ‘‘રૂપં અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૩૫૩, ૩૫૬) વચનકાલે તેન સદ્ધિં ‘‘રૂ’’ કારમત્તમેવ વાચેન્તસ્સ અન્વક્ખરગણનાય. એસ નયો ગાથાબન્ધેપિ. ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં, વેદના અનિચ્ચા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૫૩, ૩૫૬) ઇમં સુત્તં વાચયમાનો થેરેન ‘‘રૂપં અનિચ્ચ’’ન્તિ વુચ્ચમાને સામણેરો સીઘપઞ્ઞતાય ‘‘વેદના અનિચ્ચા’’તિ ઇમં અનિચ્ચપદં થેરસ્સ ‘‘રૂપં અનિચ્ચ’’ન્તિ એતેન અનિચ્ચપદેન સદ્ધિં એકતો ભણન્તો વાચં નિચ્છારેતિ, એવં વાચેન્તસ્સ અનુબ્યઞ્જનગણનાય પાચિત્તિયન્તિ વેદિતબ્બં.

તિકપાચિત્તિયન્તિ અનુપસમ્પન્ને અનુપસમ્પન્નસઞ્ઞિવેમતિકઉપસમ્પન્નસઞ્ઞીનં વસેન તીણિ પાચિત્તિયાનિ. અનુપસમ્પન્નેન સદ્ધિં એકતો ઉદ્દેસગ્ગહણે એકતો ભણન્તસ્સ અનાપત્તીતિ સમ્બન્ધો. એસ નયો ‘‘સજ્ઝાયકરણે, તસ્સ સન્તિકે ઉદ્દેસગ્ગહણે’’તિ એત્થાપિ. તત્રાયં વિનિચ્છયો – ઉપસમ્પન્નો ચ અનુપસમ્પન્નો ચ નિસીદિત્વા ઉદ્દિસાપેન્તિ. આચરિયો ‘‘નિસિન્નાનં ભણામી’’તિ તેહિ સદ્ધિં એકતો વદતિ, આચરિયસ્સેવ આપત્તિ. અનુપસમ્પન્નેન સદ્ધિં ગણ્હન્તસ્સ અનાપત્તિ. દ્વેપિ ઠિતા ગણ્હન્તિ, એસેવ નયો. દહરભિક્ખુ નિસિન્નો, સામણેરો ઠિતો, ‘‘નિસિન્નસ્સ ભણામી’’તિ ભણતો અનાપત્તિ. સચે દહરો તિટ્ઠતિ, ઇતરો નિસીદતિ, ‘‘ઠિતસ્સ ભણામી’’તિ ભણતોપિ અનાપત્તિ. સચે બહૂનં ભિક્ખૂનં અન્તરે એકો સામણેરો નિસિન્નો હોતિ, તસ્મિં નિસિન્ને પદસો ધમ્મં વાચેન્તસ્સ અચિત્તકા આપત્તિ. સચે સામણેરો ઉપચારં મુઞ્ચિત્વા ઠિતો વા નિસિન્નો વા હોતિ, યેસં વાચેતિ, તેસુ અપરિયાપન્નત્તા એકેન દિસાભાગેન પલાયનકગન્થં નામ ગણ્હાતીતિ સઙ્ખં ગચ્છતિ, તસ્મા અનાપત્તિ.

સજ્ઝાયકરણેતિ અનુપસમ્પન્નેન સદ્ધિં એકતો સજ્ઝાયકરણે. તસ્સ સન્તિકે ઉદ્દેસગ્ગહણેતિ અનુપસમ્પન્નસ્સ સન્તિકે ઉદ્દેસગ્ગહણે. યેભુય્યેન પગુણગન્થં ભણન્તસ્સાતિ સચે એકગાથાય એકો પાદો નાગચ્છતિ, અવસેસા આગચ્છન્તિ, અયં યેભુય્યેન પગુણગન્થો નામ. એતેન નયેન સુત્તેપિ વેદિતબ્બો, તં ભણન્તસ્સ. ઓસારેન્તસ્સ ચાતિ પરિસામજ્ઝે સુત્તં ઉચ્ચારેન્તસ્સ ચ.

પદસોધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઠમસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના

ઇધ ‘‘ભિક્ખું ઠપેત્વા અવસેસો અનુપસમ્પન્નો નામા’’તિ (પાચિ. ૫૨) વચનતો તિરચ્છાનગતોપિ અનુપસમ્પન્નોયેવ, સો ચ ખો ન સબ્બો, મેથુનધમ્માપત્તિયા વત્થુભૂતોવાતિ આહ ‘‘અન્તમસો’’તિઆદિ. તસ્સ ચ પરિચ્છેદો મેથુનધમ્માપત્તિયા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. દિરત્તતિરત્તન્તિ એત્થ દિરત્તવચનેન ન કોચિ વિસેસત્થો લબ્ભતિ, કેવલં લોકવોહારવસેન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાય, મુખારુળ્હતાય એવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. દ્વિન્નં વા તિણ્ણં વા રત્તીનન્તિ પન વચનત્થમત્તદસ્સનત્થં વુત્તં, નિરન્તરતિરત્તદસ્સનત્થં વા દિરત્તગ્ગહણં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. સહસેય્યન્તિ એકતો સેય્યં. સેય્યાતિ ચ કાયપ્પસારણસઙ્ખાતં સયનમ્પિ વુચ્ચતિ ‘‘સયનં સેય્યા’’તિ કત્વા, યસ્મિં સેનાસને સયન્તિ, તમ્પિ ‘‘સયન્તિ એત્થાતિ સેય્યા’’તિ કત્વા. તદુભયમ્પિ ઇધ સામઞ્ઞેન, એકસેસનયેન વા ગહિતન્તિ આહ ‘‘સબ્બચ્છન્નપરિચ્છન્ને’’તિઆદિ.

તત્થ યં સેનાસનં ઉપરિ પઞ્ચહિ છદનેહિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૧), અઞ્ઞેન વા કેનચિ અન્તમસો વત્થેનાપિ સબ્બમેવ પરિચ્છન્નં, ભૂમિતો પટ્ઠાય યાવ છદનં આહચ્ચ, અનાહચ્ચાપિ વા સબ્બન્તિમેન પરિયાયેન દિયડ્ઢહત્થુબ્બેધેન પાકારેન વા અઞ્ઞેન વા કેનચિ અન્તમસો વત્થેનાપિ પરિક્ખિત્તં, ઇદં સબ્બચ્છન્નસબ્બપરિચ્છન્નં નામ. યસ્સ પન ઉપરિ બહુતરં ઠાનં છન્નં, અપ્પં અચ્છન્નં, સમન્તતો ચ બહુતરં પરિક્ખિત્તં, અપ્પં અપરિક્ખિત્તં, ઇદં યેભુય્યેન છન્નં યેભુય્યેન પરિચ્છન્નં નામ. તસ્મિં સબ્બચ્છન્નપરિચ્છન્ને, યેભુય્યેન છન્નપરિચ્છન્ને વા.

વિદહેય્યાતિ કરેય્ય, તઞ્ચ ખો અત્થતો સમ્પાદનન્તિ આહ ‘‘સમ્પાદેય્યા’’તિ. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો ‘‘સેનાસનસઙ્ખાતં સેય્યં પવિસિત્વા કાયપ્પસારણસઙ્ખાતં સેય્યં કપ્પેય્ય વિદહેય્ય સમ્પાદેય્યા’’તિ. દિયડ્ઢહત્થુબ્બેધો વડ્ઢકિહત્થેન ગહેતબ્બો. એકૂપચારોતિ વલઞ્જનદ્વારસ્સ એકત્તં સન્ધાય વુત્તં. સતગબ્ભં વા ચતુસાલં એકૂપચારં હોતીતિ સમ્બન્ધો. તત્થ વાતિ પુરિમપુરિમદિવસે યત્થ વુટ્ઠં, તસ્મિંયેવ સેનાસને વા. અઞ્ઞત્થ વા તાદિસેતિ યથાવુત્તલક્ખણેન સમન્નાગતે અઞ્ઞસ્મિં પુબ્બે અવુટ્ઠસેનાસને વા. તેન વાતિ યેન સહ પુરિમપુરિમદિવસે વુટ્ઠં, તેન વા. અઞ્ઞેન વાતિ યેન સહ પુરિમપુરિમસ્મિં દિવસે વુટ્ઠં, તતો અઞ્ઞેન વા. સઙ્ખેપોતિ સઙ્ખેપવણ્ણના. યદિ એવં વિત્થારો કથં વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘વિત્થારો પના’’તિઆદિ.

ઉપડ્ઢચ્છન્નપરિચ્છન્નાદીસૂતિ આદિસદ્દેન ‘‘સબ્બચ્છન્ને ચૂળકપરિચ્છન્ને દુક્કટં, યેભુય્યેન છન્ને ચૂળકપરિચ્છન્ને દુક્કટં, સબ્બપરિચ્છન્ને ચૂળકચ્છન્ને દુક્કટં, યેભુય્યેન પરિચ્છન્ને ચૂળકચ્છન્ને દુક્કટ’’ન્તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૩) અટ્ઠકથાયં વુત્તાનં ગહણં. તતિયાય રત્તિયા પુરારુણા નિક્ખમિત્વા પુન વસન્તસ્સાતિ તતિયાય રત્તિયા અરુણતો પુરેતરમેવ નિક્ખમિત્વા અરુણં બહિ ઉટ્ઠાપેત્વા ચતુત્થદિવસે અત્થઙ્ગતે સૂરિયે પુન વસન્તસ્સ. સબ્બચ્છન્નસબ્બાપરિચ્છન્નાદીસૂતિ એત્થ પન આદિસદ્દેન ‘‘સબ્બપરિચ્છન્ને સબ્બઅચ્છન્ને, યેભુય્યેન અચ્છન્ને યેભુય્યેન અપરિચ્છન્ને’’તિ (પાચિ. ૫૪) પાળિયં આગતાનં, ‘‘ઉપડ્ઢચ્છન્ને ચૂળકપરિચ્છન્ને અનાપત્તિ, ઉપડ્ઢપરિચ્છન્ને ચૂળકચ્છન્ને અનાપત્તિ, ચૂળકચ્છન્ને ચૂળકપરિચ્છન્ને અનાપત્તી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૩) અટ્ઠકથાયં આગતાનઞ્ચ ગહણં.

પઠમસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દુતિયસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના

મનુસ્સિત્થિયાતિ જીવમાનકમનુસ્સિત્થિયા. ‘‘મતિત્થી પન કિઞ્ચાપિ પારાજિકવત્થુભૂતા, અનુપાદિન્નપક્ખે પન ઠિતત્તા સહસેય્યાપત્તિં ન કરોતી’’તિ (વજિર. ટી. પાચિત્તિય ૫૫) વદન્તિ. અદિસ્સમાનરૂપાહિ પન યક્ખિપેતીહિ, મેથુનસ્સ અવત્થુભૂતાય ચ તિરચ્છાનગતિત્થિયા અનાપત્તિ. પઠમદિવસેપીતિ પઠમસ્મિં વિય સિક્ખાપદે ન ચતુત્થેયેવ દિવસે, અથ ખો ઇધ પઠમદિવસેપીતિ અત્થો. ઇમિના ઇધ દિવસપરિચ્છેદો નત્થીતિ દસ્સેતિ. અઙ્ગેસુ પન પાચિત્તિયવત્થુકસેનાસનં, તત્થ માતુગામેન સહ નિપજ્જનં, સૂરિયત્થઙ્ગમનન્તિ તીણિ અઙ્ગાનીતિ અયમ્પિ વિસેસો દટ્ઠબ્બો.

દુતિયસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદવણ્ણના

છપ્પઞ્ચવાચાહીતિ છહિ પઞ્ચહિ વાચાહિ. વાચાપરિચ્છેદો પનેત્થ કથં વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘ઉત્તરિ છપ્પઞ્ચવાચાહી’’તિઆદિ. સબ્બત્થાતિ સુત્તે, અટ્ઠકથાયઞ્ચ. સચે અટ્ઠકથં, ધમ્મપદં, જાતકાદિવત્થું વા કથેતુકામો હોતિ, છપ્પદમત્તમેવ કથેતું વટ્ટતિ. પાળિયા સદ્ધિં કથેન્તેન એકં પદં પાળિતો, પઞ્ચ અટ્ઠકથાતોતિ એવં છ પદાનિ અનતિક્કમિત્વાવ કથેતબ્બો. પુરિસેનાતિ મનુસ્સપુરિસેન. તેનાહ ‘‘મનુસ્સવિગ્ગહં ગહેત્વા પના’’તિઆદિ.

તિકપાચિત્તિયન્તિ માતુગામે માતુગામસઞ્ઞિવેમતિકઅમાતુગામસઞ્ઞીનં વસેન તીણિ પાચિત્તિયાનિ. અઞ્ઞસ્સ વા માતુગામસ્સાતિ એકસ્સ માતુગામસ્સ દેસેત્વા નિસિન્ને પુન આગતસ્સ અઞ્ઞસ્સ માતુગામસ્સ, એવં પન એકાસને નિસિન્નેન માતુગામસતસ્સાપિ દેસેતું વટ્ટતિ. ‘‘વિઞ્ઞુમનુસ્સિત્થિયા’’તિ વચનતો અવિઞ્ઞિત્થિયાપિ દેસયતો અનાપત્તિ. ઇરિયાપથપરિવત્તાભાવોતિ અત્તનો વા માતુગામસ્સ વા ઇરિયાપથપરિવત્તાભાવો. કપ્પિયકારકસ્સાભાવોતિ વિઞ્ઞુસ્સ કપ્પિયકારકસ્સાભાવો, દુતિયાનિયતે વુત્તલક્ખણસ્સ મનુસ્સસ્સ અભાવોતિ વુત્તં હોતિ. કિરિયાકિરિયન્તિ એત્થ ઉત્તરિ છપ્પઞ્ચવાચાહિ ધમ્મદેસના કિરિયા, કપ્પિયકારકસ્સ અગ્ગહણં અકિરિયાતિ દટ્ઠબ્બં.

ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ભૂતારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના

નિપ્પરિયાયેનાતિ ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિ’’ન્તિઆદિના (પાચિ. ૭૧) ઉજુકમેવ. પરિયાયેન આરોચિતન્તિ ‘‘યો તે વિહારે વસિ, સો ભિક્ખુ પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિ, સમાપજ્જતિ, સમાપન્નો’’તિઆદિના (પાચિ. ૭૫) અઞ્ઞાપદેસેન ભણિતં. પરિનિબ્બાનકાલે (પાચિ. અટ્ઠ. ૭૭), પન અન્તરા વા અતિકડ્ઢિયમાનેન ઉપસમ્પન્નસ્સ ભૂતં આરોચેતું વટ્ટતિ. અનતિકડ્ઢિયમાનેનાપિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૭૭) તથારૂપે કારણે સતિ આરોચેતું વટ્ટતિયેવ. તેનેવ અઞ્ઞતરેન દહરભિક્ખુના ઉપવદિતો અઞ્ઞતરો થેરો ‘‘આવુસો, ઉપરિમગ્ગત્થાય વાયામં મા અકાસિ, ખીણાસવો તયા ઉપવદિતો’’તિ આહ. થેરેન ચ ‘‘અત્થિ તે, આવુસો, ઇમસ્મિં સાસને પતિટ્ઠા’’તિ પુટ્ઠો દહરભિક્ખુ ‘‘આમ, ભન્તે, સોતાપન્નો આહ’’ન્તિ અવોચ. ‘‘કારકો અય’’ન્તિ ઞત્વાપિ પટિપત્તિયા અમોઘભાવદસ્સનેન સમુત્તેજનાય, સમ્પહંસનાય ચ અરિયા અત્તાનં પકાસેન્તિયેવ. તેનાહ ‘‘તથારૂપે કારણે સતિ ઉપસમ્પન્નસ્સ આરોચયતો’’તિ. સુતપરિયત્તિસીલગુણં પન અનુપસમ્પન્નસ્સપિ આરોચેતું વટ્ટતિ. કસ્મા ન ઇધ ઉમ્મત્તકાદયો ગહિતાતિ આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. આદિસદ્દેન ખિત્તચિત્તવેદનાટ્ટાનં ગહણં. તસ્મિં સતીતિ ઉમ્મત્તકાદિભાવે સતિ. ઇધ ન ગહિતાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે પદભાજનિયં ન ગહિતા. અચિત્તકન્તિ પણ્ણત્તિજાનનચિત્તાભાવેન અચિત્તકં. કુસલાબ્યાકતચિત્તેહિ દ્વિચિત્ત’’ન્તિ ઇદં ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન અરિયપુગ્ગલેયેવ સન્ધાય વુત્તં. ન હિ પણ્ણત્તિં અજાનન્તા ઝાનલાભિનો પુથુજ્જના વત્થુમ્હિ લોભવસેન અકુસલચિત્તેનાપિ ન આરોચેન્તીતિ. દુક્ખવેદનાય વા અભાવતો ‘‘દ્વિવેદન’’ન્તિ ઇમસ્સ અનુરૂપં કત્વા એવં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ભૂતારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના

દ્વિન્નં ‘આપત્તિક્ખન્ધાનન્તિ પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસસઙ્ખાતાનં દ્વિન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં. આયતિં સંવરત્થાયાતિ ‘‘એવમેસ પરેસુ હિરોત્તપ્પેનાપિ આયતિં સંવરં આપજ્જિસ્સતી’’તિ આયતિં સંવરત્થાય. આપત્તીનઞ્ચ કુલાનઞ્ચ પરિયન્તં કત્વા વા અકત્વા વાતિ ‘‘એત્તકા આપત્તિયો આરોચેતબ્બા, એત્તકેસુ કુલેસુ આરોચેતબ્બા’’તિ એવં આપત્તીનઞ્ચ કુલાનઞ્ચ પરિયન્તં કત્વા વા અકત્વા વા.

અદુટ્ઠુલ્લાયાતિ પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસં ઠપેત્વા અવસેસપઞ્ચાપત્તિક્ખન્ધસઙ્ખાતાય અદુટ્ઠુલ્લાય આપત્તિયા. અવસેસે છ આપત્તિક્ખન્ધેતિ સઙ્ઘાદિસેસવજ્જિતે સેસે છ આપત્તિક્ખન્ધે. પુરિમપઞ્ચસિક્ખાપદવીતિક્કમસઙ્ખાતં દુટ્ઠુલ્લન્તિ પાણાતિપાતવેરમણિઆદિકસ્સ આદિતો પઞ્ચસિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમસઙ્ખાતં દુટ્ઠુલ્લં. ઇતરં અદુટ્ઠુલ્લં વા અજ્ઝાચારન્તિ તતો અઞ્ઞં વિકાલભોજનાદિકપઞ્ચકં, સુક્કવિસટ્ઠિકાયસંસગ્ગદુટ્ઠુલ્લઅત્તકામઞ્ચેતિ અદુટ્ઠુલ્લં વા અજ્ઝાચારં. વત્થુમત્તન્તિ ‘‘અયં સુક્કવિસ્સટ્ઠિં આપન્નો, દુટ્ઠુલ્લં, અત્તકામં, કાયસંસગ્ગં આપન્નો’’તિ એવં વત્થુમત્તં વા આરોચેન્તસ્સ. આપત્તિમત્તન્તિ ‘‘અયં પારાજિકં આપન્નો, સઙ્ઘાદિસેસં, થુલ્લચ્ચયં, પાચિત્તિયં, પાટિદેસનીયં, દુક્કટં, દુબ્ભાસિતં આપન્નો’’તિ એવં આપત્તિમત્તં વા આરોચેન્તસ્સ. વુત્તલક્ખણસ્સાતિ ‘‘પારાજિકં અનજ્ઝાપન્નસ્સા’’તિ કઙ્ખા. અટ્ઠ. દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના) એવં વુત્તલક્ખણસ્સ. સવત્થુકોતિ વત્થુના સહ ઘટિતો.

દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પથવીખણનસિક્ખાપદવણ્ણના

પાસાણસક્ખરકથલમરુમ્બવાલુકાદીસૂતિ એત્થ મુટ્ઠિપ્પમાણતો ઉપરિ પાસાણાતિ વેદિતબ્બા. મુટ્ઠિપ્પમાણા સક્ખરા. કથલાતિ કપાલખણ્ડાનિ. મરુમ્બાતિ કટસક્ખરા. વાલુકા વાલિકાયેવ. અઞ્ઞતરસ્સ તતિયભાગો હોતીતિ તતિયો ભાગો હોતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યતો પંસું વા મત્તિકં વા આહરાપેત્વા વિસું વિસું કતે દ્વે કોટ્ઠાસા પંસુ વા મત્તિકા વા એકો પાસાણાદીસુ અઞ્ઞતરો હોતિ, અયં મિસ્સકપથવી નામાતિ. ઓવટ્ઠો નામ દેવેન ઓવટ્ઠો (પાચિ. ૮૬). વુત્તન્તિ પદભાજનિયં, સીહળટ્ઠકથાયમેવ વા વુત્તં. અધિકતરપાસાણાદિમિસ્સાતિ અધિકતરપાસાણાદીહિ મિસ્સા, અદડ્ઢાપિ વુત્તપ્પમાણતો અધિકતરપાસાણાદિમિસ્સાતિ અધિપ્પાયો. વા-સદ્દો અવુત્તવિકપ્પત્થો, તેન ઊનકચતુમાસોવટ્ઠપથવિં સઙ્ગણ્હાતિ. સુદ્ધપાસાણાદિભેદાયાતિ સુદ્ધા પાસાણા એત્થાતિ સુદ્ધપાસાણા, સા આદિ યસ્સ ભેદસ્સ સો સુદ્ધપાસાણાદિ. આદિ-સદ્દેન સુદ્ધસક્ખરાદીનં ગહણં. સુદ્ધપાસાણાદિભેદો યસ્સા સા સુદ્ધપાસાણાદિભેદા, તાય સુદ્ધપાસાણાદિભેદાય, સુદ્ધપાસાણાદિપ્પકારાયાતિ અત્થો.

સયં ખણતીતિ એત્થ યો અન્તમસો પાદઙ્ગુટ્ઠકેનપિ ખણતિ, ઉદકમ્પિ છડ્ડેન્તો ભિન્દતિ, પાદઙ્ગુટ્ઠકેનપિ વિલિખતિ, પત્તમ્પિ પચન્તો દહતિ, સો સબ્બો ખણતિયેવાતિ વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘ખણનભેદનવિલેખનપચનાદીહિ વિકોપેતીતિ. પત્તં પચન્તેન (પાચિ. અટ્ઠ. ૮૭) હિ પુબ્બે પક્કટ્ઠાનેયેવ પચિતબ્બો. અદડ્ઢાય પથવિયા અગ્ગિં ઠપેતું ન વટ્ટતિ. પત્તપચનકપાલસ્સ પન ઉપરિ અગ્ગિં ઠપેતું વટ્ટતિ. દારૂનં ઉપરિ ઠપેતિ, સો અગ્ગિ તાનિ દહન્તો ગન્ત્વા પથવિં દહતિ, ન વટ્ટતિ. ઇટ્ઠકપાસાણાદીસુપિ એસેવ નયો. તત્રાપિ હિ ઇટ્ઠકાદીનંયેવ ઉપરિ ઠપેતું વટ્ટતિ. કસ્મા? તેસં અનુપાદાનત્તા. ન હિ તાનિ અગ્ગિસ્સ ઉપાદાનસઙ્ખં ગચ્છન્તિ. સુક્ખખાણુરુક્ખાદીસુપિ અગ્ગિં દાતું ન વટ્ટતિ. સચે પન ‘‘પથવિં અપત્તમેવ નિબ્બાપેત્વા ગમિસ્સામી’’તિ દેતિ, વટ્ટતિ. પચ્છા નિબ્બાપેતું ન સક્કોતિ, અવિસયત્તા અનાપત્તિ. વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘ખણનભેદનવિલિખનપચનાદીહી’’તિ વુત્તેનેવ નયેન. નિયમેત્વાતિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા. ઇતરોતિ આણાપકો.

‘‘પોક્ખરણિં ખણા’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૮૬) વદતિ, વટ્ટતિ. ખતાયેવ પોક્ખરણી નામ હોતિ, તસ્મા અયં કપ્પિયવોહારો. એસ નયો ‘‘વાપિં, તળાકં, આવાટં ખણા’’તિઆદીસુપિ. ‘‘ઇમં ઓકાસં ખણ, ઇમસ્મિં ઓકાસે પોક્ખરણિં ખણા’’તિ પન વત્તું ન વટ્ટતિ. ‘‘કન્દં ખણ મૂલં ખણા’’તિ અનિયમેત્વા વત્તું વટ્ટતિ. ‘‘ઇમં વલ્લિં ખણ, ઇમસ્મિં ઓકાસે કન્દં વા મૂલં વા ખણા’’તિ વત્તું ન વટ્ટતિ. તેનાહ ‘‘ઓકાસં અનિયમેત્વા…પે… ભણન્તસ્સા’’તિ. આતપેન સુક્ખકદ્દમો ચ ફલતિ, તત્ર યો હેટ્ઠા પથવિયા અસમ્બદ્ધો, તમેવ અપનેતું વટ્ટતિ. એસ નયો ગોકણ્ટકેપિ. તેનાહ ‘‘આતપેન…પે… અસમ્બદ્ધ’’ન્તિ. તત્થ ગોકણ્ટકો (પાચિ. અટ્ઠ. ૮૬) નામ ગાવીનં ખુરચ્છિન્નકદ્દમો વુચ્ચતિ. સચે પન હેટ્ઠિમતલેન ભૂમિસમ્બન્ધો, વિકોપેતું ન વટ્ટતિ. ભિજ્જિત્વા પતિતનદિતટન્તિ ભિજ્જિત્વા નદિસામન્તા પતિતં ઓમકચાતુમાસં ઓવટ્ઠં નદિતટં. સચે પન ભિજ્જિત્વા ઉદકેયેવ પકતિ, દેવે અતિરેકચાતુમાસં ઓવટ્ઠેપિ ઉદકેયેવ ઉદકસ્સ પતિતત્તા વટ્ટતિ. મહન્તમ્પિ નઙ્ગલચ્છિન્નમત્તિકાપિણ્ડન્તિ મહન્તમ્પિ કસિતટ્ઠાને હેટ્ઠા પથવિયા અસમ્બદ્ધં નઙ્ગલચ્છિન્નમત્તિકાપિણ્ડં. એવમાદિસદ્દેન કૂટાસિઞ્ચનયોગ્ગતનુકકદ્દમાદીનં ગહણં. અસઞ્ચિચ્ચ રુક્ખાદિપવટ્ટનેન ભિન્દન્તસ્સાતિ પાસાણરુક્ખાદીનિ વા પવટ્ટેન્તસ્સ, કત્તરદણ્ડેન વા આહચ્ચ આહચ્ચ ગચ્છન્તસ્સ પથવી ભિજ્જતિ, સા ‘‘તેન ભિન્દિસ્સામી’’તિ એવં સઞ્ચિચ્ચ અભિન્નત્તા અસઞ્ચિચ્ચ ભિન્ના નામ હોતિ, ઇતિ અસઞ્ચિચ્ચ રુક્ખાદિપ્પવટ્ટનેન ભિન્દન્તસ્સ અનાપત્તિ. અસતિયા પાદઙ્ગુટ્ઠકાદીહિ વિલિખન્તસ્સાતિ યો અઞ્ઞવિહિતો કેનચિ સદ્ધિં કિઞ્ચિ કથેન્તો પાદઙ્ગુટ્ઠકેન વા કત્તરયટ્ઠિયા વા પથવિં વિલિખન્તો તિટ્ઠતિ, તસ્સ એવં અસતિયા પાદઙ્ગુટ્ઠકાદીહિ વિલિખન્તસ્સ અનાપત્તિ.

પથવીખણનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મુસાવાદવગ્ગો પઠમો.

૨. ભૂતગામવગ્ગો

૧. ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘ભવન્તી’’તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૯૦) ઇમિના વિરુળ્હમૂલે નીલભાવં આપજ્જિત્વા વડ્ઢમાનકે તરુણગચ્છે દસ્સેતિ. ‘‘અહેસુ’’ન્તિ ઇમિના પન વડ્ઢિત્વા ઠિતે મહન્તે રુક્ખગચ્છાદિકે દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘જાયન્તી’’તિઆદિ. એત્થ ચ ‘‘ભવન્તી’’તિ ઇમસ્સ વિવરણં ‘‘જાયન્તિ વડ્ઢન્તી’’તિ, ‘‘અહેસુ’’ન્તિ ઇમસ્સ ‘‘જાતા વડ્ઢિતા’’તિ. ગામોતિ સમૂહો. પતિટ્ઠિતહરિતતિણરુક્ખાદીનન્તિ ભૂમિયં પતિટ્ઠિતસ્સ હરિતતિણસ્સ ચેવ હરિતરુક્ખાદીનઞ્ચ. આદિસદ્દેન ઓસધિગચ્છલતાદયો વેદિતબ્બા. નિમિત્તત્થે ચ ભુમ્મં. યો અત્થો સમ્પજ્જતિ, તમાહ ‘‘ભૂતગામપાતબ્યતાયા’’તિઆદિના.

નનુ ચ રુક્ખાદયો ચિત્તરહિતતાય ન જીવા, ચિત્તરહિતતા ચ પરિફન્દાભાવતો, છિન્નેપિ વિરુહનતો, વિસદિસજાતિકભાવતો, ચતુયોનિયં અપરિયાપન્નતો ચ વેદિતબ્બા, વુડ્ઢિ પન પવાળસિલાલવણાનમ્પિ વિજ્જતીતિ ન તેસં જીવભાવે કારણં, વિસયગ્ગહણઞ્ચ નેસં પરિકપ્પનામત્તં સુપનં વિય ચિઞ્ચાદીનં, તથા દોહળાદયો, અથ કસ્મા ભૂતગામસ્સ પાતબ્યતાય પાચિત્તિયં ઇચ્છિતન્તિ? સમણઅસારુપ્પતો, તન્નિસ્સિતસત્તાનુરક્ખણતો ચ. તેનેવાહ ‘‘જીવસઞ્ઞિનો હિ મોઘપુરિસા મનુસ્સા રુક્ખસ્મિ’’ન્તિઆદિ (પાચિ. ૮૯). સાસપબીજકસેવાલમ્પીતિ સાસપબીજકસઙ્ખાતં સેવાલમ્પિ, સાસપસેવાલં, બીજકસેવાલમ્પીતિ અત્થો. તત્થ સાસપસેવાલો નામ સાસપમત્તો ખુદ્દકસેવાલો. બીજકસેવાલો નામ ઉપરિ ખુદ્દકપત્તો હેટ્ઠા ખુદ્દકમૂલો સેવાલો.

મૂલબીજખન્ધબીજફળુબીજઅગ્ગબીજબીજબીજાનન્તિ એત્થ મૂલમેવ બીજં મૂલબીજં. એવં સેસેસુપિ. તત્થ મૂલબીજં હલિદ્દિઆદિકં. ખન્ધબીજં અસ્સત્થાદિકં. ફળુબીજં ઉચ્છુઆદિકં. અગ્ગબીજં હિરિવેરાદિકં. બીજંબીજં પુબ્બણ્ણાદિકં. ભાજનગતન્તિ સરાવાદિભાજનગતં. નિક્ખન્તં મૂલમત્તં એતસ્માતિ નિક્ખન્તમૂલમત્તં. મત્ત સદ્દેન ચેત્થ પણ્ણસ્સ નિક્ખમનં પટિક્ખિપતિ. એસ નયો નિક્ખન્તઅઙ્કુરમત્તન્તિ એત્થાપિ. સચે પન મૂલઞ્ચ પણ્ણઞ્ચ નિગ્ગતં, ભૂતગામસઙ્ખં ગચ્છતિ. વિદત્થિમત્તા પત્તવટ્ટિ નિગ્ગચ્છતીતિ વિદત્થિમત્તા અનીલવણ્ણા પત્તવટ્ટિ નિક્ખમતિ. તેનાહ ‘‘નિક્ખન્તે’’તિઆદિ. હરિતો ન હોતીતિ નીલવણ્ણો ન હોતિ. મુગ્ગાદીનં પન પણ્ણેસુ ઉટ્ઠિતેસુ, વીહિઆદીનં વા અઙ્કુરે હરિતે ભૂતગામસઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. એસ નયો અમ્બટ્ઠિઆદીસુ.

ભૂતગામબીજગામેતિ એત્થ ભૂતગામતો વિયોજિતં વિરુહનસમત્થમેવ મૂલબીજાદિકં બીજગામો નામાતિ વેદિતબ્બં. ઉભયત્થાતિ ભૂતગામબીજગામેસુ. અતથાસઞ્ઞિસ્સાતિ અભૂતગામાબીજગામસઞ્ઞિસ્સ. કો પન વાદો અભૂતગામાબીજગામેસુ અભૂતગામાબીજગામસઞ્ઞિસ્સ. અસઞ્ચિચ્ચાતિ પાસાણરુક્ખાદીનિ વા પવટ્ટેન્તસ્સ, સાખં વા કડ્ઢન્તસ્સ, કત્તરદણ્ડેન વા ભૂમિં પહરિત્વા ગચ્છન્તસ્સ તિણાનિ કુપ્પન્તિ. તાનિ તેન ‘‘વિકોપેસ્સામી’’તિ એવં સઞ્ચિચ્ચ અવિકોપિતત્તા અસઞ્ચિચ્ચ વિકોપિતાનિ નામ હોન્તિ. ઇતિ અસઞ્ચિચ્ચ વિકોપેન્તસ્સ અનાપત્તિ.

અસતિયાતિ અઞ્ઞવિહિતો કેનચિ સદ્ધિં કિઞ્ચિ કથેન્તો પાદઙ્ગુટ્ઠકેન વા હત્થેન વા તિણં વા લતં વા વિકોપેન્તો તિટ્ઠતિ, એવં અસતિયા વિકોપેન્તસ્સ અનાપત્તિ.

અજાનિત્વાતિ એત્થ અબ્ભન્તરે ‘‘બીજગામો’’તિ વા ‘‘ભૂતગામો’’તિ વા ન જાનાતિ, ‘‘વિકોપેમી’’તિ પન જાનાતિ. એવં તિણે વા પલાલપુઞ્જે વા ખણિત્તિં વા કુદાલં વા સઙ્ગોપનત્થાય ઠપેતિ, ડય્હમાનહત્થો વા અગ્ગિં પાતેતિ. તત્ર ચે તિણાનિ છિજ્જન્તિ વા ડય્હન્તિ વા, એવં અજાનિત્વા વિકોપેન્તસ્સ અનાપત્તિ.

યેન કેનચિ અગ્ગિનાતિ કટ્ઠગ્ગિગોમયગ્ગિઆદીસુ યેન કેનચિ અગ્ગિના, અન્તમસો લોહખણ્ડેનપિ આદિત્તેન. ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વાવાતિ યાય કાયચિ ભાસાય ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વાવ. એવ-સદ્દેન પઠમં અગ્ગિના ફુસિત્વા પચ્છા ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્તું ન વટ્ટતી’’તિ દસ્સેતિ. ‘‘પઠમં અગ્ગિં નિક્ખિપિત્વા તં અનુદ્ધરિત્વાવ ‘કપ્પિય’ન્તિ વુત્તે પન વટ્ટતી’’તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૯૩) વદન્તિ. એસ નયો સેસેસુપિ. તથેવાતિ ‘કપ્પિય’ન્તિ વત્વાવ. અસ્સમહિંસસૂકરમિગગોરૂપાનં પન ખુરા અતિખિણા, તસ્મા તેહિ ન કાતબ્બં, કતમ્પિ અકતં હોતીતિ આહ ‘‘ઠપેત્વા ગોમહિંસાદીનં ખુરે’’તિ. હત્થિનખા પન ખુરા ન હોન્તિ, તસ્મા તેહિ વટ્ટતિ. તિરચ્છાનાનન્તિ સીહબ્યગ્ઘદીપિમક્કટાનં, સકુન્તાનઞ્ચ. તેસઞ્હિ નખા તિખિણા હોન્તિ, તસ્મા તેહિ કાતબ્બં. ‘‘અન્તમસો છિન્દિત્વા આહટેનપી’’તિ ઇમિના યેહિ કાતું વટ્ટતિ, તેહિ તત્થજાતકેહિ કાતબ્બન્તિ એત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સેતિ. ‘‘સત્થે વુત્તનયેનેવા’’તિ ઇમિના છેદં વા વેધં વા દસ્સેન્તેન ‘‘કપ્પિયન્તિ વત્વાવા’’તિ વુત્તમતિદિસતિ. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ ‘‘કપ્પિયન્તિ વત્વાવ કાતબ્બ’’ન્તિઆદિના કપ્પિયં કરોન્તેન કત્તબ્બાકારમેવ દસ્સિતં, તથાપિ ભિક્ખુના ‘‘કપ્પિયં કરોહી’’તિ વુત્તેયેવ અનુપસમ્પન્નેન ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વા અગ્ગિપરિજિતાદિ કાતબ્બન્તિ ગહેતબ્બં. અવચનં પન ‘‘પુનપિ કપ્પિયં કરોહીતિ કારેત્વાવ પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ પઠમમેવ વુત્તત્તા.

એકસ્મિં…પે… કપ્પિયે કતે સબ્બં કતં હોતીતિ એકંયેવ ‘‘કપ્પિયં કરોમી’’તિ અધિપ્પાયેનપિ કપ્પિયે કતે એકાબદ્ધત્તા સબ્બં કતં હોતિ. દારુકં વિજ્ઝતીતિ જાનિત્વા વા અજાનિત્વા વા વિજ્ઝતિ વા વિજ્ઝાપેતિ વા, વટ્ટતિયેવ. ભત્તસિત્થે વિજ્ઝતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તં વિજ્ઝતિ, ન વટ્ટતીતિ વલ્લિઆદીનં ભાજનગતિકત્તાતિ અધિપ્પાયો. ભિન્દાપેત્વા કપ્પિયં કારેતબ્બન્તિ બીજતો મુત્તસ્સ કટાહસ્સ ભાજનગતિકત્તા વુત્તં. અબીજન્તિ અઙ્કુરજનનસમત્થબીજરહિતતરુણમ્બફલાદિ. તેનાહ ‘‘યં પન ફલં તરુણં હોતિ, અબીજ’’ન્તિ. નિબ્બત્તબીજં નામ બીજં નિબ્બત્તેત્વા વિસું કત્વા પરિભુઞ્જિતું સક્કુણેય્યં અમ્બપનસાદિફલં. તેનાહ ‘‘બીજં અપનેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ. તત્થ કપ્પિયકરણકિચ્ચં નત્થિ, સયમેવ કપ્પિયાનીતિ અધિપ્પાયો.

ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદવણ્ણના

યમત્થન્તિ ‘‘ત્વં કિર દુક્કટાપત્તિં આપન્નો’’તિઆદિકં યં કિઞ્ચિ અત્થં. તતો અઞ્ઞન્તિ પુચ્છિતત્થતો અઞ્ઞમત્થં. અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણસ્સાતિ વિનયધરેન યં વચનં દોસપુચ્છનત્થં વુત્તં, તતો અઞ્ઞેન વચનેન પટિચ્છાદનસ્સ. પટિચ્છાદનત્થોપિ હિ ચરસદ્દો હોતિ અનેકત્થત્તા ધાતૂનં. વુત્તન્તિ પાળિયં વુત્તં.

સાવસેસં આપત્તિં આપન્નોતિ એત્થ ઠપેત્વા પારાજિકં સેસા સાવસેસાપત્તિ નામ, તં આપન્નો. અનુયુઞ્જિયમાનોતિ ‘‘કિં, આવુસો, ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ પુચ્છિયમાનો. અઞ્ઞેન વચનેનાતિ ‘‘કો આપન્નો? કિં આપન્નો? કિસ્મિં આપન્નો? કથં આપન્નો? કં ભણથ? કિં ભણથા’’તિ અઞ્ઞેન વચનેન. અઞ્ઞન્તિ ‘‘કિં ત્વં ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નોસી’’તિઆદિકં અનુયુઞ્જકવચનં. તથા તથા વિક્ખિપતીતિ તેન તેન પકારેન વિક્ખિપતિ. કિં વુત્તં હોતિ? સો (પાચિ. અટ્ઠ. ૯૪) કિઞ્ચિ વીતિક્કમં દિસ્વા ‘‘આવુસો, આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ સઙ્ઘમજ્ઝે આપત્તિયા અનુયુઞ્જિયમાનો ‘‘કો આપન્નો’’તિ વદતિ. તતો ‘‘ત્વ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘અહં કિં આપન્નો’’તિ વદતિ. અથ ‘‘પાચિત્તિયં વા દુક્કટં વા’’તિ વુત્તે ‘‘અહં કિસ્મિં આપન્નો’’તિ વદતિ. તતો ‘‘અમુકસ્મિં નામ વત્થુસ્મિ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘અહં કથં આપન્નો, કિં કરોન્તો આપન્નોમ્હી’’તિ પુચ્છતિ. અથ ‘‘ઇદં નામ કરોન્તો આપન્નો’’તિ વુત્તે ‘‘કં ભણથા’’તિ વદતિ. તતો ‘‘તં ભણામા’’તિ વુત્તે ‘‘કિં ભણથા’’તિ એવમનેકેહિ પકારેહિ વિક્ખિપતીતિ વુત્તં હોતિ.

યો પન ભિક્ખુ સાવસેસં આપત્તિં આપન્નો, તં ન કથેતુકામો તુણ્હીભાવેન વિહેસેતીતિ સમ્બન્ધો. વિહેસેતીતિ ચિરનિસજ્જાચિરભાસનેહિ પિટ્ઠિઆગિલાયનતાલુસોસાદિવસેન સઙ્ઘં વિહેસેતિ, પરિસ્સમં તેસં કરોતીતિ અત્થો. પરિસ્સમો હિ વિહેસા નામ. અઞ્ઞવાદકકમ્મન્તિ અઞ્ઞવાદકસ્સ ભિક્ખુનો અઞ્ઞવાદકારોપનત્થં કાતબ્બં ઞત્તિદુતિયકમ્મં. વિહેસકકમ્મન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તસ્મિં સઙ્ઘેન કતેતિ તસ્મિં અઞ્ઞવાદકકમ્મે ચ વિહેસકકમ્મે ચ સઙ્ઘેન ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય કતે. તથા કરોન્તાનન્તિ તં પકારં કરોન્તાનં, અઞ્ઞવાદકઞ્ચ વિહેસકઞ્ચ કરોન્તાનન્તિ અત્થો.

‘‘વિહેસકેતિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તી’’તિ અવચનઞ્ચેત્થ ‘‘આપત્તિકરા ચ હોતિ અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદાદીસુ વિયા’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમપારાજિકવણ્ણના) વુત્તત્તાયેવ પઞ્ઞાયતીતિ કત્વા. એસ નયો ઉપરિ સિક્ખાપદેસુ. ધમ્મકમ્મે તિકપાચિત્તિયન્તિ ધમ્મકમ્મે ધમ્મકમ્મસઞ્ઞિવેમતિકઅધમ્મકમ્મસઞ્ઞીનં વસેન તીણિ પાચિત્તિયાનિ. અધમ્મકમ્મે તિકદુક્કટન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અનારોપિતેતિ કમ્મવાચાય અનારોપિતે, અપ્પતિટ્ઠાપિતેતિ અત્થો. ગેલઞ્ઞેનાતિ યેન કથેતું ન સક્કોતિ, મુખે તાદિસેન બ્યાધિના. સઙ્ઘસ્સ ભણ્ડનાદીનિ ભવિસ્સન્તીતિ સઙ્ઘમજ્ઝે કથિતે તપ્પચ્ચયા સઙ્ઘસ્સ ભણ્ડનં વા કલહો વા વિગ્ગહો વા વિવાદો વા સઙ્ઘભેદો વા સઙ્ઘરાજિ વા ભવિસ્સન્તીતિ ઇમિના વા અધિપ્પાયેન ન કથેન્તસ્સ. એત્થ ચ અધમ્મેનાતિ અભૂતેન વત્થુના.

‘‘સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાની’’તિ અવિસેસં અતિદિસિત્વા વિસેસં દસ્સેતું ‘‘ઇદં પના’’તિઆદિ વુત્તં. સિયા કિરિયં અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરન્તસ્સ. સિયા અકિરિયં તુણ્હીભાવેન વિહેસેન્તસ્સ.

અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદવણ્ણના

યેન વચનેનાતિ ‘‘છન્દાય ઇત્થન્નામો ઇદં નામ કરોતી’’તિઆદિકેન યેન વચનેન. તેનાહ ‘‘છન્દાયા’’તિઆદિ. તત્થ છન્દાયાતિ છન્દેન પક્ખપાતેન. ‘‘અક્ખરાય વાચેતી’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૪૬) વિય લિઙ્ગવિપલ્લાસો એસ. ઇદં નામ કરોતીતિ અત્તનો સન્દિટ્ઠસમ્ભત્તાનં પણીતં સેનાસનં વા પઞ્ઞપેતિ, ભત્તાદિકં વાતિ અધિપ્પાયો. સેનાસનપઞ્ઞાપકાદિભેદન્તિ એત્થ આદિસદ્દેન ભત્તુદ્દેસકયાગુભાજકફલભાજકાદીનં ગહણં. અનેકત્થત્તા ધાતૂનં ઝે-સદ્દો ઓલોકનત્થોપિ હોતીતિ આહ ‘‘અવઞ્ઞાય ઓલોકાપેન્તી’’તિ. ચિન્તનત્થોયેવ વા ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘લામકતો વા ચિન્તાપેન્તી’’તિ. તથેવ વદન્તાતિ ‘‘છન્દાય ઇત્થન્નામો ઇદં નામ કરોતી’’તિઆદીનિ વદન્તા. વુત્તન્તિ પાળિયં વુત્તં. ‘‘ખિય્યનકે’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૦૫) અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ.

અસમ્મતસ્સાતિ સઙ્ઘેન કમ્મવાચાય અસમ્મતસ્સ. કેવલં ‘‘તવેસો ભારો’’તિ સઙ્ઘેન આરોપિતભારસ્સ, ભિક્ખૂનં વા ફાસુવિહારત્થાય સયમેવ ભારં વહન્તસ્સ, યત્ર વા દ્વે તયો ભિક્ખૂ વિહરન્તિ, તત્ર તાદિસં કમ્મં કરોન્તસ્સાતિ અધિપ્પાયો. યસ્સ કસ્સચીતિ ઉપસમ્પન્નસ્સ વા અનુપસમ્પન્નસ્સ વા યસ્સ કસ્સચિ. અનુપસમ્પન્નસ્સ પન સમ્મતસ્સ વા અસમ્મતસ્સ વાતિ એત્થ પન (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૦૬) કિઞ્ચાપિ અનુપસમ્પન્નસ્સ તેરસ સમ્મતિયો દાતું ન વટ્ટન્તિ, તથાપિ યો ઉપસમ્પન્નકાલે લદ્ધસમ્મુતિકો પચ્છા અનુપસમ્પન્નભાવે ઠિતો, તં સન્ધાય ‘‘સમ્મતસ્સ વા’’તિ વુત્તં. યસ્સ પન બ્યત્તસ્સ સામણેરસ્સ કેવલં સઙ્ઘેન વા સમ્મતેન વા ભિક્ખુના ‘‘ત્વં ઇદં કમ્મં કરોહી’’તિ ભારો કતો, તં સન્ધાય ‘‘અસમ્મતસ્સ વા’’તિ વુત્તં. યસ્મા ઉજ્ઝાપનઞ્ચ ખિય્યનઞ્ચ મુસાવાદવસેન પવત્તં, તસ્મા આદિકમ્મિકસ્સ ઇમિનાવ અનાપત્તિ, મુસાવાદેન પન આપત્તિયેવાતિ ગહેતબ્બં.

ઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

મઞ્ચં વાતિ મસારકો, બુન્દિકાબદ્ધો, કુળીરપાદકો, આહચ્ચપાદકોતિ ઇમેસુ ચતૂસુ યં કઞ્ચિ મઞ્ચં વા. પીઠં વાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ભિસિં વાતિ ઉણ્ણભિસિ, ચોળભિસિ, વાકભિસિ, તિણભિસિ, પણ્ણભિસીતિ ઇમાસુ પઞ્ચસુ ભિસીસુ યં કઞ્ચિ ભિસિં વા. તેનાહ ‘‘મઞ્ચાદીસૂ’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘મઞ્ચસઙ્ખેપેના’’તિ ઇમિના પીઠસઙ્ખેપં પટિક્ખિપતિ. કપ્પિયચમ્મેનાતિ મિગાજેળકચમ્મેન. એત્થ પન મિગચમ્મે એણિમિગો, વાતમિગો, પસદમિગો, કુરુઙ્ગમિગો, મિગમાતુકો, રોહિતમિગોતિ એતેસંયેવ ચમ્માનિ વટ્ટન્તિ, અઞ્ઞેસં પન –

મક્કટો કાળસીહો ચ, સરભો કદલીમિગો;

યે ચ વાળમિગા કેચિ, તેસં ચમ્મં ન વટ્ટતીતિ. (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૫૯);

તત્થ વાળમિગાતિ સીહબ્યગ્ઘઅચ્છતરચ્છા. ન કેવલઞ્ચ એતેયેવ, યેસં પન ચમ્મં વટ્ટતીતિ વુત્તં, તે ઠપેત્વા અવસેસા અન્તમસો ગોમહિંસસસબિળારાદયોપિ સબ્બે ઇમસ્મિં અત્થે ‘‘વાળમિગા’’ત્વેવ વેદિતબ્બા. એતેસઞ્હિ સબ્બેસં ચમ્મં ન વટ્ટતિ. તાલીસપત્તન્તિ સુદ્ધં તમાલપત્તં, અઞ્ઞેન મિસ્સં પન વટ્ટતિ. તિણવાકચોળેસુ અકપ્પિયં નામ નત્થિ. કિં પનેત્થ બિબ્બોહને વિય નિસીદિતુઞ્ચ નિપજ્જિતુઞ્ચ ન વટ્ટતીતિ આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. ન કેવલઞ્ચેદમેવાતિ આહ ‘‘પમાણપરિચ્છેદોપિ ચેત્થ નત્થી’’તિ, ‘‘એત્તકમેવ કાતબ્બ’’ન્તિ ભિસિયા પમાણનિયમોપિ નત્થીતિ અત્થો. મઞ્ચભિસિપીઠભિસિભૂમત્થરણભિસિચઙ્કમનભિસિપાદપુઞ્છનભિસીતિ એતાસં પન અનુરૂપતો સલ્લક્ખેત્વા અત્તનો રુચિવસેન પમાણં કાતબ્બં. અન્તો સંવેલ્લિત્વા બદ્ધન્તિ યથા વેમજ્ઝં સંખિત્તં હોતિ, એવં મજ્ઝે સુટ્ઠુ વેઠેત્વા બદ્ધં.

યે અટ્ઠ માસાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘અવસ્સિકસઙ્કેતા’’તિ એતસ્સેવ વિવરણં ‘‘વસ્સાનમાસાતિ એવં અપઞ્ઞાતા’’તિ, અપ્પતિતા અપ્પસિદ્ધાતિ અત્થો. ‘‘અસઞ્ઞિતા’’તિપિ પાઠો, તત્થ અવિઞ્ઞાતાતિ અત્થો. અટ્ઠ માસાતિ ચત્તારો હેમન્તિકા, ચત્તારો ગિમ્હિકા માસાતિ અટ્ઠ માસા. ઓવસ્સકમણ્ડપેતિ સાખામણ્ડપપદરમણ્ડપાનં યત્થ કત્થચિ ઓવસ્સકે મણ્ડપે. યત્થાતિ યેસુ જનપદેસુ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ જનપદેસુ. કાકાદીનં નિબદ્ધવાસરુક્ખમૂલેતિ યત્થ ધુવનિવાસેન કાકા વા કુલાલા વા અઞ્ઞે વા સકુન્તા કુલાવકે કત્વા વસન્તિ, તાદિસસ્સ કાકાદીનં નિબદ્ધવાસસ્સ યસ્સ કસ્સચિ રુક્ખસ્સ હેટ્ઠા. યત્થ પન ગોચરપ્પસુતા સકુન્તા વિસ્સમિત્વા ગચ્છન્તિ, તસ્સ રુક્ખસ્સ મૂલે નિક્ખિપિતું વટ્ટતિ. ‘‘કદાચિપી’’તિ ઇમિના ન કેવલં વસ્સિકસઙ્કેતેયેવાતિ દસ્સેતિ. યત્થાતિ યસ્મિં પદેસે. યદાતિ યસ્મિં કાલે.

સોતિ યસ્સત્થાય સન્થતો, સો. પકતિસન્થતેતિ પકતિયાવ સન્થતે, યં નેવત્તના સન્થતં, ન પરેન સન્થરાપિતં, તસ્મિન્તિ વુત્તં હોતિ. લજ્જી હોતીતિ લજ્જનસીલો હોતિ, પરિક્ખારવિનાસને ભીતોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અત્તનો પલિબોધં વિય મઞ્ઞતી’’તિ, ઇમિના અલજ્જિં આપુચ્છિત્વા ગન્તું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. નિરપેક્ખોતિ ‘‘આગન્ત્વા ઉદ્ધરિસ્સામી’’તિ અપેક્ખારહિતો, ઇમિના સાપેક્ખો ચે ગચ્છતિ, અનાપત્તીતિ દસ્સેતિ. તેનેવ હિ અનાપત્તિવારે ‘‘ઓતાપેન્તો ગચ્છતી’’તિ (પાચિ. ૧૧૩) વુત્તં. અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તોતિ તં મગ્ગં અતિક્કમિત્વા અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તો. લેડ્ડુપાતૂપચારતો બહિ ઠિતત્તા ‘‘પાદુદ્ધારેન કારેતબ્બો’’તિ વુત્તં, અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તસ્સ પઠમપાદુદ્ધારે દુક્કટં, દુતિયપાદુદ્ધારે પાચિત્તિયન્તિ અત્થો.

તિકપાચિત્તિયં સઙ્ઘિકે સઙ્ઘિકસઞ્ઞિવેમતિકપુગ્ગલિકસઞ્ઞીનં વસેન. ઇમિનાવ નયેન તિકદુક્કટમ્પિ વેદિતબ્બં. ચિમિલિકાદીનં અત્થો દુતિયસિક્ખાપદે દસ્સિતોવ. પાદપુઞ્છની (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૧૨) નામ રજ્જુકેહિ વા પિલોતિકાહિ વા પાદપુઞ્છનત્થં કતા. ફલકપીઠં નામ ફલકમયં પીઠં. ન કેવલં ચિમિલિકાદીનિયેવ અજ્ઝોકાસે ઠપેત્વા ગચ્છન્તસ્સ દુક્કટન્તિ આહ ‘‘યં વા પના’’તિઆદિ. યં કિઞ્ચિ દારુભણ્ડં, યં કિઞ્ચિ મત્તિકાભણ્ડન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘અન્તમસો પત્તાધારકમ્પી’’તિ ઇમિના તાલવણ્ટબીજનિપત્તપાનીયઉળઉઙ્કપાનીયસઙ્ખાદીસુ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સેતિ.

અરઞ્ઞે (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૧૦) પણ્ણકુટીસુ વસન્તાનં સીલસમ્પદાય પસન્નચિત્તા મનુસ્સા મઞ્ચપીઠાદીનિ દેન્તિ ‘‘સઙ્ઘિકપરિભોગેન પરિભુઞ્જથા’’તિ, તત્થ કિં કાતબ્બન્તિ આહ ‘‘આરઞ્ઞકેન પના’’તિઆદિ. તત્થ અસતિ અનોવસ્સકેતિ પબ્ભારાદિઅનોવસ્સકટ્ઠાને અસતિ. ઇદઞ્ચ લક્ખણવચનં ‘‘સભાગાનં અભાવે’’તિ ચ ઇચ્છિતબ્બત્તા. આરઞ્ઞકેન હિ ભિક્ખુના તત્થ વસિત્વા અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તેન સામન્તવિહારે ભિક્ખૂનં પેસેત્વા ગન્તબ્બં. સભાગાનં અભાવે અનોવસ્સકે નિક્ખિપિત્વા ગન્તબ્બં. અનોવસ્સકે અસતિ રુક્ખે લગ્ગેત્વા ગન્તબ્બં.

ન કેવલં ઇદંયેવ કત્વા ગન્તું વટ્ટતીતિ આહ ‘‘યથા વા’’તિઆદિ. યથા વા ઉપચિકાહિ ન ખજ્જતીતિ યથા ઠપિતે ઉપચિકાહિ સેનાસનં ન ખજ્જતિ, એવં તથા પાસાણાનં ઉપરિ ઠપનં કત્વાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ચતૂસુ (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૧૬) પાસાણેસુ મઞ્ચં ઠપેત્વા મઞ્ચે અવસેસમઞ્ચપીઠાનિ આરોપેત્વા ઉપરિ ભિસિઆદિકં રાસિં કત્વા દારુભણ્ડં મત્તિકાભણ્ડં પટિસામેત્વા ગમિકવત્તં પૂરેત્વા ગન્તબ્બન્તિ.

અબ્ભોકાસિકેનાપિ ‘‘અહં ઉક્કટ્ઠઅબ્ભોકાસિકો’’તિ ચીવરકુટિમ્પિ અકત્વા અસમયે અજ્ઝોકાસે પઞ્ઞપેત્વા નિસીદિતું વા નિપજ્જિતું વા ન વટ્ટતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અબ્ભોકાસિકેના’’તિઆદિ. સચે પન ચતુગ્ગુણેનપિ ચીવરેન કતકુટિ અતેમેન્તં રક્ખિતું નેવ સક્કોતિ, સત્તાહવદ્દલિકાદીનિ ભવન્તિ, ભિક્ખુનો કાયાનુગતિકત્તા વટ્ટતિ. રુક્ખમૂલિકસ્સાપિ એસેવ નયો.

યસ્મિં વિસ્સાસગ્ગાહો રુહતિ, તસ્સ સન્તકં અત્તનો પુગ્ગલિકમિવ હોતીતિ આહ ‘‘વિસ્સાસિકપુગ્ગલિકે’’તિ. યસ્મિં પન વિસ્સાસો ન રુહતિ, તસ્સ સન્તકે દુક્કટમેવ. અમનુસ્સોતિ યક્ખો વા પેતો વા. પલિબુદ્ધં હોતીતિ ઉપદ્દુતં હોતિ.

પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

યં કિઞ્ચિ ચમ્મન્તિ કપ્પિયાકપ્પિયં યં કિઞ્ચિ ચમ્મં. નનુ ‘‘ન, ભિક્ખવે, મહાચમ્માનિ ધારેતબ્બાનિ સીહચમ્મં બ્યગ્ઘચમ્મં દીપિચમ્મં, યો ધારેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૨૫૫) ખન્ધકે સીહચમ્માદીનં પટિક્ખેપો કતોતિ આહ ‘‘સીહચમ્માદીનઞ્હી’’તિઆદિ. પરિહરણેયેવ પટિક્ખેપોતિ અત્તનો સન્તકં કત્વા તં તં વિહારં હરિત્વા મઞ્ચપીઠાદીસુ અત્થરિત્વા પરિભોગેયેવ પટિક્ખેપો, સેનાસનસન્તકં કત્વા ભૂમત્થરણવસેન પન પરિભોગે નેવત્થિ દોસો. તેનાહ ‘‘સેનાસનપરિભોગે પન અકપ્પિયચમ્મં નામ નત્થી’’તિ. પાવારેન્તિ સઞ્છાદેન્તિ સરીરં એતેનાતિ પાવારો. કોજવોતિ ઉદ્દલોમિએકન્તલોમિઆદિકોજવત્થરણં. સેસન્તિ ભિસિ નિસીદનં તિણસન્થારો પણ્ણસન્થારોતિ અવસિટ્ઠં સેનાસનં. તત્થ ભિસીતિ મઞ્ચકભિસિ વા પીઠકભિસિ વા. નિસીદનન્તિ સદસં વેદિતબ્બં. તિણસન્થારોતિ યેસં કેસઞ્ચિ તિણાનં સન્થારો. એસ નયો પણ્ણસન્થારે. એત્થ ચ ભિસિ હેટ્ઠા વુત્તત્તા પાકટા. નિસીદનં નિસીદનસિક્ખાપદેનેવ (પાચિ. ૫૩૧ આદયો) પાકટં. તિણસન્થારપણ્ણસન્થારાનિ પન લોકપસિદ્ધાનિયેવ. તેનેવાહ ‘‘પાકટમેવા’’તિ.

નેવ ઉદ્ધરેય્ય, ન ઉદ્ધરાપેય્યાતિ અત્તના વા ઉદ્ધરિત્વા પતિરૂપે ઠાને ન ઠપેય્ય, પરેન વા તથા ન કારેય્ય. તેનાહ ‘‘યથા ઠપિત’’ન્તિઆદિ. તં ઠપેન્તેન ચ ‘‘ચતૂસુ પાસાણેસૂ’’તિઆદિના (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૧૬) પુબ્બે વુત્તનયેનેવ અન્તોગેહે અનોવસ્સકે નિક્ખિપિતબ્બં. સચે પન સેનાસનં ઓવસ્સતિ, છદનત્થઞ્ચ તિણં વા ઇટ્ઠકા વા આનીતા હોન્તિ. સચે ઉસ્સહતિ, છાદેતબ્બં. નો ચે સક્કોતિ, યો ઓકાસો અનોવસ્સકો, તત્થ નિક્ખિપિતબ્બં. સચે સબ્બમ્પિ ઓવસ્સતિ, ઉસ્સહન્તેન અન્તોગામે ઉપાસકાનં ઘરે ઠપેતબ્બં. સચે તેપિ ‘‘સઙ્ઘિકં નામ, ભન્તે, ભારિયં, અગ્ગિદાહાદીનં ભાયામા’’તિ ન સમ્પટિચ્છન્તિ, અજ્ઝોકાસે પાસાણાનં ઉપરિ મઞ્ચં ઠપેત્વા સેસં પુબ્બે વુત્તનયેનેવ નિક્ખિપિત્વા તિણેહિ ચ પણ્ણેહિ ચ પટિચ્છાદેતબ્બં. યઞ્હિ તત્થ અઙ્ગમત્તમ્પિ અવસિસ્સતિ, તં અઞ્ઞેસં તત્થ આગતાનં ભિક્ખૂનં ઉપકારં ભવિસ્સતીતિ. ઉપચારન્તિ સબ્બપચ્છિમસેનાસનતો દ્વે લેડ્ડુપાતા.

અયમેત્થ આપુચ્છિતબ્બાનાપુચ્છિતબ્બવિનિચ્છયો – (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૧૮) યા તાવ ભૂમિયં દીઘસાલા વા પણ્ણસાલા વા હોતિ, યં વા રુક્ખત્થમ્ભેસુ કતગેહં ઉપચિકાનં ઉટ્ઠાનટ્ઠાનં હોતિ, તતો પક્કમન્તેન આપુચ્છિત્વાવ પક્કમિતબ્બં. તસ્મિઞ્હિ કતિપયાનિ દિવસાનિ અજગ્ગિયમાને વમ્મિકાવ સન્તિટ્ઠન્તિ. યં પન પાસાણપિટ્ઠિયં વા પાસાણત્થમ્ભેસુ વા કતસેનાસનં સિલુચ્ચયલેણં વા સુધાલિત્તસેનાસનં વા, યત્થ ઉપચિકાસઙ્કા નત્થિ, તતો પક્કમન્તસ્સ આપુચ્છિત્વાપિ અનાપુચ્છિત્વાપિ ગન્તું વટ્ટતિ. તેનાહ ‘‘યત્થ પના’’તિઆદિ. સચે તાદિસેપિ સેનાસને એકેન પસ્સેન ઉપચિકા આરોહન્તિ, આપુચ્છિત્વાવ ગન્તબ્બં. આપુચ્છનં પન વત્તન્તિ આપુચ્છનં ગમિકવત્તં. ઇદઞ્ચ ઇતિકત્તબ્બતાદસ્સનત્થં વુત્તં, ન પન વત્તભેદદુક્કટન્તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૧૧૮) દસ્સનત્થં. કેચિ પન ‘‘દુક્કટન્તિ દસ્સનત્થ’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન યુજ્જતિ વત્તક્ખન્ધકટ્ઠકથાય ‘‘યં પાસાણપિટ્ઠિયં વા પાસાણત્થમ્ભેસુ વા કતસેનાસનં, યત્થ ઉપચિકાનારોહન્તિ, તં અનાપુચ્છન્તસ્સાપિ અનાપત્તી’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૬૦) વુત્તત્તા. આપુચ્છન્તેન પન ભિક્ખુમ્હિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૧૬) સતિ ભિક્ખુ આપુચ્છિતબ્બો, તસ્મિં અસતિ સામણેરો, તસ્મિં અસતિ આરામિકો, તસ્મિમ્પિ અસતિ યેન વિહારો કારાપિતો, સો વિહારસામિકો, તસ્સ વા કુલે યો કોચિ આપુચ્છિતબ્બો.

‘‘ઉપચારે’’તિ એતસ્સેવ વિવરણં ‘‘બહિ આસન્ને’’તિ, વિહારસ્સ બહિ આસન્નટ્ઠાનેતિ અત્થો. ઉપટ્ઠાનસાલાય વાતિ ભોજનસાલાયં વા. દુક્કટમેવાતિ વુત્તપ્પકારઞ્હિ દસવિધં સેય્યં અન્તોગબ્ભાદિમ્હિ ગુત્તટ્ઠાને પઞ્ઞપેત્વા ગચ્છન્તસ્સ યસ્મા સેય્યાપિ સેનાસનમ્પિ ઉપચિકાહિ પલુજ્જતિ, વમ્મિકરાસિયેવ હોતિ, તસ્મા પાચિત્તિયં વુત્તં. બહિ પન ઉપટ્ઠાનસાલાદીસુ પઞ્ઞપેત્વા ગચ્છન્તસ્સ સેય્યામત્તમેવ નસ્સેય્ય ઠાનસ્સ અગુત્તતાય, ન સેનાસનં, તસ્મા એત્થ દુક્કટં વુત્તં. મઞ્ચપીઠં પન યસ્મા ન સક્કા સહસા ઉપચિકાહિ ખાયિતું, તસ્મા તં વિહારેપિ સન્થરિત્વા ગચ્છન્તસ્સ દુક્કટં વુત્તં. વિહારૂપચારે પન તં વિહારચારિકં આહિણ્ડન્તા દિસ્વાવ પટિસામેન્તિ.

ઉદ્ધરણાનિ કત્વાતિ એત્થ ઉદ્ધરિત્વા ગચ્છન્તેન મઞ્ચપીઠકવાનં સબ્બં અપનેત્વા (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૧૮) સંહરિત્વા ચીવરવંસે લગ્ગેત્વા ગન્તબ્બં. પચ્છા આગન્ત્વા વસનકભિક્ખુનાપિ પુન મઞ્ચપીઠં વા પઞ્ઞપેત્વા સયિત્વા ગચ્છન્તેન તથેવ કાતબ્બં. અન્તોકુટ્ટતો સેય્યં બહિકુટ્ટે પઞ્ઞપેત્વા વસન્તેન ગમનકાલે પુન ગહિતટ્ઠાનેયેવ પટિસામેતબ્બં. ઉપરિપાસાદતો ઓરોપેત્વા હેટ્ઠાપાસાદે વસન્તસ્સાપિ એસેવ નયો. રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનેસુ મઞ્ચપીઠં પઞ્ઞપેત્વાપિ ગમનકાલે પુન ગહિતટ્ઠાનેયેવ ઠપેતબ્બં. ઉદ્ધરાપેત્વા ગમનેપિ એસેવ નયો. આપુચ્છિત્વા ગચ્છન્તેન પન ‘‘ભિક્ખુમ્હિ સતિ ભિક્ખુ આપુચ્છિતબ્બો’’તિઆદિના (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૧૬) હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ આપુચ્છિત્વા ગન્તબ્બં.

દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અનુપખજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘જાન’’ન્તિ વુત્તે ‘‘અનુટ્ઠાપનીયો ‘અય’ન્તિ જાનન્તો’’તિ અયં વિસેસો કુતો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘તેનેવસ્સા’’તિઆદિ. નનુ પદભાજનેપિ વુડ્ઢભાવાદિજાનનમેવ વુત્તં, ન તુ અનુટ્ઠાપનીયભાવન્તિ અનુયોગં સન્ધાયાહ ‘‘વુડ્ઢો હી’’તિઆદિ. બહૂપકારતન્તિ ‘‘ભણ્ડાગારિકત્તાદિબહુઉપકારભાવં’’. ન કેવલં ઇદમેવાતિ આહ ‘‘ગુણવિસિટ્ઠતઞ્ચા’’તિઆદિ, તેન બહૂપકારત્તેપિ ગુણવિસિટ્ઠત્તાભાવે, ગુણવિસિટ્ઠત્તેપિ બહૂપકારત્તાભાવે દાતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘ભણ્ડાગારિકસ્સ બહૂપકારતં, ધમ્મકથિકાદીનં ગુણવિસિટ્ઠતઞ્ચ સલ્લક્ખેત્વા’’તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૧૧૯-૧૨૧) કેચિ. ધુવવાસત્થાયાતિ નિચ્ચવાસત્થાય. સમ્મન્નિત્વાતિ અપલોકનેન કમ્મેન સમ્મન્નિત્વા. કામઞ્ચેત્થ ગિલાનસ્સાપિ સઙ્ઘોયેવ અનુચ્છવિકં સેનાસનં દેતિ, ગિલાનો પન અપલોકેત્વા સઙ્ઘેન અદિન્નસેનાસનોપિ ન પીળેતબ્બો અનુકમ્પિતબ્બોતિ દસ્સેતું વિસું વુત્તો.

સમન્તા દિયડ્ઢો હત્થોતિ મજ્ઝે પઞ્ઞત્તં મઞ્ચપીઠં સન્ધાય વુત્તં. એકપસ્સેન ચે પહોનકદિસા દિસ્સતિ, તતો ગહેતબ્બં. પાદધોવનપાસાણતોતિ દ્વારે નિક્ખિત્તપાદધોવનપાસાણતો. નિસીદન્તસ્સ વા નિપજ્જન્તસ્સ વા પાચિત્તિયન્તિ એત્થ નિસીદનમત્તેન, નિપજ્જનમત્તેનેવ વા પાચિત્તિયં. પુનપ્પુનં કરોન્તસ્સાતિ ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય નિસીદતો વા નિપજ્જતો વા.

સઙ્ઘિકે સઙ્ઘિકસઞ્ઞિવેમતિકપુગ્ગલિકસઞ્ઞીનં વસેન તિકપાચિત્તિયં વેદિતબ્બં. તિકદુક્કટં પન પુગ્ગલિકે સઙ્ઘિકસઞ્ઞિવેમતિકઅઞ્ઞપુગ્ગલિકસઞ્ઞીનં વસેન. વિહારસ્સ ઉપચારેતિ તસ્સ બહિ આસન્નપ્પદેસે.

અનુપખજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદવણ્ણના

અનેકકોટ્ઠકાનીતિ અનેકદ્વારકોટ્ઠકાનિ. ‘‘નિક્ખમાતિ વચનં સુત્વા અત્તનો રુચિયા ચે નિક્ખમતિ, અનાપત્તી’’તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૧૨૬) વદન્તિ.

તસ્સ પરિક્ખારનિક્કડ્ઢનેતિ તસ્સ સન્તકં યં કિઞ્ચિ પત્તચીવરપરિસ્સાવનધમ્મકરણમઞ્ચપીઠભિસિબિબ્બોહનાદિભેદં અન્તમસો રજનછલ્લિપિ અત્થિ, તસ્સ પરિક્ખારસ્સ નિક્કડ્ઢને. તઞ્ચાતિ દુક્કટં પરામસતિ. નિક્કડ્ઢાપનેપિ એસેવ નયો. ગાળ્હં બન્ધિત્વા ઠપિતેસુ પન એકાવ આપત્તિ.

ભણ્ડનકારકકલહકારકમેવ સકલસઙ્ઘારામતો નિક્કડ્ઢિતું લભતિ. સો હિ પક્ખં લભિત્વા સઙ્ઘમ્પિ ભિન્દેય્ય. અલજ્જિઆદયો પન અત્તનો વસનટ્ઠાનતોયેવ નિક્કડ્ઢિતબ્બા. સકલસઙ્ઘારામતો નિક્કડ્ઢિતું ન વટ્ટતિ. તેનાહ ‘‘સકલસઙ્ઘારામતોપી’’તિઆદિ.

નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. વેહાસકુટિસિક્ખાપદવણ્ણના

ઉપરિવેહાસકુટિયાતિ ઉપરિમતલે અસન્થતપદરાય કુટિયા. તેનાહ ‘‘ઉપરિ અચ્છન્નતલાયા’’તિઆદિ. યા હિ કાચિ ઉપરિ અચ્છન્નતલા દ્વિભૂમિકકુટિકા વા તિભૂમિકાદિકુટિકા વા, સા ‘‘વેહાસકુટી’’તિ વુચ્ચતિ. ઇદઞ્હિ વેહાસકુટિલક્ખણં. યદિ એવં કસ્મા પદભાજને ‘‘મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ અસીસઘટ્ટા’’તિ (પાચિ. ૧૩૧) વુત્તન્તિ આહ ‘‘પદભાજને પના’’તિઆદિ. ઇધ અધિપ્પેતં કુટિં દસ્સેતુન્તિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે અધિપ્પેતં વેહાસકુટિં દસ્સેતું. મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સાતિ પમાણમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ. સબ્બહેટ્ઠિમાહિ તુલાહિ સીસં ન ઘટ્ટેતીતિ અસીસઘટ્ટા. અઙ્ગે વિજ્ઝિત્વાતિ અટનિયો વિજ્ઝિત્વા. પવેસિતપાદકન્તિ પવેસિતપાદસિખં. તસ્માતિ ‘‘ભૂમત્થે વા’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં કારણભાવેન પચ્ચામસતિ. યસ્મા આહચ્ચપાદકાદીસુ યથાવુત્તો અત્થો હોતિ, તસ્માતિ વુત્તં હોતિ.

સહસાતિ અભિભવિત્વા અજ્ઝોત્થરિત્વા. અવેહાસકુટિકાયાતિ ભૂમિયં કતપણ્ણસાલાદીસુ, તત્થ અનાપત્તિ. ન હિ સક્કા તત્થ પરસ્સ પીળા કાતું. સીસઘટ્ટાયાતિ યા સીસં ઘટ્ટા હોતિ, તત્થાપિ અનાપત્તિ. ન હિ સક્કા તત્થ હેટ્ઠાપાસાદે અનોણતેન વિચરિતું, તસ્મા અસઞ્ચરણટ્ઠાનત્તા પરપીળા ન ભવિસ્સતિ. ઉપરિતલં વા પદરસઞ્ચિતન્તિ ઉપરિમતલં દારુફલકેહિ ઘનસન્થતં. કિઞ્ચિ ગણ્હાતિ વાતિ ઉપરિ નાગદન્તકાદીસુ લગ્ગિતં ચીવરાદિં યં કિઞ્ચિ ગણ્હાતિ વા. લગ્ગતિ વાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પટિપક્ખભૂતા આણિ પટાણિ. યસ્સા દિન્નાય નિસીદન્તેપિ પાદા ન નિપતન્તિ, એવંભૂતા આણિ મઞ્ચપીઠાનં પાદસિખાસુ દિન્ના હોતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પાદસીસાન’’ન્તિઆદિ.

વેહાસકુટિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદવણ્ણના

પિટ્ઠસઙ્ઘાટસ્સાતિ દ્વારબન્ધસ્સ. સામન્તા અડ્ઢતેય્યહત્થો પદેસોતિ યસ્સ (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૩૫) વેમજ્ઝે દ્વારં હોતિ, ઉપરિભાગે ચ ઉચ્ચા ભિત્તિ, તસ્સ તીસુ દિસાસુ સામન્તા અડ્ઢતેય્યહત્થો પદેસો. ખુદ્દકસ્સ પન વિહારસ્સ દ્વીસુ દિસાસુ. તત્રાપિ યં ભિત્તિં વિવરિયમાનં કવાટં આહનતિ, સા અપરિપુણ્ણૂપચારાપિ હોતિ. સચે પન દ્વારસ્સ અધોભાગેપિ લેપોકાસો અત્થિ, તમ્પિ લિમ્પિતું વટ્ટતિ. અગ્ગળટ્ઠપનાયાતિ એત્થ અગ્ગળસદ્દેન તંસમ્બન્ધતો દ્વારફલકસહિતં દ્વારબન્ધનં અધિપ્પેતં. તેનાહ ‘‘સકવાટકસ્સા’’તિઆદિ. ‘‘નિચ્ચલભાવત્થાયા’’તિ ઇમિના તઞ્ચ ખો ઠપનં ઇધ નિચ્ચલભાવેનાતિ દસ્સેતિ. કો પનેત્થ અધિપ્પાયોતિ આહ ‘‘કવાટઞ્હી’’તિઆદિ. કમ્પતીતિ ચલતિ. યાવ દ્વારકોસા અગ્ગળટ્ઠપનાય પુનપ્પુનં લિમ્પિતબ્બો વા લેપાપેતબ્બો વાતિ અગ્ગળટ્ઠપનત્થાય યાવ દ્વારકોસા પુનપ્પુનં અત્તના લિમ્પિતબ્બો વા, પરેહિ લેપાપેતબ્બો વાતિ અત્થો.

નનુ ચાયમત્થો નેવ માતિકાયં, ન પદભાજને વુત્તો, અથ કુતો દટ્ઠબ્બોતિ આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. કિઞ્ચાપીતિ યદિપિ. અટ્ઠુપ્પત્તિયન્તિ સિક્ખાપદસ્સ નિદાને. અધિકારતોતિ અનુવત્તનતો. આલોકં સન્ધેતિ પિધેતીતિ આલોકસન્ધિ. તેનાહ ‘‘આલોકસન્ધીતિ વાતપાનકવાટકા વુચ્ચન્તી’’તિ. તત્થ વાતપાનકવાટકાતિ વાતપાનફલકા. અનુઞ્ઞાતપ્પદેસતો પન અઞ્ઞત્થ પુનપ્પુનં વિલિમ્પિતું વા વિલિમ્પાપેતું વા ન વટ્ટતિ. ‘‘મત્તિકાય કત્તબ્બકિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા પુન ચતુત્થલેપે દિન્ને પાચિત્તિય’’ન્તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૧૩૫) કેચિ. ‘‘પુનપ્પુનં લેપદાનસ્સ વુત્તપ્પમાણતો અઞ્ઞત્થ પટિક્ખિત્તમત્તં ઠપેત્વા પાચિત્તિયસ્સ અવુત્તત્તા દુક્કટ’’ન્તિ અપરે.

અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ સંવિધાતબ્બં. અપ્પહરિતેતિ એત્થ અપ્પસદ્દો ‘‘અપ્પિચ્છો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૫૨, ૩૩૬; સં. નિ. ૨.૧૪૮) વિય અભાવત્થોતિ આહ ‘‘અહરિતે’’તિ. સાલિવીહિઆદિ (સારત્થ. ટી. ૨.૩૦) પુબ્બણ્ણં ‘‘પુરક્ખતં સસ્સફલ’’ન્તિ કત્વા, તબ્બિપરિયાયતો મુગ્ગમાસાદિ અપરણ્ણં. વુત્તન્તિ વપિતં. ‘‘તસ્મિં ઠત્વા અધિટ્ઠહન્તો દુક્કટં આપજ્જતી’’તિ ઇમિના યસ્મિં પદેસે સમન્તા વુત્તપ્પમાણે પરિચ્છેદે પુબ્બણ્ણાદીનિ ન સન્તિ, તત્થ વિહારો કારેતબ્બો. યત્થ પન સન્તિ, તત્થ કારાપેતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. તથેવાતિ મુખવટ્ટિઅન્તેન. તસ્મિં ઠાતબ્બં પતન્તસ્સ વિહારસ્સ અપતનોકાસત્તા, તસ્સ ભિક્ખુનો ઉપરિ ન પતેય્યાતિ અધિપ્પાયો. યથાપરિચ્છિન્નસ્સ પન ઓકાસસ્સ અબ્ભન્તરં વિહારસ્સ પતન્તસ્સ ઓકાસો હોતીતિ અપ્પહરિતેપિ તસ્મિં ઠત્વા અધિટ્ઠાતું ન લભતિ. તેનાહ ‘‘તસ્સ અન્તો અહરિતેપિ ઠાતું ન લભતી’’તિ.

તતો ચે ઉત્તરીતિ તિણ્ણં મગ્ગાનં વા પરિયાયાનં વા ઉપરિ ચતુત્થે મગ્ગે વા પરિયાયે વાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘મગ્ગેન છાદિયમાને’’તિઆદિ. તત્થ મગ્ગેન છાદિયમાનેતિ અપરિક્ખિપિત્વા ઉજુકમેવ છાદિયમાને. પરિયાયેનાતિ પરિક્ખેપેન. તત્થ મગ્ગેન છાદનં ઇટ્ઠકસિલાસુધાહિ લબ્ભતિ, પરિયાયેન છાદનં તિણપણ્ણેહીતિ આહ ‘‘ઇટ્ઠકસિલાસુધાહી’’તિઆદિ. તસ્મા યથા ઇચ્છતિ, તથા દ્વે મગ્ગે વા દ્વે પરિયાયે વા અધિટ્ઠહિત્વા તતિયં મગ્ગં વા પરિયાયં વા ‘‘એવં છાદેહી’’તિ આણાપેત્વા પક્કમિતબ્બં. સચે ન પક્કમતિ, તુણ્હીભાવેન ઠાતબ્બં. સબ્બમ્પિ ચેતં છદનં છદનૂપરિ વેદિતબ્બં. ઉપરૂપરિછન્નો હિ વિહારો ચિરં અનોવસ્સકો હોતીતિ મઞ્ઞમાના એવં છાદેન્તિ. તિણમુટ્ઠિગણનાયાતિ તિણકરળગણનાય.

તિકપાચિત્તિયન્તિ અતિરેકદ્વત્તિપરિયાયે અતિરેકસઞ્ઞિવેમતિકઊનકસઞ્ઞીનં વસેન તીણિ પાચિત્તિયાનિ. સેતવણ્ણાદિકરણેતિ સેતવણ્ણકાળવણ્ણગેરુકપરિકમ્મમાલાકમ્મલતાકમ્મમકરદન્તકપઞ્ચપટિકાનં કરણે. લેણગુહાતિણકુટિકાદીસૂતિ એત્થ લેણન્તિ દ્વારબદ્ધં. ગુહાતિ કેવલા પબ્બતગુહા. તિણકુટિકા પાકટા એવ.

મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના

એકસ્મિં ઘટે એકાવ આપત્તીતિ એકસ્મિં ઉદકઘટે એકાવ આપત્તિ. એસ નયો સબ્બભાજનેસુ. વિચ્છિન્દન્તસ્સાતિ ધારં વિચ્છિન્દન્તસ્સ. એકેકં પક્ખિપન્તસ્સાતિ એકેકં તિણં વા પણ્ણં વા મત્તિકં વા અઞ્ઞં વા કટ્ઠગોમયાદિં પક્ખિપન્તસ્સ. પરિયાદાનન્તિ ખયં.

‘‘પદીપે (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૧૪૦) પતિત્વા પટઙ્ગાદિપાણકા મરિસ્સન્તી’’તિ જાનન્તસ્સાપિ કુસલચિત્તેન પદીપુજ્જલનં વિય ‘‘સિઞ્ચનેન પાણકા મરિસ્સન્તી’’તિ પુબ્બભાગે જાનન્તસ્સાપિ ‘‘ઇદં જલં સિઞ્ચામી’’તિ સિઞ્ચન્તસ્સ વધકચિત્તં ન હોતીતિ આહ ‘‘વિના વધકચેતનાયા’’તિઆદિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘પણ્ણત્તિવજ્જ’’ન્તિ ઇદમ્પિ સમત્થિતં હોતિ. તિચિત્તન્તિ કુસલાકુસલાબ્યાકતવસેન તિચિત્તં. તથા હિ પણ્ણત્તિં મદ્દિત્વા સિઞ્ચન્તસ્સ વા સિઞ્ચાપેન્તસ્સ વા અકુસલચિત્તેન હોતિ, ‘‘આસનં ધોવિસ્સામી’’તિ ચિત્તેન ધોવનત્થં સિઞ્ચન્તસ્સ વા સિઞ્ચાપેન્તસ્સ વા કુસલચિત્તેન હોતિ, પણ્ણત્તિં અજાનતા અરહતા સિઞ્ચનાદિકરણે અબ્યાકતચિત્તેન હોતીતિ કુસલાકુસલાબ્યાકતચિત્તવસેન તિચિત્તં હોતિ.

સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભૂતગામવગ્ગો દુતિયો.

૩. ઓવાદવગ્ગો

૧. ઓવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતસ્સાતિ ‘‘સીલવા હોતી’’તિઆદીહિ (પાચિ. ૧૪૭) અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ. અનુઞ્ઞાતાતિ ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ નિદાને અનુઞ્ઞાતા. ‘‘વસ્સસતૂપસમ્પન્નાયા’’તિઆદિ વક્ખમાનઅટ્ઠગરુધમ્મદસ્સનં. તત્થ સામીચિકમ્મન્તિ મગ્ગસમ્પદાનબીજનપાનીયાપુચ્છનાદિકં અનુચ્છવિકં વત્તં. આદિસદ્દેન –

‘‘ન ભિક્ખુનિયા અભિક્ખુકે આવાસે વસ્સં વસિતબ્બં, અન્વદ્ધમાસં ભિક્ખુનિયા ભિક્ખુસઙ્ઘતો દ્વે ધમ્મા પચ્ચાસીસિતબ્બા ઉપોસથપુચ્છકઞ્ચ ઓવાદૂપસઙ્કમનઞ્ચ, વસ્સંવુટ્ઠાય ભિક્ખુનિયા ઉભતોસઙ્ઘે તીહિ ઠાનેહિ પવારેતબ્બં દિટ્ઠેન વા સુતેન વા પરિસઙ્કાય વા, ગરુધમ્મં અજ્ઝાપન્નાય ભિક્ખુનિયા ઉભતોસઙ્ઘે પક્ખમાનત્તં ચરિતબ્બં, દ્વે વસ્સાનિ છસુ ધમ્મેસુ સિક્ખિતસિક્ખાય સિક્ખમાનાય ઉભતોસઙ્ઘે ઉપસમ્પદા પરિયેસિતબ્બા, ન ભિક્ખુનિયા કેનચિ પરિયાયેન ભિક્ખુ અક્કોસિતબ્બો પરિભાસિતબ્બો, અજ્જતગ્ગે ઓવટો ભિક્ખુનીનં ભિક્ખૂસુ વચનપથો, અનોવટો ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીસુ વચનપથો’’તિ (ચૂળવ. ૪૦૩; અ. નિ. ૮.૫૧) –

ઇમે સત્ત ધમ્મે સઙ્ગણ્હાતિ. ગરુધમ્મેતિ ગરુકે ધમ્મે. તે હિ ગારવં કત્વા ભિક્ખુનીહિ સમ્પટિચ્છિતબ્બત્તા ‘‘ગરુધમ્મા’’તિ વુચ્ચન્તિ.

અઞ્ઞેન વા ધમ્મેનાતિ ઠપેત્વા અટ્ઠ ગરુધમ્મે અઞ્ઞેન યેન કેનચિ ધમ્મેન. ભિક્ખુનીસુ ઉપસમ્પન્નમત્તં વા ઓવદતોતિ ભિક્ખુનીસુ ઉપસમ્પન્નમત્તં ગરુધમ્મેન ઓવદતો વા. ભિક્ખૂનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્નાય યથાવત્થુકમેવ. ‘‘અધમ્મકમ્મે’’તિઆદીસુ ભિક્ખુનોવાદસમ્મુતિકમ્મં ‘‘કમ્મ’’ન્તિ વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘સમ્મતસ્સાપી’’તિઆદિ. વગ્ગે ભિક્ખુનિસઙ્ઘે ઓવદતો તિકપાચિત્તિયન્તિ વગ્ગે ભિક્ખુનિસઙ્ઘે ઓવદતો વગ્ગસઞ્ઞિવેમતિકસમગ્ગસઞ્ઞીનં વસેન તીણિ પાચિત્તિયાનિ. તથા વેમતિકસ્સ ચાતિ અધમ્મકમ્મે વેમતિકસ્સ ચ વગ્ગે ભિક્ખુનિસઙ્ઘે ઓવદતો તિકપાચિત્તિયન્તિ અત્થો. એસ નયો ધમ્મકમ્મસઞ્ઞિનો ચાતિ એત્થાપિ. યથા ચ વગ્ગે ભિક્ખુનિસઙ્ઘે ઓવદતો નવ પાચિત્તિયાનિ, એવં અધમ્મકમ્મે અધમ્મકમ્મસઞ્ઞિનો સમગ્ગે ભિક્ખુનિસઙ્ઘે ઓવદતો તસ્મિં સઙ્ઘે વગ્ગસઞ્ઞિવેમતિકસમગ્ગસઞ્ઞીનં વસેન તિકપાચિત્તિયં, તથા વેમતિકસ્સ ચ ધમ્મકમ્મસઞ્ઞિનો ચાતિ નવ પાચિત્તિયાનિ. તેનાહ ‘‘સમગ્ગેપિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘે નવા’’તિઆદિ. ધમ્મકમ્મે પન અધમ્મકમ્મસઞ્ઞિનો વગ્ગં ભિક્ખુનિસઙ્ઘં ઓવદતો તિકદુક્કટં, તથા વેમતિકસ્સ, ધમ્મકમ્મસઞ્ઞિનો ચાતિ નવ દુક્કટાનિ. સમગ્ગં પન ભિક્ખુનિસઙ્ઘં ઓવદતો અટ્ઠાતિ સત્તરસ દુક્કટાનિ. તેનાહ ‘‘સચે પના’’તિઆદિ. અઞ્ઞં ધમ્મન્તિ અઞ્ઞં સુત્તન્તં વા અભિધમ્મં વા. ‘‘સમગ્ગામ્હાય્યા’’તિ વચનેન હિ ઓવાદં પચ્ચાસીસન્તિ. તસ્મા ઠપેત્વા ઓવાદં અઞ્ઞં ધમ્મં ભણન્તસ્સ દુક્કટં. ઓવાદઞ્ચ અનિય્યાતેત્વાતિ ‘‘એસો ભગિનિ ઓવાદો’’તિ અવત્વા. પરિપુચ્છં દેતીતિ તસ્સાયેવ પગુણાય ગરુધમ્મપાળિયા અત્થં ભણતિ. ઓસારેહીતિ ઉચ્ચારેહિ, કથેહીતિ અત્થો. ઓસારેતીતિ અટ્ઠગરુધમ્મપાળિં વદતિ. પઞ્હં પુટ્ઠોતિ ગરુધમ્મનિસ્સિતં વા ખન્ધાદિનિસ્સિતં વા પઞ્હં ભિક્ખુનિયા પુટ્ઠો.

ઓવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અત્થઙ્ગતસિક્ખાપદવણ્ણના

એકતોઉપસમ્પન્નન્તિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘે ઉપસમ્પન્નમત્તં. ઇતો પરમ્પિ ચ યત્થ યત્થ ‘‘એકતોઉપસમ્પન્ન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, સબ્બત્થ અયમેવ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

અત્થઙ્ગતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ભિક્ખુનુપસ્સયસિક્ખાપદવણ્ણના

સંવાસાયાતિ ઉપોસથાદિઅત્થં. ઇતરન્તિ ઉભતોસઙ્ઘે ઉપસમ્પન્નં.

ભિક્ખુનુપસ્સયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. આમિસસિક્ખાપદવણ્ણના

તણ્હાદિટ્ઠીહિ આમસિતબ્બતો આમિસં, ચીવરાદિ, આમિસમેવ હેતુ આમિસહેતુ. તેનાહ ‘‘ચીવરાદીનં અઞ્ઞતરહેતૂ’’તિ. આદિસદ્દેન પિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયસક્કારગરુકારમાનનવન્દનપૂજનાનં ગહણં. અવણ્ણકામતાયાતિ અયસકામતાયેવ.

ધમ્મકમ્મેતિઆદીસુ ભિક્ખુનોવાદસમ્મુતિકમ્મં ‘‘કમ્મ’’ન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ તિકપાચિત્તિયન્તિ ધમ્મકમ્મે ધમ્મકમ્મસઞ્ઞિવેમતિકઅધમ્મકમ્મસઞ્ઞીનં વસેન તીણિ પાચિત્તિયાનિ. તથેવ અધમ્મકમ્મે તિકદુક્કટં વેદિતબ્બં. અસમ્મતન્તિ સમ્મતેન વા સઙ્ઘેન વા ભારં કત્વા ઠપિતં ઉપસમ્પન્નં. નનુ ઓવાદસમ્મુતિ ઉપસમ્પન્નસ્સેવ દીયતિ, ન સામણેરસ્સાતિ આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. સમ્મતેન વા સઙ્ઘેન વા ઠપિતો પન બહુસ્સુતો સામણેરો ‘‘અસમ્મતો’’તિ વેદિતબ્બો. પકતિયા ચીવરાદિહેતુ ઓવદન્તં પન એવં ભણન્તસ્સાતિ પકતિયા ચીવરાદિહેતુ ઓવદન્તં ‘‘એસ ચીવરાદિહેતુ ઓવદતી’’તિ સઞ્ઞાય એવં ભણન્તસ્સ. ‘‘ન ચીવરાદિહેતુ ઓવદતી’’તિ સઞ્ઞાય પન એવં ભણન્તસ્સ દુક્કટં. અનામિસન્તરતાતિ આમિસચિત્તાભાવો, ‘‘આમિસહેતુ ઓવદિસ્સામી’’તિ એવં પવત્તઅજ્ઝાસયાભાવોતિ અત્થો. ચિત્તપરિયાયો હેત્થ અન્તરસદ્દો ‘‘યસ્સન્તરતો ન સન્તિ કોપા’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૦) વિય.

આમિસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચીવરદાનસિક્ખાપદવણ્ણના

પઞ્ચમસિક્ખાપદં ઉત્તાનત્થમેવ.

ચીવરદાનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ચીવરસિબ્બનસિક્ખાપદવણ્ણના

સૂચિં પવેસેત્વા પવેસેત્વા નીહરણેતિ આરાપથે આરાપથે પાચિત્તિયં. ‘‘સિબ્બિસ્સામી’’તિ પન વિચારેન્તસ્સ, છિન્દન્તસ્સાપિ દુક્કટં. સતક્ખત્તુમ્પિ વિજ્ઝિત્વા સકિં નીહરન્તસ્સાતિ સકલસૂચિં અનીહરન્તો દીઘસુત્તપ્પવેસનત્થં સતક્ખત્તુમ્પિ વિજ્ઝિત્વા સકિં નીહરન્તસ્સ. ‘‘સિબ્બા’’તિ વુત્તોતિ સકિં ‘‘ચીવરં સિબ્બા’’તિ વુત્તો. નિટ્ઠાપેતીતિ સબ્બં સૂચિકમ્મં પરિયોસાપેતિ. તસ્સ આરાપથે આરાપથે પાચિત્તિયન્તિ આણત્તસ્સ સૂચિં પવેસેત્વા પવેસેત્વા નીહરણે એકમેકં પાચિત્તિયં.

ઉદાયિત્થેરન્તિ લાળુદાયિત્થેરં. વુત્તલક્ખણં સિબ્બનં વા સિબ્બાપનં વાતિ ‘‘સૂચિં પવેસેત્વા’’તિઆદિના વુત્તલક્ખણં સિબ્બનં વા સિબ્બાપનં વા.

ચીવરસિબ્બનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સંવિધાનસિક્ખાપદવણ્ણના

સંવિદહિત્વાતિ ‘‘એહિ, અસુકગામં ગચ્છામા’’તિ વા ‘‘સ્વે અહં ગચ્છામિ, ત્વમ્પિ આગચ્છેય્યાસી’’તિ વા વત્વા. તઞ્ચ ખો સંવિદહનં અત્થતો સઙ્કેતકમ્મન્તિ આહ ‘‘ગમનકાલે સઙ્કેતં કત્વાતિ અત્થો’’તિ. અકપ્પિયભૂમિયં સંવિદહન્તસ્સાતિ અન્તોગામે, ભિક્ખુનિઉપસ્સયદ્વારે, રથિકાય, અઞ્ઞેસુ વા ચતુક્કસિઙ્ઘાટકહત્થિસાલાદીસુ ઠત્વા સંવિદહન્તસ્સ. તેનાહ ‘‘તત્થ ઠપેત્વા’’તિઆદિ. આસન્નસ્સાપીતિ અચ્ચાસન્નસ્સાપિ, રતનમત્તન્તરસ્સાપીતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞસ્સ ગામસ્સાતિ યતો નિક્ખમતિ, તતો અઞ્ઞસ્સ ગામસ્સ. તં ઓક્કમન્તસ્સાતિ તં અન્તરગામસ્સ ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સ. સચે દૂરં ગન્તુકામો હોતિ, ગામૂપચારગણનાય ઓક્કમન્તે ઓક્કમન્તે પુરિમનયેનેવ આપત્તિ. તેનાહ ‘‘ઇતિ ગામૂપચારોક્કમનગણનાય પાચિત્તિયાની’’તિ. તસ્સ તસ્સ પન ગામસ્સ અતિક્કમને અનાપત્તિ. ગામે અસતીતિ અદ્ધયોજનબ્ભન્તરે ગામે અસતિ. તસ્મિં પન ગામે સતિ ગામન્તરગણનાયેવ પાચિત્તિયાનિ. અદ્ધયોજનગણનાય પાચિત્તિયન્તિ અદ્ધયોજને અદ્ધયોજને પાચિત્તિયં, એકમેકં અદ્ધયોજનં અતિક્કમન્તસ્સ ‘‘ઇદાનિ અતિક્કમિસ્સામી’’તિ પઠમપાદે દુક્કટં, દુતિયપાદે પાચિત્તિયન્તિ અત્થો. ઇમસ્મિઞ્હિ નયે અતિક્કમને આપત્તિ, ઓક્કમને અનાપત્તિ.

વિસઙ્કેતેનાતિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૮૫) એત્થ ‘‘પુરેભત્તં ગમિસ્સામા’’તિ વત્વા પચ્છાભત્તં ગચ્છન્તિ, ‘‘અજ્જ વા ગમિસ્સામા’’તિ સ્વે ગચ્છન્તિ, એવં કાલવિસઙ્કેતેયેવ અનાપત્તિ. દ્વારવિસઙ્કેતે, પન મગ્ગવિસઙ્કેતે, વા સતિપિ આપત્તિયેવ. આપદાસૂતિ રટ્ઠભેદે ચક્કસમારુળ્હા જાનપદા પરિયાયન્તિ, એવરૂપાસુ આપદાસુ અનાપત્તિ. ચક્કસમારુળ્હાતિ ચ ઇરિયાપથચક્કં વા સકટચક્કં વા સમારુળ્હાતિ અત્થો. માતુગામસિક્ખાપદેનાતિ (પાચિ. ૪૧૩ આદયો) સપ્પાણકવગ્ગે સત્તમસિક્ખાપદેન.

સંવિધાનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. નાવાભિરુહનસિક્ખાપદવણ્ણના

કીળાપુરેક્ખારોતિ લોકસ્સાદમિત્તસન્થવવસેન કીળાપુરેક્ખારો. તથેવાતિ કીળાવસેનેવ. અગામકતીરપસ્સેનાતિ અદ્ધયોજનબ્ભન્તરે ગામાનં અભાવતો અગામકતીરપસ્સેન. પાળિયં ‘‘ઉદ્ધંગામિનિં વા અધોગામિનિં વા’’તિ (પાચિ. ૧૮૬) વચનતો પન વાપિસમુદ્દાદીસુ કીળાપુરેક્ખારતાયપિ ગચ્છન્તસ્સ અનાપત્તિ. તેનાહ ‘‘સમુદ્દે પન યથાસુખં ગન્તું વટ્ટતી’’તિ. વિસઙ્કેતેનાતિ ઇધાપિ કાલવિસઙ્કેતેનેવ અનાપત્તિ, તિત્થવિસઙ્કેતેન, પન નાવાવિસઙ્કેતેન વા ગચ્છન્તસ્સ આપત્તિયેવ.

સેસન્તિ સદ્ધિં સમુટ્ઠાનાદીહિ અવસેસં, કેચિ પન ‘‘કીળાપુરેક્ખારો ‘સંવિદહિત્વા’તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૧૮૮) વચનતો ઇમં સિક્ખાપદં અકુસલચિત્તં લોકવજ્જં, તસ્મા સેસં નામ ઠપેત્વા ‘પણ્ણત્તિવજ્જં તિચિત્ત’ન્તિ ઇદં દ્વયં અવસેસ’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. કીળાપુરેક્ખારતાય હિ અભિરુહિત્વાપિ ગામન્તરોક્કમને, અદ્ધયોજનાતિક્કમે વા સંવેગં પટિલભિત્વા અરહત્તં વા સચ્છિકરેય્ય, નિદ્દં વા ઓક્કમેય્ય, કમ્મટ્ઠાનં વા મનસિ કરોન્તો ગચ્છેય્ય, કુતો ચસ્સ અકુસલચિત્તસમઙ્ગિતા, યેનિદં સિક્ખાપદં અકુસલચિત્તં, લોકવજ્જઞ્ચ સિયાતિ.

નાવાભિરુહનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પરિપાચિતસિક્ખાપદવણ્ણના

પરિપાચિતન્તિ પરિપાકમાપાદિતં, યથા લભતિ, તથા કત્વા ઠપિતન્તિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘નેવ તસ્સા’’તિઆદિ તસ્સાતિ યો પરિભુઞ્જેય્ય, તસ્સ ભિક્ખુનો. ભિક્ખુસ્સ ગુણં પકાસેત્વાતિ ‘‘અય્યો ભાણકો, અય્યો બહુસ્સુતો’’તિઆદિના (પાચિ. ૧૯૫) ગુણં પકાસેત્વા. પિણ્ડપાતન્તિ પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરં. કમ્મસાધનોયં સમારમ્ભસદ્દોતિ આહ ‘‘સમારદ્ધ’’ન્તિ. પટિયાદિતસ્સાતિ સમ્પાદિતસ્સ. યસ્મા ઞાતકપ્પવારિતેહિ ભિક્ખુસ્સ અત્થાય અસમારદ્ધોપિ પિણ્ડપાતો અત્થતો સમારદ્ધોવ હોતિ યથાસુખં હરાપેતબ્બતો, તસ્મા ‘‘ઞાતકપ્પવારિતાનં વા સન્તક’’ન્તિ વુત્તં.